Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożącego kwadrygą. Wewnątrz spiralna rampa o długości 120 metrów prowadziła procesje do Sali Urn, gdzie spoczywały szczątki cesarzy aż do 217 roku n.e., kiedy to pochowano tu Karakallę. Od grobowca do castellum Realia panujące w schyłkowym imperium wymusiły przemianę mauzoleum w twierdzę. W 403 roku cesarz Honoriusz włączył budowlę w system Murów Aureliana, czyniąc z niej bastion broniący Rzymu od północnego zachodu. To właśnie wtedy budynek zyskał charakter obronny, tracąc wiele ze swoich antycznych ozdób. Marmurowe płyty i potężne posągi były zrzucane na głowy najeźdźców, jak w 537 roku, kiedy Wieczne Miasto oblegali Goci. To właśnie w tym okresie budowla zyskała miano castellum i stała się kluczem do panowania nad Rzymem. Kto posiadał zamek, ten kontrolował miasto. Skąd wzięła się nazwa? Nazwa budowli – „Zamek św. Anioła” – wiąże się z jednym z najbardziej sugestywnych wydarzeń w historii Rzymu. W 590 roku, gdy miasto dziesiątkowała epidemia dżumy, Grzegorz Wielki zorganizował procesję błagalną. Gdy pochód mijał mauzoleum Hadriana, papież miał ujrzeć na jego szczycie chowającego miecz do pochwy archanioła Michała. To rzekome wydarzenie zostało zinterpretowane jako znak końca zarazy. Na pamiątkę papieskiej wizji na szczycie budowli ustawiono figurę anioła. Obecna rzeźba z brązu, wykonana w 1753 roku przez Petera Antona von Verschaffelta, jest już szóstą. Poprzednie, wykonane z drewna lub marmuru, nie przetrwały próby czasu, ulegając zniszczeniu w następstwie uderzenia piorunów lub w trakcie wojen. Jedną z wcześniejszych wersji, dłuta Raffaello da Montelupo z 1544 roku, można do dziś podziwiać wewnątrz zamku, na Dziedzińcu Anioła. Barokowy przedsionek sacrum Mówiąc o zamku, nie można nie wspomnieć o prowadzącym do niego moście. Choć jego trzy środkowe przęsła pamiętają czasy Hadriana, to obecny wygląd zawdzięcza barokowej przebudowie, zleconej w 1669 roku przez papieża Klemensa IX. Gian Lorenzo Bernini zaprojektował dziesięć posągów aniołów niosących narzędzia Męki Pańskiej, tworząc tym samym duchową ścieżkę dla pielgrzymów zmierzających do grobu św. Piotra. Pełne dynamizmu i ekspresji anioły Berniniego są prawdziwym arcydziełem barokowej rzeźby. Każdy z nich trzyma inny atrybut, od korony cierniowej po gwoździe, a ich szaty zdają się falować na wietrze znad Tybru. Ciekawostką jest to, że dwa wykonane osobiście przez Berniniego oryginały – anioł z napisem INRI i anioł z koroną cierniową – zostały uznane za zbyt cenne, by mogły stać na zewnątrz. Papież nakazał przenieść je do kościoła Sant’Andrea delle Fratte, a na moście ustawiono ich kopie. Twierdza papieży W XIV stuleciu Zamek św. Anioła stał się integralną częścią watykańskiego systemu obronnego. Czując się zagrożeni przez rzymskie rody lub obce wojska, kolejni papieże zaczęli dostosowywać budowlę do swoich potrzeb rezydencjonalnych i militarnych. Kluczowym elementem tej symbiozy jest Passetto di Borgo – ufortyfikowany korytarz o długości ok. 800 metrów, łączący Pałac Apostolski z zamkiem. To właśnie tamtędy, w 1527 roku, papież Klemens VII uciekł przed żołnierzami Karola V podczas krwawego Sacco di Roma, znajdując bezpieczne schronienie w murach twierdzy. Renesansowi papieże nie szczędzili środków na dekorację swoich apartamentów. W czasie pontyfikatu Aleksandra VI Borgii czy Pawła III Farnese, w zamku powstały wnętrza, które olśniewają, a nawet onieśmielają przepychem fresków i stiuków. Sala Paolina, ozdobiona przez Perina del Vaga, jest uważana za jeden z najwspanialszych przykładów rzymskiego manieryzmu, łącząc tematykę biblijną z pochwałą wielkości rodu Farnese. Zamek jako więzienie Państwa Kościelnego Mimo renesansowego blichtru, zamek przez stulecia budził grozę jako jedno z najcięższych więzień w Rzymie. W jego kazamatach przetrzymywano heretyków, przeciwników politycznych papieży i awanturników. Warunki w lochach były nieludzkie. Niektóre cele były zaprojektowane w taki sposób, że więźniowie nie mogli w niej ani wyprostować się, ani wygodnie położyć. Najbardziej znani lokatorzy zamkowych lochów to między innymi: Giordano Bruno – wybitny filozof spędził tu lata przed procesem i egzekucją na stosie, Benvenuto Cellini – genialny rzeźbiarz i złotnik, który w swoich pamiętnikach barwnie opisał ucieczkę z zamku (podczas której złamał nogę, zsuwając się po prześcieradłach), a później powrót do jeszcze gorszej celi, Beatrice Cenci – młoda arystokratka, której tragiczny los i egzekucja przed zamkiem w 1599 roku za zabójstwo okrutnego ojca stały się symbolem oporu przeciwko tyranii; hrabia Cagliostro – XVIII-wieczny mag i okultysta, oskarżony o herezję i oszustwa. W zamkowej celi spędził kilka dni. Później został przeniesiony do twierdzy w San Leo. Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Od XX wieku zamek pełni funkcję muzealną. Współczesna trasa zwiedzania prowadzi przez 6 poziomów budowli, z których każdy ma skrajnie różny charakter: poziom 1. – to dromos, tzw. rdzeń rzymski. To właśnie tam znajduje się spiralna rampa Hadriana i Sala Urn; poziom 2. – to bastiony i fortyfikacje. Można tam podziwiać mury obronne, korytarze strzelnicze i skład broni; poziom 3. – to więzienia i magazyny. Na tę część składają się między innymi historyczne lochy i cele więzienne; poziom 4. – to dziedziniec i Sala Pańska. Poza zachwycającym Dziedzińcem Anioła, warto zobaczyć tam renesansowe apartamenty; poziom 5. – to apartamenty papieskie. To właśnie tam znajduje się Sala Paolina, Sala Amora i Psyche; poziom 6. – to biblioteka i skarbiec. Ogień nad Tybrem Kiedy najlepiej odwiedzić zamek? Najdogodniejszym terminem jest czerwiec, mimo panujących wówczas upałów. Od 1481 roku, 29. dnia tego miesiąca, w święto św. Piotra i Pawła, patronów Rzymu, na zamku odbywa się La Girandola – niesamowity pokaz sztucznych ogni. Tradycja ta została zapoczątkowana za papieża Sykstusa IV, a jej koncepcję czasami przypisuje się Michałowi Aniołowi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Niepozorna przepalona bryłka okazała się skarbem. Archeolodzy odkryli rzymskie pieczywo
Zwęglony bochenek chleba sprzed dwóch tysiącleci, którego nie zdążył zjeść rzymski legionista – to najnowsze znalezisko ze starożytnego obozu Vindonissa w Szwajcarii. Ten mały podpłomyk przetrwał próbę czasu dzięki pożarowi, który zamiast go zniszczyć, skutecznie go zakonserwował. Jaki był jego skład?
Archeolodzy coraz rzadziej prowadzą wykopaliska, by zachować relikty dla przyszłych pokoleń. Częściej sięgają po metody nieinwazyjne lub ich wykopy mają mniejszy zasięg. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku badań ratowniczych, czyli poprzedzających jakąś inwestycję – budowę drogi czy domu. Duże osiedle, duże odkrycie Tutaj mamy do czynienia właśnie z takim przypadkiem. W szwajcarskim Windisch, na obszarze około 4000 metrów kwadratowych zaplanowano realizację dużego osiedla mieszkaniowego. Ponieważ teren ten znajduje się bezpośrednio przed południowo-zachodnim frontem dawnego rzymskiego obozu legionowego Vindonissa, archeolodzy rozpoczęli w połowie sierpnia 2025 roku intensywne prace dokumentacyjne. Ich celem jest naukowe zabezpieczenie dziedzictwa kulturowego, zanim zostanie ono nieodwracalnie zniszczone przez nowoczesną infrastrukturę. Dotychczasowe wyniki robią wrażenie. Gdy chleb staje się kamieniem Najbardziej przykuwającym uwagę „artefaktem” okazał się zwęglony, okrągły obiekt, który na pierwszy rzut oka przypominał kawałek skały lub węgla drzewnego. Po ostrożnym wydobyciu go wraz z otaczającą ziemią i przewiezieniu do laboratorium, specjaliści stwierdzili, że to rzymski chleb. Obiekt ma około dziesięciu centymetrów średnicy i trzy centymetry grubości. Był to zatem niewielki podpłomyk przypominający większą bułkę. Starożytne chlebki to rzadkość Archeobotanicy z Uniwersytetu w Bazylei podkreślają, że takie znaleziska są wyjątkowo rzadkie; chleb może przetrwać tysiąclecia tylko wtedy, gdy ulegnie spaleniu, co zapobiega jego naturalnemu rozkładowi. Podobne artefakty znajdowano dotychczas głównie w piekarniach rzymskich Pompejów, co czyni znalezisko z Vindonissa niezwykle cennym. Choć chleb z Vindonissa jest już bezpieczny w rękach konserwatorów, jego naukowa podróż dopiero się zaczyna. Planowane są szczegółowe analizy w specjalistycznym laboratorium w Wiedniu. Wówczas dowiemy się, jaką mąkę i inne składniki użyto do jego wypieku. Drewno i ziemia. Pierwsze mury obozu Badania w Windisch w Szwajcarii przyniosły również istotne dane na temat rzymskiej inżynierii wojskowej. W południowej i zachodniej części terenu archeolodzy natrafili na system obronny starszy niż dobrze im znane konstrukcje z I wieku n.e. Odkryte dwa równoległe rowy ze śladami po słupach dowodzą istnienia muru o konstrukcji drewniano-ziemnej. Tuż obok badacze zidentyfikowali fragment V-kształtnego rowu, który służył do utrudniania dostępu do umocnień. Dzięki temu odkryciu naukowcy mogli po raz pierwszy oszacować zasięg najwcześniejszego obozu rzymskiego w Vindonissa, którego długość z północy na południe wynosiła blisko 400 metrów. Źródło: Kanton Aargau Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymianie głęboko w Germanii. Nie powinno ich tam być, a jednak odkryto ich obozy
Naukowcy odkryli w Saksonii-Anhalt w Niemczech coś, czego szukano od dekad. Po raz pierwszy udało się zlokalizować rzymskie obozy marszowe tak daleko na północny wschód Europy. To dowód, że legiony rzymskie zapuszczały się w głąb dzikiej Germanii znacznie później, niż sądziliśmy.
