Budda porzucił wspaniały pałac, by wieść żywot żebraka. Legenda wielkiego mędrca jest żywa do dziś
Budda, wielki przewodnik duchowy, żył i nauczał ponad dwa i pół tysiąca lat temu, przynajmniej tak uważa wielu naukowców. Należy jednak podkreślić, że historia księcia, który porzucił wszelkie wygody życia, by osiągnąć stan duchowego oświecenia, w dużej mierze oparta jest na legendach. Nic więc dziwnego, że w wielu fragmentach brzmi niewiarygodnie. Co wiemy na temat założyciela najsłynniejszego systemu religijno-filozoficznego?
Spis treści: Narodziny przyszłego Przebudzonego W poszukiwaniu prawdy Dar wiedzy dla świata Założyciele wielkich religii albo sami nazwali się bogami, albo twierdzili, że ich działania są boską wolą. W przypadku twórcy buddyzmu było inaczej. Siddahartha Gautama, choć urodził się uprzywilejowany i dorastał w całkowitej izolacji od faktycznego obrazu otaczającego go świata, nie twierdził, że jest kimś więcej niż tylko człowiekiem. Nie inspirowała go żadna wyższa siła. Co więcej, swoim uczniom przekazał, że człowiek sam sobie jest panem i nikt i nic nie rządzi jego przeznaczeniem. Narodziny przyszłego Przebudzonego Jak głoszą tradycyjne podania, przyszły Budda żył w północnych Indiach, w V wieku p.n.e. Przyszedł na świat w arystokratycznym rodzie Siakjów, którego głową był król Siuddhodana. Królewska para długo nie mogła doczekać się następcy tronu. Pewnej nocy 40-letniej królowej Mai przyśniło się, że biały słoń z sześcioma kłami wchodzi w jej ciało. Królewscy mędrcy uznali to za proroctwo. W ich interpretacji, niezwykły sen oznaczał, że władczyni powije wyjątkowe dziecko. Chłopiec urodził się niespodziewanie, gdy królowa odbywała podróż do wioski Lumbini (dzisiejszy Nepal). Otrzymał imię Siddhartha. Król, pragnąc poznać przyszłość swojego jedynego syna, wezwał do pałacu Asitę. Gdy mędrzec ujrzał dziecko, zaśmiał się i zapłakał. Zapytany o tę reakcję, wyjaśnił, że syn Suddhdhany będzie wiódł dobre życie i wpłynie na wiele osób, jednak on sam tego nie doczeka. Życie w „złotej klatce” Gdy chłopiec dorastał, król zauważył, że jego syn jest nieprzeciętnie wrażliwy. Uznał, że tak wyjątkowe dziecko nie może stykać się z bólem i cierpieniem, którego nie brakuje na świecie. Poza tym nie pragnął dla niego życia mędrca. Chciał, by wyrósł na godnego następcę tronu, nie na świętego. Młody Siddhartha Gautama został zamknięty w pałacu, odizolowany od chorób, starości i wszelkich nieszczęść i otoczony luksusami, które przynależały się księciu. Wiódł idylliczne życie, nie zdając sobie sprawy, że prawdziwy świat wygląda inaczej. W wieku 16 lat poślubił księżniczkę Jasodharę, z którą doczekał się syna. Jednak ani rodzina, ani luksusowe życie nie były w stanie oderwać jego myśli od świata za pałacowymi murami. Siddhartha nieustannie naciskał na ojca, by ten pozwolił mu wyjść na zewnątrz. Gdy książę miał 30 lat, król w końcu uległ i zorganizował dla syna podróż powozem. Zadbał, żeby zobaczył iluzoryczny świat, w którym nie ma starości i biedy. Jednak Siddhartha dostrzegł w wiwatującym tłumie starą kobietę. Nie wiedział, na kogo tak naprawdę patrzy. Gdy zapytał o to woźnicę, ten wyjaśnił mu, że to czeka każdego człowieka. Później zauważył chorego i nieboszczyka i zrozumiał, że życie nieuchronnie zmierza do śmierci, a droga ta wiedzie przez cierpienie. Na końcu swojej podróży napotkał szukającego wyzwolenia od bólu mędrca. On uświadomił mu można próbować zaradzić gehennie. W poszukiwaniu prawdy Po powrocie do pałacu, Siddahartha nie mógł przestać myśleć o tym, co zobaczył. Rozumiał już, że przed chorobami i starością nikt nie ucieknie, nawet jego uprzywilejowani bliscy. Nie potrafił już cieszyć się dobrami, które go otaczały. Wspaniałe pałace (miał ich trzy, na porę gorącą, deszczową i zimną) i ogrody porośnięte bujną roślinnością i wypełnione majestatycznymi zwierzętami przestały robić na nim wrażenie. Postanowił opuścić pałac, by wieść żywot ascety. Pewnej nocy zgolił włosy i brodę, założył żebracze łachy, kazał osiodłać swojego konia i wyjechał. W tradycji buddyjskiej moment ten określa się mianem Wielkiego Odejścia. Od tamtej pory Siddahartha wiódł skrajnie ascetyczny żywot, tylko po to, by dotrzeć do prawdy. Spotkał na swojej drodze wielu wybitnych nauczycieli, od których czerpał wiedzą, ale wciąż czuł, że to za mało. Dołączył więc do kilku ascetów, którzy umartwiali się najsurowszymi praktykami. Po sześciu latach zrozumiał, że asceza jest w istocie tym, czym jest życie w luksusie – prowadzącą donikąd skrajnością. Chwilę później dziewczynka imieniem Sudziata wręczyła mu ryż i mleko. Mimo zgorszenia towarzyszy, przyjął poczęstunek. Usiadł wtedy pod figowcem i przysiągł sobie, że nie wstanie, aż nie osiągnie pełnego przebudzenia. Dziś ta roślina jest znana jako drzewo bodhi. To właśnie tam Siddahartha i stał się Buddą, czyli Przebudzonym. Dar wiedzy dla świata Niebawem zaczął udzielać pierwszych nauk. Opowiadał swoim uczniom o Czterech Szlachetnych Prawdach i Ośmiorakiej Ścieżce. Przez 40 lat przemierzał Indie, dzieląc się swoją wiedzą. Budda zmarł w wieku około 80 lat, w Kusingarze. Jego uczniowie przekazywali dalej jego nauki, aż dotarły do centralnej, południowo-wschodniej i wschodniej Azji. Dziś buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Historia czy legenda? Ta opowieść brzmi niewiarygodnie? Nie bez przyczyny. Dzieje Buddy zostały spisane dopiero po kilku stuleciach od jego śmierci i nie ulega wątpliwości, że w dużej części składają się z legend. Nie można zatem nazwać Siddaharthy Gautamy postacią w pełni historyczną, bo nie sposób ustalić żadnych faktów z jego życia. Wielu historyków wyraża jednak przekonanie, że ktoś taki rzeczywiście żył i nauczał w V wieku p.n.e., natomiast żadne fakty na ten temat nie są znane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Jakie są jego kluczowe założenia?
Buddyzm narodził się w Indiach, ale idee „nauki przebudzonego” wykroczyły dalece poza Azję. Tak naprawdę alternatywy dla tradycyjnych systemów religijnych, afirmujących jednego boga, szukają ludzie na całym świecie. Jakie są kluczowe założenia buddyzmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyjski światopogląd Różnorodność ścieżek Buddyzm w japońskiej interpretacji Buddyzm tybetański Gdy Budda porzucił życie księcia i został nauczycielem, nauki, które głosił, trafiały przede wszystkim do mieszkańców subkontynentu indyjskiego. Po jego śmierci, w ciągu pięciu wieków rozprzestrzeniły się na centralną, południowo-wschodnią i wschodnią Azję. Współcześnie buddyzm (w sanskrycie i języku pali Buddha Dharma, czyli „nauki przebudzonego”) ma wielu wyznawców także na Zachodzie. Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyzm od początku wymyka się prostym klasyfikacjom. Nauk tych nie można jednoznacznie określić mianem systemu filozoficznego ani religii. To coś w rodzaju połączenia jednej i drugiej kategorii. Nauki Buddy można uznać za nonteistyczny system religijny i filozoficzny. W odróżnieniu od większości religii, buddyzm nie koncentruje się na pojęciu boga i stwórcy. W doktrynie buddyjskiej pojęcia te mają marginalne znaczenie, ale należy wspomnieć, że o ile jej wyznawcy nie afirmują żadnego boga, to także nie negują jego istnienia. Ich ostatecznym celem jest natomiast osiągnięcie oświecenia i wyzwolenia. W centrum buddyzmu stoi zatem samodoskonalenie duchowe. Sama definicja religii jest płynna i zależna od kulturowego kontekstu. Nonteistyczna istota tego systemu stoi w opozycji do zachodniego rozumienia tego pojęcia, najczęściej opierającego się na wierze w osobowego boga. W systemie buddyjskim takie bóstwo jest nieobecne. Budda był człowiekiem – nauczycielem, nie bogiem. System ten obejmuje jednak praktyki duchowe, etykę, wspólnotę i ścieżkę do transcendencji, zatem nie brakuje w nim punktów zbieżnych z choćby dominującym na starym kontynencie katolicyzmem. Buddyjski światopogląd Celem buddyjskiej praktyki jest doświadczenie trwałego szczęścia poprzez oświecenie i urzeczywistnienie potencjału umysłu. Buddyści wierzą, że może tego dokonać każdy człowiek. W jaki sposób? System oparty na czterech prawdach W centrum nauk Buddy stoją Cztery Szlachetne Prawdy. Stanowią one istotę buddyjskiego światopoglądu, oferując zarówno „diagnozę” ludzkiego cierpienia, jak i praktyczną drogę do jego zakończenia. Prawda o Cierpieniu (Dukkha). Pierwsza prawda głosi istnienie cierpienia. Sam termin „dukkha” jest rozumiany nie tylko jako ból fizyczny. Buddyści rozpatrują to pojęcie także w kategoriach uniwersalnego doświadczenia niezadowolenia, ulotności i nietrwałości. Obejmuje narodziny, starzenie, chorobę, śmierć, rozpacz, ból, rozłąkę i niezaspokojone pożądanie. Prawda o Przyczynie Cierpienia (Taṇhā). Jak głosi druga prawda, przyczyną wszelkich cierpień człowieka jest przywiązanie do pragnień, czyli taṇhā. W szerszym kontekście, jest to związane z pragnieniem zmysłowej przyjemności (kāma taṇhā), stawania się (bhava taṇhā, np. chęć bycia kimś lub osiągnięcia sukcesu) i niebytu (vibhava taṇhā, np. pragnienie pozbycia się cierpienia czy gniewu). Istotą jest odpuszczenie tych pragnień, ale bez osądzania i chęci pozbycia się ich siłą. Prawda o Ustaniu Cierpienia (Nirodha/Nibbāna). Trzecia prawda zakłada możliwość całkowitego wygaśnięcia cierpienia (Nirodha), Jest to równoznaczne z osiągnięciem stanu nirwany (Nibbāny), w którym pożądanie zanika, a umysł osiąga absolutny spokój, pustkę i brak przywiązania. Prawda o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia (Aṭṭhangika Magga). Czwarta prawda głosi, że drogą do pokonania cierpienia jest Szlachetna Ośmioraka Ścieżka. Droga do wyzwolenia Pod tym pojęciem kryje się praktyczny przewodnik, prowadzący do wyzwolenia, spokoju, wygaśnięcia wszelkiego cierpienia, wiedzy, oświecenia i nirwany. Jak wskazuje na to sama nazwa, na Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę składa się osiem wzajemnie wspierających się elementów, podzielonych na trzy kategorie, którymi są: mądrość, moralność i koncentracja. Taka struktura czyni nauki Buddy niezwykle pragmatycznym systemem, oferującym nie obietnice zawarte w abstrakcyjnych doktrynach, a namacalne metody poprawy jakości życia. Elementami mądrości są: Właściwy Pogląd (sammā diṭṭhi) – pod tym pojęciem kryje się zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd i natury rzeczywistości, w tym nietrwałości i braku trwałego „ja”; Właściwa Intencja (sammā saṅkappa) – zakłada rozwój wewnętrznych czystości, czyli zamiarów, w których nie ma miejsca na chciwość, złą wolę i szkodliwość. Elementy moralności to: Właściwa Mowa (sammā vācā) – to powstrzymanie się od kłamstwa, obelg i wypowiedzi niemających sensu; Właściwe Działanie (sammā kammanta) – pod tym pojęciem kryje się życie bez wyrządzania krzywdy sobie i innym, powstrzymanie się od zabijania, kradzieży i nieskromności; Właściwy Sposób Życia (sammā ājīva) – to unikanie zawodów i czynności przynoszącego szkodę innym istotom. Z kolei na koncentrację składają się: Właściwy Wysiłek (sammā vāyāma) – to systematyczna praca nad rozwijaniem pozytywnych stanów umysłu i eliminowanie negatywnych myśli; Właściwa Uważność (sammā sati) – to rozwijanie świadomości ciała, uczuć, umysłu i przedmiotów umysłu, bycie obecnym „tu i teraz”; Właściwa Koncentracja (sammā samādhi) – pod tym pojęciem należy rozumieć praktykę medytacyjną, której celem jest rozwój skupienia i osiągnięcie zrównoważonego, spokojnego umysłu. Buddyjskie rozumienie istnienia Z buddyjskim rozumieniem istnienia nierozerwalnie związane są dwie koncepcje: karmy i reinkarnacji. Obie stanowią potężną podstawę etyczną, na której buddyści opierają swój światopogląd. Sanskryckie słowo „karma” oznacza dosłownie „działanie” lub „czynienie”. W buddyzmie wskazuje na działanie motywowane intencją, które prowadzi do przyszłych konsekwencji. Owe intencje są decydującym czynnikiem w określeniu rodzaju odrodzenia w samsarze, czyli cyklu wcieleń. Podkreślenie ich roli w karmie ma fundamentalne znaczenie, bo nie samo działanie, a motywacja stoi za jego karmicznymi skutkami. Reinkarnacja, czyli odrodzenie się, stoi w centrum buddyzmu, podobnie jak w pozostałych indyjskich religiach. Kontinuum umysłowe jednostki, wraz z jej talentami i naturalnymi instynktami, przechodzi z poprzednich wcieleń do przyszłych. To, czy człowiek odrodzi się w ciele ludzkim, zwierzęcym czy innej formie, zależy od motywacji jego czynów. Należy jednak podkreślić, że szczęście lub jego brak w kolejnych życiach nie jest formą nagrody czy kary, a naturalną konsekwencją prawa przyczyny i skutku. Reinkarnacja a dusza Jak to się ma do Właściwego Poglądu i koncepcji braku trwałego „ja”? Doktryna buddyjska zakłada, że życie, śmierć i reinkarnacja są jak film, w którym każda klatka jest inna, ale wszystkie razem tworzą spójną całość. Występuje między nimi ciągłość. Różnorodność ścieżek Buddyzm rozwinął się w wiele różnorodnych tradycji, dostosowanych do lokalnych kultur i potrzeb. Choć poszczególne odmiany tej filozofii nadal oparte są na wspólnych fundamentach, to wskazują na nieco odmienne ścieżki do oświecenia. Therawada (Droga Starszych) Therawada to najstarsza zachowana gałąź nauk Buddy. Jest to jedyna szkoła wywodząca się z tradycji Sthaviravada, która przetrwała do dziś. Kładzie nacisk na indywidualne wyzwolenie i osiągnięcie stanu arahanta – osoby wyzwolonej z cierpienia dzięki zrozumieniu Czterech Szlachetnych Prawd i praktyce Ośmiorakiej Ścieżki. Tradycja ta zakłada, że zanim miłością i współczuciem obdarzy się innych, najpierw trzeba pokochać samego siebie. Charakteryzuje się wiernością starym, oryginalnym pismom i skupieniem na etyce i praktyce medytacyjnej. Mahajana (Wielki Wóz) Mahaiana rozwinęła się później niż Therawada. Obecnie stanowi najliczniej wyznawaną gałąź buddyzmu. W jej centrum stoi idea Bodhisattwy, czyli istoty, która zdołała osiągnąć wysoki stopień oświecenia, jednak świadomie rezygnuje z wejścia w nirwanę, aby pozostać w samsarze i pomagać wszystkim istotom w osiągnięciu wyzwolenia. Nauki te kładą nacisk na współczucie i mądrość dla dobra wszystkich. Wprowadzają koncepcję pustki, czyli zrozumienia, że wszystkie zjawiska, w tym także osoby, są pozbawione trwałej, niezależnej egzystencji. W Mahajanie wierzy się, że każdy posiada „naturę Buddy” – wrodzony potencjał do osiągnięcia oświecenia. Wadżrajana (Diamentowa Droga) Wadżrajana jest gałęzią buddyzmu, która rozwinęła się w Himalajach. Kierunek ten w pełni akceptuje nauki Therawady i Mahajany, ale zawiera też pewne unikatowe metody. Ich celem jest szybkie zrealizowanie ideału Bodhisattwy, nawet w aktualnym życiu. Praktykujący tę szkołę starają się utrzymać postawę umysłową, jakby już osiągnęli cel. Buddyzm w japońskiej interpretacji Na szczególnie podatny grunt buddyzm natrafił w Japonii, gdzie rozwinęło się wiele unikatowych szkół, dopasowanych do tamtejszej kultury. Zen Zen ma korzenie w chińskim buddyzmie Chan, który z kolei jest odłamem Mahajany. W tym przypadku, podstawową ideą jest przekonanie, że każdy człowiek może odbyć podróż do swojej prawdziwej natury. Zen odrzuca nadmierne przywiązanie do świętych pism czy analizy pojęć i kładzie nacisk na bezpośrednie doświadczenie. Najważniejszą praktyką jest tu zazen, czyli medytacja siedząca. Istotne są również: kinhin (medytacja chodzona), samu (praca w odosobnieniu) i teisia (słuchanie wykładów nauczyciela). Nichiren Nichiren to odłam Mahajany, nazwany na cześć XIII-wiecznego japońskiego kapłana. Szkoła ta zakłada, że Sutra Lotosu (jeden z najważniejszych tekstów w Mahajanie) zawiera najwyższe nauki Buddy i że wszyscy ludzie posiadają wewnętrzną „naturę Buddy”, przez co są zdolni do osiągnięcia oświecenia w aktualnym życiu. W tym przypadku, podstawową praktyką jest daimoku, polegająca na intonowaniu mantry Namu Myōhō Renge Kyō. Celem tego jest odkrycie natury Buddy, osiągnięcie harmonii z prawami wszechświata i przemiana cierpienia w szczęście. Jōdo-shinshū Jōdo-shinshū, czyli „Prawdziwa Religia Czystej Krainy”, jest jedną z amidystycznych szkół buddyzmu japońskiego, założoną przez Shinrana. Jej ideologiczne podstawy są oparte na trzech sutrach, opisują historię Buddy Amidy i jego Czystą Krainę. Najważniejszą praktyką w tym odłamie jest nembutsu, czyli intonowanie imienia Buddy Amidy. Buddyzm tybetański Tak jak odmiany japońskie, także buddyzm tybetański akceptuje nauki Therawady i Mahajany, uzupełniając je o kolejne elementy. Praktyka buddyjska w Tybecie opiera się na trzech prawdach, którymi są: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-1a20bf8.jpeg" width="1024" height="681" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> wyższość etyczna, na którą składa się właściwe postępowanie, unikanie czynów prowadzących do cierpienia, rozwijanie szczodrości, etycznej postawy i cierpliwości; wyższy stan umysłu, polegający na jasnym rozumieniu głębszych prawd, do czego prowadzi medytacja; wyższe zrozumienie, co polega na gromadzeniu wiedzy ze studiowania Dharmy i bezpośrednim doświadczeniu ostatecznej prawdy. Należy wspomnieć, że buddyzm tybetański zaadaptował także wiele elementów z pierwotnej na obszarze Tybetu tradycji religijnej bön. Stąd wiara w lokalne bóstwa, demony, duchy gór i jezior, a także specyficzne rytuały, których celem jest ujarzmienie lub zjednanie tych istot. Odmiana ta jest główną religią Tybetu, ale nie tylko. Także w regionach sąsiadujących (jak Bhutan, Nepal, Sikkim i Ladakh) jest wyznaniem dominującym, odkąd król Trisong Decen ustanowił ten odłam religią państwową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Odwiedziłem miasto świętych jeleni i pradawnych świątyń” Nara zachwyca
W mieście Nara historia splata się z duchowością, a natura z miejskim rytmem. To tam właśnie – między potężnym Wielkim Buddą, tysiącami kamiennych latarni i jeleniami spacerującymi po ulicach – można poczuć szczególnego ducha dawnej Japonii.
