Apokaliptyczne niebo nad Australią. Krwistoczerwony kolor zdumiał mieszkańców kontynentu
Nagrania z Australii Zachodniej obiegły media na całym świecie – niebo przybrało intensywnie czerwony, niemal nienaturalny kolor, który wielu internautów określało jako „apokaliptyczny”. Zdjęcia i filmy z tego zjawiska wywołały ogromne poruszenie i lawinę komentarzy w sieci. Co tak naprawdę wydarzyło się nad Australią?
Spektakularne obrazy czerwonego nieba nad Australią Zachodnią pojawiły się tuż przed nadejściem tropikalnego cyklonu Narelle, który uderzył w region z silnym wiatrem i intensywnymi opadami. Mieszkańcy m.in. Shark Bay obserwowali niezwykłe zjawisko atmosferyczne, gdy powietrze wypełniła gęsta warstwa pyłu, a niebo rozświetliły intensywne odcienie pomarańczu i czerwieni. Cyklon kilkukrotnie docierał do lądu, przynosząc dynamiczne zmiany pogody, jednak to właśnie niecodzienny wygląd nieba przyciągnął największą uwagę. Skąd wzięły się te niezwykłe kolory i czy rzeczywiście było się czego obawiać? Dlaczego niebo nad Australią zrobiło się czerwone? Świadkowie opisują zjawisko Niezwykłe zjawisko, które rozegrało się 27 marca nad Australią Zachodnią, szczególnie w rejonie Shark Bay, zaskoczyło zarówno mieszkańców, jak i obserwatorów na całym świecie. W miarę zbliżania się cyklonu powietrze zaczęło wypełniać się gęstym pyłem unoszonym przez silne podmuchy wiatru, co zmieniało kolor nieba z jasnopomarańczowego na intensywnie czerwony. Relacje świadków wskazują, że proces ten następował stopniowo – najpierw pojawiła się delikatna poświata, która z czasem przybrała bardziej nasycony odcień. – Niebo robiło się coraz bardziej pomarańczowe w miarę upływu popołudnia, aż w końcu wyszliśmy na zewnątrz i zobaczyliśmy ten niezwykły kolor – relacjonowała Kerrie Shepherd z Shark Bay Caravan Park, podkreślając, że nigdy wcześniej nie widziała podobnego zjawiska. Warunki atmosferyczne były przy tym wyjątkowo trudne – unoszący się pył był wyraźnie odczuwalny, ograniczał widoczność i dostawał się do oczu oraz dróg oddechowych. Jak opisywali mieszkańcy, drobiny były obecne niemal wszędzie, co potęgowało wrażenie obcowania z czymś niecodziennym. – Pył był wyczuwalny w ustach i gardle, czuć go było nawet między zębami i w oczach – wspominała Shepherd w rozmowie z Australian Broadcasting Corporation (ABC). Choć w innych częściach regionu zjawisko przybrało łagodniejszą formę, a niebo miało raczej pomarańczowy odcień, w Shark Bay jego intensywność była szczególnie widoczna. Całość trwała kilka godzin i zakończyła się równie nagle, jak się zaczęła – wraz z nasileniem wiatru i nadejściem opadów deszczu, które oczyściły powietrze. – To było bardzo dziwne. Nagle pojawił się ten kolor, potem wiatr się wzmógł, spadł deszcz i po pół godzinie wszystko wróciło do normy – dodała. Skąd wziął się krwistoczerwony kolor nieba? Naukowe wyjaśnienie zjawiska Choć czerwone niebo nad Australią mogło wyglądać jak scena z filmu katastroficznego, jego przyczyny są dobrze znane meteorologom i wynikają z wyjątkowego nałożenia się kilku zjawisk. Jak wyjaśnia Angus Hines z australijskiego Biura Meteorologicznego, kluczową rolę odegrała specyfika krajobrazu. Północna część Australii Zachodniej słynie z intensywnie czerwonej gleby bogatej w żelazo, które przez miliony lat ulegało utlenianiu, nadając jej charakterystyczny, rdzawy odcień. Gdy nad region nadciągnął cyklon, silne podmuchy wiatru wzbiły ogromne ilości suchego pyłu w atmosferę i przeniosły go na znaczne odległości – od Pilbary aż po obszary Gascoyne i wybrzeże. – To bardzo czerwona część kraju, a silne wiatry unoszą ten rdzawy pył zarówno lokalnie, jak i w całej północnej Australii Zachodniej – tłumaczy Hines, podkreślając skalę zjawiska. Sama obecność pyłu nie wystarczyłaby jednak do uzyskania tak intensywnego efektu wizualnego. Równie istotne okazały się warunki świetlne i zachmurzenie, które znacząco zmieniły sposób, w jaki światło rozchodziło się w atmosferze. W regionach takich jak Pilbara burze pyłowe zdarzają się stosunkowo często, ale zazwyczaj