Najnowsze znaleziska ogłoszone przez Landowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii (Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA) w Saksonii-Anhalt w Niemczech naprawdę robi wrażenie i sporo zmienia w naszym postrzeganiu rzymskiej obecności w „barbarzyńskiej” Europie. Do tego stopnia, że nawet w komunikacie tego urzędu napisano, że jest to „znalezisko o randze sensacji archeologicznej”. Jak wygląda odkrycie? W miejscowościach Aken, Trabitz i Deersheim na terenie Saksonii-Anhalt badacze zlokalizowali zarysy rzymskich obozów marszowych. Obozy marszowe były wysoce ustandaryzowanymi instalacjami obronnymi, które rzymskie wojsko zakładało codziennie po osiągnięciu celu marszu. Konstrukcje te miały zazwyczaj prostokątny kształt z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami oraz wewnętrzny układ dróg przecinających się przy budynku sztabowym. Rozmieszczenie takich obozów w odstępach około 20 kilometrów pozwala współczesnym badaczom rekonstruować trasy rzymskich wypraw w głąb Germanii. Kluczowym dowodem wizualnym są geometryczne zarysy struktur widoczne na zdjęciach lotniczych i satelitarnych, które odróżniają się od innych obiektów archeologicznych. Nie tylko archeologia lotnicza W latach 2024 i 2025 przeprowadzono celowe wykopaliska archeologiczne w celu potwierdzenia charakteru tych odkryć. Podczas badań archeolodzy odsłonili charakterystyczne dla rzymskiej inżynierii wojskowej rowy o profilu w kształcie litery V. Z kolei w wyniku systematycznych poszukiwań z użyciem wykrywaczy metali zabezpieczono łącznie ponad 1500 pojedynczych zabytków. Większość znalezisk stanowią przedmioty żelazne, wśród których dominuje bardzo duża liczba gwoździ oraz bełtów. Odnaleziono liczne gwoździe z sandałów rzymskich legionistów, które żołnierze często gubili podczas codziennych marszów. Z ziemi wydobyto również kilka fragmentów rzymskich fibul, czyli ozdobnych zapinek służących do spinania szat. Moneta kluczowym dowodem na obecność Rzymian Do najcenniejszych zabytków ruchomych należą monety rzymskie z czasów panowania cesarzy Antoninusa Piusa, Marka Aureliusza oraz Karakalli. Srebrny denar Karakalli wybity około 213 roku n.e. stał się dla naukowców kluczowym dowodem na obecność legionów w tym regionie w III wieku. Znaczenie odkrycia obozów marszowych To odkrycie jest przełomowe, ponieważ dostarcza pierwszych fizycznych dowodów na obecność rzymskich legionów na obszarze dzisiejszej Saksonii-Anhalt. Wcześniej historycy znali jedynie pisemne wzmianki o wyprawach nad Łabę, jednak brakowało im konkretnych śladów architektonicznych w tym regionie. Zidentyfikowane obozy stanowią obecnie najbardziej wysunięte na północny wschód rzymskie fortyfikacje odnalezione na terenach wolnej Germanii. Kluczowe jest to, że znaleziska potwierdzają rzymską aktywność wojskową jeszcze w III wieku n.e., co zmienia dotychczasowe postrzeganie historii tego obszaru. Przed tym odkryciem badacze zakładali, że wyprawy wojenne cesarza Karakalli ograniczały się wyłącznie do terenów położonych blisko rzymskiej granicy, czyli limesu. Nowe dane dowodzą jednak, że rzymskie wojska prowadziły operacje o znacznie większym zasięgu, docierając setki kilometrów w głąb terytorium germańskiego. Wyniki tych badań zmuszają naukowców do rewizji wiedzy o skali rzymskiej obecności militarnej w dorzeczu środkowej Łaby i Soławy. Warto wspomnieć, że te niemieckie ustalenia ukazują w nowym świetle znaleziska ekwipunku rzymskich legionistów w Polsce ogłoszone w 2018 r. przez zespół prof. Bartosza Kontnego z UW. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To tutaj według legendy narodził się Rzym. Cesarze zamienili to wzgórze w dzielnicę władzy
Palatyn jest jak naturalna księga, w której spisano historię Rzymu, od najwcześniejszych protohistorycznych osad, poprzez symboliczną funkcję wczesnego miasta założonego przez Romulusa, aż po przekształcenie w wyłączne centrum władzy cesarskiej. W odległej przeszłości słynne wzgórze stanowiło fizyczne i polityczne jądro Wiecznego Miasta. Dziś jest nie tylko jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych we Włoszech, ale także jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Wzgórze nad Wiecznym Miastem Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Współczesne wzgórze Stwierdzenie, że wzgórze Palatyn jest „punktem zero” cywilizacji rzymskiej, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. To namacalne świadectwo jej narodzin, apogeum władzy cesarskiej i późniejszych przekształceń w erze renesansu. Dla naukowców jest to teren nieustannych odkryć, ukazujący niezwykłą stratygrafię: od protohistorycznych chat, po monumentalne pałace cesarskie. Wzgórze nad Wiecznym Miastem Palatyn jest sercem starożytnego Rzymu, centralnym i najstarszym obszarem osadnictwa, które dało początek Wiecznemu Miastu. Jego lokalizacja miała kluczowe znaczenie, zarówno w kontekście strategicznym, jak i symbolicznym. Naturalny, czworokątny płaskowyż historycznie zajmował najbardziej centralne miejsce wśród siedmiu rzymskich wzgórz. Wznosi się na wysokość 40 metrów nad Forum Romanum, stanowiąc dominujący element krajobrazu. Szczyt Palatynu osiąga 51 metrów n.p.m. Ta naturalna przewaga wysokości zapewniała wzgórzu doskonałe warunki obronne w początkach osadnictwa, a później – niezrównany prestiż dla zamieszkujących go elit. Obwód wzgórza wynosił 1740 metrów. Współcześnie Palatyn jest ceniony za swoje walory widokowe, oferując niezrównane panoramiczne ujęcia na najważniejsze zabytki antycznego Rzymu. Rozpościera się stamtąd malowniczy widok na Forum Romanum, które leży bezpośrednio u jego podnóża, a także na majestatyczne Koloseum i monumentalny Circus Maximus, z którym Palatyn bezpośrednio sąsiaduje. Spacerując po wzgórzu, zwiedzający mogą objąć wzrokiem całe centrum starożytnego życia – ruiny cesarskich rezydencji, miejsca publicznych zgromadzeń i rozrywki. Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Palatyn jest nierozerwalnie związany z mitem o założeniu Rzymu. Jak głosi legenda, to właśnie tutaj Romulus, po sporze z Remusem, założył miasto w 753 roku p.n.e.. Pierwotna osada, nosząca nazwę Roma quadrata, stanowiła centrum wczesnego osadnictwa. Kluczowym elementem mitycznej tożsamości Palatynu jest Luperkal – sanktuarium związane z wilczycą, która miała wykarmić legendarnych bliźniaków. Odkrycie tej groty w styczniu 2007 roku było prawdziwą sensacją. Podziemna budowla, zlokalizowana pod rezydencjami cesarskimi, ma plan centralny o średnicy 6,56 metra i wysokości 7,13 metra. Sklepienie Luperkalu jest bogato dekorowane – pokryte mozaikami, pumeksem i muszlami, a w jego centrum znajduje się wizerunek białego orła, symbolu Imperium Rzymskiego. Lokalizacja Luperkalu, znajdującego się poniżej rezydencji Augusta, jest głęboko symboliczna. Oktawian, zanim przyjął przydomek August, rozważał przyjęcie imienia Romulus. Miało to wskazywać na jego intencję ponownego założenia Rzymu. Budując swoją siedzibę blisko miejsca narodzin miasta, August nie tylko oddał hołd legendzie, ale także gruntował swoją nową władzę imperialną. Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Historia Palatynu sięga daleko poza ramy mityczne. W praktyce mówimy tu o jednym z najstarszych terenów zamieszkanych w regionie Lacjum. Badania archeologiczne potwierdzają obecność zorganizowanych społeczności już w epoce żelaza. Najwcześniejsze osadnictwo jest datowane na X wiek p.n.e. Wzgórze było zamieszkane nieprzerwanie do VII wieku p.n.e. Wykopaliska ujawniły pozostałości protohistorycznych chat – niewielkich domostw z drewna, błota i słomy, a także fragmenty ceramiki i umocnień obronnych. Obecność tych fortyfikacji świadczy, że osady te były dobrze zorganizowane, i wymagały ochrony przed sąsiadującymi plemionami. Model zrekonstruowanej chaty, odkopanej w 1948 roku, jest dziś eksponowany w Muzeum Palatyńskim. Złoty wiek Republiki Rzymskiej Wraz z rozwojem Rzymu i stabilizacją polityczną w okresie Republiki, charakter Palatynu uległ fundamentalnej zmianie. Funkcja obronna, która pierwotnie przyciągała osadników, ustąpiła miejsca funkcji prestiżowej. W tamtym czasie, wzgórze stało się „najlepszym adresem” w mieście. Mieszkali tam najzamożniejsi i najbardziej wpływowi obywatele, w tym wybitne postaci polityczne i przywódcy wojskowi. Na Palatynie powstawały wówczas luksusowe domy i liczne świątynie. Wzgórze cesarskie Palatyn jeszcze bardziej zyskał na znaczeniu w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Wzgórze stało się w wówczas oficjalną siedzibą władzy i faktycznym centrum politycznym imperium. Cesarze przekształcili to miejsce, wznosząc okazałe pałace i struktury. Początek tej transformacji datuje się na czas panowania Oktawiana Augusta, który po zdobyciu pełni władzy zaczął budować tam swoją rezydencję, ustanawiając tym samym Palatyn jako cesarską domenę. Domus Augusti i Domus Livia Oktawian August stał się najpotężniejszym człowiekiem ówczesnego świata, jednak jego oficjalna rezydencja wcale tego nie wyrażała. Przeciwnie, zachowywała pozory republikańskiej skromności, co było przemyślanym działaniem. W ten sposób władca chciał zakomunikować poddanym, że jest człowiekiem skromnym, który troszczy się nie o samego siebie, a o ogół. Domus Augusti, prywatna rezydencja cesarza, został zbudowany na dwóch poziomach. Do dziś zachowały się cenne kolorowe fragmenty fresków, które niegdyś zdobiły jego ściany. Tuż obok, oddzielony wąską alejką, znajdował się Domus Livia. Ta skromnie zbudowana, jak na standardy cesarskie, rezydencja z I wieku p.n.e. jest jednym z najlepiej zachowanych budynków na Palatynie. Przypisanie domu Liwii, żonie Augusta, opiera się na inskrypcji Iulia Augusta, znalezionej na ołowianej rurze i bliskości rezydencji cesarza. Wnętrza Domus Livia, odkryte w XIX wieku, są wyjątkowe dzięki zachowanym malowidłom ściennym, datowanym na około 30 rok p.n.e. Stanowią one dojrzałą fazę II stylu pompejańskiego. Apogeum monumentalizmu Szczyt rozwoju architektonicznego Palatynu nastąpił za panowania cesarza Domicjana. Jego Pałac Flawiuszów, ukończony w 92 r. n.e., był archeologicznym symbolem autokratycznej władzy. Choć Domicjan był ostatnim Flawiuszem, miejsce to służyło kolejnym cesarzom, z niewielkimi modyfikacjami, aż do upadku imperium. Kompleks składał się z dwóch ściśle połączonych skrzydeł: Domus Flavia – północno-zachodnia część pałacu, pełniąca publiczne, ceremonialne funkcje, a także przeznaczona na rozrywkę i oficjalne spotkania. Było to skrzydło publiczne, w którym skoncentrowano duże pomieszczenia; Domus Augustana – dwupoziomowa sekcja południowo-wschodnia, stanowiąca prywatną, mieszkalną część kompleksu. Formalne rozdzielenie funkcji obu części jest jednoznacznym dowodem, potwierdzającym formalizację autokracji i dystansu między władcą a poddanymi w czasach panowania ostatniego Flawiusza. W przeciwieństwie do Augusta, który starał się zachować pozory republikańskiej dostępności, Domicjan zbudował prawdziwą „twierdzę władzy”, gdzie ogrom i majestat części publicznej miał przytłaczać gości, a życie prywatne cesarza było ściśle odseparowane i chronione. Kryptoportyk Nerona Ważnym elementem architektury cesarskiej był Kryptoportyk Nerona. Jest to iście niezwykły zabytek – podziemne przejście o długości 130 metrów, które Neron kazał wykopać, aby połączyć pałace. Korytarz ten umożliwiał bezpieczne i dyskretne poruszanie się pomiędzy rezydencjami Tyberiusza, Augusta i Kaliguli, a jego własnym domem – Domus Aurea. To podziemne połączenie jest świadectwem ciągłego rozbudowywania i integrowania imperialnej domeny na wzgórzu. Stadion Palatyński Oprócz rezydencji cesarskich, na Palatynie mieszczą się również budowle związane z rekreacją. W południowo-wschodniej części Domus Augustana, za czasów Domicjana, zbudowano duży stadion. Budowla ma wydłużony, prostokątny kształt i mierzy około 160 metrów długości i 48 metrów szerokości. Mimo rozmiarów i kształtu przypominającego cyrk, Stadion Palatyński był za mały na wyścigi rydwanów. Większość historyków i archeologów wyraża przekonanie, że obiekt ten był przede wszystkim miejscem do jazdy konnej lub zawodów biegowych dla dworu cesarskiego. Architektura stadionu była imponująca. Z trzech stron otaczał go dwupoziomowy portyk, wsparty na kolumnach z kolorowego marmuru, co zapewniało spektakularny widok na arenę. W jego otoczeniu znaleziono liczne rzeźby, z których wiele eksponowanych jest obecnie w Muzeum Palatyńskim. Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Gdy Cesarstwo Zachodniorzymskie upadło, Palatyn został porzucony i zaczął popadać w ruinę. Miejsce, które było symbolem cesarskiej potęgi, zostało przeznaczone na cele religijne. Z czasem na wzgórzu wzniesiono kościoły, a wraz z nastaniem średniowiecza – twierdzę. W XVI stuleciu znaczna część Palatynu została podzielona pomiędzy dwa możne rody: Farnese i Barberini. Ci pierwsi założyli rozległe ogrody na pozostałościach wspaniałego niegdyś pałacu Tyberiusza. Drudzy zbudowali tarasy ogrodowe i winnice. Współczesne wzgórze Dziś Wzgórze Palatyn jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata, oferującym odwiedzającym zarówno głęboką lekcję historii, jak i spektakularne widoki. Muzeum Palatyńskie Obowiązkowym punktem dla wszystkich, którzy odwiedzają to miejsce, jest wizyta w Muzeum Palatyńskim. Do obecnej lokalizacji zostało przeniesione w 1930 roku. Eksponowane są tam kluczowe artefakty archeologiczne, rzeźby i fragmenty architektoniczne, odkryte w toku wykopalisk prowadzonych w cesarskich rezydencjach. Na parterze przedstawione zostały dzieje cywilizacji rzymskiej, od jej początków (z uwzględnieniem artefaktów z epoki żelaza), do okresu republikańskiego. Z kolei na piętrze prezentowane są kolekcje z okresu cesarskiego, w tym cenne fragmenty dekoracji i rzeźby znalezione w okolicach Stadionu Palatyńskiego. Muzeum przechowuje jedno z najciekawszych wczesnochrześcijańskich znalezisk, tzw. Graffiti Aleksamenosa. Jest to kamienna rzeźba z III wieku n.e., przedstawiająca satyryczną scenę człowieka oddającego cześć ukrzyżowanej postaci z głową osła. Jakie zabytki można zobaczyć na Palatynie? Wiele starożytnych budowli nie przetrwało do naszych czasów. Jednak na Palatynie zachowało się sporo ruin, potwierdzających dawną świetność tego miejsca. Należą do nich: Acqua Claudia, czyli Akwedukt Klaudiusza, Domus Severiana i Terme Severiane, Stadion Palatyński, Pałac Flawiuszy, renesansowa Loggia Mattei, świątynia Apollina, rezydencja Oktawiana Augusta i Liwii, świątynia Magna Mater, Domus Transitoria, Dom Romulusa, Kryptoportyk Nerona, Ogrody Farnese. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niewidzialny wróg Rzymian. Naukowcy odkryli go w ściekach starożytnego fortu
Rzymscy żołnierze na Murze Hadriana nie walczyli tylko z wrogami z północy. W ich własnych brzuchach czaili się niewidzialni napastnicy. Nowe odkrycie z północnej Anglii pokazuje mroczne kulisy życia legionisty.
Naukowcy z Cambridge i Oksfordu postanowili sprawdzić, na co chorowali mieszkańcy rzymskiego fortu Vindolanda. Znajdował się on kilkanaście kilometrów od Muru Hadriana, który odgraniczał północne rubieże Cesarstwa Rzymskiego od barbarzyńców, wojowniczych Kaledończyków. Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. Vindolanda był jednym z wieli fortów, którego żołnierze w momencie zagrożenia obsadzali Mur Hadriana. „Skarb” w rzymskim ścieku Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii, na zachód od Newcastle upon Tyne. Cechuje je wilgotna gleba. A to archeolodzy bardzo lubią – dzięki temu świetnie zachowują się zabytki organiczne. W ten sposób do naszych czasów przetrwały całkiem nieźle również relikty słynnego Biskupina. W rzymskim forcie wilgoć zakonserwowała na przykład setki starożytnych butów. Tym razem badacze Vindolanda, zamiast szukać tylko złota czy monet, skupili się na osadach z kanału ściekowego łaźni z III wieku n.e. Pobrali oni 50 próbek czarnego i szarego błota z rur, którymi niegdyś spływały nieczystości z latryn. W kanale znaleziono nie tylko paciorki i ceramikę, ale przede wszystkim setki jaj pasożytów. Jak one wpływały na życie ludzie? Naukowcy opisali to na łamach czasopisma „Parasitology”. Kilka pasożytów i jednak wyjątkowa „niespodzianka” Naukowcy użyli nowoczesnych mikroskopów oraz specjalnych testów molekularnych o nazwie ELISA. Te ostatnie działają jak wykrywacz kłamstw dla białek – potrafią wyłapać ślady pasożytów, których nie da się zobaczyć pod standardowym mikroskopem. W kanale ściekowym rzymskiego fortu wykryto trzy rodzaje pasożytów jelitowych. Są to: glista ludzka (Ascaris sp.); włosogłówka (Trichuris sp.); Giardia duodenalis – mikroskopijny pierwotniak. Odkrycie Giardia duodenalis jest szczególnie istotne, ponieważ stanowi pierwszy dowód na obecność tego pasożyta w rzymskiej Brytanii. Wszystkie wymienione gatunki rozprzestrzeniały się drogą fekalno-oralną, zazwyczaj przez zanieczyszczoną wodę i żywność. – Trzy rodzaje pasożytów, które znaleźliśmy, mogły prowadzić do niedożywienia i wywoływać biegunkę u niektórych rzymskich żołnierzy – powiedziała dr Marissa Ledger, która kierowała częścią badania w ramach swojej pracy doktorskiej na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Cambridge. Życie na granicy Imperium Dlaczego te znaleziska są tak ważne dla historyków? Opowiadają one nam one brutalną prawdę o higienie (a może jej braku?) w rzymskim wojsku. Wszystkie te pasożyty rozprzestrzeniały się przez zanieczyszczoną wodę, jedzenie lub brudne ręce. Mimo że Rzymianie budowali wspaniałe łaźnie i systemy kanalizacyjne, ich wspólne latryny nie chroniły przed infekcjami. Ludzie zarażali się tam nawzajem, korzystając z tych samych udogodnień. Lekarze w forcie byli w tamtych czasach niemal bezradni. Nie mieli leków, które mogłyby skutecznie wybić te pasożyty, więc infekcje mogły trwać tygodniami, a nawet latami. Żołnierze cierpieli na niedożywienie, bolesne skurcze brzucha i drastyczną utratę wagi. Osłabiony organizm legionisty był mniej zdolny do walki i ciężkiej służby na chłodnej północy. Mniejszy fort – mniej zagrożeń? Co ciekawe, w dużych miastach rzymskich, jak Londyn czy York, ludzie byli nękani przez większą liczbę pasożytów, na przykład tasiemce pochodzące z ryb lub mięsa. W wojskowym forcie Vindolanda dominowały głównie te „toaletowe” pasożyty. Pokazuje to, że życie na granicy imperium było walką nie tylko z barbarzyńcami, ale też z niewidzialnym wrogiem, który czaił się w misce z jedzeniem i w rzymskich wodociągach. Źródło: Parasitology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Cesarz, który zginął przez ser. Zaskakujące ciekawostki o władcach antycznego Rzymu
Rzymski cesarz, który zmarł przez ser, przeszedł do historii jako jedna z najdziwniejszych ofiar własnych upodobań. Ale jego historia to tylko jedna z wielu zaskakujących opowieści o rzymskich władcach, których życie kończyło się w niezwykły sposób.