Spis treści: Tōdai-ji – świątynia, która wciąż zachwyca Wielki Budda – mistyczny strażnik Nary Jelenie – symbol i święci mieszkańcy Nary Kasuga Taisha – Szkarłatne bramy i tysiące latarni Nara – kolebka sztuki sakralnej Świadek przeszłości – świątynia Kōfuku-ji Podróż do Nary – Informacje praktyczne Dawna stolica Japonii wciąż zachwyca majestatycznymi świątyniami, wszechobecnymi jeleniami i aurą spokoju, której nie sposób odnaleźć w wielkomiejskim zgiełku. Miasto jest położone na Honsiu, największej wyspie Japonii. Spacerując wśród starożytnych pagód, kamiennych latarni i pachnących cedrowych lasów, można poczuć, jak czas zwalnia, a historia wciąż oddycha w zakamarkach tego niezwykłego miejsca. Tōdai-ji – świątynia, która wciąż zachwyca Przekraczam Bramę Południową, z której wnęk taksują mnie wzrokiem dwaj strażnicy o groźnych obliczach. Przede mną wyrasta olbrzymia drewniana budowla kryta podwójnym spadzistym dachem. Jest tak duża, że trudno objąć ją wzrokiem. W słonecznym świetle wczesnego przedpołudnia lśni biała, poprzecinana drewnianymi belkami fasada, czernią się dachówki. Doskonały kontrast. To główny pawilon buddyjskiej świątyni Tōdai-ji (Wielkiej Wschodniej Świątyni) w mieście Nara – jedna z największych drewnianych budowli na świecie. Liczy 48 m wysokości, 57 m długości i 50 m szerokości. Wielki Budda – mistyczny strażnik Nary Wyłożonym kamiennymi płytami chodnikiem sunie potok pielgrzymów. Idę ich śladem i po chwili zanurzam się w półmroku wnętrza budowli. Przede sobą mam brązową statuę. To Daibutsu, Wielki Budda Wajroczana, najważniejszy w panteonie pięciu Buddów Mądrości. Nauczyciel Dharmy. Japończycy zwą go również Dainichi, czyli Wielkim Słońcem. Siedzi skupiony, z uniesioną prawą dłonią i przymkniętymi oczami. Jest wielki. Ma 15 m wysokości, a samo jego ucho mierzy 254 cm, twarz – 533 cm. Muszę mocno unieść głowę, by spojrzeć mu w oczy. Emanuje z nich spokój i pewność. Za plecami Buddy złoci się aureola. Jest w tym widoku coś głęboko kojącego, coś, co sprawia, że czuję się bezpiecznie. Siadam i zanurzam się w krótkiej medytacji. Potem podziwiam pielgrzymów, którzy klękają, a następnie przeciskają się przez otwór w podstawie potężnej drewnianej kolumny podtrzymującej konstrukcję. Ma on rozmiary nozdrzy Wielkiego Buddy. Osobom o drobnej sylwetce sztuka ta przychodzi z łatwością, ale wielu gości ma kłopot, by wyjść po drugiej stronie. Warto jednak spróbować, bo czynność ta zapewnia jakoby oświecenie w kolejnym życiu, a także przerwanie cyklu samsary. Zanim opuszczę świątynię, przysłuchuję się wyjaśnieniom młodego mnicha, który oprowadza wycieczkę. – Tōdai-ji jest symbolem świetności pierwszej stolicy Japonii – tłumaczy ogolony na głowie adept nauk Siakjamuniego. – W czasie gdy powstała, w 752 r. – była o jedną trzecią większa. Trudno w to uwierzyć, ale gdy zapoznaję się z fascynującą historią miasta, staje się to jasne. Nara była stolicą Japonii w latach 710–784 (z przerwami). Nazywała się wtedy Heijō-kyō, a Wielka Wschodnia Świątynia była centralnym ośrodkiem dla wszystkich buddyjskich obiektów sakralnych na prowincji. Skupiała olbrzymią władzę i majątek, a jej kapłani mieli duży wpływ na sprawy państwa. Jelenie – symbol i święci mieszkańcy Nary Wychodzę z Tōdai-ji i zanurzam się w rozległym i pełnym rosłych drzew parku Nara. To właśnie za to najbardziej lubię dawną stolicę. Jest wprost skąpana w zieleni. Ruszam ścieżką, która prowadzi najpierw przez zagajnik, potem wzdłuż wzgórza Wakakusa. Po drodze od sędziwej sprzedawczyni kupuję porcję shika senbei, czyli „jelenich krakersów”. Niemal natychmiast obstępuje mnie stado jeleni. To stali mieszkańcy miasta. Zwierzęta są dzikie, ale przez wieki oswoiły się z ludźmi. Jak przystało na istoty, które niegdyś miały status boskich posłańców – miejscowi wierzą, że to na grzbiecie białego jelenia przybył do Nary bóg Takemikazuchi-no-mikoto – nic nie robią sobie z turystów. Wprost przeciwnie – bez skrępowania domagają się od nich poczęstunku. Moje krakersy znikają w okamgnieniu i jeszcze przez chwilę muszę przyspieszać kroku, by wyswobodzić się od natrętnego towarzystwa. W trosce o zdrowie zwierząt Japończycy stworzyli torbę „bezpieczną do spożycia”. Ma to chronić jelenie przed jedzeniem plastiku. Kasuga Taisha – Szkarłatne bramy i tysiące latarni W końcu, idąc wytyczoną przez kamienne latarnie alejką w gęstym lesie, docieram do Kasuga Taisha, czyli Wielkiego Chramu Kasuga, najpopularniejszej świątyni szintoistycznej w Narze. To właśnie tu czczony jest Takemikazuchi, bóg grzmotów i jeszcze kilka innych znanych bóstw japońskiego panteonu. Budynki chramu widać z daleka – mają charakterystyczne, cynobrowe barwy i świetnie komponują się z otaczają je zielenią. Budynki Kasuga Taisha wyrosły w tym samym czasie, w którym powstawało miasto. W wiekach średnich należały do klanu Fujiwara – jednej z najpotężniejszych rodzin w dziejach Japonii. Po schodkach wdrapuję się do pawilonu i wraz z innymi gośćmi wrzucam pieniążek do wielkiej skrzyni, po czym klaśnięciem w dłonie przywołuję bóstwa opiekuńcze i proszę je o opiekę, zdrowie i bezpieczną podróż. Rytuał trwa krótko, za mną na swoją kolej czekają już kolejni pielgrzymi. Opłacam wstęp do dalszej części sanktuarium i, spacerując usypanymi z kamyczków alejkami, wsłuchuję się w koncert cykad i podziwiam pozostałe budynki kompleksu – z dachami, których okapy wystają poza ściany budynku. Ten charakterystyczny dla tego chramu styl zwie się kasuga-zukuri i stosowany jest przez wiele świątyń w całej Japonii. Z góry zwisają wykonane z brązu lampy wotywne. Każda jest darem wdzięczności ufundowanym przez wyznawców. – Zapala się je tylko dwa razy do roku – wyjaśnia mi mężczyzna, który pracuje w Kasuga Taisha. – W lutym, przed nadejściem wiosny i latem, w sierpniu. Wtedy warto tu przyjechać. Nara – kolebka sztuki sakralnej Zaglądam jeszcze do Muzeum Narodowego. Jego nietypowy jak na Japonię, bo wzorowany na zachodnich konstrukcjach budynek rzuca się w oczy. Placówka słynie w całym kraju ze skarbów sztuki sakralnej. Przyglądam się misternie wykonanym posągom Buddów i bodhisattwów. Wiele z nich przywędrowało tu z Chin i Korei, a dziś świadczą o tym, jak kosmopolityczna musiała być już w VIII w. stolica. Dla wielu Japończyków to właśnie w tym miejscu zaczynał się (lub kończył) Jedwabny Szlak. Na dłużej zatrzymuję się przy komentarzu do Diamentowej Sutry pióra mistrza Kūkaia. Z zachwytem podziwiam kaligrafię wielkiego mnicha, który zasłynął z mądrości, wytrwałości i nadludzkich zdolności. Świadek przeszłości – świątynia Kōfuku-ji Po opuszczeniu muzeum, w drodze na stację, zatrzymuję się jeszcze w Kōfuku-ji, buddyjskiej świątyni, która powstała w tym samym roku co Nara (710) i należała do grupy Siedmiu Wielkich Świątyń Południowej Stolicy. W czasach swojej świetności kompleks liczył ponad 150 budynków. Dziś jest ich znacznie mniej. Kōfuku-ji słynie z dwóch pagód. Wyższa z nich, pięciopiętrowa, ma 50 m wysokości i pod tym względem zajmuje drugie miejsce w Japonii. Z daleka widzę jej smukłą sylwetkę. Pięknie odbija się w gładkiej tafli stawu Saruzawa. – Nara to ukryty klejnot – mówi do mnie przewodnik wolontariusz, którego spotykam na dziedzińcu świątyni. – Kto go odkrył, będzie chciał tutaj wrócić. Ma rację. Ja z pewnością to zrobię. Podróż do Nary – Informacje praktyczne Transport Z Warszawy do Tokio można polecieć bezpośrednio samolotem LOT-u. Od 3,5 tys. zł. Podstawę sieci transportowej Japonii stanowią pociągi JR (Japan Railways) oraz prywatnych przewoźników. Na ich pokładzie bez ryzyka opóźnień dotrzeć możemy praktycznie w każde miejsce w kraju. JR Tokaido Shinkansen między Kioto a Tokio obsługuje trzy rodzaje ekspresów: Nozomi (140 min jazdy), Hikari (160 min) i Kodama (4 godz.). Bilet bez rezerwacji miejsca kosztuje 14 tys. jenów (ok. 370 zł). Z Kioto do Nary dotrzemy pociągami pośpiesznymi linii JR Miyakoji (45 min, 720 jenów, 19 zł). Nocleg Hotel Nikko Nara – tuż przy zachodnim wyjściu z dworca kolejowego. Świetna kuchnia. Warto wiedzieć Wakakusa Yamayaki to doroczny festiwal w Narze, podczas którego podpala się zbocze góry Wakakusa. Poprzedza go procesja z pochodniami oraz pokaz fajerwerków. Festiwal odbywa się w czwartą sobotę stycznia. Jelenie w Narze uważane były niegdyś za boskich posłańców. Dziś turyści karmią je specjalnymi krakersami. Źródło: National Geographic Traveler
To pierwszy dowód na praktykowanie buddyzmu w Imperium Rzymskim. Znalezisko ma ponad 2 tys. lat
Posąg buddy odkryto w Berenike – starożytnym egipskim porcie. Jest to bardzo ważne znalezisko, które mówi nam więcej o kontaktach Rzymu z Indiami.
W tym artykule: Berenike – starożytny egipski port Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Polscy archeolodzy w Berenike Kontakty Imperium Rzymskiego z innymi cywilizacjami były bardzo rozległe. Wymianę handlową prowadzono nawet z Cesarstwem Chin. Częściej jednak docierano do portów w Indiach. Do tej pory nie było jednak żadnych świadectw kultu Buddy na terenie Imperium Romanum. Odkrycie w Berenike jest pierwszym tego typu potwierdzeniem. Berenike – starożytny egipski port Najważniejszym portem Egiptu nad Morzem Czerwonym było Berenike, zwane też Barnis. Swoją świetność przeżywało podczas panowania rzymskiego w pierwszych wiekach naszej ery. Był to najważniejszy punkt wymiany morskiej z cywilizacjami Dalekiego Wschodu. Przede wszystkim z Indiami, czasem też z Chinami. Statki z Indii przywoziły drogocenne metale i kamienie szlachetne, kość słoniową czy orientalne tkaniny. Towary wyładowywano, a następnie przewożono na wielbłądach i słoniach przez Pustynię Wschodnią aż do Aleksandrii. Stamtąd dalej dystrybuowano dobra. Przeważnie trafiały one do stolicy imperium. W VI w. Berenike opustoszało. Zapomniane przez wieki miasto jest od lat 90. XX w. badane przez archeologów z różnych krajów, w tym z Polski. Odkrycia figury Buddy dokonał w 2022 r. zespół z Uniwersytetu w Heidelbergu, którym kierował Rodney Ast. Wyniki badań upubliczniono dopiero niedawno. Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Przedstawienie figuralne Buddy z Berenike ma być pierwszym tego rodzaju znaleziskiem na zachód od Afganistanu. Zaskakiwać może najbardziej to, skąd pochodzi materiał, z którego wykonano ów posąg. Jest to mianowicie marmur pochodzący z Turcji, a konkretnie z okolic dzisiejszego Stambułu. Jak wygląda Budda z Berenike? Rzeźba jest wysoka na 71 cm; Przedstawia stojącego Buddę, podtrzymującego szaty lewą ręką; Jego głowę otacza promienisty dysk, symbol boskiego umysłu; Wykonanie jest bardzo staranne, co świadczy o kunszcie warsztatowym. Posąg stał na dziedzińcu świątyni bogini Izydy, czyli głównej świątyni miasta. Sama budowla pochodzi z okresu wczesnorzymskiego. Autor dzieła to najpewniej ktoś z lokalnego warsztatu. Nabywcami mogli być natomiast hinduscy kupcy, którzy podarowali rzeźbę miejskiej świątyni w Berenike. Na podstawie cech stylistycznych.okres powstania posągu datuje się na około II w. n.e. Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Ekspedycja archeologiczna odkryła też inne świadectwa kontaktów z Indiami. Ważnym znaleziskiem jest tabliczka z inskrypcją w języku indyjskim, czyli w sanskrycie. Jest ona datowana na czasy panowania cesarza Filipa Araba (244–249 r.), który pochodził z terenów dzisiejszej Syrii. Uznano, że posąg Buddy jest starszy od inskrypcji w sanskrycie. Inne zapisy w języku greckim z terenu świątynnego datuje się na okres I–IV w. O datowaniu rzeźby świadczyć też mogą starsze indyjskie znaleziska. Są to dwie indyjskie monety ze starożytnego Królestwa Satavahanów. Datuje się je na okres II w. n.e. Polscy archeolodzy w Berenike Od 2008 r. badania archeologiczne w Berenike prowadzi również Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracując z badaczami amerykańskimi, prowadzony projekt skupia się na zbadaniu infrastruktury portowej z czasów Imperium Rzymskiego. Badania z XXI wieku przyniosły wiele owocnych i zaskakujących rezultatów. Królowa Hatszepsut – kim była najsłynniejsza faraonka? Królowa Hatszepsut zdobyła zaskakująco władzę w pokojowy sposób i panowała przez 21 lat. Ludzie ją kochali, choć nie było miejsca dla kobiety na męskim tronie. Jak starożytny Egipt ją ... Odnaleziono mnóstwo towarów luksusowych: cenne szkliwa, papirusy, ostrakony, brązowe figurki, doskonale zachowane materiały organiczne, np. skóry i tkaniny z Indii i Chin. Wśród odkryć warto również wyróżnić nekropolię zwierząt domowych. Pochówki były starannie wykonane. Szczątki zwierząt posiadały np. ozdobione obroże. Z towarów spożywczych, odnaleziono w 1999 r. naczynie wypełnione czarnym pieprzem. Pochodziło z I w. n.e., natomiast sam czarny pieprz rósł ówcześnie jedynie na terenach południowo-zachodnich Indii. Zdaniem dyrektora amerykańskiej ekspedycji, Stevena Sidebothama z Uniwersytetu Delaware, Berenike jest przykładem istnienia globalnych procesów ekonomicznych w starożytności. – Dużo się dziś słyszy o globalizacji. Jednak „globalna ekonomia” istniała już w pierwszym wieku naszej ery. Łączyła Europę, Afrykę i Azję. Berenike jest tego świetnym przykładem – mówi uczony. Źródła: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Smithsonian Magazine.