towarzyszy im bezchmurne niebo, dzięki czemu światło słoneczne przenika bezpośrednio i nie powoduje tak dramatycznych zmian kolorystycznych. Tym razem sytuacja była inna – niebo pokryła gęsta warstwa chmur, która rozproszyła światło i sprawiła, że nie pochodziło ono z jednego, wyraźnego źródła. – To trochę tak, jakby całe niebo działało jak jeden panel świetlny, a nie pojedynczy reflektor – obrazowo wyjaśnia meteorolog. Dodatkowo znaczenie miał sposób rozpraszania fal świetlnych w atmosferze. Krótsze fale, odpowiadające za barwy niebieskie, ulegają rozproszeniu znacznie szybciej, zwłaszcza gdy światło musi przebyć dłuższą drogę przez gęste, zapylone powietrze. W takich warunkach dominować zaczynają fale dłuższe (czerwone i pomarańczowe), które nadają niebu intensywny, nasycony kolor. W połączeniu z drobinami czerwonej gleby zawieszonej w powietrzu efekt ten został dodatkowo spotęgowany, tworząc spektakularne, niemal jednolite zabarwienie całego krajobrazu. Finalnie to właśnie kumulacja tych czynników – pyłu bogatego w żelazo, gęstego zachmurzenia i specyficznego rozproszenia światła – sprawiła, że niebo nad Australią przybrało tak niezwykły, czerwony odcień. Źródła: ABC, New York Post, Fox News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Największa od 10 lat burza piaskowa przeszła przez Mongolię i Chiny
W ostatnich dniach Pekin był pokryty gęstym, żółtym pyłem, a poziom zanieczyszczenia powietrza przebił przewidywaną skalę. To efekt największej od dekady burzy piaskowej jaka przeszła przez stolicę Chin.
W tym artykule: Pekin pokryła warstwa piasku Niebezpieczne zanieczyszczenia powietrza Poruszanie się po mieście było wyjątkowo trudne, zwłaszcza że orientacyjne punkty na mapie Pekinu, takie jak Zakazane Miasto czy charakterystyczna siedziba państwowego nadawcy telewizyjnego CCTV , zostały częściowe pokryte kurzem i piaskiem. Aby uchronić się przed pyłem Chińczycy wychodzi z domów w maskach i goglach, a na włosy zakładali siatki. W krytycznym momencie widoczność spadła poniżej 500 m. Pekin pokryła warstwa piasku Władze miasta zareagowały błyskawicznie. Od razu zakazano uprawiania sportów na świeżym powietrzu oraz odwołano wszelkie wydarzenia plenerowe. Dodatkowo zamknięto też część autostrad. Samorząd polecił osobom borykającym się z chorobami układu oddechowego, aby zostały w domach. – Czuję, że każde zaczerpnięcie powietrza wywołuje u mnie problemy z płucami – powiedział Zhang Yunya, mieszkaniec Pekinu, w rozmowie z agencją informacyjną AFP. Na dwóch miejskich lotniskach odwołano ponad 350 lotów, a kilkadziesiąt zostało opóźnionych. Niebezpieczne zanieczyszczenia powietrza Silna burza piaskowa przywędrowała do Chin znad Mongolii, gdzie, jak podał sztab kryzysowy, sześć osób zmarło, a dziesiątki zaginęły przez skrajnie niebezpieczne warunki pogodowe. Wśród ofiar jest pięcioletni chłopiec z pasterskiej rodziny. Według strony internetowej monitorującej jakość powietrza w Pekinie, zanieczyszczenie osiągnęło "niebezpieczny " poziom. W przypadku wielu aplikacji odczyt wzrósł poza skalę. Cząsteczki PM 2,5, które wnikają głęboko w ludzkie płuca i powodują choroby układu oddechowego, były na bardzo wysokim poziomie przekraczającym 560, czyli ponad 20-krotność dziennego limitu zatwierdzonego przez Światową Organizację Zdrowia. W latach 2015 – 2019 Chiny drastycznie obniżyły roczny poziom cząsteczek PM 2,5 w powietrzu. Rząd ogłosił nawet, że do 2060 r. emisja dwutlenku węgla na jednego mieszkańca osiągnie bezpieczny neutralny dla środowiska pułap. Li Shuo z organizacji Greenpeace China wątpi jednak w tak optymistyczny scenariusz. Jak wytłumaczył w rozmowie z AFP, w ostatnich tygodniach intensywna działalność gospodarcza przyczyniła się do znacznego pogorszenia jakości powietrza w Pekinie, a produkcja stali, cementu i aluminium już jest wyższa niż przed wybuchem pandemii.
Piekło najnowszej historii tego kraju kontrastuje z bajecznymi krajobrazami. To ziemia imponujących rzymskich ruin, malowniczych pustynnych osad zwanych ksarami i oaz zagubionych wśród wydm.