Spis treści: August i wygnanie córki Julii Cesarz z obsesją na punkcie pisma Klaudiusz próbował reformować alfabet Neron więził widzów w teatrze Neron: okrucieństwo wobec bliskich Wespazjan i jego moralnie wątpliwe źródła dochodów Cesarz, który opodatkował mocz Antoninus Pius zmarł przez ser Walerian jako cesarski podnóżek Imperium Rzymskie kojarzy się z potęgą militarną, walkami gladiatorów i osiągnięciami inżynieryjnymi. Dla ludzi, którzy nim rządzili, życie było jednak skomplikowane i pełne ryzyka. Juliusz Cezar, którego sięganie po władzę przygotowało grunt pod wyniesienie na tron pierwszego cesarza, Oktawiana Augusta, nie był jedynym potencjalnym tyranem, który zginął gwałtowną śmiercią. Niektórzy cesarze rządzili zaledwie kilka tygodni. Inni kończyli w tragiczny sposób z ręki osobistych gwardzistów lub członków własnej rodziny. Ci, którym udało się przeżyć dłużej, mogli dzięki swojemu statusowi folgować zachciankom i demonstracyjnie korzystać z władzy. Ich obsesje bywały naprawdę osobliwe. Od zsyłania własnych dzieci na wygnanie, po wprowadzenie podatku od moczu – cesarze Rzymu w pełni wykorzystywali swoją nieograniczoną kontrolę. Oto kilka najbardziej ambitnych, dziwacznych i przepełnionych ego projektów, których się podjęli – oraz kilka z najbardziej nieprzyjemnych sposobów, w jakie kończyli swoje rządy. August i wygnanie córki Julii W 18 roku p.n.e. cesarz August wprowadził szeroki pakiet reform moralnych znanych jako ustawy julijskie. Miały one przywrócić tradycyjną rzymską cnotę poprzez nagradzanie małżeństw i karanie cudzołóstwa. Po raz pierwszy w historii Rzymu niewierność stała się przestępstwem publicznym, a nie prywatnym skandalem. Groziły za nią wygnanie i konfiskata majątku. Ustawy miały być wzorem obywatelskiej dyscypliny. Ich najsłynniejszą ofiarą okazała się jednak własna córka Augusta, Julia, której pełne przepychu i bardzo swobodne życie towarzyskie szybko stało się źródłem publicznego zgorszenia. Starożytni autorzy, tacy jak Swetoniusz, Kasjusz Dion i Wellejusz Paterkulus piszą, że gdy Julię uznano za winną cudzołóstwa, ojciec zesłał ją na ponurą wyspę Pandateria (dzisiejsza Ventotene). Według Swetoniusza spędziła tam pięć lat, zanim August pozwolił jej wrócić na kontynent. Nigdy jednak formalnie nie cofnął wyroku wygnania i czuł się jej zachowaniem upokorzony. Gdy mniej więcej w tym samym czasie jedna z powiernic Julii, była niewolnica o imieniu Phoebe, powiesiła się, August miał skomentować to słowami: – Wolałbym być ojcem Phoebe. Cesarz z obsesją na punkcie pisma Nawet jeśli Julia została potraktowana najokrutniej, chęć Augusta do kontrolowania i kształtowania członków rodziny na tym się nie kończyła. Swetoniusz, który pisał biografię Dwunastu Cezarów mniej więcej sto lat po śmierci Augusta, twierdzi, że cesarz miał bardzo specyficzny charakter pisma. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-122442-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-7c1200d.png" width="1202" height="802" alt="Cesarz August odrzuca swoją córkę Julię po jej aresztowaniu i uznaniu za winną cudzołóstwa (ok. 2 r. p.n.e.). Rycina ze Storia di Roma." title="Cesarz August odrzuca swoją córkę Julię po jej aresztowaniu i uznaniu za winną cudzołóstwa (ok. 2 r. p.n.e.). Rycina ze Storia di Roma." /> Był on tak rozpoznawalny, że August nalegał, by samodzielnie uczyć swoich spadkobierców pisania w dokładnie takim stylu. Ćwiczył ich, aby „naśladowali jego charakter pisma”. Ten rodzaj „skryptorycznego mikrozarządzania” – jak pisze profesor Tom Geue z Australian National University – jest wyjątkowy dla Augusta. I pokazuje niemal obsesyjną potrzebę zabezpieczenia dziedzictwa poprzez dosłowne „powielanie” siebie w następcach. Klaudiusz próbował reformować alfabet Podobnie jak augustowskie ustawy moralne, także cesarz Klaudiusz (41–54 n.e.) chciał zmieniać fundamenty społeczeństwa rzymskiego. Według Swetoniusza próbował dodać nowe znaki do alfabetu łacińskiego: antisigmę Ↄ, która brzmiała jak „bs” lub „ps”; znak Ⱶ, czyli pół H będące prawdopodobnie krótką samogłoską; oraz digammę Ⅎ odpowiadającą dźwiękowi „w”. Swetoniusz dodaje, że Klaudiusz napisał nawet księgę wyjaśniającą teorię stojącą za tymi literami. Choć może się to wydawać śmiałe, starożytne języki faktycznie ewoluowały. Zmieniały się z czasem. Właśnie ta praktyka – jak pisze historyk Tacyt – skłoniła Klaudiusza do takiej reformy. Tacyt zauważa, że kiedy cesarz „zrozumiał, iż nawet pismo greckie nie powstało i nie zakończyło się w jednym momencie”, postanowił zaprojektować „kilka dodatkowych znaków łacińskich”. Badaczka z MIT, profesor Stephanie Frampton, w książce „Empire of Letters” wyjaśnia, że wprowadzenie nowych liter przez Klaudiusza postrzegano jako część szerszej tradycji, w której język i alfabet rozwijają się stopniowo. Znamy przykłady liter klaudyjskich z odkryć archeologicznych. Całe przedsięwzięcie okazało się jednak w praktyce porażką. Swetoniusz zauważa, że litery bardzo szybko wyszły z użycia. Nawet cesarz Rzymu nie był w stanie zmienić tego, jak ludzie piszą. Neron więził widzów w teatrze Podczas gdy August koncentrował się na zarządzaniu domem i imperium, cesarz Neron, który rządził w latach 54–68 n.e., zdecydowanie bardziej interesował się rozrywką i występami. Był przeznaczony do kariery politycznej. Marzył jednak o scenie. Oprócz pisania poezji i udziału w wyścigach rydwanów regularnie zmuszał poddanych do uczestniczenia w swoich recitalach muzycznych. Swetoniusz pisze, że „gdy śpiewał, nikomu nie wolno było opuścić teatru, nawet z najbardziej naglących powodów”. Dodaje, że w czasie jego występów kobiety w ciąży zaczynały rodzić i wydawały dzieci na świat w teatrze. Inni, wyczerpani nieustannym oklaskiwaniem, próbowali uciekać przez zamknięte bramy, które więziły ich jako dosłowną „publiczność zakładników”. Ryzykowali przy tym obrażenia, skacząc z murów teatru. Szczególnie zdesperowani – pisał Swetoniusz – udawali, że nie żyją, aby wyniesiono ich na zewnątrz jak zwłoki. Ta opowieść jest najpewniej wyolbrzymiona, ale świetnie nadaje się na pikantną plotkę. Neron: okrucieństwo wobec bliskich Wiele innych historii o Neronie jest już mniej zabawnych. Jego relacje z kobietami były przesiąknięte przemocą. Gdy zmęczyły go polityczne ingerencje zaborczej matki, Agrypiny, zaczął knuć. Po kilku nieudanych próbach otrucia zaaranżował katastrofę okrętu, którą Agrypina przeżyła, dopływając do brzegu wpław. Gdy wieści o jej ocaleniu dotarły do cesarza, kazał ją w końcu przebić mieczem i ogłosił, że popełniła samobójstwo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-122830-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-a46d9e5.png" width="605" height="843" alt="Cesarz Neron obserwuje Wielki Pożar Rzymu (64 r. n.e.). Ilustracja: Tancredi Scarpelli, Storia d’Italia (1930)" title="Cesarz Neron obserwuje Wielki Pożar Rzymu (64 r. n.e.). Ilustracja: Tancredi Scarpelli, Storia d’Italia (1930)" /> Po śmierci Agrypiny zachowanie Nerona stało się jeszcze bardziej krwawe. Po tym, jak rozwiódł się z żoną Oktawią, zesłał ją na wygnanie. Następnie oskarżył o cudzołóstwo i kazał zgładzić. Swetoniusz twierdzi, że drugą żonę, Poppeę, Neron skopał na śmierć, gdy była w ciąży z jego dzieckiem. Podobnie jak w przypadku wielu relacji Swetoniusza, ta historia mogła zostać zmyślona, by jeszcze bardziej uwydatnić okrucieństwo Nerona. Gotowość cesarza do pozbywania się bliskich rozciągała się także na sąsiadów w samym Rzymie. Wielu starożytnych historyków oskarża go o wywołanie Wielkiego Pożaru Rzymu w 64 roku n.e., by oczyścić teren pod wystawne projekty budowlane. Kasjusz Dion pisze, że podczas gdy miasto płonęło, Neron wspiął się na dach pałacu, przebrany za lirnika, i śpiewał pieśń „Zdobycie Troi” (często interpretowaną jako „Zdobycie Rzymu”). Ten zapewne nieprawdziwy szczegół dał początek mitowi, że Neron grał na instrumencie, gdy Rzym płonął. Utrwalił jednak jego reputację jako obsesyjnego muzyka. Wespazjan i jego moralnie wątpliwe źródła dochodów Wespazjan (69–79 n.e.) przywrócił stabilność Imperium Rzymskiemu po roku chaotycznej wojny domowej, która nastąpiła po śmierci Nerona. Jego pochodzenie budziło jednak wątpliwości. Założyciel dynastii flawijskiej, najbardziej znany z podbicia większości Judei w czasie pierwszej wojny żydowskiej, mógł zbić pierwszy większy majątek na handlu niewolnikami, a zwłaszcza na kastratach, czyli eunuchach. Około 62 roku n.e. przyszły cesarz zakończył swoją kadencję jako prokonsul Afryki w poważnych tarapatach finansowych. Jego zdolność kredytowa była zrujnowana. Zastawił więc swój majątek u brata. Wtedy zwrócił się ku formie handlu co najmniej wątpliwej moralnie. Swetoniusz pisze, że Wespazjan był „mango” – podejrzanym handlarzem – który trudnił się handlem „mułami”. W 2002 roku A. B. Bosworth opublikował w „Classical Quarterly” przekonujący argument, że termin mulio („mularz”) bywał używany na określenie osób handlujących ludźmi. A „muły” w tym kontekście nie oznaczały osłów, lecz młodych chłopców, zniewolonych i przymusowo wykastrowanych. Eunuchowie byli cennym towarem na rzymskim rynku niewolników. Jeśli Wespazjan zajmował się właśnie takim handlem, tłumaczyłoby to, jak tak szybko odbudował swoje finanse. Cesarz, który opodatkował mocz Nawet jako cesarz Wespazjan nie stronił od czerpania zysków z tabuizowanych branż. Jak zauważa Sarah E. Bond, profesor historii starożytnej na University of Iowa, gdy oszczędny Wespazjan objął tron, odziedziczył państwo „w rozpaczliwej sytuacji finansowej”. W ramach programu oszczędnościowego przywrócił podatek od moczu (vectigal urinae). W starożytnym Rzymie był to ważny surowiec w przemyśle pralniczym i garbarskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-123155-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-cdde26c.png" width="598" height="840" alt="Wespazjan koronowany na cesarza w Cezarei” – obraz Lazzaro Baldiego (1624–1709). Lazzaro Baldi, Vincenzo Pirozz/Galleria Spada/Bridgeman." title="Wespazjan koronowany na cesarza w Cezarei” – obraz Lazzaro Baldiego (1624–1709). Lazzaro Baldi, Vincenzo Pirozz/Galleria Spada/Bridgeman." /> – Mocz – mówi Bond – pochodził z publicznych latryn oraz z ceramicznych nocników, które wylewano na ulicę z mieszkań na piętrach. Nie wiemy dokładnie, ile pieniędzy przynosił ten podatek. Bond podkreśla jednak, że „w milionowym mieście” musiały działać „setki garbarzy i fulonów (praczy tkanin)”. Wszyscy potrzebowali tych ludzkich odchodów płynnych do swojej pracy. Podatek musiał więc generować dla Wespazjana niemałą sumę. Swetoniusz i Kasjusz Dion zgodnie twierdzą, że gdy syn Wespazjana, Tytus, uznał cały ten interes za kompletnie niegodny ich pozycji i wyraził obrzydzenie, ojciec pokazał mu złotą monetę i zapytał, czy czuć od niej jakikolwiek smród. To właśnie z tej anegdoty pochodzi powiedzenie: „pieniądze nie śmierdzą”. Antoninus Pius zmarł przez ser Nie wszystkie cesarskie dziwactwa są nam tak obce. Antoninus Pius (138–161 n.e.) był w pewnym sensie domatorem, który uwielbiał ser. Spokojny, kompetentny i wyważony, w późniejszych wiekach zaliczono go do grona „dobrych cesarzy”. Przez 23 lata rządów prowadził Rzym przez stosunkowo spokojny okres. Niestety, jego miłość do nabiału doprowadziła go do zguby. Według „Historii Augusta”, IV-wiecznego zbioru biografii, „zmarł na gorączkę, którą sam na siebie ściągnął, jedząc zbyt łapczywie ser alpejski”. Po trzech dniach gorączki wziął kąpiel, położył się, wezwał przyjaciół i polecił, aby Markus (Aureliusz) został przedstawiony żołnierzom jako nowy cesarz. Następnie – jakby we śnie – wyzionął ducha. „Historia Augusta” jest jedynym źródłem tej opowieści i jest znana z niewielkiej wiarygodności. Jeśli jednak historia jest prawdziwa, to śmierć Antoninusa należała do najbardziej ludzkich i budzących współczucie wśród losów władców Rzymu. Walerian jako cesarski podnóżek Inni cesarze kończyli zdecydowanie krwawiej niż kochający ser Antoninus. Neron popełnił samobójstwo. Galba został zamordowany przez swoich gwardzistów pretorianów. Getę zabił jego brat Karakalla – przy współudziale ich matki. Najbardziej upokarzająca śmierć spotkała jednak prawdopodobnie Waleriana, który rządził w połowie III wieku n.e. Walerian większą część kariery spędził, walcząc z Persami na wschodniej granicy imperium. Tam został w końcu pojmany przez króla Szapura I. Szapur okazał się bezlitosnym zwycięzcą. Gdy pojmał Waleriana, trzymał obalonego cesarza przy życiu jako trofeum i z upodobaniem regularnie go upokarzał. Według IV-wiecznego pisarza Laktancjusza, ilekroć „Szapur chciał wsiąść na konia lub do rydwanu, Waleriana zmuszano, by nadstawił plecy, a król stawiał stopę na rzymskim cesarzu jak na stopniu”. Po długim okresie w roli żywego podnóżka – pisze Laktancjusz – Walerian został zamieniony w makabrycznego stracha na wróble. „W końcu odarto go ze skóry, tę zaś, wypchaną słomą i zafarbowaną na czerwono, wystawiono w perskiej świątyni jako wieczną pamiątkę zwycięstwa króla”. Historyczna wiarygodność tej opowieści jest jednak dyskutowana. Laktancjusz zawarł ją w sensacyjnej książce „O śmierci prześladowców”, a jako chrześcijanin głęboko nie znosił prześladowań współwyznawców za panowania Waleriana. Inne źródła potwierdzają pojmanie cesarza przez Persów i jego upokarzające traktowanie. Na reliefie w Naksz-e Rustam we współczesnym Iranie przedstawiono go w niewoli. Nie zachowały się jednak żadne inne odniesienia do jego odarcia ze skóry. Źródło: National Geographic
Duchy i zjawy w starożytnym Rzymie. Poznajcie opowieści o nawiedzonych domach sprzed dwóch tysięcy lat
Duchy w starożytnym Rzymie były obecne nie tylko w ludowych podaniach, ale także w tekstach wielkich autorów. Pliniusz Młodszy, Cyceron czy Swetoniusz opisywali zjawy i nawiedzenia, które dziś brzmią jak scenariusze horrorów. Ale czy naprawdę w nie wierzyli?
