To jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w Polsce. Kraina Otwartych Okiennic zachwyca wyjątkową architekturą
Niektóre polskie wsie zachwycają nie tylko położeniem, ale także wyjątkową architekturą i historią. Na Podlasiu trzy z nich stworzyły niezwykły szlak turystyczny znany jako Kraina Otwartych Okiennic. Skąd wzięła się jego intrygująca nazwa i dlaczego to miejsce od lat przyciąga miłośników spokojnych podróży?
Na południe od Białegostoku znajduje się miejsce, w którym czas zdaje się płynąć wolniej. Kraina Otwartych Okiennic prowadzi przez trzy podlaskie wsie słynące z kolorowych drewnianych domów oraz misternie zdobionych okiennic, narożników i szczytów budynków. To jeden z najbardziej charakterystycznych szlaków kulturowych w Polsce, pozwalający poznać wielokulturowe dziedzictwo regionu i zobaczyć architekturę, która przez dziesięciolecia niemal nie zmieniła swojego charakteru. Kraina Otwartych Okiennic. Skąd wzięła się niezwykła nazwa tego miejsca? Choć nazwa brzmi niemal baśniowo, nie kryje się za nią legenda, lecz charakterystyczna architektura trzech podlaskich wsi – Trześcianki, Soc i Puchłów. To właśnie tutaj zachowały się drewniane domy z bogato zdobionymi okiennicami, nadokiennikami, narożnikami oraz szczytami budynków, które od dziesięcioleci są symbolem regionu. Misternie wykonane ornamenty, często malowane na intensywne odcienie błękitu, zieleni czy czerwieni, wyróżniają się na tle drewnianych elewacji i sprawiają, że trudno pomylić je z zabudową spotykaną w innych częściach Polski. To od tych charakterystycznych, często pozostawianych otwartych okiennic, wzięła się nazwa całego szlaku. Wyjątkowy wygląd tutejszych domów nie jest jednak dziełem przypadku. Kraina Otwartych Okiennic leży na pograniczu kultur, gdzie od wieków przenikały się wpływy polskie, białoruskie i rosyjskie. Większość mieszkańców stanowią prawosławni potomkowie ludności białoruskiej, którzy przez pokolenia pielęgnowali własne tradycje, widoczne nie tylko w architekturze, ale również w religii, obrzędach i języku. Starsi mieszkańcy nadal potrafią porozumiewać się gwarą określaną jako „po swojemu” lub „po naszemu” – dziś coraz rzadziej słyszaną, ale wciąż będącą ważnym elementem lokalnej tożsamości. Badacze wskazują, że bogata snycerka zdobiąca drewniane domy mogła rozwinąć się po bieżeństwie, czyli przymusowej ewakuacji ludności w głąb Imperium Rosyjskiego podczas I wojny światowej. Wracający do rodzinnych miejsc mieszkańcy inspirowali się architekturą, z którą zetknęli się na wschodzie, tworząc własny styl oparty na ażurowych dekoracjach i ludowych motywach roślinnych oraz geometrycznych. Choć od tamtych wydarzeń minęło ponad sto lat, wiele z tych domów nadal pełni swoją pierwotną funkcję i pozostaje zamieszkanych. Aby zachować ten niezwykły krajobraz kulturowy, w 2001 roku powołano projekt Kraina Otwartych Okiennic, którego celem była ochrona historycznej zabudowy oraz promocja regionu. Dzięki temu udało się odrestaurować wiele drewnianych domów i zwrócić uwagę na miejsce, które nie jest skansenem, lecz żywą częścią Podlasia. Spacerując po Trześciance, Socach czy Puchłach, można odnieść wrażenie, że czas płynie tu nieco wolniej, a dawne tradycje wciąż pozostają elementem codziennego życia. Trześcianka, czyli serce Krainy Otwartych Okiennic To właśnie od Trześcianki większość turystów rozpoczyna zwiedzanie Krainy Otwartych Okiennic. Największa z trzech miejscowości jest jednocześnie najbardziej rozpoznawalna i najlepiej pokazuje charakter regionu. Jej historia sięga końca XV wieku, a do dziś zachował się układ zabudowy wytyczony podczas reform przeprowadzanych za panowania królowej Bony. Długie, wąskie działki sprawiły, że wiele drewnianych domów ustawiono szczytem do drogi, co nadaje wsi charakterystyczny wygląd. Spacerując główną ulicą, trudno nie zwrócić uwagi na bogato zdobione elewacje. Ornamenty pokrywają nie tylko okiennice, ale również nadokienniki, narożniki, wiatrownice i szczyty dachów. Wśród motywów pojawiają się wzory roślinne, geometryczne, a także krzyże, które podkreślają silny związek miejscowej społeczności z prawosławiem. Nad miejscowością góruje drewniana cerkiew św. Michała Archanioła zbudowana w latach 1864–1867. Jej intensywnie zielona bryła stała się jednym z symboli Trześcianki, a we wnętrzu zachował się zabytkowy ikonostas i dwa ołtarze. W pobliżu świątyni znajduje się również pomnik upamiętniający bieżeństwo. To wydarzenie do dziś pozostaje ważnym elementem pamięci lokalnej społeczności i pozwala lepiej zrozumieć historię regionu. Soce – wieś, w której czas zdaje się płynąć wolniej Po gwarnej Trześciance Soce sprawiają wrażenie miejsca niemal odciętego od współczesnego świata. To najmniej zmieniona z trzech miejscowości, w której łatwo poczuć atmosferę dawnego Podlasia. Wieś zachowała nietypowy układ dwóch równoległych ulicówek rozdzielonych niewielką doliną, a wiele drewnianych gospodarstw pochodzi z lat 20. i 30. XX wieku. Choć również tutaj można podziwiać bogato zdobione domy, uwagę przyciąga przede wszystkim panująca tu cisza. Wąskie brukowane drogi, niewielki ruch i starsi mieszkańcy siedzący latem na ławkach przed domami sprawiają, że czas wydaje się płynąć własnym rytmem. Soce są także miejscem, z którym wiąże się jedna z najbardziej znanych lokalnych legend. Na obu krańcach wsi stoją żelazne krzyże wotywne z końca XIX wieku. Według przekazywanej opowieści postawiono je podczas epidemii, która nawiedziła miejscowość. Mężczyźni mieli ustawić krzyże, a kobiety połączyć je nicią oplatającą całą wieś, prosząc o ustanie zarazy. Trudno dziś oddzielić legendę od historii, jednak podobne opowieści od pokoleń stanowią część lokalnej tradycji. Spacerując po Socach, można odnieść wrażenie, że właśnie takie historie najlepiej tłumaczą niezwykły charakter tej niewielkiej miejscowości. Puchły – wieś, która zachwyca jedną z najpiękniejszych cerkwi na Podlasiu Choć Puchły są najmniejszą z trzech wsi tworzących Krainę Otwartych Okiennic, wielu odwiedzających przyjeżdża tutaj przede wszystkim dla wyjątkowej świątyni. Drewniana cerkiew Opieki Matki Bożej, wzniesiona na początku XX wieku, należy do najpiękniejszych prawosławnych świątyń na Podlasiu. Jej charakterystyczna błękitna elewacja harmonijnie wpisuje się w otaczającą zieleń, a bogato zdobione wnętrze od lat przyciąga nie tylko turystów, lecz także pielgrzymów. Szczególnym kultem otaczana jest znajdująca się w cerkwi ikona Opieki Matki Bożej, uznawana przez wiernych za cudowną. Z miejscowością od wieków związana jest także legenda tłumacząca pochodzenie jej nazwy. Według przekazów pod rosnącą tu niegdyś lipą modlił się ciężko chory mężczyzna cierpiący na opuchliznę nóg. Po objawieniu Matki Bożej odzyskał zdrowie, a od tego wydarzenia miała powstać nazwa Puchły. Niezależnie od tego, ile w tej opowieści jest historycznej prawdy, do dziś podkreśla ona znaczenie tego miejsca dla lokalnej społeczności. Wokół cerkwi rosną wiekowe drzewa uznane za pomniki przyrody, a kamienne krzyże przypominają o wielowiekowej historii prawosławia na tych terenach. Źródła: Podlaska Regionalna Organizacja Turystyczna, Magia Podlasia Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
Wyzwanie Travelera Zaplanować wszystkie tygodnie przyszłego roku i wypełnić je ciekawymi aktywnościami – brzmi ambitnie, niczym jedno z naszych noworocznych postanowień. Szkoda, że tylko nieliczne wypełniamy. Jednak może tym razem będzie inaczej? Stąd nasze redakcyjne wyzwanie. Otóż w tym wydaniu Travelera proponujemy aż 52 podróże na każdą z czterech pór roku. Do miejsc zarówno dalekich, jak i bliskich. Mamy nadzieję, że zachęcą Was one do stworzenia własnej autorskiej listy. W przyszłym roku chcemy jak najwięcej czasu spędzać na świeżym powietrzu, bo to dobre dla naszego zdrowia i kondycji psychicznej, a z badań wynika, że mamy z tym coraz większy problem. Liczy się każdy wypad do pobliskiego lasu, spacer po innej dzielnicy czy miniwycieczka do sąsiedniej miejscowości. Rowerem, pociągiem, piechotą, na biegówkach, jest tyle możliwości. Zimą wielu z Was zapewne wybierze się na narty, ja bardziej ciepłolubnym polecam Dubaj. Temperatury z 40 st. C spadają tam wówczas do 24, dzięki czemu można eksplorować pustynię. I przeżyć niezapomnianą przygodę. Zachód słońca, tradycyjna muzyka, biesiadowanie przy ognisku pod baldachimem z gwiazd – czy to nie brzmi romantycznie? To inna strona Dubaju, za którą tęsknią pławiący się w luksusach szejkowie. Jeszcze 100 lat temu w większości byli oni właśnie nomadami, przemieszczającymi się po pustyni. Dziś Dubaj, zbudowany na piasku, to jedna z najszybciej zmieniających się metropolii świata, z największą liczbą rekordów i mnóstwem atrakcji. Tylko w ubiegłym roku odwiedziło go aż 16 mln turystów. Fascynujące jest poznawanie tego, co stoi za tym sukcesem. Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 16 | Miejsce miesiąca Sri Lanka – tropikalny raj 18 | Kierunek kultura TEMAT NUMERU 52 PODRÓŻE NA KAŻDĄ PORĘ ROKU ZIMA 24 | PATAGONIA ARGENTYNA I CHILE Zachwyca naturą nietkniętą przez człowieka 30 | DUBAJ ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE Miasto luksusów, rekordów i niekończących się zaskoczeń 36 | PŁW. KALIFORNIJSKI MEKSYK Bezdroża, kaktusy, bajkowe plaże i wieloryby 42 | FRANKONIA NIEMCY Najlepsze miejsce na spędzenie świąt 46 | Top 10 zima WIOSNA 50 | TOSKANIA WŁOCHY Region wielu przyjemności dla ducha i ciała. 56 | ESTREMADURA HISZPANIA Antyczny Rzym na iberyjskiej prowincji 62 | Top 10 wiosna LATO 66 | WYSPY MORZA EGEJSKIEGO GRECJA Tutaj ludzie żyją nawet po sto lat! 72 | BIESZCZADY POLSKA Wybierz się na oglądanie gwiazd 78 | Top 10 lato JESIEŃ 82 | DOLOMITY WŁOCHY Jak brzmi muzyka klasyczna na wysokości 2500 m? 88 | ALPY I ADRIATYK SŁOWENIA Fantastyczne jaskinie, rwące rzeki i krajobrazy jak z baśni braci Grimm 92 | GÓRY FOGARASKIE RUMUNIA Ruszaj na szlak przez krainę niedźwiedzi i pasterzy 98 | Top 11 jesień
Na strychu podlaskiej cerkwi odkryto fragment XVII-wiecznego artefaktu. „Rzecz niezwykle istotna”
Naukowcy z PAN odnaleźli fragmenty zabytkowego ikonostasu. Artefakt datowany na XVII wiek znajdował się na strychu cerkwi w Nowoberezowie w województwie podlaskim.
W tym artykule: Fragmenty ikonostasu na strychu cerkwi Największe odkrycie od czasu obrazu El Greca Jedyny artefakt w swoim rodzaju Naukowcy z Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk prowadzili badania w województwie podlaskim. Odbywały się w ramach projektu „Scalenie dziedzictwa. Inwentaryzacja i dokumentacja zabytków zachodniego pogranicza ziem wschodnich dawnej Rzeczpospolitej”. Badacze przekazali, że w jednej z tamtejszych cerkwi, odnaleźli fragmenty zabytkowego ikonostasu. Artefakt pochodzi prawdopodobnie z XVII wieku. Fragmenty ikonostasu na strychu cerkwi Ikonostas to charakterystyczny element wnętrz wschodnich kościołów chrześcijańskich tradycji bizantyńskiej. To swoista przegroda, która w cerkwi pełni rodzaj „bariery” pomiędzy ołtarzem a nawą przeznaczoną dla wiernych. Ta ozdobna ściana wykonana jest najczęściej z kamienia, drewna lub metalu. Znajdują się na niej ikony, które, oprócz Jezusa Chrystusa i Maryi, przedstawiają świętych kościoła wschodniego. Duże fragmenty XVII-wiecznego ikonostasu znajdowały się na strychu cerkwi św. Jana Teologa w Nowoberezowie. To niewielka wieś znajdująca się w powiecie hajnowskim. Drewniana cerkiew została zbudowana w 1771 roku na planie prostokąta jako świątynia unicka. Fundatorką kościoła była Izabela Branicka. Według oświadczenia PAP, najnowszego odkrycia dokonali prof. Zbigniew Michalczyk, Piotr Jamski i Jan Nowicki z zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. – Nie mamy zupełnie żadnej wątpliwości, że jest to odkrycie wyjątkowe. Od początku, od kiedy tylko zorientowaliśmy się, z czym mamy do czynienia, mieliśmy takie przekonanie, że jest to rzecz niezwykle istotna – powiedział w rozmowie z Polską Agencją Prasową Jan Nowicki. Największe odkrycie od czasu obrazu El Greca Badacze znaleźli w sumie 17 fragmentów. Niektóre z nich są bardzo dobrze zachowane. Podczas oficjalnej prezentacji badacze pokazali zdjęcia odkrytych fragmentów, a także detali poszczególnych ikon. Naukowcy przedstawili również rekonstrukcję ikonostasu, którą stworzyli na podstawie odnalezionych fragmentów, a także archiwaliów. View oEmbed on the source website – To być może największe odkrycie zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce od czasu obrazu El Greca. Odkrycie ikonostasu może być wydarzeniem porównywalnym. Przede wszystkim dlatego, że Podlasie to teren historycznie doświadczony różnego rodzaju falami destrukcji – wyjaśnił Nowicki. I dodał, że to zabytek, który nigdy wcześniej nie był poddany konserwacji. Ikonostas jest więc przykładem dzieła sztuki, w które od dnia powstania nie ingerował żaden człowiek. Naukowiec zaznaczył również, że należy pamiętać o tym, że ikonostas to obiekt bardzo złożony. Odkryto kilkanaście ikon, które są w różnym stanie zachowania. Niektóre w doskonałym, a inne niemal w „całkowitej destrukcji”. – Nie mniej, to, co posiadamy, pozwoliło na rekonstrukcję niemalże całej struktury ikonostasu, który ma osiem metrów szerokości. Jest to absolutny ewenement na skalę Polski. A w zasadzie w ogóle na skalę Europy środkowo-wschodniej, gdzie tak naprawdę taka sztuka występuje – podkreślił badacz. Jedyny artefakt w swoim rodzaju Autorzy odkrycia podkreślają, że autorem ikonostasu prawdopodobnie nie jest tak znana postać, jak El Greco. Jednak w tym przypadku chodzi nie tylko o artystę, który stworzył dzieło. Nowicki podkreśla, że splot takich czynników, jak oryginalność, skala zachowania obiektu, a także cały kontekst lokalny i transkulturowość regionu, sprawiają, że jest to dzieło „absolutnie pierwszoplanowe”. To pierwsze takie odkrycie w Polsce. Pod Jarosławiem odnaleziono grób scytyjskiego wojownika W Sobiecinie pod Jarosławiem w województwie podkarpackim archeolodzy odnaleźli grób scytyjskiego wojownika. Pochodzi sprzed 2500 lat. Jego odkrywcy podkreślają, że to wyjątkowe znalezisko n... Badacze dodają również, że ikonostas z cerkwi św. Apostoła Jana Teologa w Nowoberezowie to najstarszy taki zabytek w regionie. W oświadczeniu przekazali, że niemal wszystkie obiekty tego rodzaju z podobnego okresu zostały zniszczone podczas zaboru rosyjskiego, głównie w XIX i XX wieku. – Niemal nie ma analogii do odnalezionego ikonostasu. Niewielkie relikty XVII-wiecznych ikonostasów nowożytnych na terenie Podlaskiego zachowały się m.in. w cerkwi w Bielsku Podlaskim lub Augustowie. Analogią mogą być jedynie XVII-wieczne ikony z monasteru w Supraślu, które znaleziono kilka lat temu w kaplicy cmentarnej w Topilcu – podsumowuje prof. Zbigniew Michalczyk. Źródło: PAP. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Święty półwysep góry Atos, wysunięty 50 km w głąb Morza Egejskiego, jest niczym duchowa wyspa usiłująca odłączyć się od świeckiej reszty Grecji. Od ponad tysiąca lat żyje tu społeczność prawosławnych mnichów dobrowolnie rezygnujących z ziemskich przyjemności na rzecz służby Bogu.