Miasto Alberta Camusa i Mohammeda Diba od lat pozostaje izolowaną Marsylią Maghrebu. A szkoda, bo biały Algier to architektoniczna perełka, kompletne zaskoczenie i miła zapowiedź tego, co zastanę w głębi kraju. Już na pierwszy rzut oka widzę, jak mało arabskie i bardzo śródziemnomorskie jest to miasto. Na ulicach dominują biel, błękit i zieleń. Białe są kamienice, niebieskie – okiennice, zielone – ogrody, a turkusowe morze, które wcina się malowniczą zatoką w skały Atlasu Tellskiego. Sercem stolicy jest XVI-wieczna kazba (co po arabsku znaczy forteca), wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Spacerując jej wąskimi i krętymi uliczkami, czuję, jakby moja głowa była osadzona na kołowrotku – chcę mieć 360-stopniowy ogląd sytuacji. Tak. Za dużo naczytałem się w internecie opisów, że tutaj – w kraju zagrożonym atakami terrorystycznymi, gdzie zaledwie kilka lat temu zakończyła się wojna domowa – turysta z całą pewnością nie może czuć się bezpieczny. Jednak zamiast noży napotkani ludzie wyciągają własne historie, częstują herbatą i dzielą się ze mną swoim czasem. To mnie uspokaja i zaczynam dostrzegać detale. Białe ściany, charakterystyczny wykrój drzwi przypominają Andaluzję, tylko muzyka jest jakaś inna. Przez otwarte okna dobiegają dźwięki popularnej również w Polsce piosenki Aischa – przeboju muzyki rai. Ten styl powstał w Algierii i wraz z falą imigrantów uciekających przed rewolucją i wojną domową przedostał się do Europy. Szybko zdobył niezwykłą popularność. Każdy zapewne kojarzy piosenkę Barra Barra Rachida Tahy z filmu Helikopter w ogniu czy Cheba Mami razem ze Stingiem wykonującego Desert Rose. Niespiesznie docieram do pałacu Hassana Pachy. Zniszczony przez Francuzów w 1940 r., teraz powoli odzyskuje dawny blask. Nieopodal widzę Wielki Meczet wzniesiony w XI w. przez władców z rodu Almorawidów. Choć mocno zaniedbany, wciąż zachwyca swą architekturą. Tuż obok, u stóp kazby, wznosi się najważniejszy w kraju Nowy Meczet z XVII w. Żeby przestąpić jego próg, jak wszędzie w Algierii, muszę zapytać o zgodę imama. Na szczęście jest to czysta formalność. Podobno budynek w stylu osmańskim zaprojektował chrześcijanin. Wnętrze przypomina tureckie domy modlitwy – ściany wyłożono kafelkami, zaś zdobienia wykonano w drewnie. Bryła trzeciego, najnowszego meczetu Ketchaoua do złudzenia przypomina katolicki kościół. Okazuje się, że kiedyś był on katedrą św. Filipa, wzniesioną na fundamentach meczetu z XVII w., kiedy to Algier stanowił silną bazę osmańskich piratów. Tu właśnie przybijały okręty najgroźniejszego z nich, Khair ad-Dina, admirała floty osmańskiej zwanego w Europie Barbarossą. Przez blisko 40 lat siały one spustoszenie na szlakach handlowych Morza Śródziemnego i na jego wybrzeżach. Dopiero w 1830 r. z korsarzami rozprawiły się wojska francuskie. Po tym zwycięstwie żołnierze nie wrócili do ojczyzny, lecz stopniowo zajmowali kolejne rejony Algierii, czyniąc z niej kolonię francuską. Wówczas w miejscu meczetu wyrosła katedra, którą po odzyskaniu niepodległości w 1962 r. z powrotem przeobrażono w meczet. Na próżno szukać w nim teraz śladów po świątyni chrześcijańskiej... Wokół Algieru rozsiane są ruiny starożytnych metropolii z czasów Imperium Romanum. Kilka z nich, choć odległych od siebie, łączy postać św. Augustyna. Filozof, teolog, pisarz, Ojciec Kościoła, jeden z najświatlejszych umysłów swych czasów urodził się w Tagaście (dziś Sauk Ahras przy granicy z Tunezją). Jako biskup Hippony odwiedzał podległe mu miasta i prowadził korespondencję z ich biskupami. Jednym z takich ośrodków było SATIF (łac. Setifis), obecnie stolica naukowa Algierii. W czasach św. Augustyna wznosiły się tu klasztor i szkoła biskupia. Podziwiam ruiny z tamtych czasów, a także późniejsze – bizantyjskie. Ale to zaledwie przedsmak tego, co zobaczę w położonej 50 km dalej na wschód Al-Dżemili. Są miejsca, gdzie umysł zamiera, żeby mogła się zrodzić prawda, będąca właśnie jego zaprzeczeniem – pisał Albert Camus w Wietrze z Dżemili, poruszony widokiem smaganych pustynnym wiatrem znajdujących się tu pozostałości Cuic ul – jednego z najlepiej zachowanych miast rzymskich w Afryce. Przechodzę przez imponujący łuk