Zanim napijesz się herbaty... przeczytaj ten reportaż! Życie w "herbacianym raju"
Bez herbaty świat byłby uboższy. Bursztynowy napój gasi pragnienie, ożywia umysł, a nawet ma moc… obalania rządów (w końcu „bostońska herbatka” zapoczątkowała walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych). Skąd się bierze magia naparu ze sfermentowanych (bo takie stosujemy najczęściej) liści?
Poranne mgły osnuwają łagodnie wzgórza Norwood na Cejlonie. Herbaciane krzewy tworzą na nich wielkie, soczyście zielone połacie, gdzieniegdzie poprzecinane ścieżkami z rudawej ziemi. Czasami wąską asfaltową serpentyną przetoczy się stary samochód. Powietrze jeszcze jest rześkie, ale dzień będzie upalny. Schronienie przed słońcem dają tylko pojedyncze drzewa, zasadzone specjalnie po to, by ocieniać delikatne krzewy. O 7.30, gdy opadną mgły, do pracy grupkami ruszają zbieraczki. Ubrane w kolorowe lungis, niektóre boso, inne w znoszonych sandałach. U każdej w uchu lub w nosie błyska mały złoty kolczyk. Ruszam za nimi. Po drodze zatrzymują się na skrzyżowaniu, przy dwóch kapliczkach. Jedne kłaniają się bogom hinduskim, drugie buddyjskim. Wszystkie proszą o ochronę przed wężami i złymi mocami. Potem plotkując, wspinają się wąskimi ścieżkami, by zająć przypisane im obszary herbacianego pola. Przyglądam się pracującej obok mnie kobiecie: łapie łodyżkę kciukiem i palcem wskazującym jak w szczypce, lekko odgina i zrywa wierzchołek krótkim szarpnięciem nadgarstka do góry. Kolejny pęd obrywa palcem wskazującym i środkowym, następny – środkowym i serdecznym, i jeszcze jeden – serdecznym i małym. Obiema rękami jednocześnie. Po 10 sekundach, gdy liście nie mieszczą się już w dłoni, szybkim ruchem wrzuca je do umieszczonej na plecach torby podtrzymywanej przez pasek na czole. Próbuję zrobić to samo, ale waham się. Którą łodyżkę zerwać? Na jakiej wysokości? Jakiego koloru powinny być liście – chyba te jaśniejsze są lepsze? Kobieta pokazując mi w uśmiechu czerwone od żucia betelu zęby, kręci głową. Najwyraźniej stwierdziła, że pożytku ze mnie nie będzie. Ona sama w ciągu dnia zbiera w ten sposób 16–20 kg liści, za które dostaje ok. 320 rupii (3 dolary). – To nie jest fortuna, ale gdy pracuje kilka osób w rodzinie, można się utrzymać. Dajemy ludziom dobrą, stałą robotę – mówi Channa Ikiriwatte, zastępca szefa plantacji Great Western Estate. – Poza tym nasze zbieraczki mają opiekę medyczną, przedszkola dla dzieci i pół kilo herbaty miesięcznie, gdy przejdą na emeryturę. W zamian pracownice dostarczają przetwórni towar najwyższej jakości. Bo w wyniku niestarannego zbioru herbata traci na wartości. Tak dzieje się na równinnych uprawach w Indiach i Kenii, gdzie liście zwykle ścinane są maszynowo. Z kolei mężczyźni nie mają serca do tak precyzyjnej roboty – łapią pędy garściami, nie dbając o zasadę „dwóch liści i pączka”. A później ślęczą w upale na płachcie nad liśćmi usypanymi w stertę i przebierają gałązki. – Mężczyźni lepiej sprawdzają się w pielęgnacyjnym podcinaniu krzewów. Do zbierania zatrudniani są w ostateczności, gdy jest duży urodzaj i brak kobiet do pracy – mówi Channa Ikiriwatte. Zresztą to zdarza się coraz częściej, bo młodzi na Sri Lance zamiast harówki na plantacjach wolą się uczyć, szukają lepszych perspektyw. – Ale oni się wykształcą i tu wrócą – zapewnia Dilhan Fernando, dyrektor marketingu firmy Dilmah. Cóż – według autorów raportu Economic Globalisation, youth expectations and social class: The case of Sri Lanka więzy rodzinne w lankijskim społeczeństwie, choć nadal silne, coraz bardziej się rozluźniają. Robotnicy w przemyśle herbacianym rekrutują się na ogół spośród Tamilów (ok. 20 proc. ludności kraju). Nie mają nic wspólnego z separatystycznym ruchem Tamilskich Tygrysów, który do niedawna terroryzował północną część wyspy, licząc na utworzenie tam niezależnego państwa. Tak jak Syngalezi, stanowiący większość lankijskiego społeczeństwa, Tamilowie wywodzą się z Indii, ale obie nacje zachowują odrębność. Mieszkańcy Sri Lanki dbający o czystość kastową potrafią po rysach twarzy rozpoznać, kto jest kim. Gdy Syngalez nie może się dogadać z Tamilem, zwykle przechodzą na angielski, choć od 1956 r. nie jest on już językiem urzędowym (Sri Lanka uzyskała niepodległość w 1948 r. – po czterech wiekach kolonizacji). Czy wiesz, że robicie najlepszą herbatę na świecie? – pytam 19-letniego Thusharę, który dźwiga worki w fabryce, podczas gdy jego mama i siostra pracują na plantacji. Jest wyraźnie zaskoczony. Na Cejlonie, w herbacianym raju, herbatę najłatwiej kupić w sklepie na lotnisku. Nie ma tu ani tradycji picia, ani ceremonii przygotowywania tego napoju. Nikt też nie chodzi do herbaciarni. Wprawdzie na zatłoczonej ulicy w Kolombo można za kilka rupii kupić szklankę nalewanej z dystrybutora ciemnej cieczy i wypić ją, przysiadłszy na chodniku, ale gdy ma być elegancko, w domach i restauracjach herbatę podaje się po brytyjsku, z mlekiem. Historia herbaty na Cejlonie jest krótka. Pierwsze sadzonki Camellia sinensis sprowadzili tu z Assamu Brytyjczycy w drugiej połowie XIX w., by powetować sobie straty, jakie ponieśli, próbując założyć plantacje… kawy. Wycięto pod nie setki hektarów lasu deszczowego, zbudowano całą infrastrukturę i wtedy, w 1869 r., wszystkie krzewy kawowca na wyspie unicestwił grzyb Hemileia vastatrix. Na miejscu kawy posadzono wówczas herbatę i rozkręcono biznes, który przynosi zyski do dziś. Ale to nie Brytyjczycy jako pierwsi sprowadzili do Europy liście herbacianego krzewu. Zachód kontynentu poznał je w XVII w. dzięki Duńczykom, a do Europy Wschodniej przywieźli go Mongołowie, w podarku dla cara Michaiła I Fiodorowicza. Przedtem bardzo długo herbata była wyłącznie chińskim sekretem: choć odkryto ją prawie 5 tys. lat temu, przez 3 tys. lat z okładem nie wychodziła poza granice ich ziem. I tak do Japonii trafiła dopiero pod koniec pierwszego tysiąclecia, a znaną dziś na całym świecie ceremonię parzenia herbaty spisano tam w XVI w. Niewielu Europejczyków docenia jednak walory mętnej, zielonkawej zawiesiny tak admirowanej przez mieszkańców Kraju Kwitnącej Wiśni. Nam herbata kojarzy się z bursztynowym naparem, którego prawdziwy smak można docenić dopiero, gdy zostanie