Mnisia enklawa – fale bijące o brzeg, gęste lasy kasztanowców, widok ośnieżonej góry Atos wysokości 2033 m – znajduje się tak daleko od świata realnego, jak to tylko możliwe. Na półwyspie jest 20 klasztorów, 12 pustelni oraz setki mnisich cel. Mieszkający tu duchowni izolują się od świata, ale i od siebie nawzajem, spędzając większość czasu na modlitwie i w samotności. Ich długie brody i czarny strój symbolizują śmierć dla świata. Wyglądają jak wyjęci z bizantyjskich fresków. Łączą ich wspólnota rytuału, asceza i uwielbienie Boga, ale również niedoskonałość. Mnisi mają świadomość swojej ułomności. – Nawet na górze Atos jesteśmy ludźmi balansującymi codziennie na ostrzu brzytwy – mówi jeden ze starszych duchownych. Góra Atos jest tylko dla mężczyzn. Zgodnie z surowo przestrzeganą zasadą od samego początku istnienia klasztorów wstęp dla kobiet był wzbroniony. Przepis ten wynikał raczej z męskiej słabości niż złośliwości wobec płci pięknej. Jak wyjaśnia jeden z mnichów: – Gdyby kobiety mogły tu przyjeżdżać, dwie trzecie z nas uciekłoby z nimi i założyło rodziny. Wstępując do klasztoru, mnich zrywa relację z matką, lecz zyskuje matkę zastępczą – Maryję (według legendy statek, którym podróżowała, zboczył z trasy w drodze na Cypr i dobił do wybrzeża góry Atos, a Matka Boska zeszła na ląd i pobłogosławiła jej świeckich mieszkańców, w wyniku czego nawrócili się). Mnich nawiązuje bliskie więzi z opatem lub starszym mnichem, który przejmuje rolę duchowego ojca i „pomaga ustanowić osobistą relację z Chrystusem”. Przejście na emeryturę lub śmierć przewodnika duchowego może być trudnym doświadczeniem dla ucznia. Podobnie zresztą jak dla starszego mnicha decyzja podopiecznego o powrocie do świata. – Zeszłego roku odszedł jeden z nas – wspomina starszy mnich. – Nie zapytał mnie nawet, co o tym sądzę – dodał z żalem. – W takim razie dobrze się stało, że opuścił klasztor. Mnisi chrześcijańscy zaczęli tworzyć zgromadzenia monastyczne na egipskiej pustyni w IV w. n.e. Praktyka ta dotarła przez Bliski Wschód do Europy, a w IX w. n.e. pustelnicy osiedlili się na górze Atos. Od tego czasu, w miarę jak rozwijała się cywilizacja, dochodziły kolejne powody skłaniające niektórych do izolacji i poświęcenia się życiu klasztornemu. Dzisiaj społeczność mnichów, zdziesiątkowana przez dwie wojny światowe i komunizm, odradza się. Młodych mężczyzn zainteresowanych życiem klasztornym, często z wyższym wykształceniem, wciąż przybywa. Wielu pochodzi z krajów dawnego bloku wschodniego. Liczba mnichów i nowicjuszy na górze Atos wynosi obecnie 2 tys. Przystąpienie Grecji do Unii Europejskiej w 1981 r. otworzyło dostęp do funduszy unijnych, których beneficjentem jest również mnisia republika. – Góra Atos to dwa tysiące różnych ludzkich historii. – Każdy z nas idzie po własnej duchowej ścieżce – mówi ojciec Maksimos, którego droga rozpoczęła się na Long Island, gdy był nastoletnim fanem awangardowych muzyków, takich jak Lou Reed czy Leonard Cohen. Droga ta zaprowadziła go do profesury z teologii na Harvardzie, co zaowocowało pragnieniem „życia bliżej Boga”. Przyszłość wielu takich wyborów na początku wydaje się niepewna. Pewien mały Ateńczyk ucieka z domu, a gdy brat przyjeżdża na górę Atos, by zabrać go z powrotem, chłopak grozi, że będzie uciekał bez końca. Syn handlowca z Pittsburgha zaskakuje rodziców decyzją pójścia do klasztoru. Dwa lata później stwierdza jednak, że jego wybór może być tymczasowy. – W końcu skąd mamy wiedzieć, jakie Bóg ma dla nas plany? Jeżeli nowicjusz przejawia niezdecydowanie, jego duchowy ojciec będzie namawiał go do powrotu do normalnego życia. Jeżeli nie zrezygnuje, uzyska rytualną tonsurę wykonywaną przy świecach. Opat wygoli maleńki krzyż we włosach na głowie i nada imię świętego, włączając do klasztornej społeczności. Zamieszkanie na górze Atos nie zawsze wiąże się z pożegnaniem przedzakonnego ciekawego życia. Krnąbrny hipis z Australii o imieniu Peter, obecnie znany jako ojciec Ieroteos, jest uznanym barytonem i kantorem w klasztorze Iwiron. Ojciec Anastazjos nauczył się tu malować i wystawia swoje prace za granicą, m.in. w Helsinkach. Ojciec Epifanios podjął się zadania przywrócenia do życia wiekowej winnicy Mylopotamos. Osiągnął sukces i dziś eksportuje doskonałe wino. Napisał też książkę o kuchni mnichów, wydaną w trzech językach. Śluby zakonne nie chronią mnichów przed nimi samymi, ludźmi z krwi i kości. Niektórzy mają charakter samotników i decydują się na zamieszkanie w celach oddalonych od klasztoru. Inni są małostkowi, bo jak mówi jeden z mnichów: – Bywa, że proste klasztorne życie wywołuje taki stan. Jednakże wielu z nich promieniuje dobrocią i obdarza nią potrzebujących. Ojciec Makarious z celi Mariuda niedaleko Kariés jest właśnie takim człowiekiem, gotowym oddać obcym swój płaszcz, pokój i wszystkie pieniądze z kieszeni. – Prawdziwa wiara – mówi 58-letni mnich o żywych zielonych oczach – daje wolność. Otrzymuje się też miłość. Klasztorne budowle nie zachwycają monumentalnością. Nadbrzeżny Watopedíu kryje w sobie bogactwa Bizancjum i jest dumą mnichów. Z kolei klasztor Konstamonitu, utrzymujący się z rolnictwa, ma rustykalny wygląd i do funkcjonowania nie potrzebuje ani prądu, ani dotacji unijnych. (– Nie można praktykować ascezy, gdy masz pod nosem takie ułatwienia – twierdzi jeden z jego starszych mieszkańców). Mnisi z góry Atos nie zostawili ludzkiej zuchwałości u jej stóp, czego świadectwem jest wspaniałe usytuowanie Símonos Petras, klasztoru zawieszonego wysoko nad skalistym brzegiem, jakby w połowie drogi do nieba. Niektórzy mnisi poświęcają się pustelniczemu życiu w małych chatkach rozwieszonych na skałach w Karulii. Inni to raczej bezkompromisowi zeloci. Tacy są właśnie mieszkańcy tysiącletniego klasztoru Esfigmenu, plądrowanego przez wieki przez piratów i najeźdźców z imperium osmańskiego, dzisiaj owładniętego prawosławnym radykalizmem. Bracia z Esfigmenu odrzucili politykę dialogu ekumenicznego z innymi wyznaniami chrześcijańskimi propagowanego przez patriarchów i wywiesili transparent Ortodoksja albo śmierć. Święta Społeczność, organ nadrzędnej władzy na górze Atos, wykluczył ich ze środowiska. Dzisiaj klasztor żyje z datków od sympatyków z różnych stron świata. – Nie ustaniemy w naszej walce – mówi opat odstępca. – Pokładamy nadzieję w Chrystusie oraz Matce Boskiej i nikim innym – dodaje. O opuszczeniu góry Atos mówi się, niezależnie od przyczyny tego kroku, jako o „pójściu w świat”. Na półwyspie żyje dziś 2 tys. mnichów oraz 2 tys. świeckich mieszkańców. Góra Atos stanowi część terytorium Grecji od 1924 r. Samorząd lokalny ma siedzibę w Kariés – zakurzonej stolicy i miejscu przyjęć dostaw z zewnątrz, a także bramie dla pielgrzymów. (Turyści muszą uzyskać specjalne zezwolenie; Święta Społeczność udziela zgód na maksymalnie czterodniowe pobyty). Kariés funkcjonuje na styku światów materialnego i duchowego, więc musi radzić sobie z kontrastami, jakie widoczne są na jego ulicach, na których można spotkać mnicha wspartego na sękatej lasce z torbą firmy Nike w ręku. Są tam sklepy sprzedające świeczki i różańce, ale także butelki z lokalnym alkoholem ouzo. Tutejsza policja ma niewiele do roboty, poza rzadkimi przypadkami upojenia alkoholowego lub kradzieży sklepowej. Swoją siedzibę w Kariés ma też Święta Społeczność – najdłużej nieprzerwanie działający parlament na świecie. Jego członkowie debatują nad sprawami różnej wagi, od relacji z Unią Europejską po wysokość czynszu sklepu w miasteczku. Każda zmiana na górze Atos niesie ze sobą ryzyko, które należy gruntownie rozważyć. Góra Atos przeżyła dzięki zdolnościom adaptacyjnym, lecz wszystkim decyzjom mnichów towarzyszył lęk o przyszłość. Św. Atanasios, który założył klasztor Mejistis Lavras w 963 r., rozzłościł pustelników, psując ich zdaniem sielski krajobraz śmiałą architekturą. Drogi, autobusy, potem elektryczność, a wreszcie telefony komórkowe przyprawiały mnichów o ból głowy. Najnowszą znienawidzoną nowinką jest internet, choć kilka klasztorów nieśmiało otwiera się na możliwości oferowane przez sieć, zamawiając za jej pośrednictwem części zamienne, komunikując się z prawnikami itp. Ale świat zewnętrzny podkrada się coraz bliżej. Najnowsi mieszkańcy góry Atos mają wyższe wykształcenie, laptopy i niewiele doświadczenia w hodowli kur. Poczciwe osły zastąpiono furgonetkami. Mnisi obawiają się, że Unia zacznie stawiać warunki przy udzielaniu dotacji, wymagając np. dopuszczenia kobiet do świętej góry. Jednakże bracia zdają się nie przejmować naciskami. Żyją dalej we własnym świecie, z dnia na dzień, czcząc niewidzialne i, jak mówi wybitny naukowiec, ojciec Wasilios, „rozgryzając tajemnicę śmierci, zanim ta tajemnica nie rozgryzie ich”. Robert Draper, 2010
Małopolska i Podkarpacie - tu znajdziecie przepiękne drewniane cerkwie, które doceniło nawet UNESCO, umieszczając na swojej prestiżowej liście dziedzictwa kultury. Przeczytajcie opowieść Joanny Stachowiak o ich czarującym szlaku.