Spis treści: Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Nawiedzone domy i folklor antyczny Znaczenie właściwego pochówku Duchy, zjawy i... polityka? Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Wierzysz w duchy? Takie pytanie zadał około 100 r. n.e. swojemu przyjacielowi znany rzymski prawnik i polityk Pliniusz Młodszy. – Bardzo chciałbym wiedzieć, czy uważasz, że istnieją duchy. Czy przybierają kształty albo formę jakiegoś boskiego bytu, czy są tylko nierealnymi obrazami, które odzwierciedlają nasze lęki. Pliniusz pisał do swojego przyjaciela Sury, rzymskiego senatora, dzieląc się trzema zasłyszanymi opowieściami o duchach. Jedna z nich mówiła o mężczyźnie, któremu zjawa przepowiedziała zarówno polityczny awans, jak i tragiczną śmierć. Druga opowiadała o domu i brzęku łańcuchów ducha, który go nawiedzał. Trzecia zaś o wydarzeniach, które miały się rzekomo rozegrać w samym domu Pliniusza – ale o tym później. Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Historie o duchach pojawiają się w wielu rzymskich tekstach. W przeciwieństwie do dzisiejszych thrillerów są jednak często zaledwie kilkuzdaniowe. Na przykład: rzymski historyk Plutarch, opisując życie ateńskiego wodza, mimochodem wspomniał o greckiej łaźni, którą po zabójstwie zaczęto uważać za nawiedzoną. – Przez długi czas ukazywały się tam zjawy, a w tym miejscu słychać było jęki, jak opowiadali nasi ojcowie. Dlatego nakazano zamurować bramy łaźni. I po dziś dzień mieszkańcy okolicy twierdzą, że czasem widują widma i słyszą niepokojące odgłosy. Ale co starożytni Rzymianie naprawdę sądzili o duchach? Poszukaliśmy wskazówek, przyglądając się historii o zjawach, które krążyły w starożytnym Rzymie. Nawiedzone domy i folklor antyczny – W liście Pliniusza znajduje się wspaniała opowieść o nawiedzonym domu. Ten motyw przewija się przez całe antyczne piśmiennictwo – mówi Daniel Ogden, profesor historii starożytnej na Uniwersytecie w Exeter i autor książki Magic, Witchcraft and Ghosts in the Greek and Roman Worlds. W liście do Sury Pliniusz relacjonował zasłyszaną historię o domu w Atenach, który nawiedzało widmo brzęczące przeraźliwie głośnymi łańcuchami. Dom opustoszał, aż pewnego dnia wprowadził się tam filozof. Gdy nocą pisał przy blasku lampy, usłyszał, jak brzęk łańcuchów zbliża się coraz bardziej. W końcu duch ukazał mu się w pokoju. Ogden postrzega historię o nawiedzonym domu z listu Pliniusza jako część tradycji folklorystycznej, która zaczęła się w starożytnej Grecji i trwała po upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego około 476 r. n.e. Opowieści o nawiedzonych domach w tej tradycji mają zwykle podobne elementy, na przykład postać bohatera. W pogańskich historiach, takich jak u Pliniusza, bohaterem jest filozof. W chrześcijańskiej wersji z końca V wieku — biskup. Najwcześniejszą dużą rzymską historią o nawiedzonym domu jest Mostellaria, czyli Dom nawiedzony, komedia dramatopisarza Plauta około 200 r. p.n.e. Sztuka najpewniej opiera się na zaginionej greckiej komedii Phasma z końca IV lub początku III wieku p.n.e. To sugeruje, że folklor o nawiedzonych domach sięga co najmniej tak daleko. W Mostellarii zniewolony sługa próbuje przekonać przesądnego pana, który właśnie wrócił z długiej podróży, żeby nie wchodził do domu, bo ten jest nawiedzony. W rzeczywistości kłamie, by ukryć wybryki syna pana, który urządzał w domu hulanki podczas nieobecności ojca. Znaczenie właściwego pochówku Choć opowieść zniewolonego sługi jest komicznie sprzeczna sama w sobie, uwypukla inny powracający motyw rzymskich historii o duchach: nieodpowiedni pochówek. – Właściwy pochówek był niezwykle ważny – podkreśla Debbie Felton, profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie Massachusetts w Amherst i autorka książki Haunted Greece and Rome: Ghost Stories from Classical Antiquity. – W rzymskich historiach o duchach pozostanie niepogrzebanym lub pochowanie „nie tak, jak trzeba” było najpewniejszą przyczyną nawiedzenia. Historia Pliniusza o nawiedzonym domu też zawiera wątek niewłaściwego pochówku. Zamiast uciec ze strachu, filozof pozwolił duchowi zaprowadzić się w pewne miejsce na zewnątrz. Tam widmo zniknęło. Rankiem filozof poprosił miejscowych urzędników, by rozkopali wskazany punkt. Odnaleziono ludzkie szczątki spętane łańcuchami. Gdy zapewniono im godny pochówek, nawiedzenia ustały. Duchy, zjawy i... polityka? Nawet jeśli nikt cię nie nawiedza, rzymskie opowieści sugerują, że warto zadbać o właściwy pochówek każdego napotkanego ciała. Duch może potem odwdzięczyć się pomocą. Rzymski mówca i polityk Cyceron zapisał w 44 r. p.n.e. wczesny przykład takiej historii, należącej do folklorystycznego gatunku „wdzięcznego zmarłego”. W dialogu Cycerona De divinatione (O wróżbiarstwie) poeta Simonides znajduje trup. Zapewnia mu porządny pochówek. Po wszystkim duch ostrzega go, by nie wyruszał w planowany rejs, bo statek zatonie. Simonides słucha i unika śmierci – przynajmniej swojej. – Szkoda tylko, że nie ostrzegł reszty pasażerów – zauważa z przekąsem Felton w swojej książce. Nie wszystkie postacie nadprzyrodzone były duchami zmarłych. Rzymianie zapisywali też opowieści o wielkich, półboskich zjawach. Historyk Swetoniusz pisał, że Juliusz Cezar ujrzał taką zjawę przed przekroczeniem Rubikonu i rozpoczęciem wojny domowej. A Pliniusz w liście do Sury zaczyna od historii o widmie, które trafnie przewidziało czyjś polityczny awans. Obie opowieści przedstawiają sukcesy bohaterów jako wynik przeznaczenia lub losu. Brzmią bardziej jak propaganda polityczna niż straszne historie. Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Podobnie jak dziś, starożytni Rzymianie różnili się w poglądach na temat życia po śmierci i tego, czy duch zmarłego (lub inna istota) może ukazywać się żywym. Uczeni zwracają jednak uwagę, że z trzech głównych zachowanych opowieści o nawiedzonych domach dwie są komediowe lub satyryczne. Kpiąc z takich historii, zakładają, że publiczność już zna koncepcję nawiedzonych domów – zapewne z ustnych opowieści. Ich ton sugeruje też, że nie wszyscy w nie wierzyli. Na przykład ostatnia ważna rzymska historia o nawiedzonym domu pojawia się w dialogu Lukiana, satyryka z II wieku ze syryjskiej części imperium. W fragmencie znanym jako Philopseudes (Miłośnik kłamstw) filozof opowiada słuchaczowi, jak trafił na nawiedzony dom w Koryncie. Podobnie jak bohater Pliniusza, mówi, że zakończył nawiedzanie, odnajdując szczątki ducha i doprowadzając do właściwego pogrzebu. Sceptyczny rozmówca mu nie wierzy. Być może to zaproszenie, by czytelnicy także poddali w wątpliwość zasłyszane opowieści o widmach. A w co wierzył sam Pliniusz? Wskazówek można szukać w ostatniej „historii o duchach” z jego listu, tej z jego własnego domu. Pliniusz pisał, że dwie osoby nocujące w jego posiadłości – zniewolony chłopiec i brat pewnej służącej – budziły się w różne dni z obciętymi we śnie włosami. Obok wciąż leżały ścięte kosmyki. Oboje twierdzili, że w nocy widzieli tajemnicze postacie. Pliniusz zakończył list do Sury prośbą o jasną odpowiedź, czy ten wierzy w duchy. – Nie zostawiaj mnie w zawieszeniu i niepewności. Piszę do ciebie właśnie po to, by zakończyć moje wątpliwości. Nie dowiemy się, co wydarzyło się naprawdę w domu Pliniusza (ani jak odpowiedział mu Sura). Felton ma jednak swoją teorię. – Myślę, że ktoś zrobił Pliniuszowi psikusa. A on po prostu tego nie załapał. Źródło: National Geographic
Kilkunastometrowa wieża stała w Pompejach. Antyczny „drapacz chmur” wykryto dzięki narzędziom cyfrowym
Czy Pompeje miały własne „wieżowce”? Taka hipoteza pojawiła się po analizie ruin Domu Thiasosa. Monumentalne schody i układ otworów po belkach sugerują obecność wysokiej, reprezentacyjnej konstrukcji. To kolejny dowód na to, jak zaawansowana była architektura miasta.
Pompeje są jednym z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych świata, obok piramid w Gizie czy greckiego Partenonu. Do zbiorowej wyobraźni przemawia niezwykła historia tego rzymskiego miasta. W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał je grubą warstwą popiołów. To wydarzenie było zaskakujące dla mieszkańców Pompejów – kilka tysięcy osób zginęło. Pompeje stały się kapsułą czasu, bo ponad ruinami nigdy nie wzniesiono kolejnego miasta. Od kilkuset lat prowadzi się tam badania wykopaliskowe, które trwają do dziś. Najnowsze analizy wykonano z pomocą cyfrowych narzędzi. Opublikowano je na łamach e-czasopisma „Scavi di Pompei” („Wykopaliska w Pompejach”). Wieże w Pompejach? Z zapisów historycznych wiadomo było, że w rzymskich miastach bogate wille posiadały wieże. Dwie takie konstrukcje byłą częścią wielkiego domostwa pisarze i polityka Pliniusza Młodszego. Nie osiągały one wysokości tych znanych ze średniowiecznych miast, takich w Bolonii czy San Giminiano. Jednak i te rzymskie robiły wrażenie. Ale czy wznoszone je również w Pompejach? Ich przedstawienia znane są z zachowanych wśród ruin malowideł. Przyszła pora, aby je znaleźć. Ale w jaki sposób, skoro w dużej części miasto to zostało zrównane z ziemią? Jak wykryto nieistniejącą wieżę? Uwagę zespołu badaczy przykuła monumentalna klatka schodowa w jednej z rezydencji zwanej Domem Thiasosa. Zdawała się prowadzić donikąd. Eksperci pod kierownictwem dyrektora parku Gabriela Zuchtriegela i prof. Susanne Muth z Wydziału Archeologii Klasycznej Uniwersytetu Humboldtów postanowili rozwiązać tę zagadkę z pomocą cyfrowych narzędzi. Wykonano dokładne trójwymiarowe laserowe skany ruin i stworzono ich „cyfrowego bliźniaka”. W cyfrowym modelu naukowcy szukali wszelkich śladów po zawalonej konstrukcji, takich jak otwory po belkach w ścianach pomieszczenia. Analizując kąt i wysokość zachowanych kamiennych schodów oraz rozlokowanie otworów po belkach w ścianie nośnej wysunięto hipotezę, że schody kamienne musiały mieć drewnianą kontynuację wewnątrz pomieszczenia. To był klucz do zrozumienia, że budowla pięła się w górę. Po zebraniu wszystkich dowodów wykonano cyfrową rekonstrukcję. Okazało się, że ten utracony poziom najprawdopodobniej był wysoką wieżą z salą reprezentacyjną, która wznosiła się kilkanaście metrów nad miastem. Funkcja pompejańskich wież Wieże w pompejańskich rezydencjach pełniły przede wszystkim funkcję reprezentacyjną. Były to widoczne z daleka symbole władzy i nadzwyczajnego bogactwa lokalnej elity. Umożliwiały one mieszkańcom domostw, które były w niej wyposażone, podziwianie rozległych widoków na miasto, zatokę, a nawet nocne niebo, co było cenione w kontekście eleganckiego i komfortowego życia. Na najwyższej kondygnacji wieży mieściła się zazwyczaj sala reprezentacyjna (np. salon lub sala bankietowa), przeznaczona dla właściciela domu. Źródło: Scavi di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli wielki grobowiec. Wygląda jak kamienny krąg, ale czegoś w nim brakuje
Wygląda na kamienny krąg. Ale tak naprawdę są to fundamenty grobowca sprzed 2 tysięcy lat. Grobowca nietypowego, bo nigdy w nim nie pochowano zmarłego. Na taką niezwykłą konstrukcję natknęli się archeolodzy w Bawarii.
