Tajemnicze bunkry w gęstwinie mazurskiego lasu. Czy ukryto w nich Bursztynową Komnatę?
Mamerki, formalnie klasyfikowane jako niezamieszkana osada leśna, to dziś przede wszystkim synonim ciszy, bujnej przyrody i przystań dla szukających wytchnienia żeglarzy. Nie można jednak zapomnieć, że malowniczy mazurski las ma mroczną tajemnicę. Co skrywają Mamerki? Bunkry, a dokładnie – jeden z największych i najlepiej zachowanych kompleksów bunkrów III Rzeszy w Europie.
Spis treści: Betonowy kompleks w mazurskim lesie Budowa miasta-twierdzy Muzeum o niezrównanej autentyczności Bunkry w Mamerkach to bez wątpienia coś więcej niż tylko atrakcja turystyczna. To pomnik historii o niezrównanej autentyczności. W przeciwieństwie do ruin, nienaruszone mury oferują niepokojąco prawdziwe doświadczenie obcowania z mroczną przeszłością. Pozwalają odwiedzającym stąpać po tych samych korytarzach, którymi chodzili architekci jednego z najkrwawszych frontów w historii ludzkości. Betonowy kompleks w mazurskim lesie Niewielka osada leśna rozciąga się w sercu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, w miejscu, gdzie szmaragdowe wody jeziora Mamry spotykają się z nieukończonym Kanałem Mazurskim. Wędrując gęstym, wilgotnym lasem, gdzie jedynym dźwiękiem jest nieustające brzęczenie komarów, w odległości ok. 8 km od Węgorzewa natrafia się na przysłonięte gęstwiną betonowe kolosy. Porośnięte mchem i drzewami, przypominają relikty dawnej cywilizacji. To jednak nie starożytne świątynie, a element machiny wojennej nazistowskich Niemiec. Budowa miasta-twierdzy Decyzja o budowie kompleksu, znanego Niemcom jako Mauerwald, zapadła w październiku 1940 roku. Miała to być Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH – Oberkommando des Heeres), strategiczne centrum dowodzenia przygotowywanej inwazji na Związek Radziecki, znanej pod kryptonimem „Operacja Barbarossa”. Wybór lokalizacji nie był żadnym przypadkiem. Gęste lasy i rozległe jeziora zapewniały doskonały kamuflaż. Z logistycznego punktu widzenia kluczowa była bliskość granicy z ZSRR. Prace postępowały błyskawicznie. Główna faza budowy trwała zaledwie 8 miesięcy (do wiosny 1941 roku). Na terenie o powierzchni ok. 250 ha pracowało ponad 2 tys. robotników. Dla zachowania tajemnicy, wmawiano im, że budują tajną fabrykę chemiczną. Aby uniemożliwić im poznanie całościowego planu, brygady robotnicze były regularnie przenoszone między różnymi placami budowy, co uniemożliwiało im złożenie fragmentów w spójną całość. Do 1944 roku wzniesiono tam około 250 obiektów, w tym 30 potężnych schronów żelbetowych. Najpotężniejsze z nich mogły przetrwać bezpośrednie trafienie bombą lotniczą. Samowystarczalny kompleks Należy jednak podkreślić, że wielki kompleks był czymś więcej niż tylko skupiskiem schronów. Niemcy stworzyli samowystarczalny organizm – prawdziwe tajne miasto. Mauerwald miał własne ujęcie i stację uzdatniania wody. Znajdowały się tam awaryjne generatory prądu i kotłownie. Nie zabrakło też infrastruktury socjalnej. Działały tam obiekty takie jak kuchnia, kasyno oficerskie, szpital, poczta, a nawet kino i sauny. W ten sposób naczelne dowództwo było izolowane od brutalnej rzeczywistości wojny, którą z tego miejsca kierowano. Centrum dowodzenia Od 22 czerwca 1941 roku, dnia ataku na ZSRR, aż do grudnia 1944 roku, Mamerki były wojskowym „mózgiem” operacji na froncie wschodnim. To właśnie stamtąd dowodzono 3-milionową armią, a bunkier łączności (kryptonim „Anna”) był centralnym węzłem komunikacyjnym dla całego frontu. Wśród najważniejszych postaci stacjonujących w Mamerkach byli: dowódca Wojsk Lądowych feldmarszałek Walther von Brauchitsch, szef Sztabu Generalnego generał Franz Halder, twórca niemieckiej broni pancernej generał Heinz Guderian, generał Friedrich Paulus, który później przeszedł do historii jako dowódca 6. Armii pod Stalingradem. O randze tego miejsca świadczą również wizyty najważniejszych osobistości III Rzeszy i jej sojuszników. Adolf Hitler gościł tam czterokrotnie, często w towarzystwie Benito Mussoliniego. Kwaterę odwiedzali także przywódcy państw sojuszniczych: Miklós Horthy z Węgier, Ion Antonescu z Rumunii oraz fiński marszałek Carl Mannerheim. Muzeum o niezrównanej autentyczności Obecnie Mamerki to prężnie działający kompleks muzealno-turystyczny. W jednym z bunkrów działa Muzeum II Wojny Światowej, które jako jedyna tego typu placówka w Europie jest w całości poświęcone frontowi wschodniemu. Na mierzącej ponad 1000 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej można podziwiać imponujące makiety: bitwy pod Kurskiem (o powierzchni 24 metrów kwadratowych), bitwy o Stalingrad (o powierzchni 16 metrów kwadratowych), dioramę przedstawiającą zamach na Hitlera. Ogromną atrakcją tego miejsca jest replika Bursztynowej Komnaty. Nie znalazła się tam przypadkiem. Już od lat krążą legendy, według których to właśnie w bunkrach w Mamerkach Niemcy mogli ukryć zrabowany skarb o niewyobrażalnej wartości. W 2016 i 2017 roku prowadzono tam nawet profesjonalne poszukiwania. Na terenie kompleksu znajduje się też replika niemieckiego okrętu podwodnego. Należy podkreślić, że nie jest to jedynie fotograficzna atrakcja. Do makiety można wejść, by przez chwilę poczuć się jak załogant U-Boota. Inne atrakcje kompleksu to między innymi: tunel łączący bunkry nr 28 i 30, wieża widokowa o wysokości 38 metrów (najwyższa na Mazurach), z której roztacza się fantastyczna panorama jeziora Mamry i okolicznych lasów. Eksploracja bunkrów Kompleks w Mamerkach jest podzielony na trzy strefy – Miasto Brygidy (gdzie znajdowała się między innymi poczta i centrum łączności), Fritz (gdzie mieściły się siedziby najważniejszych przywódców) i Quelle (będąca siedzibą Generalnego Kwatermistrzostwa). Zwiedzający mogą zobaczyć 30 niezniszczonych bunkrów. W niektórych znajduje się odtworzone wyposażenie. Jednymi z najciekawszych obiektów są znajdujące się w strefie Quelle tzw. bunkry giganty, których ściany mierzą do siedmiu metrów grubości. Te masywne schrony zachowały się w dobrym stanie, dzięki czemu można tam zajrzeć do każdego z pomieszczeń. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Bombowe” znaleziska na Westerplatte. Tylko w marcu odkryto blisko 50 niebezpiecznych przedmiotów
Tylko w marcu saperzy odkryli na terenie półwyspu Westerplatte w Gdańsku 49 „przedmiotów niebezpiecznych” i ponad 180 historycznych artefaktów. Nie wszystkie zabytki pochodzą jednak z okresu II wojny światowej.