Jest zima 2009 r. Od kilku dni przemierzam z plecakiem zbocza Beskidu Niskiego i Sądeckiego. A od wyniku tych zmagań zależy moje być albo nie być na kursie przewodnickim. Wraz z grupą współkursantów odwiedzam cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku. I od razu wiem, że jestem w miejscu zupełnie wyjątkowym. Takim, o którym powinno się uczyć w szkołach, które powinno trafiać na okładki przewodników po Polsce, być wyjątkowo chronione. Które powinno znaleźć się na Liście światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO (na razie jest na niej tylko 13 miejsc z Polski). Doczekam się tego latem 2013 r., kiedy to cerkiew w Powroźniku wraz z siedmioma innymi z Polski i ośmioma z Ukrainy trafi do tego prestiżowego grona. Drugiego takiego nie ma nigdzie na świecie – to podstawowy warunek, by zabytek trafił na listę UNESCO. Na zdj. cerkiew w Kwiatoniu. (Fot. Adam Brzoza) Choć dzisiaj świątynia jest kościołem rzymskokatolickim, stanowi doskonały przykład cerkwi zachodniołemkowskiej. Łemków łączył obrządek, ale dzieliły kilometry. O ich zróżnicowaniu świadczy m.in. architektura sakralna. Na zachodnich krańcach Łemkowszczyzny budowle te składają się z sanktuarium, nawy oraz wysokiej wieży kryjącej przedsionek. Stoję i podziwiam. Cała drewniana, pokryta gontem, otoczona wianuszkiem starych drzew. W okolicach Muszyny można znaleźć mnóstwo podobnych, jednak ta powroźnicka jest zupełnie wyjątkowa. Patrzę na charakterystyczne cebulkowate banie oraz wieńczące je żeliwne krzyże. Jeśli spojrzy się pod odpowiednim kątem, te układają się w linię prostą. Powroźnik szczyci się najstarszą cerkwią w polskich Karpatach. Choć na jednej ze ścian wyryto datę 1604 r., badania wykazują, że powstała w roku 1600. W XVIII w. dobudowano wieżę, a następnie – niestety wskutek powodzi – nowe dłuższe sanktuarium. W obawie przed całkowitym zalaniem przeniesiono cerkiew w bezpieczniejsze miejsce. Stare prezbiterium zostało wówczas zdegradowane do funkcji przybudówki. Jakże wielkie jest moje zdziwienie, kiedy okazuje się, że szalenie cenna polichromia figuralna zdobi teraz ściany zakrystii. Unikatowe malowidła z 1637 r. przedstawiają sceny biblijne. Pokrywają wszystkie ściany, łącznie z sufitem. Nie mogę oderwać oczu od wnętrza świątyni. Przede mną rysuje się zabytkowy ikonostas z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem w centralnym miejscu. Na prawo od ołtarza ogromne malowidło przedstawiające Sąd Ostateczny. Właśnie rodzi się we mnie fascynacja wszystkim, co drewniane i cerkiewne. „Obiekt ma unikatową i uniwersalną wartość”. Na zdj. cerkiew w Brunarach Wyżnych. (Fot. Adam Brzoza) Przystanek w wędrówce Początek lipca w Bieszczadach charakteryzuje się głównie deszczem. Tym razem jestem zaopatrzona w przyzwoitą porcję wiedzy (właśnie trwa praktyczny egzamin na przewodników beskidzkich). Turzańsk miał być jedynie krótkim przystankiem w wędrówce, ale ostatecznie wraz z grupą zostaję tu dobrą godzinę. Właśnie przestało padać i można lepiej przyjrzeć się świątyni. Cerkwi patronuje św. Michał Archanioł. Choć wybudowana przez Łemków, zdecydowanie różni się od tej w Powroźniku. Reprezentuje tzw. typ osławicki (lub wschodniołemkowski): wieża-dzwonnica nie jest częścią bryły, a konstrukcja ma jeden wspólny dach, z którego wyrasta łącznie pięć baniastych hełmów. Budowle tego typu występują tylko w kilku wsiach skupionych w dolinach rzek Osławy i Osławicy. Zapewne ta unikatowość pomogła cerkwi z Turzańska znaleźć się na liście UNESCO. Na wzniesieniu, otoczona drzewami i kamiennym murem, z prezbiterium skierowanym ku wschodowi – usytuowana podręcznikowo. W środku imponują polichromie. Są bardzo zniszczone (na szczęście plany remontu i renowacji są zaawansowane), ale widać w nich motywy ludowe. Przedstawiają początki chrystianizacji Rusi. Krążę po rozległym terenie wokół budowli i próbuję odczytać inskrypcje na starych nagrobkach. Niestety dość słabo znam cyrylicę, a na pograniczu łemkowsko-bojkowskim nie posługiwano się innym alfabetem. Jeden z przyszłych przewodników właśnie opowiada o zawiłych losach mieszkańców tych ziem. A jest o czym mówić – zarówno Łemków, jak i Bojków przed kilkudziesięciu laty spotkał podobny los. Najpierw próby określenia tożsamości narodowej, potem przyglądanie się wojnie i potyczkom z UPA, a na koniec przesiedlenia i Akcja „Wisła”. Gdy zabrakło rdzennych mieszkańców, większość cerkwi w całym regionie zaadaptowano na kościoły rzymskokatolickie lub zniszczono. Ta w Turzańsku jest ewenementem, ponieważ korzystają z niej Łemkowie, którzy wrócili do domu w latach 50. Obecnie jest filią parafii prawosławnej w Komańczy. Figurka modlącej się z Powroźnika (Fot. Adam Brzoza) Droga na skróty Lato w Bieszczadach, tym razem dużo dalej na wschód, przy samej granicy z Ukrainą. Wraz z narzeczonym jeździmy na stopa od wsi do wsi i podziwiamy cerkwie. Ta w Smolniku nad Sanem daje nam popalić. Dostać się do niej jest nadzwyczaj łatwo – widać ją z dużej obwodnicy bieszczadzkiej, wystarczy nie przegapić betonowej drogi dojazdowej, et voilà! Ale dla nas to zbyt banalne, postanawiamy zdobyć ją z zaskoczenia. Mapa zdaje się być po naszej stronie. Tuż za przydrożnym krzyżem wchodzimy na łąkę, przekraczamy rzekę po zwalonym drzewie, pokonujemy pole pokrzyw. Przed nami już ostatnia prosta, ale wpadamy w ogrodzenie. A niech to! – całe hektary wokół drewnianej świątyni to ogrodzone pastwiska, więc prowadzi do niej tylko jedna droga. Po półtorej godziny pokornie udajemy się w jej kierunku. Ucinamy sobie pogawędkę z opiekunem cerkwi. On także narzeka na wszechobecne ogrodzenia. Na szczęście rekompensuje nam trudy opowieścią o smolnickiej perełce. Aż dziw bierze, że po tak burzliwych dziejach wciąż stoi i zachwyca nawet ekspertów UNESCO. Wybudowano ją w 1791 r., ale po 160 latach wskutek korekty granicy została całkiem sama w opuszczonej wsi. Zanim przeszła w ręce parafii rzymskokatolickiej, pełniła funkcję magazynu. W końcu doczekała się remontu. Jest najlepiej zachowanym klasycznym przykładem cerkwi typu bojkowskiego w Polsce. Obchodzimy ją dookoła, podziwiając archaiczną bryłę, która w niczym nie przypomina konstrukcji łemkowskich. Owszem, trójdzielna, ale to brzuchata nawa, a nie wieża dominuje nad pozostałymi częściami. Wchodzimy do środka, uderza skromny wystrój. Ikonostas został zniszczony wkrótce po przesiedleniu mieszkańców na Ukrainę. Paru odważnych parafian zdążyło w tajemnicy uratować najcenniejsze przedmioty. Wewnątrz ocalał jedynie fragment polichromii, ale elementy wyposażenia można zobaczyć w muzeach we Lwowie i Łańcucie. W drodze powrotnej znów łapiemy stopa i przypadkiem zabiera nas opiekun cerkwi. Rozmowy na jej temat trwają. Tym razem dowiadujemy się o pseudoturystach, którzy kiedyś rozpalali w środku ognisko, oraz o niedźwiedziu, który polował na pszczoły i zostawił ślady pazurów. Wraz z narzeczonym obiecujemy sobie przyjechać tu kiedyś na mszę świętą, która z braku prądu jest odprawiana przy świecach. Strzelista cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu. Dzięki wpisaniu na listę UNESCO będzie teraz lepiej chroniona. (Fot. Adam Brzoza) Warto wiedzieć: Cerkwie wpisane na listę UNESCO Polska Brunary Wyżne - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1797 r., obecnie kościół parafialny NMP Wniebowziętej. Typowy przykład cerkwi zachodniołemkowskiej o wyraźnej trójdzielnej budowie. Kwiatoń - Cerkiew św. Paraskewy z II poł. XVII w., obecnie kościół filialny. Jeden z najlepszych przykładów cerkwi zachodniołemkowskich o strzelistej wieży. Owczary - Cerkiew zachodniołemkowska Opieki Bogurodzicy z 1653 r., obecnie kościół filialny. Przykład autentycznej struktury zespołu cerkiewnego. Powroźnik - Cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła z 1600 r., obecnie kościół parafialny. Najstarsza cerkiew w polskich Karpatach. Turzańsk - Cerkiew św. Michała Archanioła z lat 1801–1803, obecnie filialna cerkiew prawosławna. Zbudowana w typie wschodniołemkowskim, trójkondygnacyjna, z wolnostojącą dzwonnicą na osi. Smolnik - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1791 r., obecnie kościół filialny Wniebowzięcia Matki Bożej. Jedyna zacho­wana cerkiew typu bojkowskiego w Polsce. Chotyniec - Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, obecnie filialna cerkiew greckokatolicka. Pochodzi z ok. 1700 r., jest przykładem rzadkich świątyń z galerią wokół kaplicy. Radruż - Cerkiew św. Paraskewy, obecnie filia Muzeum Kresów w Lubaczowie. Jedna z najstarszych cerkwi drewnianych w Polsce (zbudowana ok. 1583 r.). Ukraina Użok - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1745 r. Położona najdalej na południe cerkiew bojkowska, nietypowy przykład trójdzielnej cerkwi z dzwonnicą nad przedsionkiem. Jasina - Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego z 1824 r. Jedna z najstarszych i najlepiej zachowanych cerkwi typu huculskiego (na planie krzyża grec­kiego z jedną kopułą na środku). Wierbiąż Niżny - Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy z 1808 r. Przedstawia ewolucję cerkwi huculskiej, co jest ciekawostką w regionie. Rohatyn - Cerkiew Zesłania Ducha Świętego z przełomu XV i XVI w., obecnie oddział Iwanofrankowskiego Muzeum Sztuki. Najstarsza cerkiew drewniana spośród ośmiu zgłoszonych z Ukrainy. Drohobycz - Cerkiew św. Jerzego z drugiej poł. XVII w., obecnie stanowi część Regionalnego Muzeum Tradycji Ludowych w Drohobyczu. Zbudowana ponoć bez ani jednego gwoździa. Żółkiew - Cerkiew św. Trójcy z 1720 r. z ośmioboczną kopułą i pełnym wyposażeniem. Najlepszy przykład wystroju wnętrza XVIII-wiecznej cerkwi. Potylicz - Cerkiew Zesłania Ducha Świętego z 1502 r., najlepiej zachowana cerkiew drewniana w stylu archaicznym. Pokazuje początkowy etap budowania cerkwi kopułowych. Matków - Cerkiew św. Dymitra (także Najświętszej Bogurodzicy) z 1838 r. Konstrukcja przypomina chińską pagodę i jest najlepszym przykładem architektury bojkowskiej Joanna Stachowiak, 2013
Nie można mu się oprzeć. Magia Beskidu Niskiego
Goście przyjeżdżają tu na jeden dzień, a zostają na kilka. Niektóre leony zaś w ogóle nie chcą stąd wyjeżdżać.
Postawić dom - Andrzej zwariował! Kupuje pół PGR-u! – Agnieszka Adamkiewicz opowiada o plotce, która w 1995 roku rozniosła się po wydziale psychologii, na którym obydwoje studiowali. Najgorsze, że w plotce było dużo prawdy. – Bardzo lubiłem wędrować po Beskidzie Niskim. W pewnym momencie postanowiłem tu kupić ziemię i zamieszkać – mówi Andrzej Adamkiewicz. – Ale tam, gdzie mi się podobało, właściciele albo nie chcieli sprzedać, albo dawali „zaporową” cenę. W końcu dowiedziałem się, że koło Śnietnicy wystawiają na licytację PGR. Pojechałem z kolegą obejrzeć. W pewnym momencie zatrzymaliśmy się, żeby rozprostować kości. Rozejrzałem się do-koła i powiedziałem „Tu bym postawił dom”. A za chwilę okazało się, że ten kawałek ziemi też należy do PGR-u. – Ja zawsze chciałam mieć piękny dom w pięknej okolicy – dodaje Teresa Adamkiewicz. – Gdy mój syn znalazł to miejsce, zmieniłam pracę na lepiej płatną, żebyśmy mogli je kupić. Andrzej zaś zaczął budowę. Fundamenty kopał wśród pastwisk między beskidzkimi wsiami: Izbami i Banicą. Dom na łąkach To ich mieszkańcy nazwali nową budowlę „domem na łąkach”. Określenie przyjęło się i dziś jest oficjalną nazwą gospodarstwa Adamkiewiczów. Podstawą domu stały się dwie stare chyże – łemkowskie chaty, których właścicieli siłą wyrzucono podczas powojennej pacyfikacji wsi. Wkrótce do Adamkiewiczów zaczęli przybywać goście. Jesienią 1999 r. przyjechała Agnieszka, odwiedzić kolegę ze studiów. Nie zastała go. Trafiła tu ponownie w wakacje 2000 r. Potem wróciła raz jeszcze. I raz jeszcze. W końcu przestała stąd wyjeżdżać. Ślub odbył się w dawnej cerkiewce unickiej (dziś katolickiej kaplicy). Niektórzy przyjeżdżają tu, żeby wędrować po najdzikszych polskich górach. Można po nich łazić pieszo, wybrać się na rowerze lub wypożyczyć konie w izbiańskiej stadninie. W pobliżu pnie się Lackowa – najwyższy szczyt Beskidu Niskiego. Zimą nogi same rwą się na narty biegowe. Dla innych najciekawsze są tutejsze cerkiewki, stare i urokliwe cmentarze oraz dawne wsie łemkowskie. Ale wszystkich bez wyjątku najbardziej przyciąga dom i jego atmosfera: gospodarze, którzy posiłki jedzą razem z gośćmi i znajdują czas na niespieszną rozmowę, miejsce do zabaw dla dzieci, kominek, biblioteczka. Pewne leony W księdze pamiątkowej „Domu na Łąkach” aż roi się od wpisów „Nie chcemy stąd wyjeżdżać!” albo „Pojechaliśmy na pociąg, ale oddaliśmy bilety i wróciliśmy do „Domu na Łąkach”, zostaliśmy kolejny tydzień”. Liczba przyjaciół gospodarzy i ich stałych gości siłą rzeczy więc rośnie. Ostatnio pojawiły się tu nawet leony. – Przywiózł je ze sobą czteroletni Jasio – opowiada pani Teresa. – Są to stwory dość wredne, ale daje się z nimi żyć. Chowają się w ciemnych zakamarkach, te najbardziej złośliwe w piwnicy, a wysoko na poddaszu nawet dość miłe. Kiedyś leony z piwnicy chciały porwać szmatki z pralki. Odważny mało Jasio przegonił je pod pianino i uratował pranie. Część leonów wróciła z Jasiem do Warszawy. Wśród tych zaś, które zostały, chyba żaden nie jest „dość wredny”. Wszystkie, które spotkałem, wydały mi się miłe. Może po prostu zwariowały – tak jak 10 lat temu Andrzej – i robią wszystko, by ich stąd nikt nie przegonił? Prawdę mówiąc, wcale im się nie dziwię. Wojciech Mikołuszko
Himalaje Beskidów. Szlakiem cerkwi Beskidu Niskiego
Pod względem wysokości nie są to Himalaje, ale Beskid Niski ma coś wyjątkowego, swój własny Tybet – kilkadziesiąt drewnianych cerkwi przycupniętych na wzgórzach. Zwiedzamy!