Tajlandia informacje ogólne, historia. Tajlandia dawniej i dziś
To piękny i zasobny kraj, który ma trudną historię. Tajlandia dawniej była areną krwawych konfliktów. Dziś wygląda to inaczej. Opisujemy, jakim krajem jest Tajlandia. Informacje na ten temat można znaleźć poniżej.
W tym artykule: Tajlandia informacje ogólne Tajlandia informacje – turystyka Tajlandia dawniej – historia Tajlandia dawniej – dawne złe czasy Tajlandia dawniej – wszyscy synowie króla Tajlandia dawniej – koniec władzy monarszej Tajlandia dawniej – krwawa droga do demokracji Tajlandia dziś – Ameryka nad Mekongiem Tajlandia dziś – król patrzy na swoje dzieło Tajowie zwykli porównywać zarys swego kraju do głowy słonia, zwierzęcia bardzo tu szanowanego, symbolu przyjaźni i dobroci. Jego trąbę stanowi tajlandzka część Półwyspu Malajskiego – region tropikalnych lasów, białych plaż, wapiennych klifów. Z kolei środkowa część potężnej głowy – oparta czołem o granicę z Birmą – jest żyzną równiną, poprzecinaną rzekami i siecią kanałów, ryżową spiżarnią Tajlandii. Na północnym krańcu kraju, tuż pod sklepieniem czaszki słonia, leży górzysta i lesista kraina, której stolicą jest Chiang Mai, miasto zwane poetycznie Kwiatem Północy. To pobliże osławionego Złotego Trójkąta (Laos – Tajlandia – Birma), ziemia Jao, Meosów, Lisu, Akha, Karenów i innych plemion uprawiających mak opiumowy, przerabiany na heroinę. Tuż obok, między granicami z Laosem i Kambodżą, wisi „ucho słonia”, czyli płaskowyż północno-wschodni, najbiedniejszy region Tajlandii. Słynie z najlepszego jedwabiu i ma opinię swego rodzaju sejfu chroniącego stare obyczaje. Tam znajduje się wiele tysiącletnich zabytków z okresu panowania Khmerów, m.in. kompleks świątynny Phimai, zwany małym Angkorem. Tajlandia w szczycie sezonu turystycznego. Kto może odwiedzić Krainę Uśmiechu? Tajlandia kusi rajskimi plażami i nie tylko. Polska zima to najlepszy czas, żeby odwiedzić słynne na całym świecie kurorty. O czym należy pamiętać przed podróżą? I wreszcie „oko słonia” – Bangkok, ponad 6-milionowa termitiera ludzka, bezładna hybryda Zachodu i Wschodu. Oszałamiająca przybysza gorączkowym rytmem życia, w której jednak, ochłonąwszy trochę, można odnaleźć wciąż niezatarte rysy orientalnej tożsamości. Tajlandia informacje ogólne Życie rdzennych Tajów płynie w tempie umiarkowanym, wszystkie przedsięwzięcia podporządkowane są krzepiącej perspektywie następnego dnia. Ludzie pracują bez zawziętości, z nonszalancją, przerwami na żart i śmiech. Jednym z najczęściej używanych tajskich słów jest sanuk. W przybliżeniu znaczy to, że coś jest zabawne, fajne. Tajowie niejako automatycznie dzielą wszystko na to, co jest sanuk, i to, co nim nie jest, czyli mai sanuk. Rozrywki, przyjemności to sanuk, nudne obowiązki – mai sanuk. Codzienne, drobne i mało przyjemne zdarzenia Tajowie kwitują uśmiechem i komentarzem: mai pen rai, co jest wyrażeniem niemal tak samo popularnym, jak sanuk. Można je przetłumaczyć jako „nie szkodzi”, „mniejsza o to”. Świadczy ono o typowej dla Tajów skłonności do przyjmowania z pogodą trudności i niepowodzeń, do łagodzenia napięć. Jest to nie tylko cecha charakteru, ale chyba także w dużym stopniu refleks filozofii buddyjskiej, doradzającej lekceważenie rzeczy mało istotnych i przemijających. A buddyzm w Tajlandii dominuje absolutnie. Wyznaje go 95 proc. mieszkańców. Jest to przy tym w równej mierze religia, co sposób bycia, kodeks etyczny, wsączony w tkankę społeczną. Prawie wszyscy mężczyźni spędzają kilka miesięcy życia w klasztorze, podług jego ascetycznej reguły. Dla młodych stanowi to rodzaj przygotowania do kroczenia drogą zgodną z naukami Buddy. Dla starszych – zaskarbienia sobie tambun (zasługi) z myślą o wyrównaniu przewin, które mogą zaciążyć na najbliższym wcieleniu, ogniwie w łańcuchu reinkarnacji. Tajlandia dla aktywnych. 15 rzeczy, które warto zrobić w w czasie podróży Co robić w Tajlandii? Czego warto spróbować? Jedno jest pewne: szkoda czasu na leżenie! W Tajlandii stawiamy na aktywny wypoczynek, bo ta wiecznie zielona kraina zachęca do działania: na ląd... Charakterystyczna dla panującej w Tajlandii gałęzi buddyzmu Małego Wozu (Hinajana) jest tolerancja. Koegzystuje on przyjaźnie zarówno z astrologią i obrzędami rodem z hinduizmu, jak i z animizmem – poprzez wiarę w dobre i złe duchy, wymagające stałego zabiegania o ich życzliwość. Symbioza życia duchowego i fizycznego w wersji tajskiej dobrze widoczna jest w ceremonii pogrzebowej. Przebiega ona w atmosferze niemal piknikowej. Ten, kto umarł, wstąpił bowiem na ścieżkę wiodącą ku nowej egzystencji, a krewnym i przyjaciołom pozostaje tylko uczcić jego pamięć jak najradośniej. A życie na ziemi niech toczy się dalej. I niech zawsze będzie sanuk. Tajlandia informacje – turystyka Autostrada Phetkasem, wybiegająca z Bangkoku na południe, pozwala wygodnie dotrzeć do wszystkich uroczych miejsc. Stanowi oś komunikacyjną tajskiej części Półwyspu Malajskiego, biegnąc aż do granicy z Malezją. Wiele jest innych wspaniałych zakątków, których nie sposób opisać. Podobała mi się bardzo północna część wybrzeża Morza Andamańskiego między wyspą Phuket a granicą z Birmą. Stromo opadająca ku spienionym falom, pusta i słabo jeszcze zagospodarowana. Urocze jest pełne wysp i wysepek dalekie południe od miasta Trang ku malezyjskiej granicy, gdzie na plaży, w przeciwieństwie do Phuketu, mamy tłumy biegających krabów, a nie turystów. Im bliżej malezyjskiej granicy, tym więcej muzułmanów, a w najdalszych południowych prowincjach stanowią już większość. Tajski czy malajski islam nie przypomina arabskiego albo irańskiego fundamentalizmu, jest łagodniejszy i dobrotliwy. Ale po wojnie długo tliło się tu wspierane przez Chiny powstanie o komunistycznym charakterze, w końcu jakoś uspokojone. Teraz niepokoje odżywają pod sztandarem islamskim i z oczywistymi związkami z terroryzmem. Od czasu do czasu wybuchają tu bomby, nocą atakowane są posterunki policji. To już nie przelewki: pod kuszącymi obrazami wyspiarskiego raju czai się piekło. A Tajlandia dawniej bywała piekłem wiele razy. Tajlandia dawniej – historia Już w II wieku naszej ery w północnej i środkowej części dzisiejszej Tajlandii formuje się buddyjskie królestwo Dvaravati. Utworzone zostało przez naród Monów, którego resztki przetrwały do dzisiaj jako izolowane górskie plemiona. Czego nie robić w Tajlandii? [ETYKA PODRÓŻNIKA] Rajska plaża, wibrujący Bangkok, przejażdżki na słoniu, odwiedziny u egzotycznych plemion, kraina uśmiechu czekają na ciebie – zachęcają turystyczne foldery o Tajlandii. Ale to wszystko... W czasie powstawania królestwa Dvaravati przodkowie dzisiejszych Tajów zamieszkują południowe Chiny. Stamtąd – wypierani przez wojownicze państwa – stopniowo zasiedlają dzisiejsze siedziby. Wszystkich jednak wkrótce podbijają najlepiej wówczas zorganizowani Khmerzy. Pod koniec pierwszego tysiąclecia naszej ery budują zadziwiającą do dziś swoją wspaniałością stolicę Angkor i stają się dominującą potęgą w Azji Południowo-Wschodniej. Ich imperium sięga od dzisiejszego Wietnamu po Birmę. W XIII w. ta przytłaczająca wszystkich potęga rozpada się gwałtownie. W politycznej próżni formują się nowe ośrodki zaludnione już w większości przez ludzi mówiących po tajsku, z których najpotężniejsze jest królestwo Sukhotai. Tajlandia dawniej – dawne złe czasy Sukhotai nie powaliły jednak walki ze słabnącymi Khmerami ani też nowa potęga w tej części Azji, jaką okazała się Birma. Zagroziła mu rosnąca moc innego tajskiego państwa, ze stolicą w Ayutthaya, położoną bardziej na południe, niedaleko dzisiejszego Bangkoku. Ono, już pod nazwą Syjamu, podbija Sukhotai i przepędza królów khmerskich z Angkor, przesądzając o upadku stolicy odwiecznego wroga. Królestwo Syjamu odwiedził w 1658 roku pierwszy Polak – jezuita, o. Michał Boym. Swoje wrażenia opisał w memoriale przeznaczonym dla papieża. Szczególnie zachwyciła go Ayutthaya – metropolia pełna wspaniałych świątyń. Rzeczywiście, było to jedno z największych i najlepiej prosperujących miast Azji, a Syjam tamtych czasów był regionalnym mocarstwem. Ale już wtedy nad wspaniałą Ayutthayą i jej królami – którym poddani oddawali cześć boską – zawisło śmiertelne niebezpieczeństwo. Kolejne wojny z Birmą nie przynosiły rozstrzygnięcia, jednak szala powoli przechylała się na korzyść zachodniego sąsiada. Katastrofę przyniósł rok 1767, kiedy armia birmańska zniszczyła stolicę i wyrżnęła jej mieszkańców. Dewastowano nawet świątynie, choć najeźdźcy wyznawali tę samą religię. Okrucieństwo wojen toczonych najpierw z Khmerami, potem z Birmą, a w międzyczasie między konkurującymi państwami tajskimi, każe postawić pytanie o buddyzm dominujący w tej części Azji. Uważany za religię tolerancyjną, uczącą łagodności i współczucia, nie był w stanie powściągnąć morderczych instynktów swoich wyznawców. Zapewne ludzkie złe skłonności są takie same bez względu na kulturę i geografię, a krwiożercze zwierzę, które w nas drzemie, jednakowo trudno okiełznać. Tajlandia dawniej – wszyscy synowie króla Dziś Ayutthaya to kolejna w tej części Azji imponująca ruina zwiedzana przez rzesze turystów przybywających z odległego o 60 km Bangkoku. Nową stolicę założyli uciekinierzy, którzy zatrzymali się dopiero na nadmorskich bagnach u ujścia rzeki Nam Chao Phraya (Menam). Tam poczuli się trochę bezpieczniej i mogli obwołać królem jednego z wojennych watażków, który jako Rama I założył obecnie panującą dynastię Chakri. Sprzyjało im szczęście: Birma, uwikłana w wojnę z Chinami, wycofała większość wojsk, a dochody z handlu ryżem spływającym żeglowną rzeką napełniały złotem pałacowy skarbiec. Dlatego kolejne wcielenie Syjamu ze stolicą w Krung Thep Machanakhon (tak brzmi prawidłowa nazwa Bangkoku) szybko urosło w siłę. Monarchowie z dynastii Chakri (przyjmowali imię Rama, na wzór bohatera staroindyjskiego eposu) wyprowadzili swoje państwo z krwawej zawieruchy azjatyckich wojen. I zaraz znaleźli się na skrzyżowaniu interesów kolonialnych mocarstw. Francja zagarnęła Wietnam, a odebrawszy Syjamowi Laos i Kambodżę, chętnie poszłaby dalej. Z Birmy i Półwyspu Malajskiego czaiła się Anglia. Tajlandia: 10 lat więzienia dla turysty za zdjęcie na chronionej rafie koralowej Jednym z zagrożeń dla rafy koralowej są ludzie. Czy ta sytuacja nauczy turystów szanowania podwodnych ekosystemów? Syjam miał szczęście do dwu kolejnych monarchów panujących w drugiej połowie XIX wieku – Mongkuta (Rama IV; 1851–68) i jego syna Chulalongkorna (Rama V; 1868–1910). Wykształceni, znający zarówno kulturę Wschodu, jak i Zachodu, rozumieli zacofanie swojego kraju, mimo pozorów regionalnej mocarstwowości. Widzieli, że Syjam musi paść ofiarą europejskich potęg, o ile ustępstwami, rozgrywaniem sprzeczności miedzy nimi oraz umiejętną dyplomacją nie odsunie tej groźby. Już Mongkut obrał kurs na zdecydowaną modernizację kraju, a jego dzieło rozwinął syn. Wsławił się nie tylko tym, że miał ponad 100 dzieci z różnych żon i nałożnic. Każdemu ze ślubnych i nieślubnych synów zapewnił wykształcenie w elitarnych liceach angielskich. Chulalongkorn ufundował pierwszy w kraju uniwersytet. Stworzył nowoczesną dyplomację i administrację (opierając się głównie na swej rodzinie), dbał o koligacje z europejskimi