W tym artykule: Świadectwa walk – ciągle skryte pod ziemią Westerplatte Najnowsze badania Westerplatte Nie tylko II wojna światowa Westerplatte zna chyba każdy Polak. To bardzo symboliczne miejsce dla historii naszego kraju i zmagań związanych z Niemcami w czasie II wojny światowej. 1 września 1939 r. o świcie niemiecki okręt Schleswig-Holstein ostrzelał Wojskową Składnicę Tranzytową na tym półwyspie, rozpoczynając tym samym II wojnę światową. Polscy żołnierze bronili się na Westerplatte przez 7 dni. Świadectwa walk – ciągle skryte pod ziemią Westerplatte Od kilku lat trwają prace mające na celu stworzenie na Westerplatte Muzeum Westerplatte i Wojny 1939 funkcjonującego jako oddział gdańskiego Muzeum II Wojny Światowej. „Będzie to miejsce skupione wokół trzech symboli: autentyzmu pola bitwy, polskich postaw w czasie II wojny światowej i początku wybuchu tego tragicznego konfliktu” – czytamy na stronie internetowej placówki. W związku z tym na dużym obszarze trwają prace mające na celu „wyczyszczenie” terenu również z potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów. Mimo że od zakończenia wojny minęło blisko 80 lat, to Westerplatte ciągle skrywa pod ziemią świadectwa krwawej historii. Muzeum II Wojny Światowej poinformowało właśnie o efektach prac przeprowadzonych przez saperów pod nadzorem archeologicznym. Jak podał serwis Nauka w Polsce, w okresie od 19 do 29 marca 2024 r. odkryto 49 „przedmiotów niebezpiecznych”, które przekazano do neutralizacji oraz ponad 180 historycznych artefaktów. Najnowsze badania Westerplatte Oczyszczanie terenu Westerplatte rozpoczęło się w 2016 roku. Cel: zapewnienie bezpieczeństwa zarówno pracownikom muzeum, jak i turystom odwiedzającym półwysep. Prace saperskie wykonują żołnierze z 43. Batalionu Saperów Marynarki Wojennej, Kompania Saperów Batalionu Inżynieryjnego z 2 Pułku Saperów z Kazunia Nowego oraz specjaliści z prywatnych firm. W tym roku pracowano w czterech miejscach: na torowisku przy ulicy Sucharskiego, na zalesionym terenie przy parkingu, na działkach wzdłuż falochronu i za falochronem do bulwaru. – Do dzisiaj specjaliści spenetrowali obszar o powierzchni ponad 13,5 ha, czego rezultatem było znalezienie ponad 4,7 tys. niebezpiecznych przedmiotów. W tym 3 bomb lotniczych, z których jedna, o wadze 500 kg, znajdowała się zaledwie 30 cm pod powierzchnią gruntu – mówi kierownik Działu Archeologicznego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku Filip Kuczma cytowany przez serwis Nauka w Polsce. Wśród innych zneutralizowanych przedmiotów było blisko 200 pocisków artyleryjskich, elementy amunicji strzeleckiej, granaty moździerzowe i ręczne czy zapalniki. Trudno uwierzyć, że przetrwały 80 lat. Nieznane wcześniej kolorowe zdjęcia z II wojny światowej Kolorowe zdjęcia z czasów II wojny światowej to prawdziwa rzadkość. Dlatego każda zachowana w kolorze fotografia z tego okresu wywołuje ogromne emocje i pozwala, choć na chwilę, poczuć du... Nie tylko II wojna światowa Mimo że w powszechnej świadomości Westerplatte ściśle związane jest z II wojną światową, to historia tego miejsca jest zdecydowanie dłuższa i bardziej złożona. W trakcie poszukiwań znaleziono blisko 3,8 tys. przedmiotów związanych z historią Westerplatte od XVIII w. po czasy powojenne. Znaleziska są naprawdę różnorodne. Wśród nich odkryto zabytki będące świadectwem starć z czasów walk o sukcesje polską i z okresu napoleońskiego: kule armatnie i pociski muszkietowe. Znaleziono też monety i naczynia. Jednak Westerplatte to nie tylko historia związana z wojskowością i działalnością wojenną. Od lat trzydziestych XIX w. rozwijało się tam uzdrowisko, gdzie działał kurort z domem zdrojowym. W jego skład wchodziły łazienki nadmorskie i rozległy park. Powstały domy letniskowe, a pod koniec XIX wieku 120-metrowe molo. Wszystko to sprawiło, że Westerplatte odwiedzało rocznie 140 tys. turystów. Odkryte w czasie ostatnich badań ozdobne kafle piecowe pochodzą właśnie z tego okresu. Źródła: Nauka w Polsce, Muzeum II Wojny Światowej. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera
Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów.