Jak tu jest? Wita nas wystająca pośród kępy drzew srebrna bania drewnianej cerkwi. A w środku? Złote ikony i zapach kilkusetletniej historii. To typowe stopklatki Łemkowszczyzny. Jak tu jest? Wyjątkowo spokojnie. Opuszczone wsie i samotne prawosławne krzyże na łąkach sprawiają wrażenie jakby zatrzymał się tutaj czas. Czas zapomniał o Beskidzie Niskim. Jest w tym jakaś melancholia, ale pełna uroku. W Beskidzie Niskim najwyższy szczyt po stronie polskiej, czyli Lackowa, osiąga „wybitne” 997 m n.p.m. Jego Wschodnia granica jest jednocześnie granicą Karpat Wschodnich i Zachodnich. Na terenach znajduje się Magurski Park Narodowy i cztery uzdrowiska: Rymanów-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Wysowa-Zdrój oraz Wapienne. Beskidzkie krajobrazy (fot. Shutterstock) Niecałe sto lat temu można było doliczyć się tutaj 150 cerkwi. Do dziś przetrwała zaledwie połowa. Ale trudno je przeoczyć. Po wyjściu z beskidzkiego lasu od razu rzucają się w oczy. Celowo budowano je na wzniesieniach, aby górowały nad wsiami. Ogrodzone gontowym płotem świątynie spoglądają na wschód. Dookoła strzelają stare, wysokie drzewa. Na teren cerkwi wchodzi się przez drewnianą bramę z dachem. Z zewnątrz każdą z trzech części cerkwi wieńczy oddzielna wieża, każdą wieżę - oddzielny "hełm". To właśnie wieże dodane do tradycyjnego korpusu i hełmy o barokowych formach stanowią o nietypowym charakterze cerkwi w stylu zachodniołemkowskim. Fundatorami i budowniczymi świątyń byli Łemkowie, wschodniosłowiańska mniejszość etniczna. Otwieramy wrota Wnętrze cerkwi to trzy światy: boskie prezbiterium, ziemska nawa i… "babski" babiniec. Ostatnia część, przeznaczona niegdyś tylko dla kobiet, jest węższa od pozostałych. Nawę od prezbiterium oddziela ściana ikon, czyli ikonostas. Typowy dla tego rejonu, zwany ikonostasem karpackim, składa się z czterech poziomych części. Z pierwszego rzędu spogląda ikona chramowa, przedstawiająca patrona cerkwi - zazwyczaj Świętego Mikołaja. Obok niej „Chrystus nauczający”. Następnie Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus. To chyba najbardziej poruszająca z ikon. Bywa pisana w dwóch „stylach”. Pierwszy, ukazujący kochającą matkę z dzieckiem na rękach, to tzw. umilenije. Drugi styl, czyli hodegetria, przedstawia Maryję pozbawioną matczynej poufałości; dostojnym gestem prawej dłoni wskazuje Jezusa, który niczym nie przypomina niemowlęcia. Między ikonami znajdują się wrota. Przez najważniejsze – carskie - może przechodzić tylko kapłan odprawiający nabożeństwo. Poza tym trimorfon, klejmy… bardzo dźwięczne, jakby mistyczne słowa. Słowo To ciekawe, ale etymologicznie samo słowo cerkiew wydaje się bardziej „duchowe” niż pochodzący z łaciny kościół. Cerkiew pochodzi od greckiego kyriakon oznaczającego pański [dom], natomiast kościół, czyli łacińskie castellum, to po prostu warownia. W początkach chrześcijaństwa określenie „cerkiew” odnosiło się do wszystkich świątyń chrześcijańskich, ale w czasach krucjat i wojen religijnych castellum miało oddawać obronny charakter budowli kościoła rzymskokatolickiego. Za słownym rozróżnieniem szedł podział na kościół wschodni i zachodni. Samemu rozpadowi można by poświęcić wiele stron. W dużym skrócie miał on swoje korzenie jeszcze w starożytności i wynikał poniekąd z połączenia w ramach religii chrześcijańskiej dwóch różnych kultur: greckiej i łacińskiej. Oficjalnie rozłam nastąpił dopiero w 1054 roku, ze względów raczej politycznych niż religijnych. Wieki pokazały, że to wydarzenie, zwane schizmą wschodnią, wywołało bardzo wiele zamieszania. Jak się okazało również w Beskidzie Niskim. Beskidzkie legendy Wchodząc dziś do którejkolwiek cerkwi widzimy rzecz niesamowitą, wynikającą z połączenia trzech obrządków w jednej świątyni. Prawosławnych zostało tu niewielu, ale układ cerkwi pozostał ten sam, to samo prezbiterium, te same carskie wrota, tylko dla wyznawców rzymskokatolickich, których tu teraz najwięcej, postawiono ołtarz przed ikonostasem. Modlą się tu również greckokatoliccy wierni. Tak jest na przykład w cerkwi „trzech wyznań” w Owczarach. Jak powstała ta swoista wieża Babel? Do samego Beskidu Niskiego chrześcijaństwo dotarło wraz ze średniowieczną kolonizacją. Bezludne przez pierwszych trzynaście wieków tereny zasiedlano i rozbudowywano. W XVI wieku próbowano zorganizować mieszkańcom życie na nowo. Unia Brzeska z 1596 roku, zawarta między prawosławnymi biskupami Rzeczypospolitej a Kościołem Rzymskim, była odgórnie narzuconą próbą kompromisu obu obrządków. W jej wyniku powstał kościół unicki. Dla tutejszej ludności, która wierzyła „gorliwie, ale nie uczenie”, zmiana była mniej dotkliwa. Tak naprawdę ważne było, że ani liturgia ani język prowadzenia nabożeństwa nie ulegały zmianie. Kościół unicki pod koniec XVII został przemianowany na greckokatolicki. Wiele lat później, w początkach XX wieku dociera tu fala reemigrantów łemkowskich z USA, a wraz z nimi tzw. „orientacja wszechruską”. Orientacja miała tożsamościowo zbliżać Łemków do Rosji. Zrodziło to tendencje powrotu do prawosławia. Sprawa nie była prosta. Wspólnoty prawosławne ze względu na obowiązujący w II Rzeczypospolitej zakaz przejmowania majątków kościelnych, nie mogły przejmować cerkwi unickich, nawet jeżeli w parafii nie został już żaden wierny greckokatolicki. Powstało więc 16 nowych prawosławnych cerkwi, które jednak nie przetrwały długo. Większość z nich rozebrano w czasie okupacji oraz po wojnie z przeznaczeniem na budulec domów lub opał. Nie oszczędziła Beskidu Niskiego również ekspansja socjalizmu. W latach czterdziestych, kiedy Stalin zarządził likwidację kościoła greckokatolickiego, wielu Łemków przechodziło na prawosławie, aby praktykować obrządek bez względu na teologię. Kiedy po 1956 grekokatolicy już mogli wracać do greckokatolickich parafii, czekały na nich tylko kościoły rzymskokatolickie (czyli ich dawne cerkwie służące wyznawcom kościoła zachodniego). Jeszcze przed II wojną światową w Beskidzie Niskim można było doliczyć się imponującej liczby 150 cerkwi. Obecnie przetrwała tylko połowa, zaledwie 22 służą wiernym obrządku wschodniego. Beskid dzisiejszy Obecnie za najpiękniejsze uważa się świątynie w Kwiatoniu, Owczarach, Bartnem i Kotani. Ewenementem jest nowa cerkiew w Gładyszowie. Świątynia wybudowana została w stylu huculskim, czyli tzw. ukraińskim stylu narodowym, na planie krzyża greckiego. Przez lata przechodziła z rąk do rąk. W okresie międzywojennym służyła unitom, po wojnie wiernym kościoła rzymskokatolickiego, po 1956 greckokatolickiego, obecnie prawosławnym. Mówi się, że „w górach bliżej Boga”. Frazes? Kto w Beskidzie Niskim szuka wysokości będzie zawiedziony, jednak mimo woli, w otoczeniu wzgórz, cmentarzy i zachodniołemkowskich cerkwi o meandrycznej przeszłość, obcuje się tutaj z historią, z historią religii. A na zakończenie, odnośnie historii, a więc czasu, odnośnie Beskidu Niskiego, a więc podróży, odnośnie cerkwi, a więc miejsca świętego - Bartosz Marzec: Dla podróżujących po Beskidzie Niskim czas zatrzymuje się podwójnie.
Jezus i nauka W ostatnich dekadach zgromadziliśmy więcej wiedzy niż przez ostatnie kilka tysięcy lat. Naukowcy dysponujący nowoczesną techniką mogą sięgać głębiej, analizować dane szybciej, interpretować je pełniej. Dzięki temu coraz lepiej pojmujemy przeszłość i teraźniejszość, coraz dokładniej prognozujemy przyszłość. Nigdy w historii ludzkość nie miała tak dobrego rozumienia zachodzących na świecie procesów. Jednak są idee, które pomimo rozwoju nauki pozostają niewzruszone, i mam tu na myśli przede wszystkim religię, interpretującą świat w innym porządku. Z punktu widzenia wiary nie potrzeba żadnych dowodów na istnienie Jezusa. Chrześcijanie po prostu wierzą, że urodził się w Betlejem, a został ukrzyżowany i pochowany w Jerozolimie. Pamiętam, że kiedy po niej spacerowałam, czułam się dziwnie. Miejsce to żyło w mojej wyobraźni od dziecka i nagle nastąpiło zderzenie tych obrazów z rzeczywistością. Współczesna Jerozolima to miasto gwarne, tłoczne, zapełnione straganami, gdzie Żydzi w chałatach przechadzają się obok żołnierzy z nowoczesnym sprzętem, muzułmanie mijają chrześcijan, gdzie w powietrzu wyczuwa się konflikt. Mimo że – a może właśnie dlatego, że – miasto to jest święte dla wyznawców aż trzech wielkich religii. Pamiętam też moje zdumienie, kiedy zobaczyłam próbę rekonstrukcji twarzy Jezusa wykonaną przez brytyjskiego antropologa sądowego Richarda Neave’a, opartą na badaniach czaszek ludzi żyjących w tamtym czasie. Była tak niepodobna do wizerunków, które spoglądały na mnie z kościelnych obrazów. Szybko jednak przyszła refleksja, że skoro Jezus był Semitą, to włosy miał raczej ciemne i kręcone niż jasne, i takąż karnację, a jego oczy musiały być piwne. I wcale nie musiał być przystojny i szczupły; jako cieśla zapewne był krępy i umięśniony, a średnia wzrostu człowieka w tamtym czasie wynosiła 155 cm. Jego wizerunki to artystyczna interpretacja zgodna z kanonami piękna właściwymi dla innych epok. Choć nie ma twardych dowodów, że Jezus stąpał po ziemi, żaden z liczących się archeologów nie wątpi, że był postacią historyczną, bo... nie ma też dowodów na jego nieistnienie. Najnowsze odkrycia archeologiczne w Ziemi Świętej rzucają nowe światło na czasy, w których żył Jezus, a tym samym na niego samego, dlatego polecam artykuł na str. 52. Agnieszka Franus - redaktor naczelna National Geographic Polska 52 - Jezus prawdziwy Czy po 2 tysiącach lat ślady żywego Jezusa w Ziemi Świętej można znaleźć, używając narzędzi archeologii? Choć może wydawać się to mało prawdopodobne, próby trwają. Nie bez pewnych sukcesów. Tekst Kristin Romey Zdjęcia Simon Norfolk 84 - Dżiny Jedwabnego Szlaku Dziś pieszo nikt już nie wędruje starożytnym handlowym szlakiem. Ale nasz autor wybrał się w taką podróż i dowodzi, że dzięki temu trybowi można pełniej i głębiej zrozumieć zmiany, jakim podlega cała Azja Środkowa. Tekst Paul Salopek Zdjęcia John Stanmeyer 106 - Królestwo Jaguara Największy drapieżnik Ameryki Łacińskiej jest istotny nie tylko dla równowagi ekosystemu. Równie ważny jest dla mityczno-duchowej tożsamości tamtejszych rdzennych społeczności. Tekst Chip Brown Zdjęcia Steve Winter 130 - Wodą malowane Jedną z cech naszej strefy klimatycznej jest gruntowna sezonowa zmienność krajobrazów. A głównym „czynnikiem malarskim” jest woda w różnych stanach skupienia. Dodatkowy oddech fotografiom daje podniebna perspektywa. Tekst i zdjęcia Paweł Młodkowski
Ta serbska cerkiew zniknęła pod wodą. Polscy nurkowie chcą zbadać jej wnętrza
Kiedy cerkiew we wsi Tubravić zniknęła pod wodą, ci którzy przyczynili się do jej zalania, zaczęli ginąć w niewyjaśnionych okolicznościach... Wyprawa nurkowa pod egidą Tomasza Stachury zamierza zbadać wnętrza tajemniczej świątyni.
Tubravić to niewielka wieś w zachodniej części Serbii. To tam znajduje się Kościół Świętego Michała Archanioła Tubravić, znany również pod nazwą Valjevska Gračanica - miejsce kultu lokalnej, bardzo religijnej ludności. Tomasz Stachura - trójmiejski nurek po raz pierwszy usłyszał o tym miejscu od zaprzyjaźnionego nurka - Jarka Kura. „Historia, którą usłyszałem od razu mnie zafascynowała, wiedziałem, że to będzie kolejny temat na wyprawę. Z doświadczenia wiem, że miejsca zalane nie pozostają długo zachowane w tak idealnym stanie. Tym bardziej chciałbym to udokumentować, zbadać i przede wszystkim zobaczyć osobiście.” Cerkiew sukcesywnie podtapiana, znalazła się całkowicie pod wodą w marcu 2016 roku. Nastąpiło to w związku z budową zapory Rovna, która powstała pomimo licznych protestów lokalnej ludności. Kontrowersje wokół jej zalania do dziś budzą olbrzymie emocje. Mieszkańcy wsi chcieli, aby budynek został zachowany, ponieważ wierzą, że zdarzają się w nim cuda. Grupa wierzących od miesięcy gromadzi się na pobliskich wzgórzach odprawiając modlitwy. Uważają, że zatopienie kościoła jest sprzeczne z wolą Boga, a wśród lokalnej ludności krążą historie o nagłych i niewyjaśnionych wypadkach wśród tych, którzy bezpośrednio budowali tamę, przyczyniając się do zalania cerkwi. Tomasz Stachura od wielu lat uczestniczy i przewodzi międzynarodowym projektom eksploracyjnym. Dzięki wykonanym przez niego podwodnym zdjęciom została stworzona unikatowa mozaika szwedzkiego wraku "Mars Makalös", okrętu zatopionego w XVI wieku na Bałtyku. Stachura przy tym projekcie zrobił ponad 1200 zdjęć, jego praca została doceniona przez liczne media, pojawiła się na okładkach magazynu National Geographic w Niemczech, Szwecji, Hiszpanii, Portugalii i Polsce. Od kilku lat organizuje ekspedycje poszukiwawcze „Santi Odnaleźć Orła”, mające na celu odkrycie legendarnego polskiego okrętu ORP „Orzeł”. Tym razem w serbskiej wyprawie będą towarzyszyli mu dwaj zaprzyjaźnieni nurkowie: Łukasz Piórewicz, Jacek Kapczuk oraz lokalny nurek – Petkovic Matija. Grupa Stachury, pomimo silnego oporu miejscowej ludności uzyskała wszelkie niezbędne pozwolenia umożliwiające legalne nurkowanie w zatopionej cerkwi. Liczą, że pomimo trudności, uda im się przeprowadzić rzetelną inwentaryzację, udokumentować piękne, nadal w pełni zakonserwowane ikony. „Zależy nam na pokazaniu rzeczywistego stanu cerkwi, myślę, że jest to niezmiernie istotne dla lokalnej ludności. Nie udało im się nas zniechęcić, trochę pomogły słowiańskie korzenie” - dodaje Stachura. Jak się okazało na miejscu, wyzwanie wcale nie jest łatwe: „Pada deszcz i jak na ten region jest dość zimno (6 stopni) . Woda w jeziorze ma przejrzystość tylko jeden metr. Na początku mieliśmy problemy ze znalezieniem budynku pod wodą. Dopiero drugiego dnia udało nam się go zlokalizować. Najgorsze jednak było to, że woda poniżej 7 metra praktycznie była nieprzejrzysta - nie można było zobaczyć własnych rąk, a co dopiero zrobić zdjęcia Musieliśmy skupić się na robieniu zdjęć wyższych partii cerkwi, a zwłaszcza krzyża na dachu. Do środka mimo paru podejść, nie chcieliśmy wchodzić, bo było to dość niebezpieczne . Robimy jak najwięcej zdjęć z powierzchni i rozmawiamy z miejscowa ludnością, aby poznać dokładnej historię świątyni”. Czekamy na kolejne wieści! Projektowi patronuje National Geographic Polska.
Chór, cerkiewna akustyka i prawosławne kolędy. Tzw. „koladki” będzie można usłyszeć 9.01. w cerkwi św. Marii Magdaleny w Warszawie.
Jeszcze dziś w Kościele prawosławnym świętuje się Boże Narodzenie. Prawosławne święta rozpoczynają się 13 dni później niż katolickie. Dlaczego? Ze względu na na odmienny kalendarz będący podstawą roku liturgicznego. W kościele prawosławnym jest nim z reguły kalendarz juliański. Zgodnie z cerkiewnym zwyczajem kolędy można usłyszeć jeszcze przed świętami, ale wspólne kolędowanie jest szczególnie popularne w czasie tzw. świętych wieczorów. To okres od prawosławnego Bożego Narodzenia do Nowego Roku (14 stycznia). Współcześnie popularnym zwyczajem są odbywające się w cerkwiach otwarte dla wszystkich kolędy koncert. Jeden z takich koncertów odbędzie się 9 stycznia o 17.30 w cerkwi św. Marii Magdaleny na warszawskiej Pradze. Kolędy wykona kilka chórów. Wystąpią m.in. chóry dziecięce, młodzieżowe, studenckie, chór katedralny oraz chór duchowieństwa. Podczas koncertu będzie można usłyszeć koladki, czyli wschodnio-słowiańskie aranżacje znanych kolęd, ale i kolędy zupełnie niepopularne. „Cicha noc” rozbrzmiewać będzie jako „Tichaja nocz”. W prawosławnym kolędniku znajdziemy także kolędy ukraińskie, białoruskie, rosyjskie, greckie, a nawet gruzińskie. Koncert Kolęd 9 stycznia, 17:30 Katedra Metropolitalna p.w. św. Marii Magdaleny Warszawa, Praga
Poszukiwanie prawdziwej egzotyki nie zawsze wymaga podróży na drugi koniec świata. W naszym kraju również możemy znaleźć miejsca, które wyglądają niczym żywcem przeniesione z dalekich krain.