dworami, wiele podróżował. W efekcie – kosztem kompromisów i ustępstw terytorialnych – ocalił niepodległość Syjamu. Tylko bardzo niewielu państwom tej części globu udało się uniknąć skolonizowania. Dlatego Chulalongkorn jest w dzisiejszej Tajlandii kimś w rodzaju świętego. Ale ten ubierający się po europejsku król – gdy zechciał – potrafił też być impertynentem. Gdy pod koniec XIX wieku podróżował z Rzymu do Petersburga, powiedział przekraczając nieistniejącą od dawna granicę Rzeczypospolitej: „Cieszę się, że jestem w Polsce”. Towarzyszący egzotycznemu monarsze oficerowie austriaccy i rosyjscy zdębieli, ale stary wyga dobrze kalkulował, co powiedzieć. Chciał, by do europejskich dworów wpłynęły raporty o jego wiedzy i niezależności. Tajlandia dawniej – koniec władzy monarszej Tak syjamska monarchia absolutna dotrwała do lat 30. XX wieku, lecz była już wtedy zupełnym anachronizmem. Nic więc dziwnego, że w 1932 roku grupa młodych urzędników i oficerów dokonała bezkrwawego zamachu stanu, a król Rama VII musiał zgodzić się na monarchię konstytucyjną. Przywódcy zamachu – prawnik Pridi Phanomyong i major Pibul Songgram – szybko się jednak skłócili. Pridi zerkał w stronę socjalizmu. Pibul obrastał w generalskie szlify i niewiele mu nawet zaszkodziła kolaboracja z Japończykami podczas II wojny światowej. Właśnie pod jego rządami zmieniono w 1939 roku nazwę kraju na „Prathet Thai”, czyli – z europejska – „Tajlandia”. A więc kraj Tajów, etnicznie dominujących w Syjamie, co bardziej odpowiadało nacjonalistycznym aspiracjom generała. Według innej interpretacji „Tajlandia” oznacza „kraj wolnych ludzi”. To miało podkreślić dumę z zachowanej niepodległości, ale „wolność” w rozumieniu Pibula sprowadzała się do wykonywania jego rozkazów. Do dziś niewyjaśnione zabójstwo króla Anandy (Rama VIII) w 1946 roku generał wykorzystał do wygnania z kraju premiera, którym był akurat jego były przyjaciel Pridi. Pibul objął władzę dyktatorską wraz z tytułem marszałka. Wtedy właśnie pośpiesznie sprowadzono z USA najbliższego krewnego zamordowanego króla, którym był młodziutki Bumibol, syn dyplomaty. Przyjął imię Rama IX, który panował do 2016 r. Po nim zasiadł na tronie jego syn Maha Vajiralongkorn, czyli Rama X. Marszałek Pibul dotrwał na szczycie do 1957 roku, kiedy wygonił go młodszy i bardziej energiczny generał. Władza królewska w tych czasach nie liczyła się w ogóle, monarcha był tylko symbolem rządzonego przez wojsko państwa, choć nadal – wzorem monarchii absolutnej – poddani padali przed nim na twarz. Tajlandia dawniej – krwawa droga do demokracji Kiedy pod koniec 1979 roku wybrałem się z grupką niemieckich poszukiwaczy przygód do przesławnego „Złotego Trójkąta” – gdzie w górach zbiegają się granice Birmy, Laosu i Tajlandii – była to niebezpieczna eskapada. Siły porządkowe nie opuszczały dużych miast, w górach rządziły opiumowe bandy złożone z potomków zbiegłych tu po klęsce żołnierzy chińskiego Kuomintangu, niedobitków komunistycznej partyzantki i rzezimieszków z lokalnych plemion. Dzisiaj jest to piękna i spokojna okolica, gdzie grzbiety przedgórza Himalajów przeglądają się w Mekongu. Biało kwitnące makowe plantacje i strzegące ich bandy można zobaczyć dopiero po birmańskiej stronie. 6 krajów, w których trzeba uważać, co się mówi i robi. O tym lepiej pamiętać przed wyjazdem Dlaczego na Dominikanie lepiej nie wypowiadać polskich słów „nie ma”? Która część ciała w Tajlandii jest najważniejsza i nie wolno jej dotykać? Kogo może interesować z kim dzielimy ... Kiedy wychowany w USA młodzieniec przyodziany w ceremonialne syjamskie szaty zasiadł na tronie, szybko pojął, że jest marionetką pokazywaną raz na jakiś czas dla uciechy ludu. Obwieszony orderami marszałek Pibul trzymał go twardo w złotej klatce dworskiej etykiety. Młody Bumibol zaczął więc jeździć po najbiedniejszych wioskach. Ze swego królewskiego majątku fundował studnie i wodociągi. Proponował wieśniakom zastąpienie opium innymi dochodowymi uprawami. Bo nie sztuka wysłać wojsko i spalić napalmem makowe pola. Wieśniacy i tak wrócą do opium, bo kto im godzi-wie zapłaci, jak nie narkotykowe bandy? Zwłaszcza północ kraju była jego największą troską. Opiumowy mak najlepiej udaje się powyżej 1000 m wysokości, a na zwykłe tropikalne uprawy jest tam za zimno. Kiedyś król zatrudnił specjalistów z Polski, aby wraz z innymi cudzoziemcami badali możliwość uprawy truskawek na tej wysokości. Jeśli bowiem nie zaproponujemy wieśniakom niczego sensownego, to we wsiach nadal rządzić będą bandyci, a w głowach mącić komuniści; to wiedział. Tak Bumibol stopniowo zyskiwał szacunek narodu. Generałowie przychodzili i obalali się nawzajem, a on trwał. Był ostrożny. Dopiero w 1981 roku, przy kolejnej próbie zamachu, posłał królową, by postraszyła oficerów monarszym gniewem. Poskutkowało. Potem działał sam – ale nigdy w pierwszej linii. Król więcej może, ale królowi mniej wolno. Kiedy w 1992 roku generał Suchinda – po krwawym stłumieniu demonstracji ulicznych – brał się do ustanowienia kolejnej dyktatury, wystarczyło, że król huknął na niego w telewizji i wojacy pokornie umknęli do koszar. Turyści zwiedzający Bangkok nie zauważają stojącego na jednym z placów Pomnika Demokracji. Choć tamtędy zwykle dojeżdża się do pałacu królewskiego i kapiących od złota świątyń. Cóż zresztą pamiętać? Zwaliste brzydactwo wykute z nieszczęśliwie dobranej – przypominającej beton – szarej skały dla upamiętnienia bezkrwawego przewrotu z 1932 roku. Stało się ono stopniowo miejscem, gdzie zbierali się młodzi ludzie, głównie studenci, by protestować przeciw dyktaturze kolejnych generałów. Dzisiaj to miejsce upamiętnia przelaną na ulicach Bangkoku krew. Ale o tym nie opowiada się turystom. Przewodniki tylko w historycznych suplementach wspominają o sekwencji protestów ulicznych lat 1972, 1976, 1992. Liczba ofiar i brutalność tłumiącego rozruchy wojska pozostawia daleko w tyle nasz polski dramatyczny ciąg wydarzeń drugiej połowy XX wieku. Trzeba byłoby pogadać z ludźmi, o ile w ogóle chcieliby mówić o sprawach strasznych, nie przystających do propagandowych folderów. Potem dopiero można wmieszać się w tłum turystów i pójść alejami w stronę pałacu, gdzie w cieniu drzew rozłożyły się bazary i sklepiki. To na tych właśnie drzewach żołnierze wieszali złapanych na demonstracjach. Albo przejść na niedaleki kampus Uniwersytetu Thammasat, gdzie w 1976 wdarło się wojsko, masakrując każdego, kto się nawinął. Dlaczego Tajlandia stała się turystycznym piekłem? [FELIETON] Tajlandii sporo wybaczam. Naciągaczy, ladyboysów oraz Bangkok. Nawet to, że pogryzły mnie w tym Bangkoku pluskwy. Źli generałowie, dobry naród? Zbyt to proste. W połowie lat 60. w rządzonym twardą ręką kraju coraz szersze wpływy zdobywał komunistyczny miraż w wersji chińskiej, który owładnął już Wietnamem, Laosem i Kambodżą. Powstanie ubogiego chłopstwa ogarnęło północ, rebelia muzułmańska – południe kraju. Generałowie z trudem pacyfikowali górskie doliny i szeroko otworzyli drzwi dla Amerykanów. Ci ostatni założyli w Tajlandii bazy i stąd dokonywali nalotów na Wietnam i Laos. Jest w dziejach tego kraju wątek Pinocheta i Alliende ze wszystkimi strasznymi dylematami, jakie on niesie. Tajlandia dziś – Ameryka nad Mekongiem Tajlandia jest dziś Ameryką regionu. Kraj nie tylko piękny, ale jak na Azję – bogaty. Mieszkańcy Birmy, Laosu i Kambodży przemykają się przez granicę, by pracować tu na czarno. Samych nielegalnych uchodźców birmańskich jest ponad milion. Ale nie zawsze tak było. Gdy Brytyjczycy po wojnie wycofywali się z Birmy, zostawili kraj dobrze zagospodarowany, z powszechną znajomością angielskiego. W tym samym czasie francuskie kraje Indochin też nieźle prosperowały jako kolonie. Wszystko to zostało zaprzepaszczone przez dyktatury, wojny domowe albo komunistyczne zaczadzenie. W najuboższej z ubogich Kambodży można oglądać nie tylko wspaniałość porośniętych dżunglą ruin Angkor Wat, ale resztki zdewastowanych dróg, które budowali niegdyś Francuzi. Jedynie Tajlandia szła krok za krokiem do przodu, borykając się z dyktaturami, płacąc krwią za każdy fragment wywalczonej wolności. Stopniowo okazało się, że demokracja może być opłacalnym interesem: przyciąga zagraniczne inwestycje, a własnym obywatelom otwiera pole inicjatywy. Po okiełznanej przez króla krwawej próbie przewrotu w 1992 roku wydawało się, że ustrój jest już ugruntowany, kolejne wybory wyłaniały rządy, aż wreszcie pojawił się Thaksin Shinawatra. Nowobogacki milioner zwany„tajskim Berlusconim”, który założył własną partię, naobiecywał gruszek na wierzbie i wygrał wybory w 2001 roku. Tajlandia dziś – król patrzy na swoje dzieło Thaksin zaczynał jako komendant posterunku przy „moście przyjaźni” na rzece, którą biegnie granica z Birmą. Most był zamknięty, bo akurat ruch graniczny został zastopowany z powodu kolejnych politycznych kłopotów z birmańską dyktaturą. Za to w płytkiej rzece trwało ożywienie. Ludzie na plecach i głowach przenosili w obu kierunkach paki, skrzynie i rulony, które potem bez przeszkód zabierały oczekujące na brzegach furgonetki. Drogie kamienie, rzeźbione drewno, narkotyki, może i broń? Pozostaje pytanie, komu przemytnicy płacili haracz? W zamian za co pozostawali niewidzialni dla policjantów? Tak narodził się prawdziwy Thaksin, który potem zajął się robieniem pieniędzy na większą skalę i polityką. Ludzie wiele potrafią znieść. Patrzyli, jak kupuje się głosy wieśniaków, a potem wypłaca posłusznym regionom dotacje z państwowych funduszy. Oburzali się, że pod pretekstem walki z narkobiznesem likwiduje się niewygodnych działaczy samorządowych w granicznych prowincjach. Wszystko znosili. Ale gdy okazało się, że premier sprzedał za prawie 2 mld dolarów swoją „Shin Corporation” i nie zapłacił ani grosza podatku, wyszli na ulice, żądając dymisji. Przejażdżka na słoniu? Nie, dziękuję. Ciemna strona tajskiej turystyki Zabawa ze słoniątkiem czy przejażdżka po dżungli na grzbiecie wielkiego słonia mogą wydawać się niezłą atrakcją. Trzeba jednak pamiętać, że za tę "przyjemność" zwierzęta płacą... Już z początkiem 2006 roku na ulicach Bangkoku rozpoczęło się coś w rodzaju „kolorowej rewolucji”; ciąg demonstracji przeciw premierowi. Spryt „tajskiego Berlusconiego” nie pozwolił mu sięgnąć po broń, bo to już nie te czasy. Kolejne wybory umiejętnie więc zmanipulował i tak utrzymał się przy władzy. Wtedy prawie 80-letni Bumibol dał ciche przyzwolenie armii, by podczas wyjazdu Thaksina na jesienną sesję ONZ przejęła władzę. Historia zatoczyła koło: wielki promotor demokracji, który całe swoje życie poświęcił na wyciąganie kraju z biedy i budowę nowoczesnego społeczeństwa, musiał w ostatecznym rachunku sięgnąć po to, co sam zwalczał. Nie zakończyło to waśni w Tajlandii. Przez kolejne lata o władzę walczyli zwolennicy i przeciwnicy Thaksina. Dochodziło do protestów, wprowadzano stan wyjątkowy, ginęli ludzie. W 2014 r. doszło do kolejnego wojskowego zamachu stanu. Poparł go król Rama IX, ale potępiła społeczność międzynarodowa. Juntę oskarżano o faszystowskie zachowania, a protesty i spory trwają do dziś. Społeczeństwo coraz krytyczniej podchodzi do monarchii, która wspiera wojskowych... Jaka będzie w przyszłości Tajlandia Informacje na ten temat są sprzeczne.