Idę ostrożnie przez sosnowo-bukowy las. Nogawką zahaczam o kawałek zardzewiałego drutu kolczastego. Nagle tuż przed moim nosem wyrasta pokryta mchem betonowa ściana. Bunkier, jeden z wielu, który przetrwał tu od czasów II wojny światowej. Znajduję się na terenie Führerhauptquartier – kwatery głównej Adolfa Hitlera zwanej Gniazdem Os, Wilczą Jamą lub po prostu Wilczym Szańcem. Stoję przed bunkrem, którego ściany liczą 5–6 m grubości, a strop dochodzi do 8 m. Ze ścian wystają zardzewiałe rury i stalowe pręty. Wewnątrz panuje przenikliwy ziąb i mimo ciepłych ubrań dostaję gęsiej skórki. Podchodzę do ogromnych żelaznych drzwi przypominających sejf w banku. Są niesamowicie ciężkie i mimo usilnych starań nie udaje mi się ich przesunąć nawet o milimetr. W podłodze i w suficie widać specjalne otwory na zapadki. Kwaterę główną Hitlera budowano w latach 1939–1940, ale przez cały czas wojennej zawieruchy nie zaprzestano jej rozbudowy i unowocześniania. Powstało w efekcie ok. 80 obiektów, w tym 70 bunkrów ze zbrojonego betonu i cegły. Budowa była utrzymywana w ścisłej tajemnicy – o działaniach Niemców w lesie Gierłoż nie wiedziała ani okoliczna ludność, ani obce wywiady. Według niektórych prace nad „jakimiś” fortyfikacjami rozpoczęły się w tamtejszym lesie już w 1936 r. Większość jest jednak przekonana, że budowa bunkrów ruszyła tuż przed lub zaraz po inwazji na Polskę – liczono się z koniecznością prowadzenia dalszych działań wojennych na wschodzie. Dlaczego na kwaterę główną zostały wybrane Mazury? Ze względu na bliskość działań wojennych i z powodu sprzyjających warunków przyrodniczych. Wysokie drzewa i gęste krzaki świetnie maskowały betonowe bunkry, uniemożliwiając obserwację życia kwatery zarówno z ziemi, jak i z powietrza. Bliskość lotnisk polowych, linii kolejowej i dobrze utrzymanej szosy zapewniała sprawną komunikację ze światem zewnętrznym. Zaletą terenu była też niewielka liczba mieszkańców Kętrzyna i okolicznych wsi, którą gestapo mogło łatwo kontrolować. Zabudowania kwatery tworzyły niegdyś zwarty, prostokątny kompleks, który przecinały szosa i linia kolejowa. Betonowe konstrukcje miały żelbetonowe ściany i stropy kilkumetrowej grubości, albo też ściany z cegieł, a dachy z żelbetonu. Największą ciekawość wzbudza oczywiście to, co ukryto pod ziemią. Na zdjęciach, które zachowały się z tamtych lat, można zobaczyć obszerne pomieszczenia w niczym nieprzypominające tych niewielkich, mieszczących się na powierzchni bunkrów. Czyżby zatem kwatera główna miała jakieś podziemia? Być może, do dziś jednak nie udało się ich odnaleźć. Oglądając zniszczone bunkry, trudno uwierzyć, że kiedyś szaniec tętnił życiem. Załoga liczyła ok. 2 200 osób, a w jej skład oprócz oficerów sztabowych, łączników i innych wojskowych wchodzili także fryzjerzy, kucharze, lekarze, sekretarki i stenografowie. Wejścia pilnowali specjalnie „wyselekcjonowani” SS-mani z Leibstandarte, czyli gwardii przybocznej wodza. Dla większego bezpieczeństwa kwaterę otoczono zasiekami z drutu kolczastego oraz polem minowym (w latach 1953–1955 unieszkodliwiono tu ponad 54 tys. min). Co kilka metrów rozmieszczono wieżyczki obserwacyjne i stanowiska CKM-ów. Dodatkowo obiekty na terenie kwatery były zamaskowane. Na dachach przykrytych warstwą ziemi rosły trawa i drzewa, zaś wszelkie ubytki w drzewostanie uzupełniano specjalnymi atrapami z rur, na które naciągano siatkę maskującą. W „Wilczym Szańcu” znajdowały się trzy strefy bezpieczeństwa. Najważniejsza była I strefa, związana bezpośrednio z osobą Naczelnego Wodza. Mieściła jego osobistą kwaterę, w której odbywały się strategiczne narady. Dostęp do niej miały nieliczne osoby, legitymujące się stałymi lub czasowymi przepustkami. Poza tym na terenie kwatery głównej znajdowały się: centrala telefoniczna, wydział personalny wojsk lądowych, adiutantury osobiste, batalion przyboczny Hitlera, wydziały sztabowe sił zbrojnych Wehrmachtu, centrala dalekopisowa, naczelne dowództwo Marynarki wojennej i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Oprócz tego mieściły się tam: kotłownia, dwie herbaciarnie, trzy kasyna, sauna i najpotężniejszy obiekt całego kompleksu – schron przeciwlotniczy. W styczniu 1945 r. Armia Czerwona zajęła pobliskie Węgorzewo. W nocy z 24 na 25 stycznia wysadzenia kwatery głównej Hitlera dokonali niemieccy saperzy z Grupy Korpuśnej generała Eduarda Hausera. Wszystkie dokumenty i akta zostały skrupulatnie zniszczone. Ci, którzy przebywali w szańcu podczas wojny, zachowali na jego temat daleko posunięte milczenie. Nikt niczego nie zdradził. Do dziś bardzo trudno ustalić przeznaczenie poszczególnych budynków. Nie ma planów ani map, a prawdziwe podziemia kwatery nadal pozostają nieodkryte.
Te bunkry wyglądają jak rzeźby. Amerykański fotograf się nimi zachwycił [GALERIA]
Po wojnie próbowano się ich pozbyć na wiele sposobów. Jednak okazały się zbyt silne i przetrwały wybuchy, podtopienia, a nawet zawały gruntu. Po latach przypominają tragedię wojny. Jonathan Andrew objechał kraje zachodniego frontu dokumentując betonowe konstrukcje. Jego zdjęcia są tajemnicze, mroczne ale i piękne.
Źródło: National Geographic News oraz Jonathan Andrew
"Opalanie ekstremalne". Kocham słońce. Szczególnie w Himalajach i na Antarktydzie. Ten numer Travelera stawia kropkę nad i w kontekście rozważań na temat mojej natury podróżnika. Przyznaję – jestem dziwakiem. Zrobiłam sondę wśród znajomych, z czym kojarzy im się hasło „w stronę słońca”, które jest tematem przewodnim tego numeru. – Plaża! – Karaiby! – Afryka! A ja… Kiedy myślę „słońce”, widzę Himalaje i poranek na Evereście, który rozświetlony wygląda zachwycająco. Przypominają mi się też chwile z wyprawy na Antarktydę. Pierwsze promienie zobaczyłam po tygodniu „dupówki”, jak wspinacze nazywają czas załamania pogody, w trakcie którego siedzi się w namiocie. I oszalałam ze szczęścia! Bo słońce to dla mnie nie tylko ciepło, ale przede wszystkim nadzieja na okno pogodowe i możliwość dalszego wspinania. Może po prostu nie lubię siedzieć bezczynnie? A leżenie na plaży to nie moja bajka? Wyjątek robię tylko dla mojej córki, z którą jeżdżę nad polskie morze. Ale dla zachowania równowagi zawsze zabieram ją też do Szczyrku. Zdobywamy z plecakami Skrzyczne. To właśnie tam, szczęśliwe, zerkamy w stronę słońca. Ze szczytu. I opalamy się w najlepszym, bo górskim, słońcu! Martyna Wojciechowska
SPIS TREŚCI Fotoreportaż Arktyka. Lodowa kraina zwierząt Planeta Travelera Wieści ze świata Kierunek kultura Podróżuj z głową Tanie podróżowanie Kambodża. Na obiedzie z Angeliną Miejsca miesiąca Seszele na tydzień. Namysłów na weekend Zoom na zabytek Palmyra. Królowa pustyni Zostań tubylcem Nowy Rok po szkocku Etyka podróżnika Uchodźcy w kurortach Podróże w ciepło–zimno RPA. Jeden kraj. Setki kultur Panama. Nie tylko dla panów w kapeluszach Rosja: Syberia bez tajemnic Malawi: Afryka, w której rządzi uśmiech Finlandia: Oko w oko ze św. Mikołajem Wyprawy No limits Pustynne safari w Radżastanie Adventure Warto spróbować: Zdobywamy lodospady Test Travelera: Sprzęt do wspinaczki lodowej Adventure: Botswana. 100 procent natury Raport specjalny Regina Pilsztyn, czyli największa polska podróżniczka XVIII w. Przerwa techniczna Świat na patelni Pierogi podbijają świat Swoją drogą Igor Zalewski o tym, co go grzeje, a co ziębi Family Wszystko o podróżach z dziećmi Tajlandia: Rodzinny rejs marzeń Zdrowie w podróży Apteczka w tropikach Europa: Szlak bajkowych bohaterów Polska na weekend Żywe Muzeum Porcelany w Ćmielowie – nowy cud Polski Zbieracze pamiątek: Co przywieźć z podróży Gadżety: W plecaku małego podróżnika Akademia foto: Najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz
Największe działa baterii artyleryjskich, jakie w ogóle zainstalowano na lądzie, stały w czasie wojny na Helu.