Pod znakiem półksiężyca Wśród podlaskich lasów stoi drewniany meczet pomalowany na ulubiony kolor proroka Mahometa. Nagrobki na pobliskim cmentarzu mają inskrypcje po polsku, białorusku i arabsku. Na stołach wciąż króluje egzotyczna kuchnia, a do najpopularniejszych imion w okolicy należą m.in. Emir i Dżamila. Wszystko to w Kruszynianach – malutkiej wiosce przy granicy z Białorusią, uważanej za najbardziej egzotyczną miejscowość w naszym kraju. Stało się tak za sprawą Tatarów, którzy osiedlili się tu w XVII wieku z nadania króla Jana III Sobieskiego. W Kruszynianach mogli bez przeszkód kultywować swoje tradycje i obyczaje. Dzięki temu możemy dziś poczuć tu prawdziwie orientalny klimat. Ogromne wrażenie robi XVIII-wieczny meczet, którego ściany pokrywają tzw. muhiry (ozdobne tkaniny pokryte wersetami z Koranu), a nabożeństwa wciąż odbywają się po arabsku. Można tu także skosztować oryginalnych tatarskich smakołyków – w 2012 r. zajadał się nimi sam brytyjski książę Karol. Fot. Materiały prasowe Sekrety templariuszy Pisali o nich Umberto Eco i Dan Brown, ich skarbów szukał Indiana Jones, znają ich też doskonale fani gier z cyklu „Assassin’s Creed”. Średniowieczny zakon templariuszy to jedno z najbardziej tajemniczych ugrupowań w dziejach świata, a legendy o zgromadzonych przez jego członków bogactwach oraz konszachtach z ciemnymi mocami do dziś pobudzają wyobraźnię. Okazuje się, że rycerze z czerwonym krzyżem na płaszczach dotarli również na ziemie polskie. I pozostawili po sobie niezwykła pamiątkę, którą można oglądać w małej wiosce Chwarszczany, ok. 10 km od Kostrzyna nad Odrą. To pochodząca z połowy XIII w. gotycka kaplica, której konstrukcja wzorowana była ponoć na biblijnych przekazach dotyczących jerozolimskiej Świątyni Salomona. Fot. Materiały prasowe Mazurski akwedukt Dwa bliźniacze wiadukty kolejowe w Stańczykach w Puszczy Rominckiej na Mazurach na pierwszy rzut oka wyglądają tak, jakby ktoś przeniósł je prosto ze starożytnego Rzymu. Betonowe konstrukcje zostały wzniesione w okresie dwudziestolecia międzywojennego przez włoskich budowniczych, którzy podczas prac wzorowali się na rzymskim akwedukcie Pont-du-Gard w południowej Francji. Przed II wojną światową prowadziła tędy linia kolejowa Gołdap-Żytkiejmy. Dziś pociągi tu nie jeżdżą, można więc w spokoju podziwiać klasyczne kształty kontrastujące z naturalnym otoczeniem. Wysokość wiaduktów wynosi ponad 35 m – to więcej niż 10-piętrowy blok. Fot. Materiały prasowe Disneyland na Opolszczyźnie Ma 99 wież i 365 pokoi. Łączy w sobie elementy co najmniej 3 różnych stylów architektonicznych i przypomina zamek z bajek Walta Disneya. Można go obejrzeć w małej miejscowości Moszna 35 km od Opola. Pałac był rezydencją śląskiego rodu Tiele-Wincklerów, którzy przyjmowali tu nawet ostatniego cesarza Niemiec Wilhelma II. Otoczona 200-hektarowym parkiem budowla w niczym nie ustępuje słynnym francuskim zamkom znad Loary, choć jest od nich znacznie młodsza. Obecnych kształtów pałac w Mosznej nabrał na przełomie XIX i XX wieku, a ostatnie skrzydło zostało dobudowane tuż przed I wojną światową. Fot. Materiały prasowe Cerkiew w Koterce Blisko białoruskiej granicy na polanie w środku lasu stoi drewniana świątynia o jaskrawych, niebieskich ścianach. W pobliżu bije źródło, które zgodnie z lokalną tradycją ma właściwości uzdrawiające. Całość wygląda jak fatamorgana, gdyby nie to, że na kilka dni w roku ożywa z obu stron granicy. Cerkiew w Koterce na kilka dni w roku przyciąga dziesiątki pielgrzymów, ponieważ jest ważnym miejscem prawosławnego kultu. Podczas najważniejszych świąt pilnie strzeżona na co dzień granica zostaje otwarta, by wierni z białoruskich wiosek mogli bez przeszkód uczestniczyć w obchodach. Fot. Materiały prasowe Materiał przygotowany przez klub travelowy www.travelist.pl
Kolejne zabytki z Polski na liście UNESCO
Nareszcie! Pod koniec czerwca na prestiżową listę UNESCO trafiły kolejne zabytki z Polski – osiem zachwycających cerkwi Małopolski i Podkarpacia
Jest zima 2009 r. Od kilku dni przemierzam z plecakiem zbocza Beskidu Niskiego i Sądeckiego. A od wyniku tych zmagań zależy moje być albo nie być na kursie przewodnickim. Wraz z grupą współkursantów odwiedzam cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku. I od razu wiem, że jestem w miejscu zupełnie wyjątkowym. Takim, o którym powinno się uczyć w szkołach, które powinno trafiać na okładki przewodników po Polsce, być wyjątkowo chronione. Które powinno znaleźć się na Liście światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO (na razie jest na niej tylko 13 miejsc z Polski). Doczekam się tego latem 2013 r., kiedy to cerkiew w Powroźniku wraz z siedmioma innymi z Polski i ośmioma z Ukrainy trafi do tego prestiżowego grona. Choć dzisiaj świątynia jest kościołem rzymskokatolickim, stanowi doskonały przykład cerkwi zachodniołemkowskiej. Łemków łączył obrządek, ale dzieliły kilometry. O ich zróżnicowaniu świadczy m.in. architektura sakralna. Na zachodnich krańcach Łemkowszczyzny budowle te składają się z sanktuarium, nawy oraz wysokiej wieży kryjącej przedsionek. Stoję i podziwiam. Cała drewniana, pokryta gontem, otoczona wianuszkiem starych drzew. W okolicach Muszyny można znaleźć mnóstwo podobnych, jednak ta powroźnicka jest zupełnie wyjątkowa. Patrzę na charakterystyczne cebulkowate banie oraz wieńczące je żeliwne krzyże. Jeśli spojrzy się pod odpowiednim kątem, te układają się w linię prostą. Powroźnik szczyci się najstarszą cerkwią w polskich Karpatach. Choć na jednej ze ścian wyryto datę 1604 r., badania wykazują, że powstała w roku 1600. W XVIII w. dobudowano wieżę, a następnie – niestety wskutek powodzi – nowe dłuższe sanktuarium. W obawie przed całkowitym zalaniem przeniesiono cerkiew w bezpieczniejsze miejsce. Stare prezbiterium zostało wówczas zdegradowane do funkcji przybudówki. Jakże wielkie jest moje zdziwienie, kiedy okazuje się, że szalenie cenna polichromia figuralna zdobi teraz ściany zakrystii. Unikatowe malowidła z 1637 r. przedstawiają sceny biblijne. Pokrywają wszystkie ściany, łącznie z sufitem. Nie mogę oderwać oczu od wnętrza świątyni. Przede mną rysuje się zabytkowy ikonostas z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem w centralnym miejscu. Na prawo od ołtarza ogromne malowidło przedstawiające Sąd Ostateczny. Właśnie rodzi się we mnie fascynacja wszystkim, co drewniane i cerkiewne. Przystanek w wędrówce Początek lipca w Bieszczadach charakteryzuje się głównie deszczem. Tym razem jestem zaopatrzona w przyzwoitą porcję wiedzy (właśnie trwa praktyczny egzamin na przewodników beskidzkich). Turzańsk miał być jedynie krótkim przystankiem w wędrówce, ale ostatecznie wraz z grupą zostaję tu dobrą godzinę. Właśnie przestało padać i można lepiej przyjrzeć się świątyni. Cerkwi patronuje św. Michał Archanioł. Choć wybudowana przez Łemków, zdecydowanie różni się od tej w Powroźniku. Reprezentuje tzw. typ osławicki (lub wschodniołemkowski): wieża-dzwonnica nie jest częścią bryły, a konstrukcja ma jeden wspólny dach, z którego wyrasta łącznie pięć baniastych hełmów. Budowle tego typu występują tylko w kilku wsiach skupionych w dolinach rzek Osławy i Osławicy. Zapewne ta unikatowość pomogła cerkwi z Turzańska znaleźć się na liście UNESCO. Na wzniesieniu, otoczona drzewami i kamiennym murem, z prezbiterium skierowanym ku wschodowi – usytuowana podręcznikowo. W środku imponują polichromie. Są bardzo zniszczone (na szczęście plany remontu i renowacji są zaawansowane), ale widać w nich motywy ludowe. Przedstawiają początki chrystianizacji Rusi. Krążę po rozległym terenie wokół budowli i próbuję odczytać inskrypcje na starych nagrobkach. Niestety dość słabo znam cyrylicę, a na pograniczu łemkowsko-bojkowskim nie posługiwano się innym alfabetem. Jeden z przyszłych przewodników właśnie opowiada o zawiłych losach mieszkańców tych ziem. A jest o czym mówić – zarówno Łemków, jak i Bojków przed kilkudziesięciu laty spotkał podobny los. Najpierw próby określenia tożsamości narodowej, potem przyglądanie się wojnie i potyczkom z UPA, a na koniec przesiedlenia i Akcja „Wisła”. Gdy zabrakło rdzennych mieszkańców, większość cerkwi w całym regionie zaadaptowano na kościoły rzymskokatolickie lub zniszczono. Ta w Turzańsku jest ewenementem, ponieważ korzystają z niej Łemkowie, którzy wrócili do domu w latach 50. Obecnie jest filią parafii prawosławnej w Komańczy. Droga na skróty Lato w Bieszczadach, tym razem dużo dalej na wschód, przy samej granicy z Ukrainą. Wraz z narzeczonym jeździmy na stopa od wsi do wsi i podziwiamy cerkwie. Ta w Smolniku nad Sanem daje nam popalić. Dostać się do niej jest nadzwyczaj łatwo – widać ją z dużej obwodnicy bieszczadzkiej, wystarczy nie przegapić betonowej drogi dojazdowej, et voilà! Ale dla nas to zbyt banalne, postanawiamy zdobyć ją z zaskoczenia. Mapa zdaje się być po naszej stronie. Tuż za przydrożnym krzyżem wchodzimy na łąkę, przekraczamy rzekę po zwalonym drzewie, pokonujemy pole pokrzyw. Przed nami już ostatnia prosta, ale wpadamy w ogrodzenie. A niech to! – całe hektary wokół drewnianej świątyni to ogrodzone pastwiska, więc prowadzi do niej tylko jedna droga. Po półtorej godziny pokornie udajemy się w jej kierunku. Ucinamy sobie pogawędkę z opiekunem cerkwi. On także narzeka na wszechobecne ogrodzenia. Na szczęście rekompensuje nam trudy opowieścią o smolnickiej perełce. Aż dziw bierze, że po tak burzliwych dziejach wciąż stoi i zachwyca nawet ekspertów UNESCO. Wybudowano ją w 1791 r., ale po 160 latach wskutek korekty granicy została całkiem sama w opuszczonej wsi. Zanim przeszła w ręce parafii rzymskokatolickiej, pełniła funkcję magazynu. W końcu doczekała się remontu. Jest najlepiej zachowanym klasycznym przykładem cerkwi typu bojkowskiego w Polsce. Obchodzimy ją dookoła, podziwiając archaiczną bryłę, która w niczym nie przypomina konstrukcji łemkowskich. Owszem, trójdzielna, ale to brzuchata nawa, a nie wieża dominuje nad pozostałymi częściami. Wchodzimy do środka, uderza skromny wystrój. Ikonostas został zniszczony wkrótce po przesiedleniu mieszkańców na Ukrainę. Paru odważnych parafian zdążyło w tajemnicy uratować najcenniejsze przedmioty. Wewnątrz ocalał jedynie fragment polichromii, ale elementy wyposażenia można zobaczyć w muzeach we Lwowie i Łańcucie. W drodze powrotnej znów łapiemy stopa i przypadkiem zabiera nas opiekun cerkwi. Rozmowy na jej temat trwają. Tym razem dowiadujemy się o pseudoturystach, którzy kiedyś rozpalali w środku ognisko, oraz o niedźwiedziu, który polował na pszczoły i zostawił ślady pazurów. Wraz z narzeczonym obiecujemy sobie przyjechać tu kiedyś na mszę świętą, która z braku prądu jest odprawiana przy świecach.
Po 75 latach przymusowego trwania w ukryciu wiara rosyjskich carów odzyskuje uprzywilejowany status. Nowa Rosja zanika tuż za rogatkami Moskwy. Korki i smog, galerie handlowe i billboardy, oznaki rozkwitu gospodarczego ostatnich lat, ustępują miejsca szarym przedmieściom i popadającym w ruinę fabrykom z czasów radzieckich.