Po usłyszeniu słów: „kamienny krąg” staje nam przed oczami na przykład słynny megalit Stonehenge w Wielkie Brytanii czy mniejsze i zdecydowanie późniejsze konstrukcje z polskiego Pomorza w Odrach czy w Węsiorach. Budowle na planie okręgu powstawały w różnych miejscach i odległych od siebie miejscach. Nie zawsze ich funkcja jest identyczna. Na zarysy budowli w takim kształcie natknęli się budowlańcy w Wolkertshofen w niemieckiej Bawarii. Do pracy przystąpili od razu archeolodzy. I orzekli: to coś wyjątkowego. Rzymski kurhan sprzed 2 tysięcy lat Średnica tej budowli wynosiła aż 12 m. Teraz na powierzchni widać tylko porządną, murowaną ścianę o okrągłym planie. Zatem ten „kamienny krąg” bardziej przypomina fundament np. wieży niż pradziejowe megality. Przylegała do niego niewielka, kwadratowa dobudówka. Czym była ta budowla? Eksperci sądzą, że jest to pozostałość po rzymskim kurhanie. Z rzymskiej prowincji Recja są one prawie nieznane. Recja zajmowała w starożytności dzisiejsze południowe Niemcy (w tym Bawarię), Szwajcarię i Tyrol. Była to jedna z części wielkiego Cesarstwa Rzymskiego. Funkcję zdradza kontekst W pobliżu zagadkowego fundamentu archeolodzy znaleźli kilka pozostałości z czasów rzymskich. Obok przebiegała droga z tych czasów. Niedaleko też położona była willa rzymska. Jednak również kształt i staranne połączenie obrobionych kamieni kręgu każą sądzić, że jest to kurhan z czasów rzymskich. – Nie spodziewaliśmy się odkrycia monumentu grobowego tej wielkości i z tego okresu. Kopiec (tumulus) znajdował się bezpośrednio przy ważnej rzymskiej osi komunikacyjnej – wyjaśnia mówi prof. Mathias Pfeil, konserwator generalny Bawarskiego Urzędu Ochrony Zabytków (Bayerisches Landesamt für Denkmalpflege). Według niego ta budowla była miejscem pamięci ważnej osobistości w czasach rzymskich. W okolicy kurhanu archeolodzy natknęli się też na setki zabytków z wcześniejszych okresów – miejsce to ma długą historię osadnictwa. Z okolicy znane są pozostałości z neolitu, epoki brązu i żelaza oraz wczesnego średniowiecza. Pusty grobowiec Zaskoczeniem dla badaczy była jednak pustka ziejąca z wnętrza budowli. Wiele wskazuje, że był to symboliczny grobowiec, czyli cenotaf. Zmarłego pochowano gdzieś indziej. Tutaj manifestowała się jego osobowość. Pochówki w kurhanach nie były niczym dziwnym w czasach rzymskich. Zresztą miały długą tradycję w Europie Środkowej i Włoszech. W północno-zachodnich prowincjach Cesarstwa pojawiły się od I wieku n.e. Co ciekawe, w czasach cesarstwa niekiedy wykorzystywano ponownie kurhany sprzed stuleci – nawet z epoki brązu. Podobnie zresztą działo się w starożytnym Egipcie, gdzie pozbywano się mumii ze starszych grobowców, a nawet piramid, i umieszczano w nich kolejne zwłoki. Źródło: blfd Bayern Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pod Koloseum odkryto tajny tunel cesarzy. Można go zwiedzić po raz pierwszy w historii
Po raz pierwszy w historii turyści mogą zobaczyć korytarz, którym dwa tysiące lat temu poruszali się rzymscy cesarze. Tajny tunel pod Koloseum został odrestaurowany i udostępniony zwiedzającym. To wyjątkowa okazja, by zajrzeć w przestrzeń, która przez stulecia pozostawała niedostępna.
Koloseum to jedna z największych atrakcji turystycznych na świecie i symbol potęgi starożytnego Rzymu, który od niemal dwóch tysięcy lat zachwyca miliony zwiedzających. Mimo że większość jego przestrzeni została udostępniona dla publiczności, wiele zakątków wciąż skrywa tajemnice. Badacze od lat prowadzą prace archeologiczne w poszukiwaniu ukrytych przejść i korytarzy, które mogły służyć cesarzom. Teraz jedno z takich miejsc, czyli sekretne przejście cesarza Kommodusa, zostanie po raz pierwszy otwarte dla zwiedzających, umożliwiając wejście do strefy zarezerwowanej niegdyś tylko dla władców i ich najbliższego otoczenia. Sekretne przejście cesarzy pod Koloseum otwarte po dwóch tysiącach lat Pod powierzchnią jednej z najbardziej rozpoznawalnych budowli świata kryje się miejsce, do którego przez stulecia nie miał wstępu nikt poza władcami imperium. Odkryty tunel Kommodusa, liczący blisko dwa tysiące lat, niegdyś stanowił sekretne przejście, którym cesarze Rzymu mogli niezauważeni dostać się do swojej loży w Koloseum. Korytarz o długości około 55 metrów został zbudowany z myślą o bezpieczeństwie i prestiżu władców – prowadził bezpośrednio z pałacowego kompleksu na Palatynie do amfiteatru, omijając zatłoczone wejścia i tłumy obywateli. Swoją nazwę przejście zawdzięcza cesarzowi Kommodusowi, synowi Marka Aureliusza, który panował w latach 177–192 n.e. i którego postać przeszła do historii jako symbol dekadencji późnego imperium. To właśnie w tym tunelu władca miał cudem uniknąć zamachu, co tylko wzmocniło jego obsesję na punkcie własnego bezpieczeństwa. W popkulturze ten cesarz znany jest przede wszystkim z filmu „Gladiator”, w którym Joaquin Phoenix sportretował go jako okrutnego i próżnego tyrana. Jak przypominają źródła archeologiczne, cesarz rzeczywiście lubił występować w roli gladiatora – pojawiał się na arenie przebrany za Herkulesa, walcząc z bezbronnymi przeciwnikami, a raz nawet miał ściąć głowę strusiowi ku uciesze wiwatującego tłumu. Tunel Kommodusa odkryty na nowo w sercu Rzymu Ukryty tunel Kommodusa po raz pierwszy został odkryty ponad dwieście lat temu, między 1810 a 1814 rokiem, przez francuskich archeologów. Od tamtej pory korytarz kilkukrotnie otwierano i ponownie zamykano. Kolejne badania przeprowadzono w 1874 roku oraz w latach 90. XX wieku, jednak dopiero współczesne prace konserwatorskie pozwoliły w pełni odsłonić i zabezpieczyć to niezwykłe miejsce. Podczas renowacji całego stanowiska archeolodzy dokładnie zmapowali podziemia, wykorzystując zaawansowane technologie skanowania 3D i narzędzia laserowe, które pomogły utrwalić kruche fragmenty tynku i oczyścić ściany z wielowiekowych osadów. Po zakończeniu prac oczom badaczy ukazały się marmurowe ściany zdobione scenami mitologicznymi – m.in. przedstawieniem Dionizosa, boga wina i zabawy, a także płaskorzeźbami polowań, walk niedźwiedzi i akrobatów, które niegdyś odzwierciedlały widowiska odbywające się na arenie powyżej. – Po raz pierwszy w historii to przejście zostało otwarte dla zwiedzających. Dzięki temu mogą oni poczuć się tak, jak niegdyś cesarze Rzymu – powiedziała w rozmowie z agencją Reuters archeolog Barbara Nazzaro. Z kolei Massimo Osanna, czyli dyrektor generalny włoskich muzeów, podkreślił, że otwarcie korytarza to „istotny kamień milowy” łączący badania naukowe z ochroną dziedzictwa kulturowego. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych rozwiązań, takich jak mapy w wersji dotykowej i rekonstrukcje wideo, nowa ekspozycja ma być dostępna dla wszystkich (również osób z niepełnosprawnościami) i pozwolić turystom spojrzeć na Koloseum z całkiem nowej perspektywy. Źródła: CNN, Reuters, AP News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Imponująca rekonstrukcja rzymskiej budowli. To efekt prac polsko-bułgarskiej misji
Amfory pełne wina, zboże i inne produkty spożywcze przechowywano w budowli, którą odkryła polsko-bułgarska misja archeologiczna. Badacze stworzyli jej wizualną rekonstrukcję. Gmach był imponujący.
Novae, ważne rzymskie i bizantyjskie centrum wojskowe, znajdowało się niedaleko dzisiejszego miasta Swisztow w północnej Bułgarii. Od I wieku n.e. aż do połowy V wieku, stacjonował tam I Legion Italski, jednostka składająca się wyłącznie z mieszkańców Italii. Jej zadaniem była obrona granicy Cesarstwa Rzymskiego. Szeroko zakrojone badania Novae W Novae działa kilka misji z polskim udziałem. Teraz sezon badań podsumowała Międzynarodowa Interdyscyplinarna Ekspedycja Archeologiczna UAM w Poznaniu pod kierunkiem prof. Eleny Kleniny. Badacze kontynuowali wykopaliska w obrębie arsenału (łac. armamentarium) należącego do rzymskiego legionu I Italskiego. Jak mówi prof. Klenina, odkryty w Novae rzymski arsenał jest unikatową, monumentalną budowlą, ponieważ jest to pierwsza tego typu konstrukcja z rzymskiego obozu legionowego, która zachowała się w tak dobrym stanie i została zbadana. Wcześniej wiedza o rzymskich zbrojowniach pochodziła wyłącznie z historycznych źródeł pisanych. Okazało się, że zbrojownia powstała w II wieku n.e., została przebudowana w kolejnych stuleciach i zmieniono jej przeznaczenie. To wszystko udało się „wyczytać” archeologom w czasie ostatnich wykopalisk. Co zbudowano w jej miejscu? Machiny oblężnicze zamieniły się w amfory z winem – Najważniejszym odkryciem sezonu 2025 jest potwierdzenie, że w późnej starożytności budynek został przekształcony w rozległe horreum, czyli magazyn prowiantowy, w którym przechowywano annona militaris – zaopatrzenie dla legionistów – przekazała National Geographic Polska prof. Elena Klenina. W tamtych czasach zbrojownię przeniesiono pod same mury obozu legionowego. Monumentalne prostokątne kamienne filary, dzielące niegdyś arsenał na trzy części, wykorzystano jako zewnętrzne ściany późnoantycznego horreum. Przejścia między tymi monumentalnymi filarami zarówno od północnej jak i południowej strony budynku byłego arsenału, zostały starannie zamurowane. Powierzchnia magazynu żywnościowego wynosiła 1840 m kw. – czyli dwa razy mniej niż zbrojowni. Konstrukcja została wzniesiona w czasach cesarza Walensa (364–372 r.), a następnie kilkakrotnie przebudowywana, m.in. za panowania Marcjana w połowie V w. oraz Justyniana Wielkiego w VI w. O tym, że faktycznie był to magazyn na żywność świadczą znaleziska fragmentów amfor na wino, pithoi (wielkich zasobowych naczyń na m.in. zboże) oraz ołowianych pieczęci cesarskich. To wskazuje na przechowywanie w tej budowli różnorodnych produktów – od wina i oliwy po mięso i warzywa. – Pod koniec IV wieku legioniści otrzymywali żołd za swoją służbę w naturze, ponieważ hiperinflacja nie pozwalała państwu płacić armii w formie pieniężnej. W ten sposób w całym imperium, zwłaszcza na granicy, gdzie stacjonowały wojska rzymskie, zaczęto budować magazyny żywnościowe oraz niewielkie zbrojownie lokalizowane wzdłuż murów obronnych. Pod tym względem Novae nie było wyjątkiem – opowiada prof. Klenina. Interdyscyplinarność i współpraca międzynarodowa Od lat 70. XX wieku badania UAM w Novae mają charakter interdyscyplinarny. W ekspedycji uczestniczą nie tylko archeolodzy, lecz także historycy, archeozoolodzy, chemicy, fizycy czy geolodzy. Niezmiennie istotną rolę odgrywa współpraca z architektami Politechniki Wrocławskiej. Rekonstrukcje i wizualizacje horreum wykonał inż. arch. Michał Wiśniewski przy naukowej konsultacji prof. Eleny Kleniny. Rekonstrukcje pokazują budowlę magazynu z okresu 364–376 n.e. Misja nieustannie dba też o dobrostan zabytków i prowadzi prace konserwatorskie odkrytych artefaktów. Szczególną rolę odgrywa współpraca z Międzyuczelnianym Instytutem Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Warszawie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Architekci chcieli zbudować tu dom. Działka skrywała miasto sprzed 2 tys. lat
Prawie cztery metry szerokości ma droga odkryta przez archeologów w Kaiseraugst w Szwajcarii. Wzdłuż niej znajdowały się pozostałości obszernych domostw. To ruiny miasta z czasów rzymskich.