on przyrządzony przez eksperta. Takiego jak Andrew Taylor, który jest plantatorem i kiperem w Norwood. W białym fartuchu precyzyjnie odmierza trzy gramy fermentowanych liści i wsypuje je do dzbanka z ceramicznym sitkiem. Zalewa wodą. – Musi być świeżo zagotowana, nie można jej schładzać i ponownie podgrzewać – instruuje mnie, po czym nakłada pokrywkę na imbryk, a po pięciu minutach nalewa napar do kubka. Usuwanie fusów wcześniej uważa za profanację. – To jak picie zabarwionej wody – mówi głosem zdradzającym rozdrażnienie. – Herbatę należy podawać bez dodatków i pić od razu, gdy tylko przestanie parzyć w usta. Już po 10 minutach, gdy ostygnie, traci charakter – wyjaśnia dalej. Przyglądam mu się i zaczynam rozumieć, skąd się bierze fenomen picia herbaty. Bursztynowy napar podbił świat, bo dawał się zaadaptować do wielu kultur. Na świecie dziennie serwuje się 1,5 mld filiżanek tego napoju. Mongołowie piją go z solą, mlekiem i masłem jaka, Turcy dodają mnóstwo cukru, Rosjanie – łyżkę konfitur, Polacy robią mocny napar w szklance i wrzucają do niego cytrynę i cukier. A także – co jest stanowczo przez znawców zakazane – wyciskają torebeczkę z fusami, „żeby się nie zmarnowało”. Podstawą zawsze jest jednak smak i aromat samych herbacianych liści. W fabryce w Norwood po ażurowych metalowych schodach wchodzę do ogromnego pomieszczenia z długimi na kilkanaście metrów rynnami. Każdą wypełnia 700 kg zielonego towaru. Tu liście więdną. Jest cicho, przewiewnie, pachnie łąką. Temperatura w rynnach nie może przekroczyć 25oC. Termometr zanurzony w zielonej masie wskazuje 27oC. Spoglądam pytająco na oprowadzającego mnie szefa fabryki. – Proszę się nie obawiać, zaraz ktoś włączy wentylator – wyjaśnia. I rzeczywiście, jak na zawołanie zaczyna dochodzić do nas szum wiatraka. – Nie, nie mamy tu komputerów. Wszystkiego doglądają ludzie i to naprawdę wystarcza. Poza tym przez komputeryzację wielu straciłoby pracę – dodaje. Po 15–16 godzinach liście pozostawione do więdnięcia tracą 50 proc. wilgotności. Do tej pory traktowane były delikatnie, teraz trafią do maszyny, w której są zgniatane i skręcane, by uszkodzić roślinne komórki i uwolnić zawarte w nich substancje chemiczne. W nienaruszonym liściu zmagazynowane są olejki eteryczne, polifenole, kofeina i aminokwasy. Zgniatanie sprawia, że wszystkie składniki herbaty łączą się ze sobą i z tlenem z powietrza, co uruchamia proces utleniania. Jeśli chcemy uzyskać czarną herbatę, powinien on trwać 2 godziny i 40 minut. Przekroczenie go zaledwie o 10 minut sprawia, że napar będzie gorzki i cierpki – wyjaśnia dyrektor. Ostatnim etapem jest wrzucenie liści do pieca rozgrzanego do temperatury 120oC, co przerywa fermentację. Dla uzyskania najlepszego smaku suszy się je tam przez 21 minut. Ani dłużej, ani krócej. Tak przynajmniej dzieje się w Norwood, ale każda wytwórnia ma swoje własne procedury, co daje nieco odmienny smak i pozwala potem rozróżnić, skąd pochodzi nasza filiżanka herbaty. Wiele zależy też od wysokości, na jakiej rosną krzewy. Im wyżej (rzadko spotykany typ watte uprawia się powyżej 2000 m n.p.m.), tym zrobiony z ich liści napój jest szlachetniejszy, jaśniejszy, delikatniejszy w smaku i ma więcej przeciwutleniaczy. Intensywność naparu zależy też od stopnia rozkruszenia liści. Większe fragmenty dają napar łagodniejszy – taki preferują Brytyjczycy. Drobny pył, który pozostaje po odsianiu grubszych składników suszu, zaparza się szybko, a smak ma bardziej intensywny – w takich lubują się Rosjanie i Polacy. Nie bez znaczenia jest też jakość wody, jaką zalewamy liście. Jeśli jest twarda – napar będzie ciemny i mętny, a na powierzchni i ściankach kubka powstanie nierozpuszczalny „kożuch”. (Być może stąd bierze się polska tradycja picia herbaty z cytryną – okazuje się bowiem, że lekkie zakwaszenie roztworu niweluje osad). Andrew Taylor co tydzień degustuje 10 tys. próbek. Nic dziwnego, że potrafi w smaku i zapachu herbaty wyczuć np., że w hali fabrycznej, w której była produkowana, niedawno pomalowano ściany, a nawet to, że sortownię odwiedziła mocno wyperfumowana dama. Herbaciany susz trzeba bardzo szybko sortować i przesiewać, a potem natychmiast pakować do hermetycznych pojemników. Liście mogą bowiem wchłonąć z powietrza nawet 13 proc. wody, a wraz z nią obce aromaty. Tymczasem gotowy produkt nie powinien mieć więcej niż 2 proc. wody, nie może zawierać obcych barwników (do czarnej dla koloru dodaje się np. grafitu, a do zielonej – kurkumy) ani domieszek herbaty „spitej” (wcześniej wyekstrahowanej). Mój gospodarz najpierw dokładnie ogląda napar, a potem, głośno siorbiąc, wciąga go z łyżki, by dotarł aż do podniebienia miękkiego, rozprowadza językiem, chwilę się zastanawia i wypluwa. Werdykt brzmi: całkiem przyzwoita. Napar ma pomarańczowy (odpowiedni) kolor, smak wytrawny, bez obcych domieszek, dość mocny (ze względu na zawartość teiny) i cierpki (to efekt działania garbników – tanin). Ocena Andrew ma niebagatelne znaczenie. To na jej podstawie broker wyznacza cenę wywoławczą partii herbaty i wysyła ją na odbywającą się w każdą środę aukcję do Kolombo. Niestety, w czasie kryzysu maleje zapotrzebowanie na towary wysokiej jakości, a tutejsza herbata, obok m.in. indyjskiej górskiej Darjeeling, uchodzi za produkt wykwintny. W ubiegłym roku Sri Lanka była trzecim producentem herbaty na świecie, za Kenią i Indiami (ilość herbaty produkowanej w Chinach trudno oszacować). W porównaniu z rokiem ubiegłym w pierwszym kwartale 2009 r. produkcja spadła o 41,6 proc. Na dłuższą metę przyszłość cejlońskich plantacji wydaje się jednak niezagrożona. Przejściowy spadek popytu może nawet wyjść na zdrowie herbacianym krzewom. Choć niektóre z nich dostarczają surowca nieprzerwanie przez ponad 100 lat, od czasu do czasu wymagają odpoczynku. Normalnie dostają go raz na 4 lata, kiedy to nikt nie oskubuje ich z liści. W kryzysie będą mieć po prostu więcej wolnego. Paulina Szczucińska, 2009
Witkacy na Cejlonie. "Wziąłem na siebie zobowiązanie wyleczenia się przez podróż"
Osobista tragedia sprawiła, że Witkacy trafił do egzotycznych krajów. Pobyt na Cejlonie był dla niego jednocześnie pełen udręki i zachwytu. Wyspa pozostawiła ślad w jego twórczości.