Za nimi rozciągają się lasy brzóz i sosen, wśród których rozłożyły się wioski pełne drewnianych chat. Na horyzoncie można wypatrzyć wieże o pozłacanych kopułach, błyszczących w blasku wiosennego słońca. Docieramy do „głubinki” – prowincjonalnej Rosji ukochanej przez słowianofilów, uchodźców oraz malarzy. Naszym celem jest Murom – jedno z najstarszych miast Rosji, rozłożone na wzgórzach nad brzegami Oki. W średniowieczu Murom było ważnym posterunkiem na wschodnich peryferiach Rusi, ale rozwój imperium zmienił je w biedną prowincjonalną osadę pełną monastyrów, wspomnień i mitów. Przed czterema wiekami pojawiła się tutaj pobożna młoda kobieta, żona „dobrze urodzonego, bogatego męża”. Pomimo wielu nieszczęść, które ją spotkały – ciągłej nieobecności męża walczącego na wojnach, urodzenia 13 dzieci i śmierci 8 z nich, klęski głodu, zarazy, najazdów i rozbojów czasów Wielkiej Smuty – Juliana Osorin wytrwała w wierze i czynieniu dobra. Kiedy zmarła w 1604 r., Rosyjska Cerkiew Prawosławna postanowiła ją kanonizować, nadając imię świętej Juliany Łazarewskiej, upamiętniające wioskę Łazarewo w pobliżu Murom, gdzie spędziła większość swego życia. Wyniesienie na ołtarze miało pokazać żyjącym w strachu i zrozpaczonym ludziom, że świętość nie musi wiązać się z wstąpieniem do klasztoru i można ją osiągnąć w domu, pośród rodziny. Jej bezpośrednią potomkinią i dziedziczką imienia była Juliana Ossorguine, moja matka. Odwiedziłem Murom już wcześniej – w czasach gdy Rosja odradzała się z kolejnej smuty. Był marzec 1992 r. Kra na Oce zaczynała się roztapiać, a wokół czuć było nadchodzące przemiany. Ostatnie lata istnienia państwa radzieckiego spędziłem w Moskwie na stanowisku kierownika biura New York Timesa, a teraz powróciłem, aby opisać upadek komunizmu. Był to czas oszałamiających, chaotycznych przemian, rozczarowań i wielkich nadziei – na demokrację, wolność gospodarczą oraz odrodzenie duchowe. Na zgliszczach państwa radzieckiego odradzała się rosyjska Cerkiew prawosławna, a miliony Rosjan ruszyły do chrzcielnic. Wielu z nich miało zaledwie mgliste pojęcie o znaczeniu tego sakramentu, chcieli jednak odzyskać historię i tożsamość, którą przez 75 lat próbowali wymazać komuniści. Tysiące zrujnowanych cerkwi – również te, które zamieniono na magazyny, fabryki czy stodoły – wracało do pierwotnej funkcji. Nad brzegiem rzeki Moskwy powstała na nowo monumentalna katedra Chrystusa Zbawiciela, zniszczona w 1931 r. na rozkaz Stalina. Wyznawcy, których państwo radzieckie zmuszało do działania w ukryciu, wyszli z podziemi i z zapałem zaczęli tworzyć nowe parafie, sierocińce, domy pomocy i szkoły. Tysiące mężczyzn odkryło w sobie powołanie do kapłaństwa, a jeszcze większa liczba Rosjan przyjęła śluby zakonne. Przez tysiąc lat wspaniała liturgia i ikonografia Cerkwi prawosławnej stanowiły integralną część rosyjskiej historii i tożsamości. Czuję się Rosjaninem na tyle, by odradzanie się wiary moich przodków głęboko mnie poruszyło, ale jako zachodni dziennikarz nie mogłem przestać się zastanawiać, dokąd doprowadzi to zanurzenie się w przeszłości, zazwyczaj idealizowanej i rozumianej dość powierzchownie. Czy Cerkiew stanie się motorem reform i będzie głosiła prawdę w obliczu władców Kremla? Czy też przyjmie rolę, którą odgrywała pod rządami carów i ponownie stanie się narzędziem i ozdobą autorytarnej władzy? Pytania te nie dotyczyły tylko tego Kościoła, stawką był kształt całej Rosji. Jak w kilka lat po upadku komunizmu napisał James H. Billington, badacz spraw rosyjskich: To, czy Rosja odkryje nową demokratyczną i obywatelską kulturę, czy też powróci do mrocznego i niebezpiecznego autorytaryzmu, zależy w dużym stopniu od tego, czy Cerkiew zdoła wywalczyć sobie niezależność od państwa i stanie się sumieniem narodu. Wygląda na to, że w życie wszedł jednak mroczny scenariusz, a przywódcy prawosławia zawarli sojusz z antydemokratycznym Kremlem. Podczas zeszłorocznego pobytu w Murom starałem się odkryć, czy w odnowionym Kościele udało się przetrwać pobożności i uczynności, wartościom reprezentowanym przez św. Julianę. Miałem też powody, aby wierzyć, że niektórzy z wyznawców mogą przyjąć ze zrozumieniem moją otwartą i sceptyczną postawę wobec wiary i Kościoła. Mój ojciec Alexander Schmemann, prawosławny teolog i duchowny, tak jak moja matka był potomkiem rosyjskich emigrantów, a jego książki oraz audycje nadawane w Radio Liberty, które przenikały przez żelazną kurtynę, zdobyły mu uznanie radzieckich dysydentów i intelektualistów. W 2005 r. opublikowano w Rosji pamiętniki prowadzone przezeń od 1973 r. aż do śmierci dziesięć lat później, które, ku mojemu zaskoczeniu, stały się ogromną sensacją w środowisku rosyjskich myślicieli i wiernych. Murom, do którego wróciłem, praktycznie się nie zmieniło. Oczywiście, pojawiło się kilka nocnych klubów, zamontowano bankomaty, postawiono nowoczesne stacje benzynowe, jednak moskiewski dobrobyt kończył się daleko od miasta. Latem przez Okę nadal przeprawiano się za pomocą mostu pontonowego, nie powstała żadna trwalsza konstrukcja. Drogi wciąż pełne były dziur, a stare drewniane chaty niszczały na wietrze, chyląc się ku ziemi. W krajobrazie nastąpiła jednak jedna ogromna zmiana: na wzgórzu nad rzeką olśniewającym blaskiem rozbłysły odnowione kopuły świątyń i klasztorów. Monastyr Spasski należy do najstarszych w całej Rosji, a jego historia sięga XI w. Kiedy w 1995 r. został opuszczony przez rosyjską armię, która do tego czasu używała zabudowań jako koszar, pozostały z niego jedynie przygnębiające ruiny. Aby przywrócić świetność temu historycznemu centrum rosyjskiej wiary, Cerkiew wysłała energicznego popa, ojca Kiryła Epifanowa. Rozpoczął on od wybudowania piekarni, dzięki której można było wykarmić pracującą grupkę mnichów. Zdobywając pieniądze i ręce do pracy, gdzie tylko się dało, ojciec Kirył odbudował świątynie i odrestaurował tereny przyklasztorne. Rezultat jest oszałamiający: tłumy pielgrzymów przybywają autobusami, aby zachwycać się średniowiecznym splendorem budowli. Na terenach przylegających do świątyni można odnaleźć ptaszarnię pełną pawi, a oblegana przez klientów piekarnia wypełnia powietrze aromatem świeżo upieczonego chleba. Spasski to tylko jeden z monastyrów, które odzyskały swą chwałę dzięki odwilży rozpoczętej pod koniec lat 80. przez Michaiła Gorbaczowa i nazywanej pierestrojką. W 1987 r. w całej Rosji istniały tylko trzy monastyry; dziś jest ich 478. Świątyń było 2 000, dziś – 13 000. Rosyjska Cerkiew rozrosła się w ogromną instytucję, zarządzającą dziesiątkami wydawnictw, popularnych gazet, magazynów i stron internetowych. Kiedy spotkałem się z ojcem Kiryłem, wracał właśnie z pielgrzymki do klasztoru na górze Athos w Grecji. Obdarzony tubalnym głosem rosły mężczyzna o twarzy zakrytej czarną brodą rozdawał swoim mnichom pamiątki niczym kochający, lecz surowy ojciec. Zawsze w ruchu, z sutanną wirującą wokół kostek, sprawia wrażenie idealnego przywódcy na czas odrodzenia Kościoła – duchowny i menedżer pełen energii i wiary. Jednak gdy zasiedliśmy nad herbatą w jego celi, entuzjazm ojca Kiryła przygasł. Jak sam twierdzi, zebranie pieniędzy i odnowienie budynków było najprostszym zadaniem. Pielgrzymi? Większość z nich to turyści religijni, których interesują jedynie pamiątki. Nawet mnisi dziś są w jednym klasztorze, a jutro przenoszą się do kolejnego. W Kościele brak wspólnoty, nie ma poczucia duchowej odnowy. – Reżim radziecki był produktem odrzucenia wiary, pozwolił jednak przetrwać jej płomieniom – mówi. – Dziś bardziej interesuje nas zwalczanie sekt i „wrogów” niż okazywanie skruchy. To rozdziera Cerkiew od środka. Zaangażowanie wielu wiernych zaczęło się i skończyło na przyjęciu chrztu, w czasach gdy zachłysnęli się wolnością, uważa Epifanow. Nie sposób określić liczby wiernych uczestniczących w nabożeństwach, bo Cerkiew nie prowadzi spisu ani ksiąg parafialnych. Zgodnie z tezą Mikołaja Mitrochina, historyka i analityka tego Kościoła, około 60 proc. współczesnych Rosjan identyfikuje się z prawosławiem – mogą zostać ochrzczeni i pochowani, a także zawierać śluby w cerkwi – ale w nabożeństwach przynajmniej raz w miesiącu uczestniczy poniżej 1 proc. z nich. Według innych badań liczba ta sięga 10 proc. Jednym z powodów tak rzadkiego odwiedzania świątyń może być fakt, że Cerkiew nie do końca sprzyja tym, którzy podchodzą bez zrozumienia i szacunku do jej tradycji. Szczątki świętej juliany spoczywają w jasnozłotej cerkwi pod wezwaniem świętego Nikoły Nabierieżnego, stojącej niepewnie na stromym brzegu. Gdy wszedłem do wnętrza, by się im pokłonić, trafiłem na chrzest dwójki dzieci. Spocony i poirytowany korpulentny pop nie próbował w żaden sposób wyjaśniać młodym rodzicom i chrzestnym znaczenia poszczególnych elementów rytuału i starał się jak najszybciej zakończyć ceremonię. – Szybciej, szybciej – warknął. – Rozbierajcie go. Nie mogę go tak włożyć do wody! Podaj mu świecę. Nie tu, do prawej ręki! Co robisz?! Dzieci płaczą, błyskają flesze aparatów, rodzice robią awanturę i wkrótce jest już po wszystkim. Na drugim końcu kościoła starsza kobieta z głową owiniętą białą chustą zwymyślała mnie za robienie zdjęć szczątkom św. Julianny. – Ma pan błogosławieństwo popa? – próbowała się dowiedzieć. – Robienie zdjęć bez błogosławieństwa przynosi tylko zło. Poznałem podobnych ludzi w czasach Związku Radzieckiego. W kilku działających wtedy świątyniach co dzień można było napotkać takie kobiety. Myły posadzki, doglądały świec, zajmowały się wszystkim; komunistyczne zakazy nie zdołały ich odstraszyć. To one pomogły przetrwać Cerkwi najtrudniejsze czasy. Były opiekunkami miejsca i tradycji: Stań w ten sposób! Twarzą do ołtarza! Zakryj głowę! Przeżegnaj się! Trudno było z nimi wytrzymać, ale Kościół wiele im zawdzięcza. Zrobiłem więc to samo co wszyscy Rosjanie na widok stróżów prawa: pokornie pochyliłem głowę i schowałem aparat. Posłuszeństwo i rytuały rządziły rosyjskim Kościołem od roku 988, kiedy to kniaź Władimir, władca Rusi Kijowskiej, nakazał swoim poddanym chrzest w wodach Dniepru. Zgodnie z legendą znaną każdemu Rosjaninowi Władimir rozesłał wysłanników po świecie i nakazał im znalezienie religii dla swego pogańskiego narodu. Ci, którzy dotarli do Konstantynopola, powrócili do ojczyzny oszołomieni wspomnieniem rytuałów widzianych podczas wizyty w największej w tym czasie katedrze na świecie – Hagii Sophii. – Nie wiedzieliśmy, czy wciąż jesteśmy na ziemi, czy już w niebie – oświadczyli. Religia sprowadzona przez kniazia zarówno wpłynęła na kształt narodu rosyjskiego, jak i uległa ogromnym przemianom pod jego wpływem. Prawosławne monastyry stały się duchowym, gospodarczym, kulturalnym, a czasem także zbrojnym sercem kraju. Cerkwie wyrastające w całej Rosji budziły podziw, a rytuały były niezmienne. Do dziś językiem liturgicznym jest archaiczny, lecz słodki w brzmieniu starocerkiewnosłowiański. Księża w błyszczących ornatach są oddzieleni od kongregacji za pomocą wycyzelowanych ikonostasów, a nabożeństwu towarzyszy śpiew chórów. Podczas gdy dla protestantów nabożeństwo musi być proste i bezpośrednie, dla wyznawców prawosławia msza jest zjawiskiem nie z tego świata. W 1992 r., w trakcie pierwszej wizyty w Murom, stałem zauroczony przed relikwiarzem św. Juliany wystawionym w nowo otwartej katedrze. Tuż obok spoczywały szczątki XII-wiecznych książąt – św. Konstantyna z Murom i jego syna, św. Michała. Konstantyn przybył na te rubieże, aby zaszczepić swoją religię i prawo. O tym mówią najstarsze mity założycielskie Rosji: prawi, waleczni kniaziowie, którzy szerzyli prawosławie, i niezmordowani wyznawcy pomagający przetrwać wierze czasy kryzysu. W kolejnych wiekach Rosjanie zaczęli postrzegać się jako naród o niespotykanej duchowości, obdarzony szczególną misją tworzenia „Świętej Rusi”. Onieśmielające dostojeństwo Świętej Rusi jest doskonale widoczne w moskiewskiej rezydencji zmarłego niedawno patriarchy Aleksego II, zwierzchnika Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Wspominający go klerycy w czarnych sutannach używali określenia „Jego Świątobliwość”. Na zdobionych ciemną boazerią ścianach wisiały olbrzymie obrazy przedstawiające wydarzenia z religijnych dziejów Rosji. Patriarcha wchodził z uśmiechem na twarzy, witając się serdecznie (spotkaliśmy się kilka razy we wczesnych latach 90.). Prosił o herbatę i zachęcał do skosztowania czekoladek. Chociaż miał za sobą zawał serca, w wieku 79 lat Aleksy wciąż był krzepkim i energicznym mężczyzną. Rządził rosyjską Cerkwią prawosławną od jej odrodzenia w 1990 r. aż do swojej śmierci w grudniu roku 2008. Jego historia to historia Kościoła i ciągłych zmagań z państwem. Patriarcha urodził się w roku 1929 w arystokratycznej rodzinie rosyjskich emigrantów mieszkających w Estonii. W czasach radzieckich rządów, które uznawały Kościół za ledwie tolerowany „kult” i zmuszały „czcicieli” do uczestnictwa w poniżającej grze spisków i pomówień, Aleksy przez 58 lat sprawował funkcję księdza i biskupa. Nie zaprzeczał swojej współpracy z „organami” państwowymi, upiera się jedynie, że wszystko, co robił, służyło zachowaniu podstawowych funkcji Kościoła. – W czasach najgorszych represji Cerkiew nie zeszła do katakumb – wspominał. – Przetrwała w sakramentach i modlitwach. Jedną z najważniejszych misji Aleksego było odnalezienie „nowych męczenników i ludzi, którzy dali świadectwo wierze” – ofiar komunistycznych prześladowań, które zostały uznane przez Cerkiew za obrońców chrześcijaństwa. To dzięki niemu w każdą czwartą niedzielę po Wielkanocy odbywa się nabożeństwo upamiętniające co najmniej 20 tys. „wrogów państwa radzieckiego” zabitych podczas wielkiej czystki w latach 1937–1938 i pochowanych w masowych grobach na południe od Moskwy. Dołączyłem do tysięcy moskwian, którzy wraz z patriarchą, dziesiątkami biskupów i setkami księży biorą udział w mszy świętej. Niektórzy z uczestników ustawiają zapalone świece na porośniętych trawą kurhanach usypanych nad rowami, w których spoczęły ciała pomordowanych. Na współczesnym billboardzie widoczne są zdjęcia niektórych ofiar: brodaty mnich, rozczochrany rolnik, Żydówka, uczeń – oczy rozszerzone lękiem lub przymknięte w stanie rezygnacji. Tuż obok tabela opisująca liczbę egzekucji, dzień po dniu, miesiąc po miesiącu. 10 grudnia 1937: 243 ofiary. Cały miesiąc: 2 376. 