Spis treści: Co archeolodzy odkryli pod ziemią w Kaiseraugst? Ulica prawie jak dzisiejsza Intrygujące i unikatowe zabytki Wiele współczesnych zachodnioeuropejskich miast skrywa pod sobą relikty z czasów rzymskich. Tak jest na przykład w przypadku Londynu w Anglii czy Kolonii w Niemczech. Również mnie znane miejscowości mają pod sobą fundamenty budowli powstałych w czasach Imperium Rzymskiego. Co archeolodzy odkryli pod ziemią w Kaiseraugst? W dzisiejszych czasach archeolodzy dokonują ciekawych odkryć bardzo często w czasie badań ratowniczych. Takie wykopaliska poprzedzają budowę domów czy inne inwestycje. Tak też było w tym przypadku. W Kaiseraugst w północnej Szwajcarii badacze przyszłości weszli na plac budowy domu mieszkalnego o powierzchni około 1800 metrów kwadratowych. Ulica prawie jak dzisiejsza Po wbiciu łopaty w ziemię okazało się, że był to teren kwartału mieszkalnego z okresu końca I w. n.e.–III w. n.e. Co zaskakujące, na niektórych działkach rzymskie budowle nie były wykonane z kamienia. Były to konstrukcje drewniane – zachowały się doły posłupowe. Najciekawszym znaleziskiem jest odcinek wybrukowanej drogi rzymskiej z przyległymi reliktami budynków po obu stronach i podwórkami. Archeolodzy ustalili, że drogę remontowano kilkukrotnie. W ostatniej, najpóźniejszej fazie miała blisko 4 metry szerokości! To całkiem dobry wynik, bo minimalna szerokość pasa ruchu według polskiego prawa to 2,5 m. To Rzymianie stworzyli pierwszy złożony system dróg, rozciągający się po całym terytorium imperium – od Brytanii po Mezopotamię. Szacuje się, że w sumie zbudowali ok. 80 tys. km takich traktów o twardej nawierzchni. Te starożytne „autostrady” służyły głównie wojsku, ale też ułatwiały dalekosiężny handel. Intrygujące i unikatowe zabytki W czasie wykopalisk w Kaiseraugst udało się też znaleźć cenne artefakty. Wśród nich jest mała figurka pantery z brązu, wieniec wotywny z tufu i szklany przęślik. Takie znaleziska zdarzają się rzadko. Archeolodzy natknęli się też na liczne późnorzymskie monety, świadczące o intensywnym życiu ówczesnych mieszczan. Odkrycie rzymskiej architektury i zabytków w tym miejscu nie jest zaskoczeniem. W rejonie Kaiseraugst znajduje się muzeum na wolnym powietrzu, gdzie można obejrzeć inne relikty miasta z czasów rzymskich, w tym amfiteatr. Należą do Augusta Raurica, znaczącej rzymskiej osady założonej w 44 r. p.n.e. i uznawanej za najlepiej zachowane rzymskie osiedle na północ od Alp. Źródło: Kanton Aargau Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rzymscy żołnierze i dziecko pod podłogą koszar – tajemniczy rytuał sprzed wieków
Hiszpańscy badacze dokonali interesującego odkrycia. Okazało się, że szczątki znalezione w trakcie wykopalisk należały do starożytnego niemowlęcia. Nie spodziewali się ich głównie dlatego, że prace prowadzone były… w rzymskim obozie wojskowym. Jak kości dziecka znalazły się między żołnierzami?
Naukowcy z Uniwersytetu w Burgos i Leon przeprowadzili badania dotyczące szczątków, które odnaleziono w castrum legionu VI Victrix – obozie wojskowym w najstarszej rzymskiej osadzie w północnej Hiszpanii. Okazało się, że to kości dziecka, które – ku zaskoczeniu badaczy – złożone były w kwaterach żołnierzy niższej rangi. To pierwsze tego rodzaju odkrycie. Naukowcy opublikowali wyniki w czasopiśmie „Childhood in the Past”. Rzymianie w Hiszpanii Rzymski legion VI Victrix został założony przez cesarza Oktawiana Augusta i wysłany do Hiszpanii w I wieku p.n.e. Castrum zlokalizowane było w malowniczej przełęczy prowadzącej przez góry Asturii. Obecność szczątków dziecka w forcie była tym bardziej zaskakująca, że ten sam Oktawian August odpowiedzialny był za wiele reform w rzymskiej armii: między innymi te regulujące obecność kobiet i dzieci w obozach. Za czasów Augusta żołnierzom zakazano między innymi zawierania małżeństw w trakcie służby, co uniemożliwiało zakładanie legalnych rodzin w armii. To wszystko określało tzw. Lex Iulia et Papia. Nietypowe szczątki Kości, które badał zespół pod kierownictwem Marty Fernández-Viejo, należały do 38–42-tygodniowego niemowlęcia. Badacze chcieli szczegółowo przeanalizować szczątki w kontekście przyczyny śmierci i miejsca pochówku. Ich analiza wskazała, że dziecko nie było w pełni rozwinięte w porównaniu z szacowanym wiekiem. Wnioskowano, że mogło być niedożywione, chore lub przechodzić dużo stresu w okresie prenatalnym. Nie zaobserwowano jednakże zewnętrznych śladów urazów fizycznych, więc być może nie padło ono ofiarą dzieciobójstwa. Badacze wskazują jednak, że uduszenie czy utonięcie nie zostawiłoby śladów na kościach. Dziecko w kwaterach żołnierzy Szczątki niemowlęcia złożone były w rzymskiej dachówce umieszczonej pod podłogą. Nie byłoby w tym nic dziwnego – to ugruntowany w tradycji sposób chowania małych dzieci w Imperium Rzymskim. Specyficzna była jednak lokalizacja: do tej pory nigdy nie znaleziono kości w samych kwaterach żołnierzy, a już na pewno nie tych niższego szczebla. Zazwyczaj niemowlęta chowano w pomieszczeniach domowych, w pobliżu pieców i palenisk lub na specjalnych cmentarzach. Szczątki dzieci w fortach brytyjskiego Wału Hadriana składano właśnie na specjalnym cmentarzu zewnętrznym czy w okolicznych osadach. Kości mające przynosić szczęście Ustalono, że niemowlę żyło w okresie przejściowym. Dawne zwyczaje zezwalające kobietom i dzieciom wstęp do twierdz legionowych przetrwały mimo nowych praw. Badacze sugerują także, że miejsce pochówku może mieć związek z rzymskimi wierzeniami o duchach zmarłych – zwłaszcza tymi zmarłymi przedwcześnie. Zakłada się więc, że niemowlę mogło być częścią pochówku fundamentowego. To zwyczaj składania szczątków ludzkich lub zwierzęcych pod budynkami, którym miały zapewniać boską ochronę. Szczątki mogły także przynosić szczęście jednemu, konkretnemu żołnierzowi – najpewniej ojcu dziecka. Taki pogrzeb zmieniałby nasz obraz dotyczący rzymskiej wojskowości. Do tej pory uważano, że w rzymskich legionach życie wojskowe było ściśle oddzielone od życia domowego i religijnego. Oznacza to także, że reformy Augusta nie miały takiej mocy, jaką chcielibyśmy im nadawać. A już z pewnością nie na rubieżach Cesarstwa Rzymskiego. Źródło: Childhood in the Past, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Egipskie zboże w Pompejach. Naukowcy ujawniają, co jedzono przed wybuchem Wezuwiusza
Najnowsze odkrycia naukowców dowodzą, że mieszkańcy Pompejów sprowadzali żywność z najdalszych zakątków imperium rzymskiego. Dotyczyło to zboża, soczewicy czy daktyli. Ustalenia rzucają nowe światło na życie codzienne starożytnego miasta.
Pompeje to miasto symbol. Zmiecione z ziemi w 79 roku n.e. przez katastrofalny wybuch pobliskiego Wezuwiusza, jest celem wykopalisk archeologicznych już od kilku stuleci. Nowe analizy to dowód na to, że wielu ciekawych odkryć można dokonać w laboratoriach, analizując zebrane w terenie próbki. Izotopy zdradzają dietę pompejańską Międzynarodowy zespół badaczy opublikował właśnie na łamach „Scientific Reports” wyniki analiz ponad 100 próbek organicznych. Były to pozostałości po dawnej żywności. Celem było poznanie dawnych praktyk związanych z uprawą roślin i hodowlą. W ostatnich latach bardzo pomocne są dla archeologów badania izotopów zawartych w substancjach organicznych. To rewolucja na miarę nowatorskiej kiedyś metody radiowęglowej. Dzięki temu eksperci są w stanie stwierdzić w przypadku roślin, w jaki sposób je uprawiano i skąd pochodzą. Podobne informacje można „wycisnąć” ze szczątków kostnych. – Badania trwają nawet po zakończeniu wykopalisk. Jak pokazują te prace, dokładna analiza materiałów ujawnionych nawet dawno temu, dzięki zastosowaniu nowych technik i metod analitycznych, otwiera nowe horyzonty, które wcześniej były nie do wyobrażenia – podkreślił Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach. Niewiele stanowisk archeologicznych nadal dostarcza tak ogromnej ilości i różnorodności pozostałości organicznych, jak Pompeje. Dlatego był to dla badaczy świetne pole dla ich prac. Pompeje: wielkie i zależne W czasach świetności Pompeje zamieszkiwało kilkanaście tysięcy osób. Taka masa ludzi wymagała sporych zasobów. Nowe badania izotopowe potwierdzają, że wiele z produktów sprowadzano z odległych rejonów, by zaspokoić potrzeby mieszkańców miasta. Taki obraz znany był wcześniej ze starożytnych źródeł pisanych. Teraz archeolodzy uzyskali niemal namacalne potwierdzenie. Soczewica i zboża – towary z importu Badacze odkryli, że w Pompejach stosowano różnorodne techniki uprawy zbóż i roślin strączkowych. Na przykład, bób był konsekwentnie dobrze nawadniany, podczas gdy soczewica rosła w warunkach ubogich do umiarkowanych pod względem nawodnienia. To sugeruje, że niektóre rośliny, takie jak bób, mogły być uprawiane lokalnie, a inne, jak soczewica, być importowana – sugerują badacze. Wygląda na to, że również zboże było sprowadzane. Wskazuje na to duża zmienność izotopowa w analizowanych próbkach. Ta duża zmienność wskazuje na to, że zboża te były uprawiane w różnych warunkach środowiskowych, klimatycznych i przy różnej dostępności wody. Może to również sugerować zróżnicowane techniki nawożenia. Ze źródeł pisanych wiemy, że spichlerzem starożytnego Rzymu był Egipt, więc zapewne stamtąd pochodzi duża część używanego przez pompejańczyków zboża. Teraz mamy dowód na to w postaci analiz fizykochemicznych. Zboża stanowiły znaczną część rzymskiej diety, szacowaną nawet na do 70% całkowitej kaloryczności dziennego posiłku. Z mąki pieczono placki przypominające chleb, ale ziarna były też elementem potrawek. Kozy niczym sarny Z analiz kości wynika, że świnie miały bardzo zróżnicowaną dietę. To sugeruje, że mogły być karmione resztkami ze stołów, produktami ubocznymi przetwórstwa żywności, a także wypasane na bagnistych terenach bogatych w korzenie i owady. Również dieta bydła była różna. Nie wszystkie krowy były chowane tak samo. Być może jedne pasły się swobodnie, a inne dostawały dodatkowe pożywienie. Ciekawe informacje pozyskano na temat kóz. Ich dieta była podobna do diety... sarny. Wygląda więc na to, że były puszczane samopas, stąd ich dieta była zbliżona do dzikich zwierząt. To tylko część wyników, które rzucają światło na dietę ludzi z Pompejów. – Ilość danych, które potencjalnie możnaby uzyskać dzięki takim analizom, jest nie do przecenienia, ponieważ zależy ona od obecnego postępu technologicznego i metodologicznego. Zdecydowanie zainwestujemy dalsze środki w badania szczątków ludzkich i materiałów organicznych z Pompejów, które wciąż skrywają wiele tajemnic – zapowiedział szef Parku Archeologicznego. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
32 centymetry historii. W rzymskim forcie odkryto gigantyczne obuwie
W rzymskim forcie Magna na rubieży Cesarstwa Rzymskiego w Wielkiej Brytanii, archeolodzy odkryli kilkadziesiąt skórzanych butów. Natknęli się na egzemplarze należące do „gigantów”.
Spis treści: Buty z Magna Wielkie buty Rzymian Klimat kontra zabytki Magna to rzymski fort, którego ruiny od lat bada fundacja Vindolanda Charitable Trust. Znajdował się niedaleko Muru Hadriana, czyli granicy rzymskiej w północnej części Wielkiej Brytanii. W badaniach w tym miejscu uczestniczą na dużą skalę wolontariusze. Teraz badacze poinformowali o kolejnych odkryciach – obuwiu należącym do „gigantów” Buty z Magna W tym roku archeolodzy fundacji, wspierani przez zespoły wolontariuszy z całego świata, prowadzili wykopaliska w północnych rowach obronnych fortu. Kiedy dotarli do półbeztlenowych, ubogich w tlen osadów w rowach, odkryli 32 buty. Wilgotne warunki spowodowały, że cenne artefakty przetrwały do dzisiaj. Mimo to niezbędna jest ich natychmiastowa konserwacja. W oddalonym o 10 km kolejnym forcie rzymskim Vindolanda odkryto na przestrzeni lat tysiące butów. To chyba rekord jeśli chodzi o rzymskie forty. Kolekcja obejmuje malutkie buciki dla niemowląt, wyszukane letnie sandały i buty marszowe. Te starożytne artefakty pobudzają wyobraźnię na temat ludzi – mężczyzn, kobiet i dzieci – którzy nosili je prawie 2000 lat temu. Bada je tama sama ekipa, która prowadzi wykopaliska w forcie Magna. Wielkie buty Rzymian Szybko stało się jasne, że niektóre z odkrytych w tym roku butów w Magna, są bardzo duże. Pierwszy wyjątkowo duży ma podeszwę o długości 32 cm, czyli jest to rozmiar 47-48. To jeden z największych butów do tej pory wydobyty w czasie wykopalisk na tym stanowisku archeologicznym. Najdłuższy mierzy 32,6 cm. W kolejnych dniach odkryto następne duże buty, nieco mniejsze o długości 30 cm. Dr Elizabeth Greene, profesor na Uniwersytecie Zachodniego Ontario i specjalistka ds. starożytnego obuwia, obejrzała i zmierzyła wszystkie buty z kolekcji Vindolandy. – Myślę, że w Magna dzieje się coś zupełnie innego, nawet na podstawie tej niewielkiej próbki odkrytych butów jasno widać, że są one średnio znacznie większe niż większość butów z kolekcji Vindolandy – skomentowała ekspertka. Klimat kontra zabytki Z kolei archeolożka Rachel Frame oceniła, że tego typu artefakty są jednymi z najcenniejszych na rzymskich stanowiskach archeologicznych w tym rejonie. – Pobudzają wyobraźnię zarówno odwiedzających, jak i wolontariuszy, ale są również najbardziej narażone na skutki zmieniającego się klimatu – podkreśliła. Wraz ze wzrostem temperatur, zmniejsza się wilgotność, również na terenach wiejskich. A to może powodować szybsze niszczenie zabytków, które teraz do tej pory były konserwowane w naturalnym sposób w środowisku beztlenowym. Źródło: Vindolanda Charitable Trust Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wakacje życia – wolontariusze z Anglii wykopali rzymską boginię zwycięstwa
Płaskorzeźbę ukazującą rzymską boginię zwycięstwa Wiktorię odkryło małżeństwo wolontariuszy w czasie wykopalisk w rzymskim forcie na rubieżach Cesarstwa Rzymskiego. To najważniejsze ich znalezisko po 21 latach udziału w badaniach.