W swoim życiu widział dotychczas tylko Europę. W wieku 15 lat Witkacy zaczął spędzać wakacje u ciotki w Syłgudyszkach na Litwie. Zwiedzał z nią m.in. Petersburg. Wyjeżdżał też do Paryża, Londynu. Ale tropiki były mu zupełnie nieznane. Kiedy więc w pewien czerwcowy dzień 1914 r. schodzi na ląd w Kolombo na Cejlonie, jest rozczarowany. Może jego wyobrażenia z czasów dzieciństwa nie pokrywają się z tym, co widzi jako dorosły mężczyzna. Być może na percepcję rzeczywistości ma wpływ stan jego ducha – Witkacy myśli o samobójstwie. Pan swego życia Urodził się w 1885 r. w Warszawie, ale ze względu na słabe zdrowie jego ojca cała rodzina Witkiewiczów przeprowadziła się pięć lat później do Zakopanego. Dzieciństwo Witkacy spędził więc wśród szczytów Tatr. W latach młodości poznał wielu znanych ludzi, m.in. kompozytora Karola Szymanowskiego. Odegrał on zresztą w jego prywatnym życiu dużą rolę, bo wiele lat później spodobał się narzeczonej Witkacego, Jadwidze Janczewskiej, co wywołało niesłychaną zazdrość Witkacego. Związek słynnego młodopolskiego twórcy z 24-letnią kobietą pełen był napięć i kłótni. Obserwatorzy ich relacji twierdzili, że Janczewska niezupełnie rozumiała otoczenie, w którym nagle się znalazła, wchodząc w związek z Witkacym. Ten z kolei wymagał od narzeczonej coraz większego podporządkowania i uległości. W lutym 1914 r. Janczewska popełniła samobójstwo, którego motywy nie są jasne. Badacze życia i twórczości Witkacego sugerują, że jej śmierć mogła mieć związek właśnie z Szymanowskim. W Zakopanem plotkowano nawet, że Jadwiga być może była w ciąży. I to nie z Witkacym. Mało prawdopodobne jednak, by ojcem dziecka był Szymanowski, o którym już wówczas wiedziano, że preferuje raczej tę samą płeć. Witkacy uważał Janczewską za największą miłość swojego życia. Winił się, że nie zapobiegł jej śmierci. W liście do matki ukochanej, wysłanym już podczas pobytu na Cejlonie, napisał, że jej samobójstwo to dla niego straszna kara, za wielka na jego winy. Przestał widzieć sens dalszego życia. I postanowił się zabić, a o pomoc w popełnieniu samobójstwa poprosił Bronisława Malinowskiego, swojego przyjaciela. By w każdej chwili być panem swojego życia, próbował nakłonić antropologa do przekazania mu odrobiny cyjanku potasu. Nie wiadomo, kiedy Bronisław Malinowski, słynny polski antropolog, i Stanisław Ignacy Witkiewicz spotkali się po raz pierwszy. Biografowie Witkacego przekonują, że rodziny obu młodzieńców musiały się znać. Świadczą o tym choćby wspólne fotografie. Przypuszcza się, że Bronio i Staś, jak nazywają się wzajemnie, będąc już dorosłymi mężczyznami, poznali się w ostatnich latach XIX w. Witkacy, zafascynowany fotografią, najprawdopodobniej uczył Malinowskiego obsługi aparatu. Kiedy Malinowski otrzymał prośbę Witkacego o przekazanie mu trucizny, nie spełnił jej, zmartwiony depresją przyjaciela, lecz zaprosił go na wspólny wyjazd. Witkacy ma dokumentować fotografiami i ilustracjami badania prowadzone przez antropologa. Ostatecznym celem wyprawy jest Nowa Gwinea, a wcześniej Australia i kongres antropologiczny, w którym naukowiec zamierza wziąć udział. Po drodze podróżnicy zatrzymują się na Cejlonie. Czarująca wyspa 28 czerwca 1914 r. statek RMS Orsova cumuje w porcie w Kolombo, stolicy Cejlonu. Dla Witkacego to pierwsza tak daleka podróż. Wiąże z wyjazdem spore nadzieje. Jego wyobrażenia o dalekich krajach są wizjami mocno romantycznymi. Po zejściu na ląd jest rozczarowany. Notuje: Pierwsze wrażenie nad wyraz przykre. Mimo wczesnego ranka żar wprost piekielny, spotęgowany przesyceniem powietrza wilgocią. W podróży Witkacy posługuje się przewodnikiem napisanym przez Henry’ego Cave’a w 1908 r. Zbędnym wydaje się dziś opisywać położenie Cejlonu na mapie świata. Dzięki lepszej infrastrukturze podróżniczej dostęp do najodleglejszych zakątków imperium jest obecnie łatwiejszy, niż można było sobie wyobrazić jeszcze dwie dekady temu, a Cejlon, który był tylko niewyraźną wizją poetycką, romantyczną, stał się dostępny dla kupców, podróżników i studentów uczących się o starożytnych cywilizacjach i religii – pisze jej autor. Cave podaje też wiele informacji dotyczących kultury i historii Cejlonu. Ale to nie wystarcza, by przygotować polskich podróżników na szok, jaki ich czeka. Witkacy spodziewa się zobaczyć odległe wulkany, wysokie góry osnute chmurami. Spotykają go natomiast piekące słońce, wysuszona ziemia i drgające od temperatury powietrze. To nie są tropiki z jego marzeń. To rozczarowanie podziela też Bronisław Malinowski. Antropolog notuje w swoim dzienniku: Pod przykrym wrażeniem znów jednej rozproszonej iluzji (…) wychodzę ze świątyni (…). Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie co spodziewał, pierwsze wrażenie zupełnie nieznanego kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne takich rozczarowań. Podczas podróży w głąb lądu obaj zmieniają jednak zdanie. Wyspa swoim pięknem oczarowuje Witkacego. W Kolombo pozostają zaledwie jeden dzień. Zdążą tylko na szybko zwiedzić miasto i wejść do kilku świątyń, po których oprowadza ich buddyjski mnich. W jednej z nich Witkacy zwraca uwagę na freski. Uznaje, że są niedbale namalowane i nawiązują do stylu europejskiego. Jego zdaniem to zupełnie niepotrzebne. O wiele bardziej fascynują Witkacego mieszkańcy Kolombo. Zwraca uwagę przede wszystkim na mężczyzn, uznając, że są oni z wyglądu posępni, smutni i przerażający. Rzadko widzi się twarz poczciwą albo szczerze wesołą, rzadko też wyraz siły i zawziętości. Na ogół wrażenie ponure i męczące – napisze po powrocie z wyprawy. Następnego poranka podróżnicy wyruszają pociągiem w kierunku Kandy, duchowego centrum nie tylko Cejlonu sprzed stu lat, ale także dzisiejszej Sri Lanki. Tam właśnie znajduje się najważniejsza świątynia buddyjska na wyspie – Sri Dalada Maligawa, Świątynia Zęba. List z wyjaśnieniem Miasto robi na Witkacym zdecydowanie większe wrażenie niż Kolombo. Z Kandy 29 czerwca 1914 r. pisze do swego ojca list, który zaczyna słowami: Nie jestem w stanie opisać tych cudów, które tu widzę. Są to rzeczy wprost potworne od piękności. Artysta nie wie jeszcze, że już wkrótce dotrze do Dambulli, by zwiedzić świątynie znajdujące się w jaskiniach wydrążonych w zboczu potężnej góry. I że Dambulla oczaruje go do szaleństwa. Zanim opuszczą Kandy, zwiedzają jeszcze okolice miasta, w tym Matale i znajdującą się tam zabytkową świątynię. Tempo podróży jest wolne, przejechanie 25 km zajmuje wiele godzin. Wkrótce po pobycie w Kandy Witkacego dopada pierwszy kryzys. Widzę, że podróż, zamiast poprawić mój stan, sprawia mi olbrzymi ból, ponieważ fakt, że dostrzegam tyle pięknych rzeczy, których Ona nigdy nie ujrzy, czyni mnie bardzo nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej, niż byłem poprzednio – tłumaczy Witkacy władzom Cejlonu w liście zaadresowanym do lokalnej policji. To list niezwykły, bo artysta komunikuje w nim, że zamierza się zabić i że chce zrobić to z własnej woli. Nie chce, by Malinowski musiał składać jakiekolwiek wyjaśnienia w tej sprawie, bo mogłoby to opóźnić przebieg wyprawy naukowca i pokrzyżować jego