Znaleziono najstarsze chińskie figurki przedstawiające Buddę
Nowe znaleziska z Shaanx mogą poszerzyć więc wiedzę historyków o kolejne dwa stulecia.
W tym artykule: Cenne wykopaliska Buddyzm w Chinach W Chinach odnaleziono dwa posążki przedstawiające Buddę. Szacuje się, że oba liczą 2200 lat, co oznacza, że są najstarszym tego typu odkryciem. Poprzednie najstarsze figurki były o 200 lat młodsze. Wyjątkowe rzeźby znaleziono w starożytnych grobowcach członków Wschodniej Dynastii Han. Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić" Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów. Cenne wykopaliska Posążki Buddy nie są identyczne. Jeden przedstawia mnicha stojącego na platformie w długim płaszczu (Siakjamuni), a drugi pięciu wielkich buddów. Obie zostały wykonane ze stopu miedzi, cyny i ołowiu w stylu Gandhary, który rozwinął się na terenie dzisiejszego północno-zachodniego Pakistanu i wschodniego Afganistanu między I a VII wiekiem p.n.e. Figurka Siakjamuniego mierzy nieco ponad 10 cm wysokości. Druga jest płaska i ma 15 cm długości. Figurki znaleziono w północno-zachodniej prowincji Shaanx, gdzie w latach 70. ubiegłego wieku odkryto słynną na cały świat terakotową armię żołnierzy. Prace wykopaliskowe w tym miejscu trwały od czerwca 2020 r. do listopada 2021 r. W tym czasie archeolodzy odkryli 3648 starożytnych grobowców. Większość pochowanych w nich to królewscy krewni, wyżsi urzędnicy i dygnitarze, którzy zapisali się na kartach historii. Chiny: gigantyczny posąg Buddy odkryty pod osiedlem bloków Imponujący, blisko 10-metrowy posąg wykuty w skale odkryto przypadkowo w dzielnicy mieszkaniowej w Chongqing w południowo-zachodnich Chinach. Kamienna postać przypominająca Buddę pozbawiona j... Buddyzm w Chinach – Odkrycie tych posążków ma istotne znaczenie dla badań nad historią buddyzmu w Chinach – powiedział Li Ming, główny archeolog na stanowisku. Ze znanych do tej pory źródeł wynikało, że buddyzm dotarł do Chin w pierwszym wieku naszej ery. Najstarsza chińska świątynia buddyjska, o której wiadomo, została wybudowana w 68 r., w Luoyang w prowincji Henan. Wcześniejsze odkrycia archeologiczne wskazywały, że samodzielne wizerunki Buddy zaczęły pojawiać się w Chinach dopiero w epoce Szesnastu Królestw. Nowe znaleziska z Shaanx mogą poszerzyć więc wiedzę historyków o kolejne dwa stulecia. View oEmbed on the source website Do tej pory oprócz figurek Buddy na stanowisku archeologicznym w prowincji Shaanx wykopano ponad 16 tys. zabytków, w tym lustra z brązu, wazy ceramiczne i rzeźby zwierząt. Na południu Chin elementy buddyjskie wykorzystywano za czasów panowania dynastii Han. Badacze odkryli jednak, że nie miały charakteru religijnego, a były wykorzystywane jako ozdoby w architekturze. Źródło: CTGN
Medytacja, praktyka Tai Chi... Poznaj najpopularniejsze miejsca do uprawiania "turystyki duchowej"
Turystyka duchowa to ogromny biznes generujący niemal 20 miliardów dolarów rocznie. Ludzie Zachodu uciekają od wielkomiejskiego zgiełku i stresu poszukując alternatywnych form wypoczynku, źródeł spokoju lub przemiany duchowej. Niektórzy odnajdują je w sobie lub w Bogu, a jeszcze inni udają się na poszukiwania w odległe, nierzadko egzotyczne, miejsca. Poniżej przedstawiamy kilka najpopularniejszych miejsc do uprawiania „duchowej turystyki”.
Odkryj buddyzm w Kopan Klasztor Kopan położony jest nieopodal Katmandu w Nepalu, na północ od Boudhanath. Jest schronieniem dla 360 mnichów, głównie z Nepalu i Tybetu, oraz celem podróży dla setek ludzi z całego świata pragnących zaznać odosobnienia i cieszyć się przestrzenią do medytacji. Od początku swojego istnienia Kopan pełnił funkcję centrum studiów i medytacji dla Sanghi Himalajów i zagranicznych studentów. Kilka razy w roku w klasztorze organizowane są dziesięciodniowe kursy zaznajamiające z buddyzmem, a przez cały rok można dołączyć do rozmaitych programów, np. miesięcznego kursu medytacji. Ćwicz jogę w Prana Vashya Yoga Shala Jogini wierzą, że ciało i dusza wzajemnie na siebie oddziałują, a kontrolując oddech, panujemy nad przepływem siły życiowej (prany) w organizmie. Także na oddechu koncentruje się w swojej nauce Vinay Kumar wierząc, że odpowiedni oddech jest w istocie jedną z najlepszych dróg do osiągnięcia perfekcji w życiu. Do rozpoczęcia praktyki w założonej przez Kumara szkole jogi Prana Vashya Yoga Shala zachęca Michael Booth w swojej książce „Jedz, módl się, jedz”. Booth twierdzi, że prowadzony przez jogina intensywny kurs, zmusił go do stawienia czoła wszystkim swoim słabościom, w tym pijaństwu, obżarstwu i życiowemu zniechęceniu. Prana Vashya Yoga Shala mieści się w Mysore, w stanie Karnataka w Indiach. W szkole prowadzone są kursy jogi dla początkujących, zajęcia wzmacniające plecy, terapie za pomocą jogi, kurs pranajamy oraz zajęcia jogi dla zaawansowanych. Praktykuj Tai Chi nad rzeką Yulong Yangshuo Mountain Retreat to jeden z najpiękniej położonych hoteli w Chinach. Z okien roztacza się oszałamiający widok na góry oraz rzekę Yulong. Hotel znajduje się o godzinę drogi od Guilin w Regionie Autonomicznym Kuangsi (Guangxi) w Chinach. Ośrodek funkcjonuje zgodnie z ideami poszanowania środowiska, wspierania społeczności lokalnej i ochrony kultury. 5% zysków z funkcjonowania hotelu jest przekazywanych na inicjatywy ekologiczne. Na odwiedzających Yangshuo Mountain Retreat turystów czeka wiele atrakcji, w tym zajęcia Tai Chi, zwiedzanie małego, liczącego 2000 lat miasteczka Yangshuo, wycieczki po jaskiniach, wspinaczki po skałach, campingi, spływy rzeką Li i inne formy rozrywki, które ukoją niejedną duszę. Medytuj z benedyktynami w Lubiniu Nie trzeba wyjeżdżać zagranicę, by zaznać duchowej odnowy. Do poszukiwania spokoju w ramach chrześcijańskiej wspólnoty zachęcają benedyktyni z Opactwa w Lubiniu, gdzie funkcjonuje Ośrodek Medytacji Chrześcijańskiej. Ośrodek powstał z inicjatywy o. Jana Berezy OSB w roku 1988 i do niedawna był jedynym miejscem w Polsce, gdzie uczono i praktykowano medytację według starochrześcijańskiej tradycji modlitwy monologicznej. Klasztor Benedyktynów jest także jednym z nielicznych miejsc spotkań i dialogu międzyreligijnego, a zatem cyklicznie organizowane są tu spotkania z mnichami i duchowymi przywódcami innych religii. Otwarte, trzydniowe sesje medytacyjne są organizowane, w zależności od miesiąca, raz lub dwa razy na miesiąc.
Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić"
Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów.