W sezonie na Półwyspie Helskim tysiące turystów paradują w strojach kąpielowych z ręcznikami. Ale pomiędzy nimi przemykają czasem postacie w panterkach, z saperkami i wykrywaczami metalu. Idą chwilę tym samym deptakiem, po czym nagle skręcają w las i znikają za wydmami. Odkrywają inny, mniej znany półwysep: uzbrojony po zęby, ogromny, naturalny „pancernik”, który choć nie pływał po morzu, to wychodząc daleko w jego wody, stanowił silny obiekt strategiczny Marynarki Wojennej. Instalowane na jego „pokładzie” działa mogły kontrolować ruch statków na Zatoce Gdańskiej, a pociski dosięgały wybrzeży i portów w Gdyni i Gdańsku (odległych o jakieś 20 km). Przez długi czas rzeczywistością półwyspu było odcięcie od świata i rygor wojskowy strefy przygranicznej: posterunki, rogatki, ograniczenie ruchu mieszkańców, legitymowanie turystów. Aż wreszcie wojsko ustąpiło i nadeszły czasy penetracji zakazanych miejsc po drugiej stronie ogrodzenia z drutu kolczastego. Na półwyspie są trzy rodzaje drutu: polski przedwojenny, niemiecki z czasów wojny i polski powojenny. Pierwsze przymiarki do wykorzystania półwyspu w celach militarnych były robione w latach 20. XX w. Oceniono, że odległość granicy z Niemcami od Gdyni i Oksywia jest niebezpiecznie mała i postanowiono uczynić z Helu główny punkt ochrony polskiego wybrzeża. Liczyło ono ledwie 140 km, z czego prawie połowę stanowił sam półwysep. Najważniejszy obiekt z tego czasu to 31. Bateria im. Heliodora Laskowskiego, tzw. cyplowa (znajduje się na cyplu wieńczącym helską „kosę”). Perełką militarnej historii Helu są bez wątpienia stanowiska baterii Schleswig-Holstein, zabytek na skalę światową. Po zajęciu półwyspu Niemcy prawie natychmiast przystąpili do budowy swoich umocnień i największej w swoim czasie baterii artyleryjskiej. Zamontowane na niej działa o kalibrze 406 mm miały lufy długości 21 m. Mogły wystrzeliwać pociski o wadze przeszło 1 tony na odległość ponad 40 km! Na fortyfikację składały się 3 stanowiska ogniowe, schrony dla załogi i magazyny amunicji. Bateria była praktycznie samowystarczalna. Do dziś w dobrym stanie przetrwały sale sypialne i socjalne załogi, kuchnia z olbrzymim piecem do wypiekania chleba, warsztaty i liczne magazyny. Nad wszystkim górowała 30-metrowa wieża do kierowania ogniem, teraz nazywana „mysią wieżą”. Całość połączono kolejką wąskotorową i drogami wewnętrznymi. Niedawno obiekty odrestaurowano za pieniądze Unii Europejskiej – teraz mieści się w nich Muzeum Obrony Wybrzeża. Nie tylko sama miejscowość Hel była ufortyfikowana. Bunkry i stanowiska ogniowe były rozsiane po całym półwyspie. Jedne z ciekawszych znajdują się w okolicach Jastarni. Wiele zabytków militarnych wojsko udostępniło turystom. Najciekawsze połączono szlakiem, ale część pozostała nieznana lub niedostępna – kilometry wzmacnianych betonem okopów, torpedownie sterczące z wód zatoki, ukryte w lesie magazyny min, podziemna elektrownia, zbiorniki na ropę. Prawie pod każdą wydmą można wyszukać łuski, pasy wojskowe, niewypały. Nie zawsze trzeba kopać – wiatr przesuwa piasek i historia odkrywa się sama. No to w drogę - Hel Muzeum Obrony Wybrzeża – codz. 10.00–19.00. Bilet normalny 6 zł, ulgowy 4 zł. (www.helmuzeum.pl) 27. Bateria Artylerii Stałej – w Helu, za portem rybackim (przedłużenie Bulwaru Nadmorskiego). Ośrodek Oporu Jastarnia Rejonu Umocnionego Hel – 3 km na zachód od Jastarni.
Przez cały mój pobyt w Albanii tłukły mi się po głowie słowa, które kilka dni przed wyruszeniem na Bałkany przeczytałam w Jadąc do Babadag Stasiuka. Najbardziej dokuczliwe było jedno zdanie: „To jest ciemna studnia, w głąb której powinni zerknąć ci, którym się wydaje, że bieg rzeczy został ustalony raz na zawsze”.