Spis treści: Wykopaliska w Vindolanda Szczęście archeologów-amatorów Kiedyś jaskrawa, dziś szara – jak wyglądała Wiktoria? Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. To za czasów Rzymian założono wiele miast na bazie obozów wojskowych. Powstała też gęsta sieć dróg, łączących odległe od siebie miasta. Rzymianie mieli jednak poważny problem z podporządkowaniem plemion żyjących na obszarze obecnej Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. Próbowali wydzierać terytoria stopniowo. Jednocześnie obawiali się wojowniczych Kaledończyków. Z tego powodu wznieśli Mur Hadriana. Vindolanda była rzymskim fortem, który znajdował się kilkanaście kilometrów od tych umocnień i w razie czego legioniści mogli podążyć z pomocą na Mur Hadriana. Nowe niezwykłe odkrycie archeologiczne dotyczy właśnie tego miejsca. Wykopaliska w Vindolanda Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii na zachód od Newcastle upon Tyne. Do najciekawszych znalezisk z tego rzymskiego fortu należą tysiące cienkich drewnianych tabliczek (często wielkości pocztówek), na których pisano atramentem. Pochodzą one z przełomu I i II wieku n.e. Są to najstarsze zachowane ręcznie pisane dokumenty z terenu Wielkiej Brytanii. Można je podziwiać w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Szczęście archeologów-amatorów W wykopaliskach w Vindolanda biorą udział również wolontariusze. Ostatnio szczęście uśmiechnęło się do małżeństwa – Jima i Dilys Quinlan z Merseyside – które przyjeżdża tutaj na swój urlop od 21 lat. Amatorzy natknęli się na płaskorzeźbę z piaskowca. Jest to przedstawienie rzymskiej bogini zwycięstwa – Wiktorii. Była zatem odpowiednikiem Nike z greckiej mitologii. Do znaleziska doszło wśród gruzów po koszarach armii rzymskiej. Wiktoria cieszyła się dużym szacunkiem wśród legionistów. W czasach wojny i kampanii czczono ją szczególnie intensywnie. To jej zawdzięczano sukcesy na polu bitwy. Kiedyś jaskrawa, dziś szara – jak wyglądała Wiktoria? Rzeźba pochodzi zapewne z III wieku. Bo tak datowane są koszary, w których ją odkryto. Zbudowano je tuż po zakończeniu wojen seweriańskich, czyli działań zbrojnych z czasów cesarza Lucjusza Septymiusza Sewera. Płaskorzeźbę odkryto dokładnie nad miejscem, gdzie kiedyś znajdował się ozdobny łuk bramy koszar. – Takie znaleziska są obecnie coraz rzadsze w rzymskiej Wielkiej Brytanii – komentuje odkrycie dyrektor wykopalisk Vindolanda Trust, dr Andrew Birley. Ekspert zwraca też uwagę na jeden mało znany fakt. Rzymskie płaskorzeźby, takie jak ta, były często malowane żywymi kolorami. – Będziemy współpracować z naszymi specjalistami, aby sprawdzić, czy pozostały jakiekolwiek ślady pigmentu. Dlatego na razie płaskorzeźba jest przechowywana nieumyta i gotowa do dalszej analizy – dodała kuratorka Barbara Birley. Źródło: Vindolanda Trust Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wodociąg sprzed dwóch tysięcy lat. Niezwykłe odkrycie pod powierzchnią miasta
Archeolodzy odkryli w czasie badań wykopaliskowych na terenie miasta Leuven w Belgii drewnianą rurę wodociągową. To niezwykłe znalezisko, bo pochodzi z czasów starożytnych. Ma dwa tysiące lat.
Spis treści: Zaawansowany system wodociągów w Belgii Drewniana rura sprzed 2 tys. lat Znaczenie Leuven w czasach Imperium Rzymskiego Zachodnia Europa jest bogata w odkrycia archeologiczne związane z Cesarstwem Rzymskim. To starożytne imperium zajmowało olbrzymie terytoria, od Półwyspu Iberyjskiego aż po Mezopotamię. Na podbitych terenach Rzymianie wytyczali trakty, zakładali osady i miasta. W miejscu wielu z nich do dzisiaj istnieją znane miejscowości, na przykład Londinium do dzisiejsza stolica Wielkiej Brytanii – Londyn. Zaawansowany system wodociągów w Belgii Wśród innowacji wprowadzonych przez Rzymian na zajętych terenach był też system wodociągów. Składały się nań nie tylko słynne kamienne akwedukty (należą do najciekawszych rzymskich budowli), których część zachowała się do naszych czasów na terenie Włoch, ale też… rury. To na jedną z takich drewnianych rur natknęli się archeolodzy we flandryjskim mieście Leuven w Belgii. Badacze przeszłości pojawili się tam na polecenie budowlańców, którzy w tym miejscu planują wzniesienie akademika. Były to więc badania ratownicze, mające na celu zebranie jak najwięcej informacji o przeszłości tego miejsca przed zniszczeniem dawnych reliktów. Drewniana rura sprzed 2 tys. lat Z szacunków badaczy wynika, że wydrążony pień pełniący funkcję rury doprowadzającej wodę do osady pochodzi z II–III wieku n.e. Drewno zachowało się wyjątkowo dobrze. Jest to zasługa dużej wilgotności miejsca, w którym spoczywało – obok znajduje się rzeka Dijle. Organiczne przedmioty rozkładają się szybko, gdy jest bardziej sucho. Doskonałym przykładem na to, że konserwacji sprzyja wilgoć jest słynna osada w Biskupinie. Tam w świetnym stanie zachowały się nawet drewniane „ulice” i fundamenty domostw. A to dzięki temu, że już w starożytności osada ta została pochłonięta przez wodę. Znaczenie Leuven w czasach Imperium Rzymskiego Obecnie Leuven położone jest między dwoma ważnym ośrodkami w czasach rzymskich: Boulogne na wybrzeżu francuskim a niemiecką Kolonią. Mogła być to zatem osada składająca się z kilku domów i gospodarstw związana z handlem w II–III wieku. Nowe odkrycie archeologiczne zwróciło uwagę ekspertów. – We Flandrii jest to wyjątkowe znalezisko archeologiczne. W wielu miejscach, w tym w Tienen, wykopano wcześniej pozostałości tego, co kiedyś pełniło funkcję rury. Ale nigdy samej rury, ponieważ drewniane pnie drzew, których Rzymianie używali do tego celu, z czasem zgniły – opisuje ekspert ds. zabytków nieruchomych, Dirk Vansina. Teraz cenny zabytek trafi do pracownik konserwatorskiej. Nie jest to pierwsza rzymska pozostałość w Leuven. W ostatnich latach archeolodzy natknęli się między innymi na skorupy ceramiczne świadczące o zamieszkaniu w tym miejscu ludzi blisko dwa tysiące lat temu. Źródło: Miasto Leuven Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pierwszy taki dowód ze starożytności. Tego gladiatora pożarł lew
Na szkielecie gladiatora pochowanego na starożytnym cmentarzysku w Anglii odkryto ślady po zębach lwa. To pierwsze odkrycie, które potwierdza, że śmiałkowie walczyli na arenach z tymi dzikimi bestiami.
Spis treści: Nekropola gladiatorów w Anglii Ślady po ataku dzikiej bestii Naukowcy znają liczne opisy walk gladiatorów, które odbywały się na setkach aren na obszarze Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że ci nieustraszeni wojownicy walczyli między sobą, ale też z dzikimi zwierzętami – lwami czy niedźwiedziami. Jednak do tej pory archeolodzy nie natknęli się na żadne fizyczne dowody starć z dzikimi bestiami. Aż do teraz. Oto brytyjscy i irlandzcy badacze ogłosili bowiem na łamach „Plos ONE” niezwykłe odkrycie, które przemówi do wyobraźni każdego pasjonata starożytności. Nekropola gladiatorów w Anglii Rzymianie okupowali Wielką Brytanie od I do V wieku n.e. Również tutaj przenieśli zwyczaj walk gladiatorów ku uciesze gawiedzi. Od 2010 roku archeolodzy badają duży cmentarz w mieście York (stanowisko archeologiczne określane jest jako Driffield Terrace), gdzie chowano zmarłych gladiatorów. Powstał 1800 lat temu. Walki gladiatorów odbywały się w Yorku do IV wieku n.e. W mieście urzędowało wielu ważnych generałów i polityków, w tym Konstantyn, który w 306 roku mianował się cesarzem. Do tej pory zarejestrowano 82 szkielety dobrze zbudowanych młodych mężczyzn. Uwagę badaczy zwróciły liczne zagojone uszkodzenia kości. Jeden ze szkieletów charakteryzowały jednak nietypowe rany. Nie zadano ich mieczem czy maczugą. Były to świadectwa ataku przez dzikie zwierzę. Ślady po ataku dzikiej bestii Kości jednego ze zmarłych mężczyzn noszą ślady ewidentnego pogryzienia. Badacze sądzą, że jego sprawcą był lew. Na kościach nie widać śladów gojenia, co oznacza, że gladiator zmarł w wyniku walki z bestią. – Przez lata nasze rozumienie rzymskich walk gladiatorów i widowisk z udziałem zwierząt opierało się w dużej mierze na tekstach historycznych i przedstawieniach artystycznych. Odkrycie to dostarcza pierwszych bezpośrednich, fizycznych dowodów na to, że takie wydarzenia miały miejsce w tym okresie, zmieniając nasze postrzeganie rzymskiej kultury rozrywki w regionie – komentuje prof. Tim Thompson z Maynooth University w Irlandii. Szkielet należał do mężczyzny w wieku 26-35 lat, który został pochowany w grobie z dwoma innymi osobami i przykryty kośćmi konia. Z analiz szczątków gladiatora wynika, że w dzieciństwie był on niedożywiony. Źródło: Plos ONE Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pierwsze takie znalezisko z Austrii. Szczególny rodzaj rzymskich umocnień
Archeolodzy odkryli nad Dunajem w Dolnej Austrii świetnie zachowane pozostałości po rzymskich fortyfikacjach. Była to placówka militarna położona na daleko wysuniętym przyczółku Imperium Rzymskiego.
Spis treści: Ödes Schloss – odkryte na nowo Jak wyglądał rzymski przyczółek? Do znaleziska doszło niedaleko Carnuntum – stolicy rzymskiej prowincji Panonia, a od II wieku Górnej Panonii. Dziś jest to stanowisko archeologiczne w północno-wschodniej Austrii. Ödes Schloss – odkryte na nowo Ödes Schloss znane jest archeologom od XIX wieku. Na powierzchni widoczne są relikty murów. Jednak w czasie wykopalisk w 1850 roku przekopano tylko niewielki fragment stanowiska. Nie sądzono, że fortyfikacje są aż tak złożone. Nowe badania naukowców z Austriackiej Akademii Nauk i Parku Archeologicznego Carnuntum rzucają również nowe światło na strategiczne znaczenie Szlaku Bursztynowego i militarną ochronę dunajskiego limesu. Oznacza to, że Ödes Schloss pełniło funkcję fortu znajdującego się na przyczółku, nad samą granicą. Zadaniem załogi było monitorowanie przeprawy przez rzekę, które uważano za strategicznie ważne. Z tych baz wojska rzymskie mogły obserwować też okoliczne tereny wiejskie. Szczególnie wzdłuż Limesu Dunajskiego, takie instalacje były ważne dla obrony granicy i kontroli szlaków handlowych. Jak wyglądał rzymski przyczółek? Części murów fortu zachowały się do wysokości 2,65 metra. Budowla powstała w dwóch fazach. Pierwsza faza sięga około 170/180 r. n.e., kiedy cesarz Marek Aureliusz wzmocnił granicę rzymską przed plemionami germańskimi podczas wojen markomańskich. Przebudowy dokonano około roku 260 n.e., czyli za panowania za cesarza Galiena. Znaleziska archeologiczne obejmują stemplowane cegły z numerami legionów XIV i XV, monety, ceramikę i kilka małych znalezisk z brązu. – Dowodzą one ogromnego strategicznego znaczenia Carnuntum w rzymskim systemie wojskowym. Dostarczają też nowych danych na temat bezpieczeństwa militarnego połączenia na osi północ-południe – podkreśla Eduard Pollhammer, archeolog i dyrektor naukowy Carnuntum. Zdaniem badaczy jest to pierwszy tego typu fort z obszaru Austrii. Do tej pory podobne stanowisko położone na dunajskim limesie było znane tylko z Iža-Leányvár na Słowacji. Źródło: Austriacka Akademia Nauk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie na południu Polski. Rzymski miecz sprzed 2000 lat
W Jurze Krakowsko-Częstochowskiej badacze odnaleźli miecz pochodzący z okresu cesarstwa rzymskiego. Odkrywcy uważają, że broń była używana nie przez Rzymianina, lecz wojownika z plemienia Wandalów. Co ciekawe, miecz był celowo przełamany na pół.
Spis treści: Rzymska spatha na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej Broń była używana przez wojownika Wandalów Pierwsze tego typu znalezisko w regionie Takie odkrycia nie zdarzają się często. Dowodów na wpływy rzymskie na terenie naszego kraju jest jak na lekarstwo. Najczęściej są to pojedyncze artefakty, które zostały przywiezione z terenów opanowanych przez cesarstwo przez plemiona, które zamieszkiwały wówczas nasze ziemie. Badacze ze stowarzyszenia Inventum mogą dołożyć swoją cegiełkę do tych skromnych zbiorów. Na północnej Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkryli rzymski miecz sprzed prawie 2 tysięcy lat. Rzymska spatha na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej Według archeologów to najprawdopodobniej spatha, czyli długi miecz używany przez jazdę rzymską, który rozpowszechniony został w czasach cesarstwa. Historycy podejrzewają, że wywodził się od miecza celtyckiego. Był cięższy od tradycyjnego gladiusa (używanego przez legionistów). Charakteryzował się obosieczną głownią, a także standardową rękojeścią średniej długości oraz grubym i prostym jelcem. Spatha dużo lepiej od gladiusa sprawdzała się w walce w szyku luźniejszym. Obosieczna, prosta głownia umożliwiała kawalerii zadawanie silnych ciosów we wszystkich kierunkach. Uderzenia tym rodzajem miecza pozwalały złamać broń drzewcową, obcinać kończyny lub ogłuszyć przeciwnika nawet bez przerąbania hełmu. Broń była używana przez wojownika Wandalów Autorzy najnowszego odkrycia podkreślają jednak, że odkryta w Jurze broń nie była używana przez rzymskiego kawalerzystę, lecz wojownika z plemienia Wandalów. Prawdopodobnie był to łup wojenny po jednej z kampanii przeciwko cesarstwu rzymskiemu. Znaleziska dokonano w styczniu, a jego autorami są poszukiwacze korzystający z wykrywacza metalu – Rafał Proszowski i Mariusz Lampa. Odkrywcy prowadzili poszukiwania śladów odwrotu wojsk polskich we wrześniu 1939 roku. – W pewnym momencie jeden z kolegów usłyszał specyficzny sygnał i postanowił sprawdzić, co kryje się w ziemi. Po odsłonięciu całości okazało się, że widoczne są dwa kawałki przełamanego miecza – mówił PAP przedstawiciel stowarzyszenia Inventum Mariusz Włudarz. Artefakt został zabezpieczony, a miejsce znaleziska oznaczono, aby przeprowadzić tam dalsze wykopaliska. Pierwsze tego typu znalezisko w regionie Miecz miał w sumie trzy fragmenty. Badacze uważają, że broń najprawdopodobniej została celowo złamana w trakcie ceremonii pogrzebowej, a odłamki złożono w grobie wraz ze zmarłym wojownikiem w ciałopalnym grobie. – Datowanie na tym etapie jest jeszcze nie do końca możliwe. Przypuszczalnie jest to okres pomiędzy I a III wiekiem naszej ery – tłumaczy Włudarz. Po odkryciu miecza przeprowadzono wstępne poszukiwania. Jednak nie znaleziono żadnych artefaktów, które można byłoby powiązać z tym konkretnym pochówkiem. Kawałek dalej detektoryści odkryli jednak topór średniowieczny, a także ostrogi z czasów nowożytnych. Wszystkie przedmioty zostały zabrane do Muzeum Częstochowskiego, gdzie przeprowadzone są obecnie dokładne badania. Uczeni chcą ustalić szczegóły dotyczące pochówku wojownika i pochodzenie samego miecza. – To pierwsze udokumentowane i zgłoszone tego typu znalezisko. Na terenie Jury znajdowano już różnego rodzaju zabytki świadczące o obecności ludzi na tym terenie od ery neolitu, przez epokę brązu i żelaza. Jednak tego typu miecz jest na razie jedynym o którym nam wiadomo – powiedział Włudarz. – Ziemia na terenie nie tylko Jury, ale i całej Polski skrywa jeszcze wiele tajemnic, a ich odkrycie jest zależne od wielu czynników. Jednym z nich jest wiedza, ale tu był to szczęśliwy traf, bo nie spodziewaliśmy się takiego odkrycia – dodał poszukiwacz. Źródła: Stowarzyszenie Inventum, PAP Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Erotyczna poezja Owidiusza nikogo nie pozostawiała obojętnym. To przyczyna jego wygnania?