28 maja 1938: 230. Cały miesiąc: 1 346. Słychać jednak także narzekania, że Kościół wyróżnia tylko własne ofiary. Faktycznie, tysiące biskupów, księży, diakonów i zakonnic leżą tu pomiędzy bolszewikami, monarchistami, trockistami, ludźmi oskarżonymi o kontrrewolucję, Żydami, komunistami, którzy uciekli z Niemiec, kułakami, „wyrzutkami społecznymi” i chińskimi praczami z Moskwy, którzy stali się ofiarami stalinowskiej orgii śmierci.Patriarcha Aleksy był jednak nieugięty. – Wracamy do naszej historii. Musimy o niej pamiętać. – Mówiąc o ofiarach z przeszłości, wspominał ich jak własnych braci i siostry. – Potrafi pan to sobie wyobrazić? Archimandryta Kronid, ostatni przełożony klasztoru pw. Trójcy Świętej i św. Sergiusza miał 83 lata! A oni wynieśli go na noszach i rozstrzelali! Nienawiść do kleryków rozpalająca umysły komunistycznych rewolucjonistów miała motywację historyczną. Przez wieki Cerkiew odgrywała rolę służebną w stosunku do panujących carów. Imperator był zwierzchnikiem Kościoła, a wszystkie nagrody, awanse i spotkania musiały zostać zatwierdzone przez cesarski sąd. Aleksy był pierwszym patriarchą od czasów rewolucji, którego wyboru nie zatwierdzał rząd. – Udało nam się stworzyć zupełnie nowe relacje z państwem, jakich nie było nigdy wcześniej – stwierdził. Patriarcha upierał się, że celem Cerkwi nie jest stworzenie religii państwowej, dodając, że zakazał duchownym ubiegania się o urzędy państwowe. Krytycy twierdzą jednak, że patriarcha i prałaci z radością przyjęli korzyści płynące ze zdobycia pozycji państwowego Kościoła i nie robili zbyt wiele, by powstrzymać przesuwanie się Kremla w stronę autorytaryzmu. Chociaż rosyjska konstytucja zakłada rozdział Kościoła od państwa, trzej prezydenci, którzy nastali po upadku Związku Radzieckiego – Borys Jelcyn, Władimir Putin i Dimitrij Miedwiediew – składali regularne wizyty w świątyniach, a biskupi i księża Cerkwi towarzyszą państwowym ceremoniałom. Z tej bliskości zrodziło się wrażenie, że Cerkiew zjednoczyła się z Kremlem, pomagając w tworzeniu nowej autokracji. Jej władze oficjalnie zaprzeczają takim pogłoskom, przytaczając wiele różnic i niekończących się sporów pomiędzy Kościołem a rządem, czy to o zabytki religijne, czy o obecność religii w szkołach. Twierdzą też, że jeśli cokolwiek łączy religię i państwo, to głębokie i złożone poszukiwania nowej, postradzieckiej tożsamości narodowej. Na przedmieściach Rostowa nad Donem Aleksander Kiryłow otwiera bramę sporego, niedawno ukończonego kościoła protestanckiego. – Władze znalazły na nas biurokratycznego haka, nie dostarczyliśmy rocznego zeznania, więc nakazały rozwiązanie stowarzyszenia, do którego należy kościół. Oczywiście, to była nasza wina, choć wystarczyło po prostu przysłać notę przypominającą o złożeniu zeznania. Według Kiryłowa prawdziwy powód zakazu działalności związany jest z tym, że jego Kościół nie należy do uznawanych przez rząd głównych odłamów protestantyzmu. – Nie przyzwyczaili się jeszcze do tego, że mogą funkcjonować odłamy inne niż „oficjalne”, więc nie uznają naszego istnienia. Prawosławie jest religią dominującą, obecną na wszystkich szczeblach władzy. Wystarczy oglądać wiadomości: otwarcie szkoły artyleryjskiej, przyjęcie uczniów – wszystko w towarzystwie popa. Korzenie tego zjawiska można odnaleźć w pierwszych latach po upadku komunizmu, kiedy zachwyt świeżo zdobytą wolnością ustąpił miejsca rozczarowaniu konsumpcjonizmem, korupcją i chaosem. Ze strony rządu i Kościoła słychać było głosy reakcjonistów, którzy twierdzili, że Zachód stara się upokorzyć Rosję, a w kręgu podejrzeń znalazły się grupy wyznaniowe i stowarzyszenia nawołujące do liberalnej demokracji. Pojawiło się wołanie o przywrócenie historycznych korzeni Świętej Rusi. W kościołach i na nacjonalistycznych stronach internetowych krążyły ksenofobiczne publikacje. Jedna z nich nawoływała do kanonizacji Rasputina i Iwana Groźnego, straszliwych postaci z rosyjskiej historii, uznanych przez ekstremistów za „obrońców Świętej Rusi”. Na obrzeżach Petersburga podupadające letnie pałace rosyjskich carów i magnatów przeglądają się w wodach Zatoki Fińskiej. Między ruinami jednego z nich odnalazłem kaplicę. W środku napotkałem coś, co wydarło z mej piersi jęk zdumienia – dużą ikonę przedstawiającą Józefa Stalina. Nie miał co prawda aureoli, ale u jego boku stała święta unosząca dłoń w geście błogosławieństwa. Ikona ta przedstawia legendę opisującą potajemną wizytę Stalina u św. Matriony z Moskwy, sparaliżowanej i niewidomej kobiety, która służyła mu duchowymi poradami aż do śmierci w 1952 r. Zgodnie z opowieścią, w pierwszych dniach II wojny światowej doradziła dyktatorowi zaniechanie ucieczki przed nadciągającą niemiecka armią, pozostanie w Moskwie i stawienie czoła natarciu. Opiekun kaplicy, ojciec Estafij Żakow, jest zagorzałym nacjonalistą. W wywiadzie udzielonym prawicowemu pismu Zawtra bronił ikony Stalina, tłumacząc, że w Rosji istnieje historyczna tradycja udzielania błogosławieństwa wojownikom przez świętych w przededniu bitwy. – Ale Stalin był ateistą – zauważył dziennikarz prowadzący wywiad. – A skąd pan to wie? – odparł ojciec Estafij. – Dwóch patriarchów z czasów wojny uznawało go za wierzącego, a bardziej ufam ich słowom niż tym wszystkim liberałom i demokratom. Jest niedzielny poranek w Murom, a mnie obudził dźwięk dzwonów. W monastyrze gromadzą się już pierwsi pielgrzymi, ale gospodarz ojca Kiryła ofiaruje mi podwiezienie do Łazariewa – wioski św. Juliany. Wreszcie otwarto tam starą cerkiew, w której modliła się ta święta. Mijamy opuszczone fabryki zbrojeniowe i docieramy do tonącego w błocie skupiska chat zgromadzonych wokół wielkiej, zrujnowanej świątyni, której renowacja ciągnie się od długiego czasu. Przy murach stoją stosy cegieł i leżą worki z cementem, a do drzwi dociera się przez pomost z desek. Wewnątrz jedną stronę ołtarza zasłania współczesny ikonostas, po drugiej stronie króluje ikona św. Juliany. W niedzielnej mszy bierze udział ok. 20 osób. Nie ma tu swarów, polityki, łowienia dusz, tylko ciche modły do uczciwej kobiety, która żyła, modliła się i cierpiała właśnie w tym miejscu, dokładnie tak, jak zgromadzeni dziś wierni: – O błogosławiona, wstaw się za Rosją i jej rozproszonymi dziećmi, by zyskali pokój i dobrobyt oraz odnaleźli wiarę swoich przodków…
Małopolska-szlak architektury drewnianej
Szlak architektury drewnianej pozwala zobaczyć bogactwo budownictwa południowo-wschodniej Polski – kościoły, cerkwie, dzwonnice, dwory, spichlerze i wiejskie chaty. Każdy może wytyczyć własny szlak.
Z Krakowa, gdzie swój początek ma Małopolski Szlak Architektury Drewnianej (cały Szlak Architektury Drewnianej kończy się w Medyce na granicy polsko-ukraińskiej), wyruszam w piątkowe popołudnie. Tego dnia czasu wystarczy mi na zwiedzenie tylko dwu obiektów, ale za to niezmiernie ciekawych. Kieruję się do Lipnicy Murowanej. Przewrotnie właśnie tu zachował się drewniany kościół św. Leonarda. Legenda głosi, że zbudowano go w 1141 r., w miejscu gdzie stała pogańska gontyna. O jego przedchrześcijańskich korzeniach ma świadczyć drewniany słup podtrzymujący ołtarz – rzeźba Świętowita. Zastanawiam się, jak to możliwe, by w chrześcijańskim kościele zachowało się do dziś przedstawienie pogańskiego bożka? – Być może stało się tak dlatego, że słup zamieniono na krzyż poprzez przybicie do niego poziomej belki. Taki stan rzeczy, jak opowiadali mi parafianie, trwał do lat 50. XX w. – wyjaśnia mi ksiądz Zbigniew Kras, proboszcz Lipnicy. Obecny kościół, wzniesiony w XV w., należy do najcenniejszych drewnianych kościołów gotyckich w Polsce – kilka lat temu został wpisany na listę UNESCO. Stoi na starym cmentarzu, dostać się do niego można przez most na Uszwicy. Ta wijąca się niewinnie rzeczka podczas powodzi w 1997 r. podmyła fundamenty i niewiele brakowało, by zniszczyła kościół. Mieszkańcy uratowali świątynię, przywiązując ją linami do rosnących obok wiekowych drzew. Wewnątrz od razu zwraca uwagę bogata dekoracja malarska. Najstarsza, tzw. patronowa, czyli wykonywana za pomocą szablonów, powstała w XV w. Z późniejszego okresu pochodzą wielobarwne malowidła na ścianach prezbiterium przedstawiające Ukrzyżowanie, Ostatnią Wieczerzę, Maryję ze św. Szymonem z Lipnicy i Sąd Ostateczny. Parapet chóru pokrywają ludowe przedstawienia Dziesięciu Przykazań. W Lipnicy idę jeszcze obejrzeć ryneczek, przy którym stoją nieliczne drewniane parterowe domy z XIX w. z podcieniami wspartymi na słupach. Ta charakterystyczna zabudowa dobrze oddaje układ i walory dawnego średniowiecznego miasta targowego. Następnym przystankiem na moim szlaku jest wieś Laskowa oddalona około pół godziny drogi od Lipnicy. Do połowy XVII w. była – wraz z parterowym dworem z przełomu XVI i XVII w. – własnością rodziny Laskowskich. Budynek nakryty gontowym łamanym dachem polskim stanowił charakterystyczny element pejzażu Rzeczpospolitej szlacheckiej. Dawną świetność majątku stara się obecnie przywrócić rodzina Michałowskich, w której rękach znalazł się w 1924 r. Po II wojnie wywłaszczeni, odzyskali swoją posiadłość 16 lat temu, zastając ją w opłakanym stanie. Dzięki uprzejmości gospodarzy mogę wejść do środka. Piotr Paweł Michałowski prowadzi mnie przez sień do obszernego pomieszczenia pełniącego do 1908 r. funkcję kaplicy. Misternie zdobiony wielokolorowy strop podzielony ramami na pola tworzące kompozycję z pięciu owali robi ogromne wrażenie. W największym owalu znajduje się Chrystus, w czterech pozostałych były popiersia Ewangelistów. Były, bowiem do dzisiaj przetrwały tylko wizerunki świętych Łukasza i Mateusza. Ale skąd w szlacheckim domu wzięła się tak wspaniale dekorowana kaplica? Okazuje się, że w 1688 r. Laskowscy musieli sprzedać swoje zadłużone dobra. Nabył je biskup krakowski Jan Małachowski i przekazał Zgromadzeniu Księży Misjonarzy. To właśnie oni przerobili salon na kaplicę. Z Laskowej niedaleko do Nowego Sącza, gdzie przenocuję, by w sobotni ranek zacząć zwiedzać Sądecki Park Etnograficzny. Na 20 ha zgromadzono obiekty architektury drewnianej Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich i Łemków – m.in. chaty i zagrody chłopskie, część osady Cyganów Karpackich, kościół rzymskokatolicki z Łososiny Dolnej i cerkiew greckokatolicka z nieistniejącej wsi Czarne. – W kościele okazjonalnie odprawiane są msze, można też zamówić ślub. W cerkwi w każdą niedzielę odbywa się liturgia obrządku bizantyńsko-ukraińskiego – opowiada Wojciech Śliwiński z Sądeckiego Parku Etnograficznego. Skansen można zwiedzać godzinami, jednak moją uwagę przykuwa XVII-wieczny dwór z Rdzawy. To już drugi dwór, gdzie napotykam malowidła ścienne o tematyce religijnej. Może to niezbyt ładnie, ale podsłuchuję, co na ten temat ma do powiedzenia przewodnik, który wszedł z grupą zaraz za mną. Moje zainteresowanie wzrasta, gdy dowiaduję się, że dwór cieszy się złą sławą. Podobno wisi nad nim fatum. Kiedyś był własnością Baranowskich, ale gdy spłonął klasztor Kanoników Regularnych Pokutnych w sąsiedniej Trzcianie, Baranowscy oddali im dwór. Kanonicy zaadaptowali go na swoje potrzeby i wtedy też powstały te barwne polichromie. Później nowy właściciel przykrył je tynkiem. Gdy z jakiejś ściany tynk odpadał i ukazywały się fragmenty malowideł, wówczas ludzi związanych z majątkiem dotykały nieszczęścia – chorowali, ulegali tragicznym wypadkom. Rodzina Wesołowskich, w której posiadaniu dwór znalazł się w późniejszym czasie, była tak przekonana o złowróżbnej roli odsłaniającej się od czasu do czasu dekoracji, że ostatnia właścicielka zamurowała w jednej ze ścian tabliczkę z napisem: „Nie odsłaniać, przynoszą nieszczęście”. Po zakończeniu zwiedzania na wszelki wypadek wychodzę z dworu tyłem, by klątwa nie przeszła za próg. Mroczne wydarzenia tak mocno zapadły w ludzką pamięć, że przez wiele lat nikt nie chciał opracować historii, architektury i dekoracji dworu. Odważyła się dopiero Maria Marcinowska z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. – Tutaj klątwa nie działa, została w Rdzawie – śmieje się. Opiekunowie parku odtworzyli detale dawnej codzienności. Przy chatach okolonych płotami rosną kwiaty, warzywa i zioła – takie, jakie ongiś pielęgnowano, w domach zgromadzono meble, naczynia, obrazy, ubrania i inne przedmioty z epoki. W świątyniach odbywają się nabożeństwa. Ale oglądając w skansenie kościoły i cerkwie, odczuwam pewien niedosyt. Może chodzi o brak tego przynależnego im swoistego genius loci, którego zostały pozbawione przez wyrwanie ich z naturalnego otoczenia krajobrazowego i kulturowego. Jadę więc do wsi Binarowa oddalonej o blisko godzinę od Nowego Sącza. To wprawdzie dość daleko, ale nie mogę nie zobaczyć kościółka św. Michała Archanioła z ok. 1500 r. Z czasem zyskał wieżę, soboty, kaplicę Aniołów Stróżów. W środku znajdują się kunsztowne rzeźby, z których gotycka z XIV w. przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem należy według znawców tematu do najcenniejszych. Dla mnie najciekawsze są malowidła na ambonie ukazujące wspinające się po drabinie anioły. Przepych, różnorodność, bogactwo ornamentów i przedstawień można długo kontemplować. Nieco późniejszą metryką (1520 r.) szczyci się modrzewiowy kościół świętych Filipa i Jakuba w Sękowej. Według legendy kościół sam „wyznaczył” sobie teren, na którym chciał stanąć. Pierwotnie mieszkańcy wioski zamierzali go postawić w innym miejscu, ale drewno złożone przez nich na jego budowę woda z pobliskiego potoku uparcie przenosiła dalej. – Ludzie uznali, że nie mogą sprzeciwiać się wyrokom boskim i postawili kościół w obecnym miejscu – opowiada Danuta Rybczyk, która dzierży klucze do zabytkowej budowli. Świątynią o nieproporcjonalnie dużej powierzchni dachu w stosunku do kubatury zachwycali się młodopolscy artyści: Teodor Axentowicz, Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Włodzimierz Tetmajer, uwieczniając ją na swoich płótnach. Zachwycają się nią i dzisiaj turyści z całego świata. Młodzi ludzie chętnie biorą tu śluby i chrzczą swoje dzieci. Z Sękowej udaję się do pobliskiej wsi Owczary, gdzie stoi XVII-wieczna cerkiew Opieki Bogarodzicy. Tu zaczyna się Łemkowszczyzna – z wtopionymi w krajobraz drewnianymi cerkiewkami. Pełnią one swoje funkcje do dzisiaj. – Ta w Owczarach służy wiernym dwóch obrządków: łacińskiemu i greckokatolickiemu, zaś cerkiew w Kwiatoniu obrządkowi łacińskiemu – mówi Władysław Kaniuk, proboszcz prawosławnej parafii w