Najciemniejszym miejscem w tej studni było Bajram Curri, miasto nazwane imieniem i nazwiskiem albańskiego działacza niepodległościowego, urodzonego w Kosowie. Wyrosło pośrodku niczego, zbudowane od zera w czasach komunistycznych, by służyć jako centrum administracyjne okręgu Tropoja na północnym wschodzie Albanii. Zatrzymaliśmy się tam, żeby kupić coś do jedzenia. Przy skrzyżowaniu rozłożyły się bazar, sklepy spożywcze, z narzędziami i chińską tandetą. Szukaliśmy chleba. W jednym ze sklepików pan powiedział po niemiecku, aby szukać „drugich czarnych drzwi”, i wskazał ręką kierunek. Weszliśmy w podwórka. Otaczały nas bloki – z dziesiątkami talerzy satelitarnych, odpadającym tynkiem, który nigdy nie widział farby. Każde okno miało inny kolor i kształt, balkony połatano cegłami, między nimi sznurki z bielizną. To były prawdziwe pomniki ku czci prowizorki. Mieliśmy się przekonać, że wiele prowincjonalnych miasteczek w Albanii, a także przedmieścia dużych miast, wygląda podobnie żałośnie, ale Bajram Curri najwyraźniej stanowiło esencję żałości. Nie można zaczynać opowieści o Albanii od wychwalania jej uroków, dobrej kuchni, ładnej muzyki czy życzliwych ludzi. Najpierw trzeba pokazać jej szpetną stronę. Bo ten kraj, zniszczony przez niemal pół wieku komunistycznych rządów Hodży, jest czasami tak brzydki, że można od razu uciec, np. na miłe wybrzeże Chorwacji. Dopiero gdy wzrok przywyknie, niejako nauczy się omijać wszechobecne śmieci i często koszmarną architekturę, okazuje się, że są tu miejsca niezwykłe – jak choćby wioska Theth, bajeczne – jak dolina rzeki Vjosa, czy stare – jak miasto Butrint. Zanim znaleźliśmy się w Bajram Curri, jechaliśmy do Komani krętą szosą prowadzącą wzdłuż rzeki Drin przez niemal bezludne góry. W Komani nie było nic poza potężną zaporą i betonowym mostem, pod którym ktoś urządził knajpkę. Tam kończyła się droga, gorzej – kończył się świat, ale po sztucznym jeziorze kursował prom do BregËlumË. Popłynęliśmy następnego ranka. Woda miała kolor malachitu, wokół wznosiły się lesiste stoki i monumentalne skalne ściany. Przychodziło na myśl, że płyniemy skandynawskim fiordem, ale pod pokładem była Albania – ubrane na czarno stare kobiety, wystylizowana młodzież i mężczyźni trzaskający kostkami domina o blaty stołów. Były też śmieci na podłodze, które na koniec rejsu poleciały za burtę – rozciągnęły się kolorową smugą na gładkim malachicie. Bo śmieci są piątym żywiołem Albanii. Zobaczyliśmy je od razu po przekroczeniu granicy. Leżały wszędzie – przy drogach, na zboczach, w korytach rzek, wąwozach. Wzdłuż dróg ciągnęły się niekończące się wysypiska gruzu i ziemi, a bliżej Tirany – stosy zardzewiałych karoserii. Apogeum tego żywiołu stanowiły wyrzucone na śmietnik bunkry. Okrągłe, przykryte półkolistą czapeczką, z jednym otworem strzelniczym lub dwoma, wyglądają jak betonowe ufoludki wpatrujące się w milczeniu z poboczy, rowów, gajów oliwnych, ze wzgórz, z plaż. Są symbolem Albanii, pamiątką po czasach panowania Envera Hodży. Pomysł ich wybudowania zrodził się w chorym umyśle dyktatora po tym, gdy Albania pozostała sama na arenie międzynarodowej. Wcześniej Hodża zrobił generalne porządki – przeprowadził reformę rolną, znacjonalizował przemysł, bankowość i transport. Kiedy zerwał stosunki z państwami Europy Wschodniej i ZSRR, zwrócił się w stronę Chin. Ale pod koniec lat 70. XX w. popadł w konflikt także z tym krajem. Wtedy, ogarnięty obsesją napaści ze strony innych państw, nakazał utworzyć system bunkrów mających zatrzymać wroga. Tak rozpoczęła się budowa „albańskiej linii Maginota”. Każda rodzina musiała wznieść jeden bunkier według ustalonego wzoru – jednoosobowego żelbetowego grzybka. Ponoć dyktator osobiście przeprowadził inspekcję pierwszego z bunkrów. Mimo zapewnień konstruktora, że prototyp wytrzyma atak czołgu, Hodża wepchnął go do środka i nakazał bombardowanie. Beton wytrzymał. Pytanie, czy człowiek też? Piszą, że bunkrów jest w całej Albanii 600 lub nawet 700 tys., ale to nieprawda. Z roku na rok ta liczba się zmniejsza. Wprawdzie nie da się ich zdetonować, lecz można wyrwać je z ziemi i odsunąć, by zrobić miejsce pod budowę nowych domów, gmachów, dróg. Tylko nieliczne są ułaskawiane, głównie te duże, wieloosobowe – pomalowane jaskrawą farbą stały się barami piwnymi i atrakcją turystyczną. Opuściliśmy prom po trzech godzinach rejsu i pojechaliśmy do doliny Valbonë, o której wyczytaliśmy, że jest widowiskowa i otoczona wysokimi górami. Po drodze zatrzymaliśmy się w Bajram Curri. W miasteczku kończył się asfalt, po kilku kilometrach pojawiły się zwały kamieni i tłucznia; powstawała lepsza droga, która ułatwi obcokrajowcom dotarcie do ładnego zakątka, a miejscowym – przepędzanie stad owiec i kóz. Będzie wygodniej, ale nie piękniej. Roboty drogowe rozryły malowniczą dolinę. Zatrzymaliśmy się po godzinie czy dwóch jazdy w górę rzeki Valbonë. Potężne nagie szczyty tonęły w chmurach. Na jednej ze skalnych ścian ujrzeliśmy pomurnika – małego szarego ptaka, który podfruwając, rozkładał na chwilę skrzydła, błyskając czerwonymi piórkami. W Polsce jego zobaczenie graniczy z cudem. Ściana z pomurnikiem wznosiła się tuż nad wartkim nurtem Valbonë. Jej woda miała niezwykły, butelkowoniebieski kolor. W ogóle woda w Albanii miewa wyjątkowe barwy. Na przykład ta w Niebieskim Oku (Syri i Kaltër), przy drodze łączącej Sarandę z Jergucat. Zaskakująco lazurowe źródło zdołano zbadać tylko do głębokości 50 m. W ciągu sekundy z wielkiej dziury w skale wypływa 7,5 m3 wody i tworzy szeroki na kilka metrów rwący potok. Kiedyś plebs nie mógł oglądać tego bajecznego miejsca ukrytego wśród starych rozłożystych drzew – odpoczywała tu, polowała i łowiła ryby partyjna elita. Sceneria doliny Valbonë przypominała nam znajdującą się po sąsiedzku rozległą i głęboką dolinę rzeki Shale z niezwykłą wioską Theth. W czasach komunizmu i wcześniej wieś była kurortem, dzięki czemu zachowała swój charakter, m.in. tradycyjne domy z kamienia pokryte gontem. Na zimę zostaje tu tylko 20–30 z około setki rodzin, w październiku spada śnieg i odcina dolinę od świata. Do Theth pojechaliśmy zaraz po przekroczeniu granicy albańskiej. Za Bogë skończył się asfalt, później zaczęły się strome serpentyny, które zaprowadziły nas do Ukośnej Przełęczy (1630 m). Tam zobaczyliśmy, dokąd tak naprawdę zmierzamy – przed nami szczerzyły się fantastyczne białe zęby Alp Północnoalbańskich lub, jak ktoś woli, Gór Przeklętych. Rozciągają się na granicy Albanii, Czarnogóry i Kosowa i uchodzą za najdziksze góry Europy. Nawet Turcy Osmańscy, którzy podbili tereny dzisiejszej Albanii w XV w., odpuścili sobie nawracanie na