plany. Dlatego Witkacy wyjaśnia w liście, skąd wziął się na Cejlonie, dokąd zmierza ekspedycja i dlaczego myśli o samobójstwie. Na końcu przeprasza za swój niezbyt poprawny angielski. List Witkacy wkłada do koperty z nazwiskiem Malinowskiego na odwrocie. Dopisuje na niej: Otworzyć w razie śmierci. Witkacy nie informuje przyjaciela o liście, nie tłumaczy mu niczego. Tylko na marginesie robi dopisek ołówkiem, tym razem po polsku: Broniu Kochany. Pomyślisz, że to kabotyństwo. Nie życzę Ci, abyś kiedyś cząstkę tego przecierpiał co ja. Na liście widnieje miejscowość Anuradhapura i data 2 lipca 1914 r. Ta miejscowość to kolejny przystanek w podróży Witkacego i Malinowskiego po Cejlonie. Podróż pociągiem zajmuje ponad pięć godzin, choć odległość między Kandy a Anuradhapurą to tylko 180 km. Nic dziwnego, że kiedy docierają do pierwszej, historycznej stolicy Cejlonu, są wyczerpani. Malinowski szybko zasypia. Nie zdaje sobie prawdopodobnie sprawy ze stanu psychicznego swojego przyjaciela, który myśli o odebraniu sobie życia. W nocy wyruszają w kierunku Dambulli. Pożegnanie Na początku XX w., aby dostać się do Dambulli, należało zrobić po drodze przerwę na nocleg. Większość podróżników zatrzymywała się w małej miejscowości o nazwie Nalanda. Zapomniały o niej dzisiejsze przewodniki. Pobyt w Nalandzie to punkt kulminacyjny podróży artysty po Cejlonie. Już wcześniej pisał Witkacy w liście do Jadwigi Zielińskiej: Jest mi strasznie źle i czuję, że koniec jest już niedługi. Dotąd wszystko było w moim życiu piękne. Teraz jest brzydotą. Tylko jedna śmierć to skończyć może. Witkacy spędza w pensjonacie Rest House noc z pistoletem przy skroni. Wspomina o tym potem w liście do swojej matki. Nie wiadomo, dlaczego akurat tutaj chce popełnić samobójstwo. Nie starcza mu jednak odwagi na pociągnięcie za spust. Do Dambulli Witkacy z Malinowskim docierają następnego dnia, by zwiedzić świątynie w jaskiniach na zboczu góry. Biorą udział w ceremonii religijnej, która całkowicie ich oczarowuje. Witkacy opisuje ją potem z niemal fotograficzną dokładnością w swojej najsłynniejszej powieści "Pożegnanie jesieni". Po pobycie w Dambulli zwiedzają jeszcze olbrzymią skałę położoną na równinie w centralnej części wyspy – Sigiriję, na której zachowały się ruiny starożytnego pałacu i malowidła. 11 lipca 1914 r., po niespełna dwóch tygodniach spędzonych na Cejlonie, Malinowski z Witkacym wchodzą na pokład statku SS Orontes i odpływają do Australii. Rejs zajmuje 10 dni. Wysiadają w porcie w Fremantle. Razem udają się na konferencję naukową w Adelajdzie, potem odwiedzają kilka australijskich miast, w tym Brisbane, Melbourne i Sydney. Stosunki między nimi są już w tym czasie mocno napięte. Ponadto dowiadują się o wybuchu I wojny światowej. W mieście Toowoomba Witkacy i Malinowski kłócą się ostatecznie. Malinowski po rozstaniu z przyjacielem nie zamierza rezygnować z dalszej części wyprawy. Bo przecież Cejlon i Australia miały być tylko przystankami w drodze do Nowej Gwinei, a badania terenowe nawet jeszcze się nie rozpoczęły. Spekuluje się jednak, że nie tylko kwestie polityczne poróżniły artystę i naukowca. Podczas pobytu w Australii antropolog miał wykorzystać seksualnie Witkacego. Obaj milczą jednak o tym wydarzeniu. Jedyne świadectwo, jakie pozostało, które mogłoby sugerować, że na antypodach doszło do zajścia, po którym artysta czuł się bardzo upokorzony, to list Witkacego do Malinowskiego, w którym pisze on: Nigdy Ci tego nie wybaczę. Wątki homoerotyczne pojawiają się zresztą w późniejszej twórczości Witkacego niejednokrotnie. To rozstanie wstrząsnęło też Malinowskim, który kilkakrotnie pisał o nim w swoich dziennikach. Mówił o wściekłości na Stasia, która przerodziła się w głęboki żal. A później notuje jeszcze: finis amicitiae. To znaczy: koniec przyjaźni. Nigdy się nie wyjaśniło, co zaszło między Witkiewiczem i Malinowskim w Australii. Mężczyźni wznowili kontakt jakiś czas po jego zerwaniu. Ale nigdy więcej się już nie spotkali. 1 września 1914 r. Malinowski odpływa w kierunku Nowej Gwinei, by kontynuować ekspedycję. Sam dokumentuje swoje badania, choć nie jest pasjonatem fotografii. O pomoc prosi poznanego po drodze Billa Hancocka, handlarza na Wyspach Trobrianda. Dzięki temu uda mu się przywieźć z podróży ponad tysiąc zdjęć. Oczywiście spoza Cejlonu, bo wiadomo, że nie zachowały się żadne z fotografii, jakie Witkacy wykonał podczas pobytu na wyspie. Witkacy wraca do Europy, żeby po stronie carskiej walczyć z Niemcami. Wbrew woli ojca, lecz przy pomocy mieszkających tam krewnych Witkiewiczów wstępuje do armii rosyjskiej. Niewiele wiadomo na temat kilku następnych lat życia Witkacego. Artysta niechętnie o nich opowiadał. Nie zachowały się też żadne notatki z tego okresu. Po powrocie z tropików Witkacy wielokrotnie wraca myślami do Cejlonu. Podczas pobytu na wyspie uważnie przyglądał się kulturze i sztuce, które teraz pobudzają jego twórczą wyobraźnię. O tropikach będzie przecież pisać aż w pięciu swoich dramatach, a sceny, jakie widział, i cejlońska sztuka zainspirują go do namalowania wielu obrazów. Pod koniec lat 30. w głowie Witkacego pojawiają się jednak nie tylko wizje tropików, ale i – na nowo – myśli samobójcze. Tym razem wywołuje je wiadomość o ataku Związku Radzieckiego na Polskę. Artysta umiera w 1939 r., po tym jak rani sobie szyję i zażywa silną substancję nasenną. Arkadiusz Lorenc
Łza Indii – mówi się na Cejlon. I faktycznie, kształt wyspy i bliskość subkontynentu jakoś tę nazwę uprawniają. Tyle że kultura buddyjskiego królestwa kwitnącego równolegle ze starożytnym Rzymem jest czymś osobnym, oryginalnym.
Łza Indii – mówi się na Cejlon. I faktycznie, kształt wyspy i bliskość subkontynentu jakoś tę nazwę uprawniają. Tyle że kultura buddyjskiego królestwa kwitnącego równolegle ze starożytnym Rzymem jest czymś osobnym, oryginalnym. Kiedy byłem małym chłopcem, a świat był znacznie, znacznie większy niż dzisiaj, nazwa Cejlon widniejąca na oglądanej co dzień w porze śniadania puszce po pachnącej herbacie stanowiła dla mnie kwintesencję wspaniałości kolonialnego Wschodu. Dżungla pełna słoni, tubylcy w egzotycznych, kolorowych strojach, palmowe gaje nad oceanem, żaglowce wyruszające z nadrzecznych portów z ładunkami herbaty... Daleki, tajemniczy świat, pociągający i niedostępny. Pierwsza wizyta na Sri Lance nie była zatem zwykłą podróżą do Azji – oznaczała konfrontację z dziecięcym mitem. Los zrządził, że zacząłem ją od słoni. I sierocińca dla wielkich trąbowców w Pinnaweli, który w ciągu kilkudziesięciu lat funkcjonowania przekształcił się w coś w rodzaju hodowli. Zobacz także quiz: Sri Lanka Zakurzoną drogą codziennie o tej samej porze wielkie stado zmierza do rzeki na toaletę i by ugasić pragnienie. Słoń indyjski jest wprawdzie trochę skromniejszy od afrykańskiego, ale tylko trochę. Najbardziej widoczną różnicę stanowią uszy, które to wachlarze kuzyni z Czarnego Lądu mają o parę rozmiarów większe. Mimo to kilkadziesiąt wielotonowych stworzeń sunących trąba w trąbę i noga w nogę robi mocne wrażenie. Ich siłę czuć w powietrzu. Orszak zamyka olbrzym wśród olbrzymów – czarny tasker. 