Stosy ludzkich szkieletów na piasku były jak drogowskazy. Xuanzangowi – podróżującemu Jedwabnym Szlakiem w roku 629 n.e. buddyjskiemu mnichowi – bielejące kości przypominały o niebezpieczeństwach czyhających na drodze. Burze piaskowe na pustyni u zachodnich granic chińskiego cesarstwa sprawiły, że mnich błądził i znalazł się na skraju wyczerpania. Upał wywoływał halucynacje, dręcząc go obrazami wojsk na wydmach w oddali. Jeszcze bardziej bał się jednak band rozbójników, którzy napadali na karawany. Na zachód, na dwory Persji i krajów śródziemnomorskich, wieziono jedwab, herbatę i ceramikę; na wschód, do Czangan – jednego z największych miast świata – jechały złoto, klejnoty i konie. Xuanzanga, jak pisał w swoim dzienniku podróży, na duchu podtrzymywało coś, co także wędrowało Jedwabnym Szlakiem – buddyzm. Tą samą drogą napływały inne religie – manicheizm, chrześcijaństwo, zaratusztrianizm, a później islam. Ale żadna nie wywarła tak głębokiego wpływu na Chiny jak buddyzm, który w ciągu trzech stuleci po Chrystusie rozprzestrzeniał się poza granice Indii. A fundamentem tego sukcesu były teksty, które Xuanzang przywiózł z Indii, by przez 20 lat studiować je i tłumaczyć. Pod koniec swej trwającej 16 lat podróży mnich zatrzymał się w Dunhuang, kwitnącej oazie na Jedwabnym Szlaku. Źródło: Flickr/emperornie Około 20 km na południowy wschód od Dunhuang spośród rzeźbionych przez wiatr wydm wyłania się łuk urwiska, które opada ponad 30 m ku korytu rzeki porośniętemu rzędami topoli. W połowie VII w. n.e. w półtorakilometrowej długości skalnym klifie wykuto setki grot. Tu przychodzili pielgrzymi, by pomodlić się o bezpieczny przejazd przez pustynię Takla Makan albo – tak jak Xuanzang – podziękować za szczęśliwą podróż. We wnętrzu – zamiast monochromatycznej martwoty pustyni – feeria barw i ruch. Na ścianach jaśniały tysiące Buddów, we wszelkich kolorach, w szatach lśniących złotem. Apsary (boginki) i niebiańscy grajkowie w zwiewnych, błękitnych sukniach z lapis lazuli płynęli przez sufity grot. Obok subtelnych obrazów nirwany widniały bardziej przyziemne, dobrze znane każdemu z podróżujących Jedwabnym Szlakiem szczegóły: długonosi kupcy ze środkowej Azji w wielkich kapeluszach; zasuszeni hinduscy mnisi w białych szatach; chińscy chłopi pracujący na roli. W najstarszej spośród datowanych grot, powstałej w 538 r., Xuanzang mógł znów zobaczyć bandytów ze szlaku, tyle że tym razem w zupełnie innej sytuacji – zbóje zostali pojmani, oślepieni i nawróceni na buddyzm. Gdy Xuanzang przejeżdżał przez Dunhuang, nie mógł przewidzieć, że jego przekłady buddyjskich sutr będą inspirować artystów z Mogao przez wieki. Nie mógł też wiedzieć, że ponad 1200 lat później jego dzieło doprowadzi do ponownego odkrycia i splądrowania grot. Mógł jedynie zauważyć, że z każdym pociągnięciem pędzla w tych ciemnych pieczarach, w których pracowali artyści o różnym etnicznym pochodzeniu, buddyjska wiara ulegała przeobrażeniu. Cieniutka warstewka olśniewających fresków pokrywa ściany grot wykutych między IV a XIV w. n.e. Przetrwały wojny i grabieże, działanie natury i zaniedbanie ze strony ludzi. Klif, przez wieki na pół zagrzebany w piasku, jest obecnie uznawany za jedną z największych skarbnic buddyjskiej sztuki. Freski, rzeźby i rękopisy umożliwiają wgląd w wielokulturowe społeczeństwo, które przez tysiąc lat kwitło na szlaku łączącym Wschód z Zachodem. Chińczycy nazywają te groty „Mogaoku”, czyli „niezrównanej piękności”. Spośród 800 wyciosanych w skalnej ścianie pomieszczeń 492 pokrywają przepiękne freski o łącznej powierzchni ponad 46 tys. m˛. To 40 razy więcej niż w Kaplicy Sykstyńskiej. Wnętrza zdobi też ponad 2000 rzeźb. A jeszcze niewiele ponad sto lat temu, do czasu pojawienia się poszukiwaczy skarbów, w jednej z komór spoczywały dziesiątki tysięcy starożytnych manuskryptów. Bez względu na to, czy wybierali dłuższą, północną drogę, czy też bardziej uciążliwe, południowe przejście, wszyscy wędrowcy musieli trafić do Dunhuang. Karawany przywoziły do miasta egzotyczne towary, pachnące dalekimi krajami. Jednak najcenniejszym dobrem, które dostarczały, były idee – artystyczne i religijne. Nic dziwnego, że artyści z Mogao ilustrując je, nasycili freski różnorodnymi cudzoziemskimi elementami – od pigmentów po metafizykę. – Groty są wehikułem czasu dla Jedwabnego Szlaku – mówi Fan Jinshi, dyrektor Akademii Dunhuang, która nadzoruje badania, prace konserwatorskie i ruch turystyczny w Mogao. Żwawa, 71-letnia archeolog pracuje w tym miejscu od 47 lat, odkąd w 1963 r. przyjechała tu jako absolwentka Uniwersytetu Pekińskiego. Mówi, że większość pozostałych obiektów archeologicznych na Jedwabnym Szlaku została pochłonięta przez pustynię lub zniszczona przez kolejne imperia. Ale groty Mogao przetrwały niemal nietknięte: – Ich znaczenia nie da się przecenić – twierdzi Fan. Freski zawsze były wrażliwe na wietrzenie, a od kilku lat są także obiektem połączonego ataku sił natury i fali turystów. Aby zachować Mogao, Fan zwerbowała do pomocy specjalistów z różnych krajów Azji, Europy i z USA. Ta międzynarodowa współpraca jest godną kontynuacją wspaniałej historii grot. Na początku była wizja światła. Pewnego wieczoru w 366 r. n.e. wędrowny mnich o imieniu Yuezun ujrzał tysiąc złotych Buddów świecących na ścianie urwiska. Natchniony tym obrazem, wydrążył w skale celę do medytacji. Za nim wkrótce podążyli inni. Pierwsze groty nie były większe od trumny. Niebawem monastyczne społeczności zaczęły kuć większe, na zbiorowe obrzędy. Zdobiono je wizerunkami Buddy. To od tych najwcześniejszych pochodzi nazwa Groty Tysiąca Buddów. Jeden ze szczytowych okresów rozwoju sztuki w Mogao przypada na siódme i ósme stulecie, gdy Chiny były państwem potężnym i otwartym. Jedwabny Szlak tętnił życiem, a Dunhuang podlegało władzy chińskiej stolicy. W okresie panowania dynastii Tang artyści pokrywali całe ściany grot drobiazgowymi scenami z buddyjskich legend w zdecydowanie chińskim stylu. Te fantastyczne obrazy odtwarzały rzeczywistość poprzez naturalistycznie oddane kolor i ruch. Później Państwo Środka zaczęło się zamykać, żeby w XIV w., w okresie dynastii Ming, całkowicie odciąć się od świata zewnętrznego. – W przeciwieństwie do wyznawców buddyzmu w Indiach Chińczycy chcieli znać wszystkie szczegóły życia wiecznego – mówi Zhao Shengliang, historyk sztuki z Akademii Dunhuang. – Feeria barw i ruch służyły ukazaniu pielgrzymom piękna raju zwanego Czystą Krainą i przekonanie ich, że istnieje ona naprawdę. Od czasu do czasu Dunhuang doświadczało bardziej ziemskiego zamętu. Mimo że miasto podbijały konkurujące ze sobą chińskie dynastie, miejscowe rody arystokratyczne i obce imperia (w latach 781–847 Tybet), w Mogao wciąż tworzono sztukę. Zamiast zacierać ślady po poprzednikach, kolejni władcy finansowali nowe groty i ozdabiali je własnymi wizerunkami w pobożnych pozach. Przez wieki rzędy bogatych fundatorów u podstawy większości fresków przybierały coraz pokaźniejsze rozmiary, aż w końcu zaczęły przyćmiewać postaci świętych. W 695 r. cesarzowa Wu Zetian zleciła wykonanie największej rzeźby w obrębie kompleksu, 35-metrowego posągu siedzącego Buddy. U schyłku X w. Jedwabny Szlak zaczął tracić znaczenie. Co prawda kuto jeszcze i malowano kolejne groty (np. w 1267 r., w okresie panowania Mongołów, powstała sala z erotycznymi tantrycznymi freskami), niemniej w miarę jak odkrywano nowe drogi morskie i budowano szybsze statki, lądowe karawany zaczęły znikać. Ponadto Chiny utraciły kontrolę nad długimi odcinkami Jedwabnego Szlaku, a swój marsz przez góry Azji Środkowej rozpoczął islam. Na początku XI w. kilka spośród tzw. zachodnich prowincji (współczesny Xinjiang na dalekim zachodzie Chin) przeszło na islam. W Mogao buddyjscy mnisi złożyli dziesiątki tysięcy rękopisów i malowideł w bocznej komorze przylegającej do jednej z większych grot. Czy mnisi obawiali się inwazji islamu? Nie mamy pewności. Jedno nie ulega wątpliwości: komora znana obecnie jako Grota nr 17 albo Grota Biblioteczna została zapieczętowana, a wejście do niej zamurowano i zamaskowano freskami. Sekretny schowek pozostawał zamknięty przez 900 lat. Ukośna szrama wyżłobiona przed wiekami przez gnany wiatrem piasek wciąż widoczna jest na zewnętrznej ścianie Groty 17. Do końca XIX w., gdy taoistyczny kapłan Wang Yuanlu sam się mianował strażnikiem świątyń, wiele opuszczonych pieczar zasypał piasek. W 1900 r., gdy robotnicy uprzątnęli wydmę, Wang odnalazł ukryte drzwi prowadzące do małej groty wypełnionej zwojami. W nadziei pozyskania dotacji wręczył kilka manuskryptów miejscowym notablom. Ale otrzymał tylko nakaz zapieczętowania zawartości groty. Dopiero następne spotkanie z Zachodem przyniosło ujawnienie sekretów groty i zaalarmowało chińskich patriotów. Na początku 1907 r. do Dunhuang dotarł Aurel Stein, węgierski naukowiec pracujący dla brytyjskiego rządu i British Museum, który w drodze przez pustynię Takla Makan kierował się opisami sporządzonymi w VII w. przez Xuanzanga. Wang nie pozwalał cudzoziemcowi obejrzeć zwojów z Groty Bibliotecznej, aż usłyszał, że Stein też jest wielbicielem Xuanzanga. Okazało się, że wiele z rękopisów to wykonane przez Xuanzanga przekłady buddyjskich sutr. Stein całymi dniami zjednywał sobie zaufanie Wanga, a nocami wynosił zwoje z groty. W końcu opuścił Dunhuang z 24 skrzyniami rękopisów i pięcioma innymi, wyładowanymi malowidłami i artefaktami. Był to jeden z najbogatszych zbiorów, jakie udało się zdobyć w całej historii archeologii. Steina kosztował on zaledwie 130 funtów szterlingów. Za ten wyczyn zyskał w Anglii tytuł szlachecki, a w Chinach – fatalną opinię. Kolekcja Steina ukazywała wielokulturowy świat, o wiele bogatszy, niż można było sobie wyobrazić. W tekstach zidentyfikowano niemal tuzin języków, w tym: sanskryt, turecki, tybetański, a nawet judeoperski. Wiele ksiąg skopiowano na używanym papierze. Umowa kupna- sprzedaży niewolników, raport z porwania dziecka, a nawet przeprosiny za zachowanie w stanie nietrzeźwym pozwalały wejrzeć w codzienne życie na Jedwabnym Szlaku. Jednym z najcenniejszych obiektów była Diamentowa sutra – pięciometrowej długości zwój wydrukowany za pomocą drewnianych klocków w roku 868, niemal sześć wieków przed Biblią Gutenberga. Niebawem śladami Steina podążyli inni: Francuzi, Rosjanie, Chińczycy i Japończycy. W 1924 r. do grot przybył amerykański historyk sztuki Langdon Warner, poszukiwacz przygód, który mógł być pierwowzorem postaci Indiany Jonesa. Ich piękno oczarowało go. Jak później pisał: Nic tylko