triumfalny Karakali, ogarniam wzrokiem obszerne forum, amfiteatr i świątynie. W odkrytej tu bazylice być może św. Augustyn odprawiał msze. Wyraźnie widać zarysy domów i wille z doskonale zachowanymi mozaikami. Chociaż są wyblakłe i poszarzałe, wystarczy wylać na nie odrobinę wody, by ożywić dawne, bajeczne kolory. Gdy jadę do Kalamy, za oknem samochodu powoli przesuwają się zielone krajobrazy. Trochę przypominają nasze Bieszczady, zupełnie zaś nie kojarzą mi się z Afryką. Samą Kalamę założyli Fenicjanie. W tym ważnym mieście zachodniej części imperium biskupem był Posydiusz – uczeń, biograf i przyjaciel św. Augustyna. Pewnie nieraz wspólnie oglądali przedstawienia w teatrze, którego ruiny właśnie mam przed oczami. Za czasów kolonii francuskiej w Kalamie działały synagoga i kościół katolicki pw. św. Augustyna. Po odzyskaniu niepodległości obydwa budynki zostały przeobrażone w meczety. Starożytna Hippona, a dzisiejsza Annaba, jest szczególnie związana z żywotem św. Augustyna. W latach 396–430 sprawował tu funkcję biskupa i dokonał swego żywota podczas oblężenia miasta przez wojska Wandalów. Czasy świętego pamiętają okazałe ruiny forum i term. W Annabie trzeba też odwiedzić bazylikę św. Augustyna i meczet Said Abu Marwan z 1035 r. oraz przejść się krętymi uliczkami tutejszej kazby. Timkad (łac. Thamagus) już w III w. był ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Tutejsi władcy próbowali kopiować najlepsze wzorce i leczyć kompleksy prowincji. Wznieśli amfiteatr o średnicy 60 m, który mógł pomieścić 4 tys. widzów. Moją uwagę przyciągają inskrypcje o zaokrąglonych kantach, zdobiące budowle. Taki sposób zapisu liter nazywa się uncjałą, a przed sobą mam najstarsze na świecie słowa wyryte w tym stylu. Zachowały się też termy, a w nich – pozostałości po basenach z ciepłą wodą. W salach masaży wciąż widać platformy, na których umieszczano łoża bogaczy. Czuję się, jakbym chodził po starożytnym aquaparku. Dziś Annaba jest popularnym kąpieliskiem nadmorskim. Wyprawę szlakiem św. Augustyna kończę w Konstantynie. Miasto wyrosło na dnie i na zboczach wąwozu o różnicy poziomów 400–1200 m n.p.m. Przez setki lat wznoszono tu dziesiątki malowniczo krzyżujących się mostów i wiaduktów, megalityczne pomniki i wiszące na ścianach skalnych kamienice. Wszystko to sprawia wrażenie scenografii do baśniowego thrillera. Na dworcu autobusowym w Algierze otwiera się kolejny rozdział mojej afrykańskiej podróży. Z trudem odnajduję okienko, gdzie sprzedają bilety na południe kraju, do Ghardaja. Za chwilę z prędkością ponad 100 km/godz. mijam góry Atlasu Tellskiego i podążam w kierunku niższego Atlasu Saharyjskiego. Na jego złocistym przedpolu, wśród rozległej kamienistej hamady, czeka na mnie dolina M’Zab. Figuruje ona na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako przykład miejsca, w którym od setek lat w perfekcyjnej harmonii ze środowiskiem żyje berberyjska społeczność Ibadytów (jedna z sekt muzułmańskich). Warowne osady, ksary, wznosili tu od XI w. Pięć z nich ulokowali na sąsiadujących ze sobą wzniesieniach: Ghardaja, Bani Jazkan, Malika, Bu-Nura i Al-Attaf. Nieopodal znajdują się jeszcze trzy młodsze osady: Warkala, Al-Karara i Barrjjan. U ich podnóża przebiegają dawne szlaki karawan. Każdy ksar otacza mur z gliny i kamienia. W centrum wznosi się ufortyfikowany meczet, którego minaret pełnił niegdyś funkcję wieży strażniczej. Wokół niego wyrosły domy mieszkalne, sklepiki i warsztaty. Te położone najbliżej wybudowali członkowie najstarszych i najważniejszych klanów. Mur okalający ksary, choć jest reliktem przeszłości, również i dziś chroni mieszkańców przed obcymi. Turyści mają prawo przebywać w jego obrębie tylko w obecności przewodnika i muszą opuścić osadę przed zmrokiem, zanim zostaną zamknięte bramy. Mieszkająca za murami starszyzna unika jak ognia wszelkich zdobyczy cywilizacji. Telefon dotarł tu dobre 50 lat po jego upowszechnieniu na świecie, a internet ciągle czeka w kolejce do akceptacji. W osadach obowiązuje całkowity zakaz picia alkoholu i palenia papierosów. Podczas spaceru po Bani Jazkan nagle w szczelinie uliczki pojawia się odsłonięta twarz młodej dziewczyny. Na mój widok przerażona