67-letni matuzalem (azjatyckie słonie w hodowli żyją przeciętnie 40–60 lat), ślepy ze starości, kroczy dostojnie, dźwigając gigantyczne ciosy. To rzadkość, bo zaledwie 5 proc. cejlońskiej słoniowej populacj może pochwalić się tymi przerośniętymi siekaczami, cóż dopiero tak imponującymi. Niesprecyzowane „coś” w tej paradzie wydaje mi się dziwne... Po chwili już wiem – mimo przemieszczającej się obok ogromnej żywej masy nie słyszę tętentu, dudnienia, nie czuję drżenia ziemi. Słonie mają bowiem na stopach miękkie poduszki, stąpają delikatnie i potrafią poruszać się prawie bezszelestnie. Zaraz potem trafiam na safari do Parku Narodowego Minneriya. Żyjące na wolności słonie pasą się tam w półtorametrowej trawie, nie zwracając uwagi na dżipy pełne turystów, póki te nie próbują najechać im na trąby. Turysta, wiadomo – płaci i wymaga, a szacunek dla pierwotnej przyrody to deficytowy towar. Dzika populacja słoni jest utra- pieniem lankijskich rolników i konflikty z nimi stanowią największe zagrożenie dla tych fascynujących zwierząt. Olbrzymy mają swoje potrzeby, nawet do 200 kg roślinnego pokarmu na dobę, zatem nocna wizyta głodnej rodzinki na polu może oznaczać finansową katastrofę dla jego właściciela. Stąd w pobliżu miejsc występowania dzikich słoni niemal każde poletko wyposażone jest w specjalną ambonę, skleconą z żerdzi lub zlokalizowaną na drzewie, gdzie rolnicy pełnią dyżury, wrzaskiem i światłem przepędzając ciągnące na ich uprawy trąbiaste głodomory. W pamięci zachowam jeszcze jeden obrazek ze słoniowego dnia: droga wiodąca obok rozlewisk, przy której brodzą słonie, niczym, nie przymierzając, krowy. Cejlońska wersja jeleni na rykowisku. Zobacz piękne zdjęcia w galerii AdamGorecki zatytułowanej: Sri Lanka Konflikty na linii ludzie–słonie są nieuniknione, bo Sri Lanka, państwo pięciokrotnie mniejsze od Polski, ma 21 mln obywateli. Dominujące narodowości to Syngalezi i Tamilowie. Pierwsi stanowią większość ludności wyspy, drugich jest około 18 proc. Obie nacje przybyły na wyspę z Indii, i to jeszcze w czasach przed naszą erą. O ile jednak Syngalezi, którzy powołują się na swoje na tej ziemi pierwszeństwo, żyją jedynie na Cejlonie, o tyle Tamilowie są kilkumilionowym odłamem licznego ludu zamieszkującego indyjski stan Tamilnad, tuż za cieśniną Palk. To zaledwie 50 km morzem. Dodajmy do tego potomków rdzennych myśliwych-zbieraczy, Arabów, którzy organizowali handel z wyspą, nim pojawili się Europejczycy, i wreszcie potomków tych ostatnich, a będziemy mieli pełny obraz kulturowego miszmaszu. Różnice etniczne wzmacniają jeszcze podziały religijne. Syngalez to na ogół buddysta, coś jak Polak-katolik. Także w tym wypadku religia jest głównym składnikiem narodowej tożsamości. Tamilowie wyznają hinduizm lub – znacznie rzadziej – chrześcijaństwo, potomkowie Arabów – oczywiście islam. Na wycieczce po wyspie, zwłaszcza w centrum i na wybrzeżu, będziemy więc mijać niezliczone stupy i posągi Buddy, ale też świątynie hinduistyczne i meczety. Bywa, że jedna wioska jest muzułmańska, zorganizowana wokół meczetu, sąsiednia – buddyjska, a w innej pobliskiej stoi chrześcijańska kaplica. Wielu Lankijczyków ubiera się po europejsku, ale barwne kobiece sari czy sarongi – męskie „spódnice” – to nadal powszechny widok. Uzupełnijmy to pomarańczowymi plamami tradycyjnych szat buddyjskich mnichów i białymi w większości, na kolonialną modłę, mundurkami szkolnej młodzieży. A wszystko to na ulicach kraju biednego, gdzie o czystość przesadnie się nie dba, gdzie egzotykę czuć wszystkimi zmysłami – także powonienia. Gdzie, dodajmy, biały człowiek jest traktowany jako coś w rodzaju walutowej fontanny, dlatego niemal na każdym kroku i bez oporów można się domagać napiwku – dosłownie za wszystko albo i zgoła za nic. – Hello, my friend! – „beach boys” wyrastali jak spod ziemi zawsze, gdy pojawiałem się na pięknej, niemal bezludnej (zwłaszcza w odniesieniu do naszych standardów) oceanicznej plaży w pobliżu hotelu. – Where are you from? Poland? O, I have lot of friends in Poland! Tu zwykle rozwijana była harmonijka kolorowych kart z referencjami naszych rodaczek, które zachwalały pływanie łodzią, wizytę na farmie żółwi, tanie zakupy i mnóstwo innych usług wspomnianych chłopców z plaży. Początkowo jest to irytujące, ale z czasem człowiek uczy się tego nie zauważać. Zwłaszcza że nagabywanie nigdy nie jest tak agresywne, by stwarzało poczucie zagrożenia. Że Sri Lanka jest krajem buddyjskim – widać na każdym kroku. W końcu była jednym z pierwszych królestw, w których buddyzm zyskał status wyznania państwowego. Trzeba tu podkreślić, że jest to religia (choć dla wielu – po prostu system etyczno-filozoficzny) bez ambicji centralistycznych, bez skodyfikowanej ortodoksji, z licznymi odłamami. Na Cejlonie przetrwał w najstarszej postaci, tzw. therawada. To nurt najbardziej wymagający, kładący nacisk na ciągłe duchowe doskonalenie, samopoznanie. Od zarania obecności buddyzmu na wyspie, czyli od jakichś 2300 lat, jego wyznawcom towarzyszy rosnące w centrum Anuradhapury święte drzewo Bo, najstarsze drzewo o udokumentowanej historii, będące szczepem z figowca, pod którym Budda doznał oświecenia. Czytając o tym wcześniej, spodziewałem się ujrzeć dendrologicznego kolosa, tymczasem jest to, by tak rzec, duże bonsai. Największe wrażenie robi nie rozmiarem, lecz otoczeniem, świątynią, z której – dosłownie – wyrasta, złoconymi podporami konarów, złotym ogrodzeniem i generalnie związanym z nim kultem. W otaczających je kaplicach postacie Buddy toną w przyniesionych przez wiernych płatkach kwiatów. Widać mnóstwo kobiet przy nadziei lub (i) z małymi dziećmi u boku – przyszły po błogosławieństwo dla swych pociech. Cóż, niezależnie od kultury, religii, szerokości geograficznej, koloru skóry etc. pragnienia zwykłych ludzi wszędzie są takie same. Anuradhapura to dawna stolica Syngalezów, w której możemy nabrać wyobrażenia o wspaniałościach ich starożytnego królestwa. W czasie czternastu stuleci jej rozwoju na tronie zasiadało tam dobrze ponad stu monarchów. Stworzyli oni gigantyczny kompleks pałacowo-świątynny, w którym w dziesiątkach klasztorów rezydowało kilkadziesiąt tysięcy samych tylko mnichów. Szacuje się, że miasto mogło zamieszkiwać nawet 2 mln ludzi. Po upadku Anuradhapury w XI w. jej architektoniczne cuda pokryła dżungla, aż do XIX w., kiedy to dla świata odkryli je Brytyjczycy. To historia niemal analogiczna do dziejów kambodżańskiej stolicy Khmerów Angkor, wprawdzie późniejszej, ale też opuszczonej, też pochłoniętej przez dżunglę i też odkrytej po wiekach. Co więcej, obie metropolie rozwinęły się dzięki umiejętności panowania nad wodą – wspaniałym obiektom irygacyjno-nawadniającym, sztucznym zbiornikom i kanałom połączonym w przemyślne systemy. Większość opadów północ wyspy dostaje bowiem w czasie kilku miesięcy monsunu. Sztuką było zatem schwytać ten nadmiar i zachować go na miesiące suche, a mieszkańcy Cejlonu uzyskali w niej nadzwyczajną biegłość. Najbardziej imponującym obiektem antycznego stołecznego kompleksu jest Ruwanwalisaja – ogromna (90 m wysokości) widoczna z daleka śnieżnobiała dagoba (lankijska nazwa stupy). Wewnątrz konstrukcji spoczywa relikwia – obojczyk Buddy. Budowla wyrasta z platformy, która opiera się na swoistym murze z kamiennych słoni naturalnych rozmiarów. I nie jest to jedynie zabytek, ale wciąż żywe religijne centrum. Okrążając gigantyczną kopułę boso (zgodnie z religijnymi wymogami) po rozgrzanych przez palące słońce kamieniach, niemal czułem swąd skóry moich stóp. Cóż, spotkanie z relikwią Buddy miało swoją temperaturę. Kolejnym niezwykłym miejscem na kulturowej mapie Sri Lanki jest Sigirija, zbudowana w 2. połowie V. w. n.e. przez króla ojcobójcę Kassapę. Wyobraźcie sobie wyrastający z równiny gigantyczny skalny ostaniec o obłych ścianach. Ponad 180 m wysokości, a w dole jak okiem sięgnąć – morze zieleni i góry na horyzoncie. Żeby nacieszyć oczy tym widokiem, trzeba się jednak wspinać po przyklejonych do granitowych skał metalowych mostkach i schodkach – prawdziwe wyzwanie dla cierpiących na lęk wysokości czy agorafobię. Zwłaszcza że dodatkowy zastrzyk adrenaliny zapewniają uaktywniające się czasem roje szerszeni. Dokąd uciekać, tkwiąc wysoko na wąskiej metalowej drabince? Sam byłem świadkiem, jak taki biologiczno-chemiczny atak zakończył się odwiezieniem do szpitala dwójki turystów. Wróćmy jednak do historii. Otóż ta Lwia Skała faktycznie miała kształt króla zwierząt. Ogromna ceglana głowa i łapy (przetrwały do dzisiaj) stanowiły o niezwykłości rzeźby-warowni, do (na?) której wchodziło się przez lwią paszczę! Na szczycie zwierza (zajmującym ponad hektar!) umieszczono m.in. królewski pałac i basen. Sam skalny lew był tylko częścią ogromnego kompleksu, otoczonego fosami, ze sztucznym jeziorem, z ogrodami skalnym i wodnym, licznymi sadzawkami, ze strumykami, z pawilonami, tarasami, fontannami – całą dużą i małą architekturą, która przystoi pysznej królewskiej siedzibie. Najbardziej zdumiewające jest to, że wiele z tej hydrauliki przetrwało i nadal działa. Polonnaruwa ośrodkiem stołecznym stała się po upadku Anuradhapury, wraz z końcem pierwszego tysiąclecia n.e. zajętej przez indyjskich Tamilów. Syngaleski władca, który ich w końcu przepędził, w 1073 r. ustanowił stolicę w Polonnaruwie. Miasto kwitło przez 200 lat, nim zniszczone podzieliło los poprzedniczki i też porosło lasem. Polonnaruwa rozwijała się obok – a jakże – sztucznego zbiornika mającego blisko 2500 ha. Wielki kompleks z licznymi architektonicznymi pamiątkami pozwala zadumać się nad przemijaniem doczesnych potęg. Wśród tutejszych zabytków wyróżniają się trzy piękne, wyrzeźbione w skale w różnych okresach posągi Buddy – stojącego, siedzącego i leżącego (14-metrowego!). Nie daj Boże (Buddo) sfotografować się na ich tle (tzn. tyłem do figury) – takie zachowanie, zabronione także w innych świętych miejscach, traktuje się jako objaw braku szacunku i awantura z ochroną obiektu gotowa. I wreszcie trafiam do Kandy – ostatniego wierzchołka tzw. Trójkąta Kulturowego, który tworzą historyczne lankijskie stolice: Anuradhapura, Polonnaruwa i Kandy właśnie, dziś spore miasto, drugie co do wielkości w kraju. Do tutejszej relikwii – zęba Buddy – ciągną pielgrzymi z całej Azji. Białą świątynię odwiedzamy po zmroku, zapadającym tu dość wcześnie i zawsze o zbliżonej porze – w okolicach 18.00. (To zaledwie kilka stopni od równika, więc różnica między najkrótszym a najdłuższym dniem wynosi tylko kilkadziesiąt minut). Parne powietrze oblepia. Chmary ptaków rokoszujących na drzewach wprowadzają aurę niezwykłości. Zbliżając się do świątyni długim dziedzińcem, słyszę narastający, nerwowy rytm podawany przez bębniarzy. Potem skrupulatna kontrola osobista i już jestem w środku. Zęba-relikwii zwykły śmiertelnik zobaczyć nie może, więc mnie też nie będzie to dane. Za to na kilku poziomach widzę procesje wiernych w barwnych strojach, wota, egzotyczne zapachy, feerię zdumiewających architektonicznych detali, malowidła, złocenia, słoniowe ciosy przed posągami Buddy. I te bębny – pierwotne, energetyczne, hipnotyzujące. Czyż nie tak to sobie wyobrażałem w czasach dzieciństwa? Nie wszystko pamiętam, ale... Tak, właśnie tak musiało to wyglądać.
W Pinnawela o godzinie 14.00 rozlega się wycie syreny. Ulica pustoszeje, sklepikarze leniwie spuszczają rolety antywłamaniowe. Grupka turystów tłoczy się w drzwiach restauracji. Słonie! W pierwszym szeregu kroczy pięć trzymetrowych kolosów, między nogami pałęta im się młode.
Za nimi idą kolejne, są na wyciągnięcie ręki, ale nikt nie ośmiela się ich dotknąć. Mam wrażenie, że parada trwa bez końca: 60 słoni wyszło na kąpiel, z ulicy schodzą wprost do płytkiej i rozległej rzeki Ma Oya. Dzielą się na małe grupki, brodzą w wodzie między potężnymi głazami. Zanim pojawiło się tu stado, zachwycałam się piękną rzeką, palmami i wysokimi soczyście zielonymi trawami porastającymi przeciwległy brzeg. Teraz, gdy opanowały go słonie, trudno mi uwierzyć, że to dzieje się naprawdę. Miejscowy 20-latek z bosakiem w dłoni – znakiem rozpoznawczym kornaka, opiekuna słoni – za kilka dolarów zachęca stojących przy rzece turystów do zdjęcia z jednym ze swoich podopiecznych. Ci, którzy dali się namówić i stają blisko zwierzęcia, z wrażenia nawet zapominają się uśmiechnąć. – Większość słoni w sierocińcu Pinnawela jest oswojonych, więc nie powinny stanowić zagrożenia – mówi Lanka Dharmadasa, pracownik naukowy w ośrodku. Jednak gdy patrzę na potężne trzymetrowe monstrum, jakoś mnie to nie przekonuje. Ostry bosak w rękach kornaka przy słoniu wygląda jak zapałka, a uderzenie trąbą bez trudu powaliłoby człowieka... Po godzinie znów wyje syrena i trzaskają rolety w oknach. Słonie, nieco się ociągając, posłusznie wracają ulicą do oddalonego o kilkaset metrów domu. W Pinnawela mieszkają na zaledwie 9 ha, większość z nich się tu wychowała. Do ośrodka sprowadza się młode, które straciły matkę, lub są poważnie ranne. Jako że sierociniec działa od 35 lat, stado powiększa się również od wewnątrz – urodziło się tu już 20 słoniątek. Pracownicy starają się, by mimo ciasnoty zwierzęta żyły podobnie jak na wolności. Samice swobodnie skupiają się w grupki, wspólnie wychowują młode, a gdy dorastający samiec staje się agresywny, jest izolowany od reszty. – W Pinnawela zajmują się tym nasi ludzie – mówi Dharmadasa. – Na wolności to samice przepędzają niebezpiecznych panów, zmuszając ich do samotnej wędrówki. Sierociniec powstał, by chronić słonie przed ludźmi. Na Cejlonie nikt nie poluje na nie dla kłów – wśród tutejszych olbrzymów ciosy ma tylko 10 proc. samców. Nie ma też popytu na bezwartościową dla przemysłu skórę słoni i ich mięso. Jedynym powodem, dla którego populacja tych zwierząt od początku ubiegłego wieku spadła z około 36 tys. do 5 tys., jest konflikt o terytorium. Ludzie, wycinając lasy deszczowe pod uprawy, ograniczają naturalne miejsca żerowania słoni, niszczą korytarze, którymi zwierzęta przemieszczają się między siedliskami; zwykle w poszukiwaniu jedzenia słoń pokonuje co najmniej 30 km na dobę. W latach 50. XX w. lasy pokrywały 50 proc. powierzchni wyspy, obecnie to zaledwie 20 proc. Słoń w