islam mieszkańców tych ziem. Pierwszego dnia w Theth poszliśmy w stronę przełęczy, którą miejscowi przedostają się do sąsiedniej doliny. Szczyty wokół miały ponad 2500 m, wszystkie były nagie i doskonale odbijały dźwięki strzałów, które usłyszeliśmy za sobą. Broń w albańskich domach nie jest niczym niezwykłym. Gdy w 1997 r. załamała się gospodarka i doszło do zamieszek, niezadowoleni obywatele splądrowali magazyny z bronią i nigdy jej nie oddali. Może to były salwy na wiwat? Porachunki między klanami? Tradycja wendety odrodziła się po upadku komunizmu, głównie na północy Albanii, w wersji bardziej anarchistycznej. Zwyczaj zemsty rodowej nakazuje ukaranie śmiercią sprawcy zabójstwa lub innego mężczyzny z jego rodziny. To pociąga za sobą kolejny odwet i tak może być bez końca. W Theth zachowała się wieża, gdzie ukrywali się mężczyźni, których bliscy byli „we krwi”. Rodzina, u której się zatrzymaliśmy, zakrzywiła nam nieco czasoprzestrzeń. Agatina, najstarsza w familii, wyjęła własnoręcznie wykonany strój ludowy – sztywną wełnianą spódnicę, białą bluzkę, dziesięć chust, wyszywany złotem kaftan, pierścionki, paski, chusteczki, kolie, różaniec, wełniane skarpety i buty na obcasie – i z pomocą pozostałych kobiet włożyła to wszystko na mnie. Udawałam pannę młodą, nalewałam rakiję, potrząsałam czarną grzywką doszytą do jednej z chust i podnosiłam zalotnie woal. Ociekałam też potem, bo wrzesień w Theth okazał się ciepły. Żałuję, że tylko przejechaliśmy przez Szkodrę. Spieszyliśmy się, by jednego dnia dotrzeć z Theth do Komani. To był początek wyprawy i wjeżdżając do Szkodry, włączyliśmy GPS, żeby poprowadził nas na wylotówkę. Poprowadził, tyle że nie przez centrum, a bocznymi ulicami, na których widok obiecałam sobie, że w „Szkaradzie” moja noga więcej nie postanie. Kilka dni później kupiłam album ze starymi fotografiami Albanii. Wiele zrobiono w czasach panowania osmańskiego, czyli przed 1913 r. Ukazywały piękną zabudowę Szkodry, zniszczoną przez trzęsienie ziemi i buldożery Hodży, oraz dziewczyny z Theth w strojach ludowych (może była na nich także Agatina?). Zdjęcia pochodziły ze zbiorów Fototeki w Szkodrze, w której archiwach znajduje się 150 tys. szklanych negatywów. Trzeba będzie wrócić do tego miasta, by obejrzeć Albanię w jej dawnej krasie. Berat, uważany za najstarsze miasto albańskie, zamieszkane od kilku tysiącleci, ukoił ten żal. Wszystkie okna białych domków krytych dachówką patrzą na płynącą w dole rzekę Osum. Brukowana ulica wiedzie na szczyt wzgórza, do starej twierdzy. Zachowało się tam kilka cerkwi, w tym św. Bogurodzicy z 1797 r., w której założono Muzeum Ikon. Trzeba je odwiedzić, bo pokazuje dzieła największego albańskiego pisarza ikon, Onufrego. Poza tym starych sakralnych zabytków nie ma w Albanii wiele. Gdy Hodża w 1967 r. ogłosił swój kraj pierwszym państwem ateistycznym, zaczęło się burzenie świątyń albo, w najlepszym razie, zamienianie ich na magazyny i hale sportowe. Z twierdzy oglądaliśmy panoramę miasta z potężnym masywem Tomorri w tle. Później zeszliśmy na główny plac z cerkwią i meczetem, których bliskie sąsiedztwo obrazuje panującą tu teraz tolerancję religijną. Usiedliśmy w barze i patrzyliśmy na dzień powszedni Albanii, na mężczyzn pijących kawę i grających w domino, na autobusy czekające na odjazd do Tirany. Z Beratu ruszyliśmy na wybrzeże Adriatyku. Spędziliśmy noc rozbici w zaśmieconej lagunie, za miejscowością Topojë. Z jednej strony mieliśmy szarą plażę z przewróconymi bunkrami i plamami mazutu, z drugiej – posterunek straży przybrzeżnej. Nikt nas o nic nie pytał. Przez całą noc od morza dochodziły odgłosy detonacji. Rankiem ustaliliśmy źródło tego hałasu – to był połów ryb z użyciem dynamitu. Woda, ciepła i mętna, nie zachęcała do kąpieli. Pojechaliśmy dalej, nad Morze Jońskie, na Albańską Riwierę. Saranda jest największym kurortem riwiery, ma ładną promenadę obsadzoną palmami i zatokę z widokiem na Korfu. Ale my zjedliśmy tam tylko lody i uciekliśmy z tego miasta, otoczonego betonowymi szkieletami przyszłych hoteli. Na kąpiel zatrzymaliśmy się jeszcze przed Sarandą – w zatoce Spile, pod Himarë. Były tam kamienista plaża długości może 200 m, kemping za grosze, słońce i krystaliczna woda. Na horyzoncie majaczyły greckie wyspy; nocą patrzyliśmy na płynące z Korfu promy, rozświetlone niczym choinki. Korfu widzieliśmy też z ruin starożytnego miasta Butrint. To jedno z tych stanowisk archeologicznych, gdzie na powierzchni ziemi zostało wyjątkowo dużo do zobaczenia: amfi teatr, baptysterium z V w., bazylika, kolumny, mozaiki, mury obronne, bramy i wenecki zamek, w którym starannie urządzono muzeum. Amfi teatr był jedyny w swoim rodzaju – woda jeziora Butrinti, otaczającego miasto, przesiąkła i zalała scenę, ułożono więc drewniany podest. Na nim tańczą zespoły ludowe i odbywają się wybory miss Albanii. Kilka dni później kąpaliśmy się w ciepłych źródłach. Za Përmet porzuciliśmy bajeczną dolinę rzeki Vjosa, zamkniętą dwutysięcznymi szczytami, i przy zardzewiałej tablicy z ledwie widocznym napisem „Banja” skręciliśmy z głównej drogi. Zatrzymaliśmy się dopiero w korycie dopływu Vjosy, przed mostem osmańskim. W powietrzu czuliśmy siarkowodór. Lecznicze wody o różnej temperaturze i nasileniu smrodu wypływały ze skał po obu stronach rzeki i napełniały prowizoryczne baseny. Moczyliśmy się w nich godzinami, chłonąc ciszę i patrząc na góry. W Gjirokastër byliśmy o dwa dni za wcześnie – w średniowiecznej twierdzy górującej nad miastem dopiero montowano scenę do odbywającego się tu co cztery lata Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Ludowej. Z murów patrzyliśmy na pokryte szarym łupkiem dachy XIX- -wiecznych domów. Tu urodziło się dwoje z trójki najbardziej znanych obywateli Albanii – Enver Hodża i pisarz Ismail Kadare. Trzecia osoba to Matka Teresa z Kalkuty. Rzecz zdumiewająca – w Gjirokastër nie było śmieci. Poza tym na starówce życie toczyło się normalnie: miejscowi siedzieli w barach, działały zakłady krawieckie, tylko kilka sklepów sprzedawało pamiątki dla turystów. Hotel Sopoti też niczego nie udawał i dlatego go wybraliśmy. Wyglądał jak gotowa scenografi a do fi lmu z okresu socrealizmu: gołe posadzki, szare ściany, niemal puste patio, w którym nasze kroki odbijały się echem. Zostaliśmy tam aktorami na jedną noc. W Ersekë, mieście zagubionym w górach, zatrzymaliśmy się na chwilę, żeby kupić wodę. Jechaliśmy wtedy do KORCZY, w kierunku granicy z Macedonią. Stare rozłożyste platany ocieniały zakurzoną ulicę, na której kręcili się mężczyźni. Patrzyliśmy na siebie z ciekawością – taką, z jaką w dzieciństwie zaglądało się w głąb studni.