nieruchomieje. Większość tutejszych kobiet jest zakwefi ona. I to jak! Zakrywający głowę biały welon przytrzymują ręką tak, aby nieznajomy mógł dojrzeć co najwyżej lewe oko. Kobiety żyją w niemal całkowitej izolacji od mężczyzn. Karą za niedostosowanie się do panujących tu reguł jest odosobnienie, a jak to nie pomoże – wygnanie. Taka osoba traci wszelkie prawa. Nie jest obsługiwana w sklepie. Kiedy ma własny, nikt u niej nie kupuje. Gdy wychodzi za mąż, nikt nie przyjdzie na ślub, a po śmierci nie zostanie rytualnie obmyta. W Ghardaja spotykam Sameta. Mieszka i pracuje w Paryżu, ale w tej osadzie się urodził i zna tu niemal wszystkich. Dlatego urlopy spędza nie w Marsylii, tylko na pustyni, u swoich. Zaprasza mnie na kolację do znajomych. Przestronny salon domu – zgodnie z panującą modą – jest pusty. Panie zajmują niewielki pokój obok kuchni, a panowie schodzą do piwnicy. Tłumaczą mi, że tam znajdziemy najlepsze schronienie przed upałem. Najpierw częstują mnie lemoniadą i znakomitą kawą. Po godzinie pojawia się danie główne – duża drewniana micha wypełniona kuskusem z niewielkimi kawałkami baraniny. Każdy z nas dostaje drewnianą łychę, którą będzie jadł ten największy lokalny przysmak. Wszystko idzie gładko, pilnuję się, żeby nie popełnić żadnego faux pas. Do czasu. Pod koniec spotkania, żegnając się z gospodarzem, stwierdzam, że grzecznie będzie zajrzeć także do kuchni i powiedzieć dobranoc jego małżonce. Na szczęście Samet wykazuje się nie lada refleksem. Za rękaw wyciąga mnie ku wyjściu i już na zewnątrz tłumaczy, że byłoby dalece niewskazane, abym zobaczył panią domu. – Tak tu jest i tak ma być – kwituje moje zdziwienie. Dalsza trasa wiedzie mnie na południe, w otwartą paszczę Sahary. W Hasi Masud, gdzie w 1956 r. odkryto złoża ropy naftowej, spędzam prawie cały dzień. Aby pojechać jeszcze dalej, potrzebuję zezwolenia, o które trzeba wystąpić w komisariacie policji. O dziwo, nie wbijają nic do paszportu, nie dają dokumentu. Telefon załatwia wszystko. Autobus odjeżdża późnym popołudniem i nie ma w nim żadnych turystów. Po godzinie docieramy do posterunku granicznego. Tu już mają moje nazwisko, ale mimo to próbują wyłudzić haracz. W takich chwilach zimna krew i stanowczość ratują zawartość portfela. Kilka godzin później dopada nas burza piaskowa. W okamgnieniu wstążka asfaltu znika pod piachem, widoczność spada niemal do zera, a pył wchodzi w zęby i we wszelkie zakamarki. Przejaśnia się tylko na chwilę przed kolejną burzą – pustynnej szarańczy. Miliardy owadów fruną z wiatrem i roztrzaskują się na szybach. Znowu zapada ciemność. Na szczęście o zachodzie słońca jest już po wszystkim. Autobus zatrzymuje się gdzieś pośrodku pustyni. Muzułmanie odnajdują kierunek Mekki i zaczynają się modlić. Między nimi przechadzają się bezpańskie wielbłądy. Któryś z pasażerów próbuje poskromić jednego z nich. Wybuchają salwy śmiechu. Nad ranem docieramy do Illizi. Wysypuję po szklance piachu z butów i szukam transportu jeszcze dalej na południe. Udaje mi się znaleźć dżipa. Przez okno samochodu obserwuję, jak pustynia z piaszczystej zmienia się w jeszcze bardziej martwą kamienistą hamadę. Dominują niewysokie wzgórza obsypane lśniącymi kamieniami. Jest zupełnie cicho. Po pokonaniu 500 km i po pięciu godzinach jazdy nareszcie jestem w oazie Dżanat. Kilka wiosek wtopionych w skalne zbocza, skupionych wokół oazy i gaju palmowego, tworzy największą osadę w południowo-wschodniej Algierii. W hoteliku Camping Zeriba spotykam Yanna Arthusa-Bertranda (tak, to ten, który fotografuje z lotu ptaka). Jest tu jedynym gościem. Dżanat zamieszkują głównie Tuaregowie, lud berberyjski. Tradycyjnie zajmowali się wypasem owiec, kóz i wielbłądów oraz wędrowali z karawanami. Obecnie wielu przeprowadziło się do miast. W ich społeczności obowiązuje matriarchat, zatem pozycja kobiet jest znacznie silniejsza niż u Arabów. Co ciekawe, to mężczyźni, nie kobiety, zasłaniają szczelnie twarze turbanem. Zaprzyjaźniam się z jednym z nich – Barką, który dla turystów organizuje wyprawy na pustynię. – Wśród Tuaregów włos ci z głowy nie spadnie – zapewnia. Nie musi tego mówić, wyczuwam to intuicyjnie. Uwielbiam ich towarzystwo, ich