Hańczowej. Po intensywnym dniu zatrzymuję się na noc w Krynicy Górskiej. By wzmocnić nadwątlone siły wodami o leczniczej mocy, podążam rankiem do Parku Słotwińskiego, w którym stoi pijalnia „Słotwinka”. Ma kształt rotundy wspartej na słupach, zwieńczonej parasolowatym dachem. Pierwotnie stała nad głównym źródłem, później przeniesiono ją do parku. – W XIX w. komisja zdrojowa podjęła decyzję o rozbudowie kurortu. Powstały wtedy pierwsze wille i prywatne pensjonaty w modnym w ówczesnej architekturze europejskich uzdrowisk stylu szwajcarskim – opowiada Dorota Pacut, przewodnik, prowadząc mnie na Bulwary Dietla. Przyglądam się tam ciesielskim i snycerskim detalom domów. Część willi nadal pełni swoje pierwotne funkcje, jak np. „Witoldówka” – niegdyś Zakład Dietetyczny dr. Bolesława Skórczewskiego, teraz luksusowy pensjonat. W „Romanówce” mieści się Muzeum Nikifora, a w „Węgierskiej Koronie” – pizzeria. W Krynicy zachowały się jeszcze inne zabytki, m.in. kościoły i cerkiew, ale to XIX-wieczna zabudowa uzdrowiskowa wyróżnia miasto pośród innych miejsc na szlaku. WYGIEŁZÓW - Nadwiślański Park Etnograficzny ■ Info: na powierzchni 3,5 ha zgromadzono ponad 20 drewnianych budynków, w tym m.in. XVIII-wieczny dwór, chłopską zagrodę, karczmę, spichlerze. Obok skansenu wznosi się zamek Lipowiec z przełomu XIII i XIV w. ■ Zwiedzanie: skansen czynny codziennie w godz. 8–18. ■ Bilety: normalny 8 zł, ulgowy 5 zł, rodzinny 20 zł. ■ Kontakt: Wygiełzów, ul. Pod-zamcze 1, 32-551 Babice, tel. 032 646 28 10, kasa 032 613 40 62. sekretariat@mnpe.pl LIPNICA MUROWANA -Kościół św. Leonarda ■ Info: od 1958 r. w Niedzielę Palmową na lipnickim rynku odbywa się konkurs na najdłuższą palmę – teraz przekraczają one 30 m. ■ Zwiedzanie: w sezonie świątynia jest otwarta od pn. do sob. w godz. 9–18, niedz. do godz. 17. Poza sezonem – trzeba się umówić wcześniej z proboszczem. ■ Bilety: dorośli 3 zł, dzieci 2 zł. ■ Kontakt: kościół znajduje się na cmentarzu, nie jest obecnie użytkowany. Klucze na plebanii, tel. 014 685 26 01, 0698 641 445, przewodnik 0604 956 057. LANCKOR0NA - Drewniana zabudowa wsi ■ Info: większość parterowych otynkowanych domów zbudowanych pod koniec XIX w. po wielkim pożarze stoi przy rynku i wychodzących z niego uliczkach. W jednej z chat (nr 133) ocalałych z pożogi mieści się muzeum. ■ Zwiedzanie: muzeum czynne w godz. 10–18 oprócz poniedziałku i czwartku. ■ Bilety: normalny 4 zł, ulgowy 2,50 zł. ■ Kontakt: muzeum tel. 033 876 35 67. www.lanckorona.pl PACZÓŁTOWICE - Kościół pw. Nawiedzenia NMP ■ Info: zbudowany w 1510 r., jeden z najstarszych drewnianych kościołów Małopolski. Znajduje się w nim m.in. XV-wieczny obraz Matki Boskiej Paczółtowskiej, późnogotycki krucyfiks, chrzcielnica z brązu z XVI w. ■ Zwiedzanie: po każdej mszy (w dni powszednie o godz. 7, w niedz. o godz. 7, 11 i 16), latem dodatkowo w godz. 14–16. ■ Kontakt: telefon na plebanię 012 28 29 091 (można się umówić indywidualnie na zwiedzanie). IWANOWICE - Kościół parafialny św. Trójcy ■ Info: został wzniesiony pod koniec XVIII w., do jego budowy wykorzystano fragmenty świątyni z 1408 r. Na wyposażeniu znaj-dują się m.in. gotyckie rzeźby: św. Krzysztofa (z około 1500 r.), XVI-wieczne Chrystusa Zmartwychwstałego i Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Trzy ołtarze pochodzą z pierwszej poł. XVII w. ■ Zwiedzanie: najlepiej umówić się wcześniej telefonicznie. ■ Kontakt: telefon na plebanię 012 388 40 18. CHOCHOŁÓW - Drewniana zabudowa wsi ■ Info: domy z grubych bali stoją szczytami do drogi, tworząc tzw. ulicówkę. Chaty są myte każdego roku przed Wielkanocą, co nadaje drewnu jasny kolor. W jednym z domów (pod numerem 75) mieści się dziś Muzeum Powstania Chochołowskiego. ■ Zwiedzanie: muzeum czynne śr.–niedz. w godz. 10–14. ■ Bilety: normalny 6 zł, ulgowy 4,50 zł. ■ Kontakt: tel. 018-20-152-05. www.muzeumtatrzanskie.com.pl NOWY SĄCZ - Sądecki Park Etnograficzny ■ Zwiedzanie: poza sezonem (X––IV) skansen czynny od pn. do pt. w godz. 10–14, w sezonie (V–IX) od wt. do niedz. w godz. 10–18. ■ Bilety: normalny 10 zł, ulgowy 6 zł, opłata za przewodnika 30 zł; w soboty wstęp wolny. ■ Kontakt: ul. B. Wieniawy-Dłu-goszowskiego 83 b, tel. 018 441 44 12, skansen@muzeum.sacz.pl OWCZARY - Cerkiew greckokatolicka pw. Opieki Bogarodzicy ■ Info: jest użytkowana także jako kościół rzymskokatolicki. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: klucze u pani Renaty Bania, tel. 018 351 89 73. BINAROWA - Kościół pw. św. Michała Archanioła ■ Info: od 2003 r. obiekt znajduje się na liście UNESCO. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: telefon na plebanię 013 44 76 396. SĘKOWA - Kościół pw. śś. Filipa i Jakuba Apostołów ■ Info: od 2003 r. obiekt znajduje się na liście UNESCO. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: klucze w Domu Opieki Społecznej, tel. 018 35 18 095, pani Danuta Rybczyk. KRYNICA - Drewniana zabudowa ■ Info: pijalnia „Słotwinka” jest czynna tylko latem (od czerwca do września) w godz. 10–13. ■ Zwiedzanie: Muzeum Nikifora wt.–sob. w godz. 10–13 i 14–17, niedz. w godz. 10–13 i 14–16. ■ Bilety: normalny 6 zł, ulgowy 4 zł, w środy wstęp wolny. ■ Kontakt: tel. 018 471 53 03. HAŃCZOWA - Cerkiew parafialna greckokatolicka pw. Opieki Bogurodzicy ■ Info: obecnie parafialna cerkiew prawosławna pod tym samym wezwaniem. ■ Zwiedzanie: najlepiej umówić się telefonicznie. ■ Kontakt: klucze ma ks. Władysław Kaniuk, tel. 018 353 21 24. Z Krakowa, gdzie swój początek ma Małopolski Szlak Architektury Drewnianej (cały Szlak Architektury Drewnianej kończy się w Medyce na granicy polsko-ukraińskiej), wyruszam w piątkowe popołudnie. Tego dnia czasu wystarczy mi na zwiedzenie tylko dwu obiektów, ale za to niezmiernie ciekawych. Kieruję się do Lipnicy Murowanej. Przewrotnie właśnie tu zachował się drewniany kościół św. Leonarda. Legenda głosi, że zbudowano go w 1141 r., w miejscu gdzie stała pogańska gontyna. O jego przedchrześcijańskich korzeniach ma świadczyć drewniany słup podtrzymujący ołtarz – rzeźba Świętowita. Zastanawiam się, jak to możliwe, by w chrześcijańskim kościele zachowało się do dziś przedstawienie pogańskiego bożka? – Być może stało się tak dlatego, że słup zamieniono na krzyż poprzez przybicie do niego poziomej belki. Taki stan rzeczy, jak opowiadali mi parafianie, trwał do lat 50. XX w. – wyjaśnia mi ksiądz Zbigniew Kras, proboszcz Lipnicy. Obecny kościół, wzniesiony w XV w., należy do najcenniejszych drewnianych kościołów gotyckich w Polsce – kilka lat temu został wpisany na listę UNESCO. Stoi na starym cmentarzu, dostać się do niego można przez most na Uszwicy. Ta wijąca się niewinnie rzeczka podczas powodzi w 1997 r. podmyła fundamenty i niewiele brakowało, by zniszczyła kościół. Mieszkańcy uratowali świątynię, przywiązując ją linami do rosnących obok wiekowych drzew. Wewnątrz od razu zwraca uwagę bogata dekoracja malarska. Najstarsza, tzw. patronowa, czyli wykonywana za pomocą szablonów, powstała w XV w. Z późniejszego okresu pochodzą wielobarwne malowidła na ścianach prezbiterium przedstawiające Ukrzyżowanie, Ostatnią Wieczerzę, Maryję ze św. Szymonem z Lipnicy i Sąd Ostateczny. Parapet chóru pokrywają ludowe przedstawienia Dziesięciu Przykazań. W Lipnicy idę jeszcze obejrzeć ryneczek, przy którym stoją nieliczne drewniane parterowe domy z XIX w. z podcieniami wspartymi na słupach. Ta charakterystyczna zabudowa dobrze oddaje układ i walory dawnego średniowiecznego miasta targowego. Następnym przystankiem na moim szlaku jest wieś Laskowa oddalona około pół godziny drogi od Lipnicy. Do połowy XVII w. była – wraz z parterowym dworem z przełomu XVI i XVII w. – własnością rodziny Laskowskich. Budynek nakryty gontowym łamanym dachem polskim stanowił charakterystyczny element pejzażu Rzeczpospolitej szlacheckiej. Dawną świetność majątku stara się obecnie przywrócić rodzina Michałowskich, w której rękach znalazł się w 1924 r. Po II wojnie wywłaszczeni, odzyskali swoją posiadłość 16 lat temu, zastając ją w opłakanym stanie. Dzięki uprzejmości gospodarzy mogę wejść do środka. Piotr Paweł Michałowski prowadzi mnie przez sień do obszernego pomieszczenia pełniącego do 1908 r. funkcję kaplicy. Misternie zdobiony wielokolorowy strop podzielony ramami na pola tworzące kompozycję z pięciu owali robi ogromne wrażenie. W największym owalu znajduje się Chrystus, w czterech pozostałych były popiersia Ewangelistów. Były, bowiem do dzisiaj przetrwały tylko wizerunki świętych Łukasza i Mateusza. Ale skąd w szlacheckim domu wzięła się tak wspaniale dekorowana kaplica? Okazuje się, że w 1688 r. Laskowscy musieli sprzedać swoje zadłużone dobra. Nabył je biskup krakowski Jan Małachowski i przekazał Zgromadzeniu Księży Misjonarzy. To właśnie oni przerobili salon na kaplicę. Z Laskowej niedaleko do Nowego Sącza, gdzie przenocuję, by w sobotni ranek zacząć zwiedzać Sądecki Park Etnograficzny. Na 20 ha zgromadzono obiekty architektury drewnianej Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich i Łemków – m.in. chaty i zagrody chłopskie, część osady Cyganów Karpackich, kościół rzymskokatolicki z Łososiny Dolnej i cerkiew greckokatolicka z nieistniejącej wsi Czarne. – W kościele okazjonalnie odprawiane są msze, można też zamówić ślub. W cerkwi w każdą niedzielę odbywa się liturgia obrządku bizantyńsko-ukraińskiego – opowiada Wojciech Śliwiński z Sądeckiego Parku Etnograficznego. Skansen można zwiedzać godzinami, jednak moją uwagę przykuwa XVII-wieczny dwór z Rdzawy. To już drugi dwór, gdzie napotykam malowidła ścienne o tematyce religijnej. Może to niezbyt ładnie, ale podsłuchuję, co na ten temat ma do powiedzenia przewodnik, który wszedł z grupą zaraz za mną. Moje zainteresowanie wzrasta, gdy dowiaduję się, że dwór cieszy się złą sławą. Podobno wisi nad nim fatum. Kiedyś był własnością Baranowskich, ale gdy spłonął klasztor Kanoników Regularnych Pokutnych w sąsiedniej Trzcianie, Baranowscy oddali im dwór. Kanonicy zaadaptowali go na swoje potrzeby i wtedy też powstały te barwne polichromie. Później nowy właściciel przykrył je tynkiem. Gdy z jakiejś ściany tynk odpadał i ukazywały się fragmenty malowideł, wówczas ludzi związanych z majątkiem dotykały nieszczęścia – chorowali, ulegali tragicznym wypadkom. Rodzina Wesołowskich, w której posiadaniu dwór znalazł się w późniejszym czasie, była tak przekonana o złowróżbnej roli odsłaniającej się od czasu do czasu dekoracji, że ostatnia właścicielka zamurowała w jednej ze ścian tabliczkę z napisem: „Nie odsłaniać, przynoszą nieszczęście”. Po zakończeniu zwiedzania na wszelki wypadek wychodzę z dworu tyłem, by klątwa nie przeszła za próg. Mroczne wydarzenia tak mocno zapadły w ludzką pamięć, że przez wiele lat nikt nie chciał opracować historii, architektury i dekoracji dworu. Odważyła się dopiero Maria Marcinowska z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. – Tutaj klątwa nie działa, została w Rdzawie – śmieje się. Opiekunowie parku odtworzyli detale dawnej codzienności. Przy chatach okolonych płotami rosną kwiaty, warzywa i zioła – takie, jakie ongiś pielęgnowano, w domach zgromadzono meble, naczynia, obrazy, ubrania i inne przedmioty z epoki. W świątyniach odbywają się nabożeństwa. Ale oglądając w skansenie kościoły i cerkwie, odczuwam pewien niedosyt. Może chodzi o brak tego przynależnego im swoistego genius loci, którego zostały pozbawione przez wyrwanie ich z naturalnego otoczenia krajobrazowego i kulturowego. Jadę więc do wsi Binarowa oddalonej o blisko godzinę od Nowego Sącza. To wprawdzie dość daleko, ale nie mogę nie zobaczyć kościółka św. Michała Archanioła z ok. 1500 r. Z czasem zyskał wieżę, soboty, kaplicę Aniołów Stróżów. W środku znajdują się kunsztowne rzeźby, z których gotycka z XIV w. przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem należy według znawców tematu do najcenniejszych. Dla mnie najciekawsze są malowidła na ambonie ukazujące wspinające się po drabinie anioły. Przepych, różnorodność, bogactwo ornamentów i przedstawień można długo kontemplować. Nieco późniejszą metryką (1520 r.) szczyci się modrzewiowy kościół świętych Filipa i Jakuba w Sękowej. Według legendy kościół sam „wyznaczył” sobie teren, na którym chciał stanąć. Pierwotnie mieszkańcy wioski zamierzali go postawić w innym miejscu, ale drewno złożone przez nich na jego budowę woda z pobliskiego potoku uparcie przenosiła dalej. – Ludzie uznali, że nie mogą sprzeciwiać się wyrokom boskim i postawili kościół w obecnym miejscu – opowiada Danuta Rybczyk, która dzierży klucze do zabytkowej budowli. Świątynią o nieproporcjonalnie dużej powierzchni dachu w stosunku do kubatury zachwycali się młodopolscy artyści: Teodor Axentowicz, Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Włodzimierz Tetmajer, uwieczniając ją na swoich płótnach. Zachwycają się nią i dzisiaj turyści z całego świata. Młodzi ludzie chętnie biorą tu śluby i chrzczą swoje dzieci. Z Sękowej udaję się do pobliskiej wsi Owczary, gdzie stoi XVII-wieczna cerkiew Opieki Bogarodzicy. Tu zaczyna się Łemkowszczyzna – z wtopionymi w krajobraz drewnianymi cerkiewkami. Pełnią one swoje funkcje do dzisiaj. – Ta w Owczarach służy wiernym dwóch obrządków: łacińskiemu i greckokatolickiemu, zaś cerkiew w Kwiatoniu obrządkowi łacińskiemu – mówi Władysław Kaniuk, proboszcz prawosławnej parafii w Hańczowej. Po intensywnym dniu zatrzymuję się na noc w Krynicy Górskiej. By wzmocnić nadwątlone siły wodami o leczniczej mocy, podążam rankiem do Parku Słotwińskiego, w którym stoi pijalnia „Słotwinka”. Ma kształt rotundy wspartej na słupach, zwieńczonej parasolowatym dachem. Pierwotnie stała nad głównym źródłem, później przeniesiono ją do parku. – W XIX w. komisja zdrojowa podjęła decyzję o rozbudowie kurortu. Powstały wtedy pierwsze wille i prywatne pensjonaty w modnym w ówczesnej architekturze europejskich uzdrowisk stylu szwajcarskim – opowiada Dorota Pacut, przewodnik, prowadząc mnie na Bulwary Dietla. Przyglądam się tam ciesielskim i snycerskim detalom domów. Część willi nadal pełni swoje pierwotne funkcje, jak np. „Witoldówka” – niegdyś Zakład Dietetyczny dr. Bolesława Skórczewskiego, teraz luksusowy pensjonat. W „Romanówce” mieści się Muzeum Nikifora, a w „Węgierskiej Koronie” – pizzeria. W Krynicy zachowały się jeszcze inne zabytki, m.in. kościoły i cerkiew, ale to XIX-wieczna zabudowa uzdrowiskowa wyróżnia miasto pośród innych miejsc na szlaku.