Setki kilometrów szlaków wodnych, rowerowych i pieszych uatrakcyjniają wypoczynek nad wodą.
Giżycko, serce Mazur, nazywane jest, trochę na wyrost, „letnią stolicą Polski”. W sezonie tętni życiem za sprawą żeglarzy okupujących port i przystanie. Melodie pieśni żeglarskich rozbrzmiewają nie tylko w twierdzy Boyen, w której co roku (w tym 17–19 lipca) odbywa się znany festiwal „Szanty w Giżycku”, ale także w tawernach i na plaży. Wycieczkę rowerową wokół mazurskich jezior zaczynamy od dworca kolejowego w Giżycku. Kierujemy się na zachód wzdłuż torowiska oraz brzegu jeziora Niegocin, a następnie przejeżdżamy przez sterowany ręczną korbą most obrotowy. Dzięki skomplikowanemu systemowi przekładni tę stutonową konstrukcję może obsługiwać jeden człowiek. Sześć razy dziennie (między 8.05 a 19.05) operator obraca most wzdłuż brzegu, tak aby mogły przepłynąć statki białej floty mazurskiej. Ruch samochodowy i pieszy zostaje wstrzymany. Niecierpliwi mogą skorzystać z zawsze czynnego, ale pozbawionego jakiegokolwiek uroku mostu na ul. Obwodowej. Po przeprawie jedziemy do twierdzy Boyen ze względów strategicznych ukrytej między jeziorami: Niegocin i Kisajno. Budowla wzniesiona w 1856 r. przez Prusaków dla obrony Prus Wschodnich przed Rosjanami jest najlepiej zachowaną XIX-wieczną twierdzą w Polsce i jednym z najciekawszych obiektów architektury militarnej tego okresu. Następnie opuszczamy miasto, kierując się w stronę Gierłoży, maleńkiej wsi pod Kętrzynem, liczącej zaledwie 20 mieszkańców. Główną atrakcją Gierłoży jest ukryty w pobliskim lesie Wilczy Szaniec, czyli zespół bunkrów z II wojny światowej – bez wątpienia jeden z najciekawszych przykładów fortyfikacji wojennych. W bunkrach mieściła się kwatera Hitlera, w której jeden z jego oficerów usiłował dokonać zamachu na wodza III Rzeszy. Grube na 7 m zbrojone mury bunkrów, rozmiary leśnego kompleksu i związane z nim wydarzenia robią wrażenie. Na kolejne wojenne pamiątki trafi my po drodze do Węgorzewa. W lesie w pobliżu Mamerek mieściła się główna kwatera niemieckich sił lądowych. Stoi tam 30 niezniszczonych betonowych schronów. Po zwiedzaniu wsiadamy na rowery i jedziemy do Trygortu nad jeziorem Mamry. Ciepłą, płytką i czystą wodę upodobały sobie raki, które koczują w zakamarkach piaszczystego dna w pobliżu cypla Zwierzyniecki Róg. Grzechem byłoby nie zatrzymać się nad brzegami jeziora i nie zafundować sobie odświeżającej kąpieli. Sprzyjające błogiemu leniuchowaniu miejsca znajdziemy także nad zacisznym jeziorem Stręgiel, gdzie zatrzymujemy się na nocleg. Po dniu spędzonym na siodełku – przyszła pora na korzystanie z wakacyjnych przyjemności. W oczekiwaniu na smażoną na ognisku kiełbasę rozkładamy się wygodnie na karimacie i podziwiamy mazurskie pejzaże. Nad tafl ą jeziora (obowiązuje tu strefa ciszy) co i raz pluskają szczupaki, które – oprócz sandaczy, okoni, węgorzy, leszczy i rzadkich w Polsce jazi – ściągają wędkarzy nad porośnięte oczeretami brzegi. By cieszyć się nadzieją złowienia taakiej ryby, trzeba w Giżycku kupić pozwolenie (w sklepie wędkarskim albo na poczcie). Rankiem następnego dnia wyruszamy do Puszczy Boreckiej. Przeważającą jej część stanowią lasy, głównie: grądy, bory, olsy, łęgi. Gnieździ się w nich ok. 140 gatunków ptaków m.in.: dzięcioł białogrzbiety, orzeł bielik, orlik krzykliwy, rybołów, bocian czarny. Oprócz zwierzyny łownej: głównie jeleni, saren i dzików żyją tu także łosie, bobry i wilki. Podczas jazdy rozglądamy się dokoła, wypatrując szybującego wysoko bielika lub żyjących na wolności żubrów. Jedno i drugie wymaga szczęścia większego niż na safari. Stado bizonów liczące ok. 60 osobników unika kontaktu z ludźmi i prawdopodobnie żaden rowerzysta jeszcze się na nie nie natknął. Dla wygody turystów zbudowano zagrodę w okolicy Woliska, w której przebywa kilka żubrów. Z pomostu widokowego w spokoju można podziwiać te majestatyczne zwierzęta. Zagroda jest otwarta tylko podczas karmienia żubrów (w czerwcu w godz. 8.00–10.00, w lipcu 7.00–9.00, w sierpniu i we wrześniu 9.00–11.00 oraz wieczorami między 17.00 a 20.00). Chcąc zdążyć na śniadanie żubrów, w trasę trzeba wyruszyć o świcie. Puszcza rozpościera się na terenie pagórkowatym. Nagrodą za wysiłek podczas podjazdów będą zdjęcia żubrów wykonane w Wolisku, a w drodze powrotnej kąpiel nad jeziorem Kruklin. Niedrogie pola biwakowe i czysta woda w jeziorze zachęcają do dłuższego odpoczynku. Nad Kruklin spod dworca w Giżycku prowadzi także szlak pieszy (3 godz. marszu), który wiedzie nad jezioro Gołdapiwo, gdzie można wypożyczyć kajak. Warto też rozważyć spływ rzeką Sapiną przecinającą jeziora Kruklin i Gołdapiwo. Ta malowniczo wijąca się rzeka ze względu na długość (ok. 30 km), urodę i infrastrukturę turystyczną idealnie nadaje się na weekendowy wypad. I dzień – 65 km, II dzień – 58 km Leśne pola biwakowe (paleniska i śmietniki to jedyne udogodnienia) na południowym brzegu jez. Stręgiel i wschodnim jez. Kruklin (niezbędną dobra mapa Mazur). Ceny: 2 zł od osoby, 3 zł za namiot. Twierdza Boyen – 6 zł. Wilczy Szaniec – 10 zł. Bunkry w Mamerkach – 5 zł. Wypożyczenie kajaka nad jez. Gołdapiwo – 20 zł za dobę. Spływ Sapiną: dwudniowy – 120 zł (2-osobowy kajak plus transport) tel. (87) 421 70 77.