spokój, godność i serdeczność. Ale długi czas minie, zanim polubię ich herbatę – bardzo mocną, upiornie słodką, którą pije się małymi łykami z literatek. Niestety, nie można jej odmówić. Wypraw na pustynię można planować wiele i różnymi środkami lokomocji. Wybieram napęd 4x4 i jadę na spotkanie z malunkami naskalnymi w Parku Narodowym Tasili n’Azdżar. Najstarsze z nich powstały około 8 tys. lat temu i przedstawiają głównie dzikie zwierzęta, później prehistoryczni artyści malowali przede wszystkim konie, a następnie wielbłądy. Ich obrazy ukazują zmiany klimatu – z leśnego poprzez sawannę po pustynny. Bardziej jednak przyciągają oko nieprawdopodobne krajobrazy – rozsypujące się pagórki, grzyby skalne i potężne, 200-metrowe wydmy. Patrząc na to, nie mogę uwierzyć, że jeszcze kilka tysięcy lat temu rosła tu bujna zieleń, a suchymi i nagimi dziś wąwozami płynęły rwące rzeki. Algieria rzeczywiście zaskakuje. Ogromna i gościnna, ciągle czeka na odkrycie. Tekst: Marek Tomalik
Te surowe, niedostępne środowiska według różnych szacunków zajmują od 15 do 20 proc. powierzchni lądów. Gdyby oprócz pustyń gorących wziąć pod uwagę także zimne, polarne, liczby byłyby jeszcze wyższe. Jak się zachowywać, gdy zabłądzimy w takim rejonie albo trafimy tam w wyniku katastrofy
Bez wody nie ma życia. Jej brak lub niedobór jest wspólnym mianownikiem terenów pustynnych i półpustynnych. Pustynie mają różne oblicza – piaszczyste (stanowią tylko około jednej trzeciej wszystkich terenów suchych), kamieniste, żwirowe, skaliste, ilaste. Kiedy suma rocznych opadów jest mniejsza niż 100–150 mm, nie występują na nich żadne rośliny. Ale jeżeli już pada deszcz, są to gwałtowne ulewy, po których koryta okresowych strumieni wypełniają się rwącą wodą. Uważaj, żebyś nie biwakował w takim korycie, bo w razie burzy grozi ci utonięcie. Inną cechą charakterystyczną tego mało przyjaznego człowiekowi środowiska są bardzo duże wahania temperatury. W ciągu dnia upał może przekraczać 50°C (rekord na Ziemi wyniósł 57,8°C, zanotowano go na Saharze, w pobliżu Trypolisu), w nocy na niektórych pustyniach temperatura spada nawet poniżej zera. Niedobór wody Paradoksalnie, woda jest jedyna rzeczą, której nie wolno ci racjonować! Wielu ludzi zmarło z odwodnienia, wciąż mając przy sobie zapas płynów. Oszczędzając wódę na czarna godzinę, ryzykujesz dołączeniem do ich grona. Przy 30-stopniowym upale odpoczywającej w cieniu osobie wystarczy ok. 5 l dziennie, ale przy intensywnym wysiłku w pełnym słońcu potrzeba jej dwukrotnie więcej. Co robić Kluczem do przetrwania jest zmniejszenie ubytku płynów z organizmu. Jeśli musisz, pracuj nocą i rankiem, ograniczając aktywność w dzień do absolutnego minimum. Znajdź cień i zadbaj o ubiór. Długie spodnie i koszula o luźnym kroju nie tylko zabezpieczają skórę przed poparzeniem słonecznym, ale także spowalniają odparowywanie potu, zwiększając efektywność termoregulacji. Chroń głowę! Idealny jest kapelusz z rondem osłaniającym twarz, ale nawet prowizoryczna chusta zmniejsza ryzyko udaru. Rozpalone słońcem podłoże może mieć temperaturę o kilkadziesiąt stopni wyższą niż powietrze, dlatego nigdy nie siadaj bezpośrednio na ziemi. W sytuacji poważnego niedoboru wody staraj się oddychać przez nos i ogranicz rozmowy. Zapomnij o tytoniu i alkoholu. Pij regularnie, nawet jeśli nie czujesz pragnienia. Dopóki mózg ma dość wody, by skutecznie analizować sytuacje, rosną twoje szanse na wyjście cało z opresji. Udar cieplny Im więcej wody tracisz na obniżenie temperatury ciała, tym mniej jej dociera do narządów wewnętrznych. Pojawiają się zawroty głowy, omdlenia i wymioty. Jeśli szybko nie zaradzisz sytuacji, kryjąc się w cieniu i uzupełniając płyny, procesy termoregulacji (z których najważniejszym jest pocenie się) ulęgną całkowitemu zatrzymaniu. Skóra stanie się gorąca i sucha, dojdzie do zaburzenia świadomości i koordynacji ruchów, a wkrótce potem – do śmierci. Co robić Zapobiegaj przegrzaniu się organizmu. Ofiara udaru musi być schłodzona i przekazana fachowej opiece medycznej. W warunkach pustynnych może to być szalenie trudne, zrób wiec wszystko, by nie dopuścić do czarnego scenariusza. Najskuteczniejszym sposobem obniżenia