ciągu nocy zjada 150 kg liści, traw i kory drzew. Gdy natrafi na uprawy, przez kilka godzin unicestwia roczny plon małego gospodarstwa. By ustrzec skromne źródło dochodu przed szkodnikami, rolnicy do nich strzelają, podrzucają trucizny, kopią doły-pułapki. Atakowane słonie stają się groźne dla człowieka. W ciągu ostatnich 10 lat zginęło 536 ludzi i 1 369 słoni. Na razie trudną sytuację rząd zażegnuje, oferując rolnikom odszkodowania za stracone plony. Konflikt można by rozwiązać, zapewniając zwierzętom większą przestrzeń w parkach narodowych i wytyczając między nimi korytarze do swobodnych wędrówek. Jednak aby zapobiec wymykaniu się słoni poza teren chroniony, trzeba ogrodzić go płotem elektrycznym, a to bardzo kosztowne przedsięwzięcie (na razie płot okala 500 km granic parków). Mówi się też o konieczności wprowadzenia odstrzału słoni, jeśli ich liczba wzrośnie. Podskakuję w dżipie, który wozi nas po wyboistych ścieżkach Parku Narodowego Udawalawe. Wypatruję, co kryje się w wysokich trawach i krzewach. Podobno tu, na 30 tys. ha między zbiornikiem Udawalawe a rzeką Walawe dzikich słoni trudno nie zobaczyć. W parku mieszka ich około 600. Pierwszego, schowanego pod drzewem, przewodniczka pokazuje nam już po pięciu minutach jazdy. Potem kolejne – trzy duże słonie z małym, którego pilnują, zaniepokojone naszą obecnością. Otaczają dziecko tak szczelnie, że trudno je dostrzec. Trzymając aparaty fotograficzne w pogotowiu, ruszamy dalej. Oglądamy orły, zimorodki z modrymi skrzydełkami, mijamy wygrzewającą się na drodze dużą jaszczurkę. Nagle dochodzi do nas dziwny odór. – Czujecie? – pyta biolożka Manori Gunawardena, która nas oprowadza po parku. – To zapach samca słonia. Właśnie przechodzi okres wzmożonej aktywności seksulanej, musth. Poziom testosteronu podnosi mu się nawet o 60 proc. i zwierzę staje się niebezpieczne – wyjaśnia. Jak na komendę sprawca zepsucia atmosfery wychyla się zza kępy krzewów, zaczyna wierzgać i przeraźliwie ryczeć. – O, podniósł trąbę, to znak, że jest bardzo rozdrażniony – wyjaśnia przewodniczka. Wtem kolos odwraca się i rusza biegiem w głąb sawanny. Po kilku minutach widzimy go znowu. Tym razem nie jest sam. Zaczyna atakować innego, mniejszego od niego samca, który wypoczywał w cieniu drzewa. Czyżby zanosiło się na bójkę? Słonie ryczą, przekrzykują się, zarzucają trąbami. Ostatecznie mniejszy odchodzi, uznając przewagę przeciwnika. To mądre zwierzęta, nie walczą bez potrzeby. A my ruszamy dalej, podziwiać kolejne słonie i podglądać stado kąpiących się w jeziorze dzikich bawołów. Kiedyś słonie były na Cejlonie główną siłą pociągową, teraz prawie ich się w ten sposób nie wykorzystuje, a gdy osiągną 30. rok życia, wręcz obowiązuje je zakaz pracy, by noszeniem ciężarów nie zniszczyły sobie ostatniego, szóstego kompletu zębów trzonowych. Gdy one wypadną, zwierzę nie może przeżuwać i ginie. Jednak w kilku ośrodkach na Sri Lance pracują po trzy godziny dziennie, wożąc turystów. Za przejażdżkę w Hambantocie biuro turystyczne liczy 36 dol. (w pakiecie jest ubezpieczenie i dyplom z ekologicznego papieru z łajna słonia). Tymczasem bez pośrednika zaproponowano mi cenę 20 dol. i natychmiast ją obniżono do 15 dol., co oznacza, że można by kwotę wytargować nawet do 8 dol. Nasza słonica jest śliczna, ma 5-centymetrowe rzęsy. Z lekkim zaskoczeniem konstatuję, że wchodzi się na nią po drabinie. Ale, doprawdy, inaczej trudno byłoby się dostać na znajdujący się prawie na wysokości trzech metrów grzbiet. Kolejna niespodzianka: zamiast siodła ma zamocowaną dużą platformę, na której mieszczą się cztery osoby. Turyści siadają bokiem do kierunku jazdy i nogi spuszczają na zewnątrz. Najciekawiej jest na szyi słonia – od razu proszę o tę miejscówkę. Jeszcze nie zdążyłam się wygodnie usadowić i oswoić z sytuacją, a przed moim nosem pojawia się wielka trąba mojej słonicy. Wącha (zwierzęta te mają doskonały węch i słaby wzrok), bada i wyraźnie czegoś się domaga. Gdy pojawia się chłopiec z kiścią bananów za dolara, szybko zgaduję, że o to właśnie jej chodziło. Podaję przysmak do trąby i natychmiast ląduje on w pysku, razem ze skórką, naturalnie. Od tej pory mamy umowę: gdy klepię słonicę po głowie, ona podnosi trąbę po banana. Próbuję się z nią pobawić, ale ona zamiast drapania w nos zdecydowanie woli smaczną przekąskę. Noga za nogą idziemy na wycieczkę brzegiem jeziora. Tu znowu zimorodek, a tam na drzewie siedzi żołna. Jest wspaniale. Mam czas, by przyjrzeć się słoniowej skórze – przysłowia nie kłamią – i szczecinie, która porasta głowę. Wygląda jak z rzadka implantowane włosy z plastikowej szczotki do zamiatania. Czas płynie leniwie, słonica uszami wachluje mi łydki. W końcu kornak każe mi przesiąść się do tyłu, zajmuje moje miejsce i wchodzimy do płytkiego jeziora. Potem na lądzie robimy jeszcze rundkę ścieżką w gąszczu i wracamy do bazy. Gdy już stoję na własnych nogach, dostaję do potrzymania słonicę za łańcuch na jej szyi. Ale nie łudzę się, że mam nad nią jakąkolwiek kontrolę. Jest wręcz przeciwnie...
Moja pełna aromatów wyprawa rozpoczęła się na niepozornym polu pełnym zielonych badyli. Wysiadłam z samochodu i od razu zakręciło mi się w głowie.
Wokół unosił się słodkawy tajemniczy, lekko pikantny zapach cynamonu – taki, jaki można czasem poczuć po otwarciu świeżej torebki z tą przyprawą. Gdyby wierzyć starożytnym filozofom, znajdowałam się w samym centrum zaopatrzenia mitycznych Cynamonowych Ptaków. Uwielbiam zapach cynamonu. Kojarzy mi się z marzeniami o dalekich podróżach, jakie snułam w dzieciństwie, i z cynamonową pastą do zębów używaną w Stanach Zjednoczonych. Cynamon jest uważany za protoplastę wszystkich przypraw – pojawia się zarówno w Biblii, jak i egipskich papirusach. W dawnych czasach powszechnie uważano, że dostarczają go Cynamonowe Ptaki. O tych mitycznych stworzeniach pisali Herodot i Arystoteles, dodając, że mieszkają one w Arabii i mają przedziwny zwyczaj budowania gniazd z drewna cynamonowców, które przynoszą w dziobach z dalekiej i nieznanej krainy. Ponieważ Ptaki te (zwane także Cynnamolgus) były agresywne i niebezpieczne, tubylcy musieli wymyślić specjalne sposoby na zdobywanie cennego surowca z ich gniazd. Najczęściej stosowanym podstępem było umieszczanie w pobliżu gniazd kawałków zarżniętego wołu. Cynamonowe Ptaki przepadały za świeżym mięsem. Gdy poczuły zapach krwi, nadlatywały, łopocząc ogromnymi skrzydłami i porywały mięsiwo, zanosząc je w szponach do gniazd ulokowanych na wysokich drzewach. Na to tylko czekali Arabowie. Pod ciężarem mięsa wołu gniazda rozpadały się na kawałki. Fragmenty cynamonowca skrupulatnie zbierano z ziemi i wysyłano do Egiptu i Europy (m.in. do starożytnego Rzymu), gdzie władcy byli gotowi płacić za tę przyprawę najwyższe ceny. Według informacji podanych przez rzymskiego historyka Pliniusza Starszego 350 gramów cynamonu kosztowało tyle, co 5 kilogramów czystego srebra. Pierwotnie wszystkie cynamonowce (ok. 250 gatunków) występowały tylko w Azji. Cenną korę pozyskiwano wyłącznie z dziko rosnących drzewek, ale kiedy pojawiły się obawy, że nie wystarczy ich do pokrycia