Pisanie skandalicznych wierszy o bogach i śmiertelnikach przyniosło Owidiuszowi wielu rzymskich fanów. Wyjątkiem był cesarz August, który wygnał poetę. Ale czy powodem rzeczywiście były jego śmiałe wiersze?
Spis treści: Wczesny sukces Owidiusza Owidiusza recepta na romans Metamorfozy Owidiusza Gniew cesarza Augusta Tajemnice wygnania Owidiusza Znany dziś z „Metamorfoz”, olśniewających przeróbek greckich i łacińskich mitów, Owidiusz zasłynął również w swoich czasach z żywej, kontrowersyjnej poezji miłosnej, w tym „Amores” (Miłości) i „Ars amatoria” (Sztuka kochania). Te szczere poetyckie refleksje na temat rzymskich zwyczajów seksualnych przyniosły mu sławę, ale także przyczyniły się do jego upadku. Po opublikowaniu swojego opus magnum Owidiusz podpadł cesarzowi, został zmuszony do opuszczenia Rzymu i wygnany do Tomis, miasta nad Morzem Czarnym. To właśnie tutaj, na obrzeżach imperium, Owidiusz tęsknił za swoim ukochanym Rzymem i błagał o powrót. Według relacji samego Owidiusza, wygnanie było karą za „błąd”, który rozwścieczył cesarza Oktawiana Augusta. Owidiusz uważał się za szczęściarza, że uniknął egzekucji za to przestępstwo, ale nigdy nie wyznał, co nabroił. Uczeni przez wieki zastanawiali się nad przyczyną wygnania, która do dziś pozostaje zagadką. Wczesny sukces Owidiusza Owidiusz urodził się w 43 r. p.n.e. w Sulmo (obecnie Sulmona), 160 km na wschód od Rzymu. Jego listy i „Tristia” („Żale”), pięciotomowy zbiór wierszy napisanych na wygnaniu, dostarczyły historykom wielu szczegółów autobiograficznych. Od młodości opisywał siebie jako urodzonego poetę. Po krótkim okresie podróżowania, a następnie studiowania w Atenach, zrezygnował z kariery politycznej i udał się do Rzymu, by zostać poetą. Zakochał się w tym mieście, a jego mieszkańcy – w jego twórczości. Ukończonym w 16 r. p.n.e. pierwszym ważnym dziełem Owidiusza były „Amores”, zbiór wierszy opisujących romans z młodą kobietą o imieniu Koryna. W tym pierwszym tomiku z wierszami Owidiusz użył eleganckiego, ironicznego stylu. Niektórzy sugerowali, że Koryna istniała naprawdę. Sydoniusz Apolinary, żyjący w V wieku poeta, zidentyfikował ją jako Julię Starszą, córkę Augusta, i twierdził, że Owidiusz miał z nią romans. Sydoniusz przypisał ten skandaliczny związek wygnaniu Owidiusza, ale późniejsi historycy obalili tę teorię. Większość komentatorów uważa Korynę za postać fikcyjną. Po tym debiucie Owidiusz odnosił jeden sukces za drugim. Jego „Heroides” („Heroidy”) to seria dramatycznych monologów skupiających się na opiewanych w mitach kobietach, w tym Dydonie, Medei i Ariadnie, które rozpaczają nad złym traktowaniem przez swoich kochanków. Owidiusza recepta na romans Trzyczęściowe dzieło „Sztuka kochania”, ukończone około 2 r. n.e., było sensacją. Pierwsze dwie części to poradnik dla mężczyzn dotyczący uwodzenia kobiet i utrzymywania ich miłości. Owidiusz twierdzi, że nieobecność sprawia, iż serce staje się bardziej czułe, a pytanie o wiek kobiety nie jest receptą na uwodzenie. Część trzecia skierowana jest do kobiet i zawiera sugestię, że wzbudzanie zazdrości w kochanku nie jest takim złym pomysłem. Owidiusz trafił na wydawniczą żyłę złota. Jego podręcznik dawał młodym odbiorcom praktyczne wskazówki pod przykrywką formalnego dzieła dydaktycznego. Ale pomimo sukcesu, Owidiusz pragnął bardziej uczonych czytelników. Kariera Owidiusza rozpoczęła się, gdy rzymskie kręgi literackie zaczytywały się twórczością Wergiliusza i Horacego. Wergiliusz napisał „Eneidę”, epos o Eneaszu, trojańskim księciu i mitycznym założycielu Rzymu, podczas gdy Horacy był ceniony za swoje dowcipne satyry. Ci dwaj mężczyźni uosabiali rozkwit rzymskiej literatury pod rządami Oktawiana Augusta. W wieku 40 lat, kiedy ukończył „Sztukę kochania”, Owidiusz nie był bogaty, ani nie miał szczególnych koneksji. Posiadał lojalnego mecenasa, ale grupa literacka, z którą się związał, nie była wpływowa. Metamorfozy Owidiusza Zainspirowany do napisania tak wielkiego dzieła jak Eneida, Owidiusz stworzył „Metamorfozy”. „Przemiany pragnę śpiewać ciał w odmienne ciała” (w tłum. Brunona Kicińskiego) – napisał w pierwszych wersach. Niezwykle udany w swoim czasie tekst stał się jednym z najbardziej wpływowych dzieł literatury zachodniej, inspirując liczne dzieła sztuki, muzyki i dramatu. Miłość, pożądanie, smutek, przerażenie i boska kara wywołują serię zaskakujących zmian w opowiedzianych przez Owidiusza 250 historiach bogów i śmiertelników. Żeglarze stają się delfinami. Pocałunek rzeźbiarza Pigmaliona zmienia posąg w młodą kobietę. Za to, że szpiegował boginię Dianę podczas kąpieli, myśliwy Akteon zmienia się w jelenia, który zostaje rozszarpany przez jego psy. W jednym z najsłynniejszych fragmentów „Metamorfoz”, Dafne ucieka przed pożądliwymi zalotami Apolla i zmienia się w drzewo laurowe. Gniew cesarza Augusta W wieku 50 lat Owidiusz osiągnął szczyt swojej popularności. Jego przełomowy styl uczynił go jednym z najpopularniejszych poetów w Rzymie. Ale właśnie wtedy, u szczytu kariery, nastąpiła katastrofa. W 8 r. n.e., gdy Owidiusz zbierał pochwały za „Metamorfozy”, cesarz August postanowił go wygnać. Owidiusz do końca życia mieszkał w Tomis. Jego petycje do cesarza poszły na marne. Po śmierci Augusta w 14 r. n.e. Owidiusz próbował nakłonić jego następcę Tyberiusza do złagodzenia wyroku, ale nowy cesarz był odporny na ciągłe błagania zarówno poety, jak i jego żony Fabii. Rzymski poeta miłości zmarł w 17 r. n.e., z dala od miasta, w którym zasłynął i które tak bardzo kochał. Uczeni wciąż nie ustalili wszystkich powodów, dla których August wygnał Owidiusza. Poeta przypisywał swoją karę „carmen et error” – „wierszowi i błędowi”. Większość historyków zgadza się, że „wierszem” była „Sztuka kochania”, której obojętność na normy społeczne była sprzeczna z nową moralnością cesarską, promowaną przez Augusta. Jako główny kapłan, cesarz był strażnikiem praw i obyczajów (curator legum et morum) i chętnie przywracał tradycyjne normy społeczne. W 8 r. n.e., roku wygnania Owidiusza, „Sztuka kochania” miała już jednak ponad pięć lat. Historycy w dużej mierze zgadzają się, że chociaż wiersz mógł służyć jako dodatkowy powód niełaski Augusta, był to drugorzędny powód jego wygnania. Prawdziwą przyczyną był „błąd”, do którego Owidiusz odnosi się w różnych późniejszych pismach. Poeta nigdy go nie precyzuje, ale stwierdza, że był on nieumyślny i wynikał z głupiej pomyłki. Tajemnice wygnania Owidiusza Wysunięto wiele hipotez. Amerykański uczony John C. Thibault w swojej książce z 1964 roku, „The Mystery of Ovid’s Exile”, bada średniowieczne pisma, które spekulują na temat błędu Owidiusza. Wśród najbardziej dramatycznych hipotez jest ta, że Owidiusz wiedział o kazirodczym romansie między Augustem a jego córką Julią lub że Owidiusz miał romans z Liwią, żoną cesarza. Dwudziestowieczny brytyjski badacz Owidiusza Peter Green sugeruje, że błąd nie był natury moralnej, ale politycznej. Bardzo delikatnym tematem w tamtym czasie była kwestia sukcesji Oktawiana Augusta. Jeśli Owidiusz plotkowałby o pewnych frakcjach politycznych, jego niedyskrecje (w połączeniu ze słonością jego wcześniejszej poezji erotycznej) mogłyby wystarczyć, by przypieczętować jego los. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Ludzie zanieczyszczali środowisko już ponad 5 tys. lat temu. Naukowcy mają dowody
Ślady po zanieczyszczeniu środowiska ołowiem sprzed ponad 5 tysięcy lat, zidentyfikowano w rejonie Morza Egejskiego. Gdy nie istniały jeszcze piramidy egipskie, człowiek zaczął czynić spustoszenie wśród natury.
Spis treści: Nie powstały jeszcze piramidy, ale zanieczyszczenia – już były Rzymianie dorzucają do pieca Punkt zwrotny w historii – nie tylko ołów Z reguły gdy wspomina się o ołowiu w kontekście starożytności, wskazuje się na jego szerokie zastosowanie w czasach Imperium Rzymskiego. Niedawno naukowcy stwierdzili nawet, że częsty kontakt Rzymian z toksycznym ołowiem spowodował, że ich iloraz inteligencji uległ pogorszeniu. Teraz naukowcy mają dowody na to, że zanieczyszczenie tym pierwiastkiem w środowisku pojawiło się zdecydowanie wcześniej. Nie powstały jeszcze piramidy, ale zanieczyszczenia – już były Zespół niemieckich i greckich badaczy przeanalizował zawartość ołowiu w rdzeniach osadów morskich pobranych z całego Morza Egejskiego oraz rdzenia z torfowiska Tenaghi Philippon w lądowej Grecji. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Communications Earth & Environment”. Następnie przeanalizowali zawartość pyłków i zarodników z tych rdzeni oraz porównali z innymi, pobranymi wcześniej. Takie rdzenie są zapisem tysięcy lat historii naturalnej. Mające kilka metrów osady rejestrują zmiany w środowisku. Okazało się, że początek zanieczyszczania ołowiem spowodowanym przez działalność człowieka nastąpił już 5200 lat temu. Tym samym jest to najstarsze znane na świecie zanieczyszczenie środowiska ołowiem. Dotąd najstarsze wyniki pomiarów osiągnięto dla obszaru Serbii i były późniejsze o około 1200 lat. Potwierdzenie na to pochodzi tylko z rdzenia z lądowej Grecji. Co było przyczyną? To zanieczyszczenie pokrywa się w czasie z rozwojem na Półwyspie Bałkańskim 6–5 tysięcy lat temu technologii metalurgii i pozyskiwania srebra z rud ołowiu w wyniku ich prażenia. Okazuje się, że torfowisko Tenaghi Philippon jest zlokalizowane niedaleko zagłębia pradziejowych kopalń. Rzymianie dorzucają do pieca Jednak zdecydowanie wyższe poziomy ołowiu na obszarze egejskim pojawiły się około 2150 lat temu. Ich zawartość jest podwyższona w wielu rdzeniach pobranych z morza. Na skalę zanieczyszczenia w tym późniejszym okresie wskazuje dwu- lub trzykrotny wzrost zawartości ołowiu w stosunku do naturalnego poziomu bazowego we wszystkich rdzeniach. Przyczyną jest ekspansja Imperium Rzymskiego na wschodnie obszary Morza Śródziemnego i podporządkowanie Grecji przez Imperium Rzymskie po 146 roku p.n.e. Pod wpływem Rzymian na masową skalę zaczęto eksploatować złoża bogate w złoto, srebro i inne metale. „Włączenie greckich obszarów do rzymskiej sfery politycznej dało nowym władcom możliwość korzystania z zasobów naturalnych niedawno zdobytych prowincji, co doprowadziło do bezprecedensowego wzrostu eksploatacji greckich okręgów górniczych w celu wydobycia złota, srebra i innych metali” – zauważają autorzy artykułu. Wysokie poziomy ołowiu utrzymywały się w całym Cesarstwie Rzymskim i pierwszej połowie Cesarstwa Bizantyjskiego do około 800 roku n.e. Cząsteczki ołowiu były uwalniane do atmosfery w czasie prażenia rudy, więc zanieczyszczenie rozprzestrzeniało się na większe odległości. Ołów mógł też zanieczyszczać źródła wody pobliskich osad oraz glebę na polach uprawnych. Punkt zwrotny w historii – nie tylko ołów Zwiększona zawartość ołowiu w glebie czy w wodzie była tylko jednym z symptomów agresywnych zmian w środowisku naturalnym, które zaczęły się w 2 tysiące lat temu. Zanieczyszczenie tym pierwiastkiem związane jest też ze znacznymi zmianami w użytkowaniu gruntów, w tym wylesianiem i ekspansją rolnictwa na tereny dotąd dzikie. Metalurgia wymagała też dużych zasobów drewna, co miało swoje konsekwencje w środowisku naturalnym. „Doszliśmy do wniosku, że cezura zanieczyszczenia środowiska ołowiem od ok. 2150 lat p.n.e., kiedy Imperium Rzymskie zaczęło okupować starożytną Grecję, stanowi punkt zwrotny w historii środowiska regionu Morza Egejskiego” – czytamy w artykule naukowym. Badacze dodają, że wcześniej zanieczyszczenia występowały jedynie lokalnie. Rzymianie spowodowali, że stały się problemem globalnym. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.