temperatury ciała jest polewanie ofiary zimna woda. Inne metody to obłożenie jej od stóp do głów zmoczonymi zimnymi tkaninami i wachlowanie. Wcześniej trzeba znaleźć cień. Burza piaskowa Burze piaskowe i pyłowe nawiedzają Wielkie Równiny w Ameryce Północnej, Półwysep Arabski, pustynie Azji, Sahare i inne suche rejony świata. Nadciągająca nawałnica może mieć postać burej skłębionej ściany wysokości nawet półtora kilometra. Jeśli panuje nienaturalna cisza i duchota, może to być sygnał zbliżającej się burzy. Znajdź miejsce osłonięte od wiatru, cały owiń się szczelnie jakimś materiałem, zasłon nos i usta chustka albo inna tkanina. Głód Nawet kilkutygodniowy post nie stanowi zagrożenia dla zdrowia i życia, choć nie należy do przyjemnych. Korzystaj z lokalnego menu w postaci szarańczy, mrówek, jaszczurek i roślin tylko pod warunkiem, że jesteś absolutnie pewny co do ich jadalności. Poszukiwanie jedzenia często kosztuje więcej potu i kalorii, niż jest to warte. Do tego sam proces trawienia pochłania duże ilości wody, więc gdy mamy deficyt tej ostatniej, lepiej nie śpieszyć się z kolacją. Zwierzęta Pustynie obfitują w stworzenia potencjalnie niebezpieczne dla człowieka. Na szczęście większość z nich podziela twoja niechęć do zawierania bliższej znajomości. Nie panikuj – tragiczne w skutkach konfrontacje z pustynnymi zwierzętami należą do rzadkości, warto jednak przestrzegać kilku prostych zasad. Nigdy nie chodź boso. Nie wkładaj rąk pomiędzy skały, krzaki i w zagłębienia bez sprawdzenia, co się w nich kryje. Zawsze dokładnie wytrzepuj buty i ubrania, zanim je włożysz. Przed snem sprawdź, czy w twoim śpiworze nie ma współlokatora. Na obszarach obfitujących w węże stąpaj twardo i pewnie, dając gadom szanse na usuniecie się z drogi. Jeśli dostrzeżesz węża, omiń go powoli szerokim łukiem. Rzeczy, które ułatwia przeżycie na pustyni Kapelusz - Do ochrony głowy przed intensywnymi promieniami słońca. Szerokie rondo zasłoni dodatkowo oczy, które wymagają okularów przeciwsłonecznych. Ubranie - Bluza z długimi rękawami zasłoni skórę przed słońcem, przez co będziesz się mniej pocić. Znak wełny to nie przypadek – runo owiec merynosów zapewnia ochronę przed promieniowaniem UV. Wełniane ubranie przyda się też w zimne pustynne noce. Prezerwatywa - Nie służy do tego, o czym właśnie myślisz, ale do transportu wody, gdy nie masz kanistrów. Trudno o lepsze naczynie, skoro lateksowy balonik przeszedł liczne próby sprawdzające jego wytrzymałość na pękanie. ABC przetrwania Schronienie - Jakość schronienia zależy od dostępności budulca. Śpiwór lub folia termiczna (NRC) rozpięte na krzakach zapewnia cień w czasie największego upału. Jeśli okolica obfituje w roślinność, możesz sie pokusić o budowę prostego szałasu z gałęzi liści, dającego większy komfort w gorące dni i lodowate noce. Woda - Odnajdywanie wody na pustyni wymaga ogromnego doświadczenia i wiedzy. Forsowna wędrówka w poszukiwaniu źródła może skrócić okres przetrwania z dni do godzin – powinna być podejmowana tylko w ostateczności. Obecność wody mogą zdradzać wydeptane ścieżki dzikich zwierząt lub niektóre rośliny, np. sykamory. Pozostałości wody z pory deszczowej maja szanse się zachować pod powierzchnia ziemi w zakolach okresowych potoków lub w głębokich skalnych szczelinach. Pamiętaj, że każde naturalne źródło wody może zawierać niebezpieczne bakterie i pierwotniaki. Zatrucie pokarmowe powoduje zazwyczaj znaczna utratę płynów, co na pustyni ma tragiczne konsekwencje, dlatego zawsze uzdatniaj wódę za pomocą filtra, tabletek puryfikacyjnych, jodyny bądź gotowania. Praktyczna skuteczność metod takich jak np. destylacja słoneczna jest znikoma i nie rekompensuje nawet strat poniesionych przy ich zastosowaniu. Trzeba wykopać dziurę przynajmniej metrowej głębokości i półtorametrowej średnicy. Kopanie na pustyni, zarówno piaszczystej, jak i kamienistej, nawet za pomocą odpowiednich narzędzi jest bardzo trudne. Większość ludzi w sytuacji awaryjnej nie ma łopaty, a wiec będzie się posługiwała patykiem albo kawałkiem skały. Przeciętna destylarka produkuje w granicach 0,5 litra na dobę, trzeba byłoby więc mieć ich całą baterię, żeby pokryć minimalne dzienne zapotrzebowanie