rosnącego zapotrzebowania na tę przyprawę, ktoś wpadł na pomysł założenia plantacji. W XIX w. cynamonowiec cejloński – najcenniejszy ze wszystkich gatunków – był już uprawiany w Indiach, Malezji, na Jawie, Madagaskarze i Seszelach, trafił także na zachodnią półkulę – Antyle, do Brazylii i Gujany. Dziś jego plantacje znajdują się w całej strefie subtropikalnej, słynie z niego np. Zanzibar. Na Cejlonie zbiera się cienką warstwę kory z młodych pędów cynamonowca. Drzewka muszą mieć 8 lat, by można było rozpocząć ich eksploatację. Po wyschnięciu na słońcu kora zwija się w charakterystyczne rurki (oba brzegi podwijają się do środka), które tnie się na kawałki i sprzedaje w postaci tzw. lasek lub zmielonej na proszek. Cynamon bywa nie tylko dodatkiem do deserów, kawy czy azjatyckich dań z kurczaka. Jest stosowany jako lekarstwo na przeziębienia, biegunkę, cukrzycę, a nawet artretyzm. Podczas jednego z eksperymentów medycznych przeprowadzonych w Kopenhadze pacjentom chorym na artretyzm codziennie rano przed śniadaniem podawano łyżkę miodu z dodatkiem cynamonu. Po miesiącu ustąpiły wszystkie dolegliwości. Magiczna gałka W najsłynniejszej, starożytnej księdze poświęconej czarom, noszącej tytuł Klucz króla Salomona, w rozdziale dziesiątym autor pisze o różnych rodzajach kadzideł i pachnideł, które sporządza się w celu ofiarowania duchom, dzieląc je na dwie grupy: słodkich zapachów dla dobrych duchów i brzydkich woni dla złych demonów. Do pierwszej grupy składników zaliczył: aloes, piżmo oraz gałkę muszkatołową. We współczesnej Encyklopedii substancji psychoaktywnych (The Encyclopedia of Psychoactive Substances Richarda Rudgleya, wyd. 1998) informacje o gałce są jeszcze bardziej tajemnicze. Słynny jazzman Charlie Parker był ponoć uzależniony od gałki, którą zażywał w coli albo mleku. Malcolm X, przywódca ruchu Afroamerykanów w Stanach Zjednoczonych, tak opisał swoje doświadczenia: W więzieniu w Charleston zażywałem gałkę zamiast marihuany. Podobnie robiło stu innych więźniów, którzy kupowali od kucharzy gałkę za pieniądze albo papierosy. Wystarczyło ją rozmieszać w szklance zimnej wody. Niestety, kiedy władze więzienia zorientowały się, dlaczego tak drastycznie wzrosło spożycie gałki muszkatołowej, zakazano jej używania do przyprawiania potraw. Moje pierwsze spotkanie z gałką muszkatołową na Zanzibarze też było niezwykłe. Kiedy stanęliśmy pod niepozornym zielonym drzewem, przewodnik położył sobie na dłoni owoc, który w środku był tak piękny, że wszyscy aż westchnęli z zachwytu. W kremowej łupinie znajdowało się podłużne nasiono ubrane w ogniście czerwoną koronkę. – To osnówka – wyjaśnił przewodnik. Z wysuszonej osnówki zwanej kwiatem muszkatołowym robi się przyprawę o smaku podobnym do gałki, która barwi potrawy na kolor żółty lub pomarańczowy. Mimo że kwiat kosztował kiedyś mniej niż gałka, tani nie był. Pod koniec XIV w. za 300 gramów płacono we Francji 4 złote franki – w Anglii za drugie tyle można było kupić krowę! – A to… jest – przewodnik zawiesił głos – …sama gałka muszkatołowa. Popatrzyliśmy na cenne nasiono. Arabowie stosowali je jako lekarstwo na żołądek i afrodyzjak. Zalecano nawet smarowanie intymnych miejsc olejkiem zrobionym z osnówki gałki, co miało dać natychmiastowy efekt pobudzenia. W Anglii przez wiele stuleci gałkę muszkatołową uważano za amulet, bez którego nie wypadało wychodzić z domu. Nie tylko chroniła przed chorobami, złamaniami nóg i innymi wypadkami, pomagała też osobom cierpiącym na ból pleców i reumatyzm oraz hazardzistom. W tym ostatnim przypadku należy oprószyć tą przyprawą wypełniony kupon totolotka, piłkarski lub zakładów konnych i schować na dobę przed jego zarejestrowaniem. Wychodząc na spotkanie towarzyskie, gałkę należy umieścić pod swoją lewą pachą, co ma gwarantować wywołanie nieodpartego wrażenia u płci przeciwnej, a co za tym idzie, powodzenie w miłości. W średniowieczu była tak powszechnie stosowana jako talizman przeciw wszelkim przeciwnościom losu, że rozpoczęto produkcję... gałek z drewna. Były tańsze i bardziej trwałe, a przy tym nie traciły magicznych właściwości. Muszkatołowiec korzenny pochodzi z archipelagu Moluków zwanych Wyspami Korzennymi, leżących w Indonezji. Jest dwupienny, co oznacza, że istnieją drzewka żeńskie (tylko one rodzą owoce – ich nasionem jest właśnie gałka) i drzewka męskie, produkujące wyłącznie pyłek. Muszkaty uprawia się dziś w południowo-wschodniej Azji i na Antylach. Pachnące gwoździe W przydrożnym barze w Tanzanii zamówiłam najbardziej popularne i tanie danie zwane biryani. Zajadali się nim kierowcy autobusów i inni pasażerowie, więc ja też postanowiłam spróbować. Wiedziałam, że to potrawa na bazie ryżu z dodatkami. Nie przypuszczałam jednak, że będzie eksplozją orientalnych smaków w samym sercu Afryki. Zwykły biały ryż z kawałkami mięsa i warzywami został doprawiony szafranem, kardamonem, cynamonem, imbirem i czosnkiem, nad którymi unosił się oszałamiający aromat goździków. Była to ulubiona przyprawa Mumtaz Mahal poślubionej sułtanowi Szahdżahanowi (po śmierci ukochanej polecił zbudować na jej cześć Tadź Mahal). Legenda mówi, że pewnego dnia Mumtaz Mahal bez zapowiedzi zeszła do wojskowych baraków. Na widok wychudzonych żołnierzy kazała podawać im codziennie ryż z mięsem i przyprawami, czyli biryani. Mężczyźni nie tylko odzyskali siły i wagę, ale też przestali mieć kłopoty z bolącymi zębami, co zawdzięczali jedzeniu goździków. Przyprawa ta była kiedyś bardzo popularna na chińskim dworze. W II w. p.n.e. używano jej powszechnie – zgodnie z rozkazem cesarza nakazującym, by każda osoba zbliżająca się do jego tronu żuła goździki dla odświeżenia oddechu. Goździki to wysuszone, niedojrzałe pączki kwiatowe drzewa zwanego goździkowcem korzennym. Dziś z jego uprawy słynie Zanzibar i Madagaskar, ale pochodzi ono z Moluków, podobnie jak muszkatołowiec. Tubylcy zgodnie z lokalnym zwyczajem sadzili drzewo z okazji narodzin dziecka i nosili naszyjniki z goździków, które miały odstraszać złe moce i chronić przed chorobą. Kiedy w XV w. Portugalczycy zajęli wyspy i przejęli kontrolę nad handlem tą przyprawą, cena wzrosła do 7 gramów czystego złota za kilogram. Dwieście lat później w Anglii płaciło się równowartość ich wagi w złocie. Cena spadła, dopiero gdy plantacje założono na Karaibach, Mauritiusie, w Brazylii i Gujanie oraz na Zanzibarze, skąd pochodzi większość goździków używanych dziś w kuchni. Najdziwniejsze jest to, że w ojczyźnie goździków, Indonezji, nie przyprawia się nimi jedzenia. Są one głównym składnikiem miejscowych papierosów. Ponad sto lat temu pewien Jawajczyk chory na astmę poszedł do lekarza, który zalecił mu częste wdychanie olejku goździkowego. Pacjent zaczął się zastanawiać, jak to robić najłatwiej i najprzyjemniej, i wpadł na pomysł sporządzenia papierosa z goździków. Kiedy wieść o jego wyzdrowieniu obiegła okolicę, sąsiedzi także zaczęli palić goździkowe papierosy, a po pewnym czasie rozpoczęto ich masową produkcję. W Indonezji mówi się na nie kretek, zawierają też tytoń i dodatkowe przyprawy, których nazwy i proporcje są trzymane w ścisłej tajemnicy.