Wprawdzie wciśnięty między większe wyspy wydaje się leżeć na uboczu, lecz niegdyś był tu ważny port przeładunkowy imperium holenderskiego. Statkami płynęły stąd na Zachód korzenie i inne cenne towary kolonialne. Dzisiaj gwarny port, targ owocowy i rybny, meczety, stare fortyfikacje, pałac sułtański i schludne murowane domy układają się wzdłuż brzegu niczym paciorki nanizane na jedyną biegnącą wokół wybrzeża drogę na wyspie. Strome zbocza są zalesione i niemal bezludne. Jeśli ktoś ma trochę szczęścia, w lesie dostrzeże olśniewającego rajskiego ptaka o szmaragdowej piersi, z dwoma długimi, białymi piórami zwisającymi z ramion niczym peleryna. Nazwa naukowa ptaka, Semioptera wallacii, upamiętnia tego, który go po raz pierwszy opisał – Alfreda Russela Wallace’a. Ten młody brytyjski przyrodnik na przełomie lat 50. i 60. XIX w. prowadził na Malajach badania terenowe. Nie pozostała po nim na Ternate żadna tablica ani pomnik. A przecież to właśnie stąd 9 marca 1858 r. Wallace wysłał pocztowym parowcem list, który miał znaczne konsekwencje dla teorii ewolucji. Adresatem listu był W.P. Karol Darwin. Do przesyłki Wallace dołączył rozprawę O tendencji różnych odmian do ciągłego oddalania się od typu pierwotnego. Był to efekt dwóch nocy pośpiesznej twórczości wywołanej iluminacją doznaną podczas gorączki oraz 10 lat badań i przemyśleń. Opisywał w nim teorię ewolucji (choć jej tak nie nazywał) dokonującej się przez dobór naturalny (tego wyrażenia też nie użył), niezwykle zbliżoną do hipotezy, którą sam Darwin, uznany przyrodnik, postawił już wcześniej, ale jeszcze nie zdecydował się ogłosić. W nauce takie zbiegi okoliczności zdarzają się często. Oto teorię, którą znamy jako darwinizm, sformułowali niemal równocześnie Darwin i młody badacz Alfred Russel Wallace. Może i historię tę wspomina się w podręcznikach o biologii ewolucyjnej, ale wiele osób nie ma o niej pojęcia. Wallace, za życia cieszący się sławą młodszego współodkrywcy teorii ewolucji oraz przyrodnika i socjologa, po śmierci w 1913 r. został zapomniany. Ostatnio autorzy publikacji popularnych oraz naukowcy, zwłaszcza biografowie Darwina, znowu zajęli się jego badaniami. Nagrobek Wallace’a w wiosce Broadstone nie jest już zarośnięty i zaniedbany. Niedawno jego podobizna dołączyła do portretu Darwina wiszącego od dawna w sali konferencyjnej Towarzystwa Linneuszowskiego w Londynie. To właśnie na posiedzeniu tego stowarzyszenia naukowego 150 lat temu, 1 lipca 1858 r. wieczorem, ogłoszono wspólne odkrycie Darwina i Wallace’a. Jego dzieła teraz zaczynają ukazywać się drukiem lub są umieszczane w internecie. Historycy nauki przyznają mu pozycję twórcy biogeografii ewolucyjnej (nauki o tym, gdzie żyją jakie gatunki żywych istot i dlaczego właśnie tam). Jako pierwszy przedstawił hipotezę mimikry adaptacyjnej (upodabnianie się zwierząt bezbronnych do zwierząt zdolnych do obrony) oraz zauważył konieczność ochrony różnorodności biologicznej. Mimo to większość osób, które w ogóle słyszały o Alfredzie Russelu Wallasie, uważa go za mniej znanego partnera Karola Darwina. Takiego, co miał pecha, bo był drugi. Wallace, jeden z największych badaczy terenowych XIX w., był wielkim indywidualistą. Drażliwy i efemeryczny, wierzył w okultyzm, seanse spirytystyczne i frenologię (związek między ukształtowaniem czaszki a cechami psychicznymi). Wypowiadał się przeciw szczepieniom na ospę i popierał upaństwowienie majątków ziemskich. Biografowie mają problem z wyjaśnieniem, jak w jednym człowieku, wybitnym empiryku i skrupulatnym naturaliście mogły współistnieć błyskotliwe zdolności naukowe, radykalne przekonania społeczne i irracjonalne fanatyzmy. W naszym artykule pokazujemy człowieka, którego barwne życie było wielką przygodą – podróżniczą i naukową. Tekst: David Quammen
|Spis treści - grudzień 2008 Wallace. Rzecz o człowieku, który omal nie został Darwinem. Herod. Złoczyńca mniejszy niż się sądzi, za to wielki budowniczy. Dinozaury. Błotna pułapka przechowała dla nas dramatyczną scenę. Mars. Czerwona Planeta fascynuje nas nie mniej niż naszych przodków. Stocznia. Kolebka „Solidarności” znów przeżywa trudne chwile. Tylko dla prenumeratorów Benoy Behl. Oświecenie w mroku indyjskich grot.