na wodę. Jedzenie - Głód to w dużej mierze stan umysłu. Mięso większości zwierząt jest jadalne, choć niekoniecznie smaczne. Owady są łatwym do pozyskania źródłem białka, podobnie jak ptasie i jaszczurcze jaja. Nie próbuj polować na zwierzęta jadowite – rolę myśliwego i zwierzyny mogą się szybko odwrócić. Odróżnienie roślin trujących od tych jadalnych nie należy do łatwych. W razie wątpliwości lepiej obejść się smakiem. Orientacja - Dobra mapa i kompas to podstawa. Przy określaniu stron świata możesz się kierować słońcem, gwiazdami i naturalnymi elementami krajobrazu. Pasma wydm zazwyczaj układają się w określonym kierunku, wyznaczanym przez dominujące wiatry. Jeśli nie wiesz, gdzie jesteś lub dokąd masz iść, zostań na miejscu! Prawdopodobieństwo, że ktoś cię znajdzie, jest najwieksze właśnie tam. Wzywanie pomocy - Przed wyjazdem przekaz zaufanej osobie wszelkie informacje na temat obszaru, w który się udajesz, planowanej trasy i daty powrotu. Telefon satelitarny lub stosunkowo niedroga radiopława EPIRB (patrz: środowisko wodne na str. 20) znacznie zwiększają szanse powodzenia akcji ratunkowej. Do zwrócenia uwagi ekip poszukiwawczych przydadzą się niewielkie lusterko i gwizdek. Jeśli poszukiwania trwają po zmroku, średniej wielkości ognisko będzie widoczne z wielu kilometrów. Z owocem mango przez pustynie Początkowo wszystko wyglądało prosto. Jestem w Etiopii, chce dojść do Kenii. Przed sobą mam 260 km pustyni. Nie miałem mapy, kompasu, GPS-a, namiotu. Miałem – za ciężki plecak, 4-litrowy kanister na wodę, kij do podpierania się i jedno mango. Etiopska policja mnie ostrzegała – przez pustynie nie wiedzie żadna droga, mieszkają tam plemiona polujące na ludzi. Pod zakrwawionym bandażem, którym owinąłem sobie ramie, schowałem paszport, pieniądze i pożegnalne listy do rodziny. Wyglądałem jak ofiara wypadku – liczyłem na to, że nikt nie będzie że mnie zrywał opatrunku. Pierwszy dzień był najgorszy. Tak przynajmniej myślałem pierwszego dnia. Nie brakowało mi wody, nie byłem zmęczony, ale miałem świadomość, że zachowuje się jak idiota. Po dwóch miesiącach włóczenia sie po Etiopii postanowiłem zrobić coś nowego. Na przykład przejść przez pustynie do Kenii. Byłem ciekaw, czy nieprzygotowany człowiek to przeżyje. Szedłem śladami nomadów. Każdy krok przybliżał mnie do Kenii, ale oddalał od wody, hotelu i bezpieczeństwa. Pierwszą noc spędziłem przy studni. Po brązową wodę przyszli nomadowie i z kanistrami na głowach odeszli w pustynie. Kolejne dni były gorsze. Już nie mogłem się cofnąć. Bałem się, że się zgubie, umrę z pragnienia i upału. Mango trzymałem jak ostatnia deskę ratunku. Na każdym postoju rozpinałem śpiwór miedzy plecakiem a wbitym w ziemie kijem i brałem łyk wody. Po jakichś pięciu dniach spotkałem Mojżesza. Chłopiec z jednego z pustynnych plemion wracał ze szkoły w Kenii. Zabrał mnie do wioski. Jego matka dała mi „red bulla” – mleko wymieszane z bydlęca krwią. Ja wyjąłem mango. Następnego dnia Mojżesz odprowadził mnie kilka kilometrów i powiedział, pokazując kierunek: – Tam Kenia. Jeszcze dwa dni. Jak mantrę odliczałem kolejne metry. Odwracałem myśli od pragnienia, ssać płaski kamyk. Aby nie dać się sparaliżować przez lek, myślałem o seksie. Pierwszego dnia po rozstaniu z Mojżeszem znalazłem wysychającą studnie. Do kanistra udało mi się zebrać trochę wody. Drugiego dnia woda się skończyła. Nie miałem już siły, z pragnienia szalałem. Chciałem zrzucić ciężki plecak i biec przed siebie. Upadłem przed potężną wydmą niemal zasłaniającą niebo. Musiałem się napić. Zacząłem sikać na dłoń. Ciemny, prawie czerwony mocz smakował strasznie – był gorzki, ale mokry. Płakałem ze strachu. Pusty kanister, pusty pęcherz. Według Mojżesza powinienem być juz w Kenii. A jeśli zabłądziłem i zamiast ścieżką ludzi poszedłem szlakiem zwierząt? Po godzinie gorączkowych majaków i leków wspiąłem się na wydmę. Za nią zobaczyłem budynki pierwszej chrześcijańskiej misji w Kenii. Edi Pyrek Podróżnik, dziennikarz, autor kilku książek. Jeździ po całym świecie, wydając możliwie najmniej pieniędzy. Imał się różnych zajęć, m.in. szkolił polityków. Zobacz także: Pustynie, Oazy... - Relacje z wypraw, opowiadania podróżnicze