wzdychać z zachwytu. Nie przeszkodziło mu to jednak w przyłączeniu się do dewastacji pieczar. Wyrąbał ze ścian tuzin fragmentów fresków i zabrał z Groty 328 wspaniały posąg klęczącego na jednym kolanie bodhisattwy z epoki Tang. Wprawdzie dzieła te znajdują się pod fachową opieką Muzeum Sztuki przy Uniwersytecie Harvarda, lecz okaleczone freski i puste miejsce po posągu to przykry widok. Niektórzy przedstawiciele chińskich władz, śladem Egipcjan i Greków, domagają się zwrotu artefaktów z Mogao. Tymczasem zagraniczni kustosze argumentują, że ich muzea ocaliły wspomniane skarby. Gdyby bowiem nie trafiły do ich placówek, zapewne zostałyby zniszczone w czasie wojen i rewolucji, które przetoczyły się przez Chiny w XX w. Fan Jinshi nie zamierzała zostać strażniczką grot. W 1963 r., gdy jako 23-letnia dziewczyna z Szanghaju zgłosiła się do Akademii Dunhuang, nie myślała, że wytrzyma na tej placówce przez rok, a co dopiero całe życie. Źle znosiła miejscowe jedzenie i brak bieżącej wody. Potem przyszła rewolucja kulturalna roku 1966, kiedy to reżim Mao niszczył świątynie, zabytki kultury i obce symbole w całych Chinach. Groty Mogao stanowiły naturalny cel. W placówce Fan też wrzało. Pracownicy podzielili się na rewolucyjne odłamy, które spędzały czas na wzajemnym oskarżaniu się i przesłuchiwaniu. Ale mimo konfliktów wszyscy zgodzili się co do jednego: groty Mogao powinny pozostać nietknięte. – Zabiliśmy gwoździami wejścia – wspomina Fan. Niemal pół wieku później Fan siedząc w swoim gabinecie dyrektora Akademii Dunhuang, wskazuje widoczny za oknem klif. – Groty są niszczone przez: piasek, wodę, sadzę, sól, owady, światło słoneczne i turystów. Aby powstrzymać inwazję piasku, który kiedyś zasypał część grot, amerykański Getty Conservation Institute ustawił pochyłe płoty na wydmach powyżej urwiska. Dzięki temu prędkość wiatru zmalała o połowę, zaś piasku było o 60 proc. mniej. Dziś w tym samym celu sieje się tam pustynne trawy. W 2006 r. liczba turystów odwiedzających Mogao przekroczyła pół miliona. A wilgoć ich oddechów może uszkodzić freski szybciej niż cokolwiek innego. Obecnie ruch turystyczny ograniczono do 40 grot, z których 10 rotacyjnie udostępnianych jest zwiedzającym. Akademia rozpoczęła też wieloletni program digitalizacji wszystkich 492 obiektów. Marzeniem Fan jest stworzenie trójwymiarowych obrazów grot – nie w Mogao, lecz w centrum turystycznym, które ma powstać w odległości 24 km. – Dzięki temu zachowamy je na zawsze – mówi Fan. tekst: Brook Larmer, 2010
Władcy umysłów. Jak powstają i działają nowe religie
Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć
Aż 110 mln ludzi na świecie nie znalazło w tradycyjnych religiach odpowiedzi na wiele współczesnych pytań i przystąpiło do nowych ruchów religijnych. Średnio co tydzień powstaje nowy. To już zjawisko masowe – twierdzi prof. Christopher H. Partridge z Lancaster University, autor Encyclopedia of New Religions. Dawniej używano określenia sekty, ale nazwa ta zyskała pejoratywny charakter i obecnie stosowana jest wyłącznie do grup skrajnie niebezpiecznych, takich jak Heaven’s Gate (jej członkowie popełnili zbiorowe samobójstwo w 1997 r., by wsiąść na statek kosmitów lecący za kometą Hale’a-Boppa) czy Kościół Zjednoczenia założony przez Sun Myung Moona w Korei (wymaga od członków absolutnego posłuszeństwa, decydując m.in. o wyborze ich małżonka). Scenariusz zwykle jest podobny: charyzmatyczny lider skupia wokół siebie grupę zwolenników, strasząc ich nadchodzącą apokalipsą. Tworzy bezpieczny świat, którym rządzą jasne reguły, a nie rosnące raty kredytu czy groźba utraty pracy. Przywódca sekty dzięki posiadanej charyzmie staje się w oczach wyznawców sprawiedliwym sędzią, dobrym ojcem, troskliwym opiekunem, terapeutą i przyjacielem – pisze w książce Fenomen sekt Elżbieta Mudrak. Uzurpuje sobie prawo do kontrolowania ludzkiego zachowania na najsubtelniejszych poziomach sfer rodzinnej, intymnej, duchowej. Jego wpływ z czasem staje się tak pożądany, że [...] prowadzi do całkowitej zmiany dotychczasowego stylu życia jednostki. Guru dla każdego Wiele osób dostrzegło w tym szansę na zaistnienie, bo bycie duchowym przywódcą okazuje się banalnie proste. Wystarczy zastosować kilka rad, które zebrał Jag Venugopal, amerykański bloger hinduskiego pochodzenia: Ogłoś, że jesteś wcieleniem jakiegoś znanego świętego. Stwórz legendę wokół swych narodzin i dzieciństwa (co najmniej kilka cudów i kontaktów z bogami). Ubieraj się odpowiednio (najlepiej w suknię i turban). Mów niejasno (wszak przemawia przez ciebie bóg); a najlepiej mów łamanym angielskim (wykształcony mistrz jest podejrzany, najlepiej wtrącaj słowa z sanskrytu, którego i tak nikt nie zna). Wyrażaj się ciepło o wszystkich religiach (nie wiadomo, skąd się trafią klienci). Nakarm biednych, ufunduj szkołę lub szpital (to się przełoży na dobrą prasę). Nie daj się przyłapać na niegodnym zachowaniu (powołaj speców od budowania wizerunku). Buduj relacje z celebrytami (ich fani mogą zostać twoimi wyznawcami). Amerykański reżyser Vikram Gandhi postanowił sprawdzić, czy rzeczywiście tak łatwo dziś zostać guru. Przeprowadził eksperyment: dokleił sobie włosy i długą brodę. Wyćwiczył hinduski akcent, wynajął salę i rozpoczął działalność w Arizonie jako Kumare. Mówił to, co mu ślina na język przyniosła, uczył ruchów, które wymyślił i rysował ludziom na czołach penisy, twierdząc, że to tajemne znaki. Bardzo szybko nie tylko znalazł grono zagorzałych zwolenników, ale zaczął być także zapraszany na obozy jogi jako instruktor. Co ciekawe, kiedy po roku ujawnił swoją prawdziwą tożsamość, część jego uczniów dalej twierdziła, że ma nadprzyrodzoną moc i wiele ich nauczył. – Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć – mówi Paweł Szuppe, teolog, religioznawca i pracownik Dominikańskiego Ośrodka Informacji o Nowych Ruchach Religijnych i Sektach. – Nie trzeba nawet znać się na psychologii, filozofii ani posiadać charyzmy. Złote jaja Nowe religie trudno nazwać rzeczywiście nowymi, bo zwykle korzystają z istniejących już systemów religijnych, filozoficznych i popkultury, swobodnie wybierając z nich to, co najbardziej odpowiada ludzkim potrzebom. Najbardziej widoczne jest to w multietnicznych Stanach Zjednoczonych, gdzie nowych ruchów religijnych powstaje najwięcej, a coraz szybsze tempo życia powoduje erozję tradycyjnych wartości. Sporo nowych religii powstało też na terenie byłego ZSRR, po upadku którego pozostała pustka w wielu wymiarach. W Indiach z kolei podążanie za charyzmatycznym guru jest elementem tradycji. W kraju jest więcej świątyń niż szkół, a jedna trzecia społeczeństwa to analfabeci żyjący poniżej granicy ubóstwa, z którego może ich wyrwać tylko cud, więc w niego wierzą. – Na świecie są jednak dwie dominujące tradycje, które bardzo się od siebie różnią. Religie monoteistyczne opierają się na teologii, starają się ująć świat w ryzy, głoszą, że rządzą nim niezmienne prawa, które ustanowił osobowy bóg – mówi religioznawca i etnolog, prof. Włodzimierz Pawluczuk. – Na wschodzie zaś osobowego boga nie ma, wszystko opiera się na systemach filozoficznych, duchowych tradycjach i technikach, które pozwalają je doskonalić. W wielu krajach przewodnicy duchowi stanowią kręgosłup moralny społeczeństwa i cieszą się prawdziwym i zasłużonym szacunkiem, gromadzą wokół siebie uczniów, którym przekazują wiedzę, uczą technik medytacji i wskazują drogę postępowania. W Azji na duchowe przebudzenie pracowali latami, żyli w odosobnieniu, medytowali w odciętych od świata jaskiniach. Buddyjscy mnisi, aby osiągnąć oświecenie, przestrzegają aż 227 reguł (zasad moralnych), które nie pozwalają im nawet na zabicie muchy. Na Zachodzie transcendentalny odlot można osiągnąć na weekendowym kursie. Roshi Genpo, twórca metody Big Mind (zastrzeżonej znakiem towarowym), oferuje oświecenie w godzinę za 50 tys. dol. – Charyzmatyczni oszuści opanowali sztukę budowania nastroju i widowiskowych trików. Znaleźć ich jest o wiele łatwiej, bo są bardziej medialni. Aby zyskać wiarygodność, uprawiają teatr – uciekają się do iluzji, a swoje sztuczki nazywają cudami. Regularnie są zresztą demaskowani – mówi Tomek Michniewicz, dziennikarz, podróżnik i autor książki Samsara. Kiedy zmarły niedawno Sai Baba (w samych Indiach miał 6 mln wyznawców) kręcił rękami, sypał się z nich vibuti – święty popiół o właściwościach leczniczych, który okazał się sproszkowanym krowim łajnem. Podczas spotkań z wiernymi wypluwał złote jajka, pierścionki, medaliony, drogie zegarki czy krzyżyki. Dla hinduistów z ust wyciągał figurki bogów, a dla buddystów japa male (różańce) używane podczas mantry. Tłumaczył, że tworzy je tak samo, jak Bóg stworzył świat. Wierni przypisywali mu zdolności lewitacji, teleportacji, jasnowidzenia, wpływania na zmianę pogody, uzdrawiania, a nawet wskrzeszania zmarłych. Kiedy zmarł w 2011 r., w jego rezydencji znaleziono 98 kg złota, 307 kg srebra i 120 mln rupii (7,2 mln zł). Zostawcie buty i umysły Nie mniej bogaci byli inni hinduscy guru. Dhirendra Brahmachari, rzekomy „latający” nauczyciel jogi i kochanek Indiry Gandhi, miał nielegalną fabrykę broni i prywatny odrzutowiec. Maharishi Mahesh Yogi, założyciel i przywódca ruchu Medytacja Transcendentalna, zgromadził majątek wart miliard dolarów, nieruchomości jego organizacji wyceniano na 3,6–5 mld. W latach 70. przekonywał, że 10 tys. latających joginów może zapewnić pokój na świecie. Karierę zrobił dzięki Beatlesom, którzy ogłosili go swym nauczycielem. Propagował medytację transcendentalną, która polega na wypowiadaniu otrzymanej przez nauczyciela mantry przez 20 min dziennie, dzięki czemu na adepta spływają „jogiczne moce” i „umiejętność latania”. Można ją doskonalić, skacząc na pośladkach w pozycji lotosu. Głośny film Davida Sievekinga David chce odlecieć ujawnia, że mantry kosztowały 1500 dol. (dziś 2800 euro), a tytuł „radży ruchu” – milion dolarów. Wśród zagorzałych wyznawców Maharishiego jest m.in. David Lynch, który założył organizację uczącą dzieci na całym świecie transcendentalnej medytacji oraz słynny amerykański wydawca Earl Kaplan, który podarował mistrzowi 150 mln dol. na budowę centrum medytacyjnego w Indiach. Ci hinduscy pseudoguru zrobili zawrotną karierę na Zachodzie m.in. dzięki swojej egzotyce. Chandra Mohan Jain, znany jako Osho lub „guru seksu”, w Indiach budził takie zgorszenie, że musiał w latach 80. przenieść swoją komunę do USA, a tam z łatwością zbudował siedmiotysięczne miasto z lotniskiem i transportem publicznym, w którym średnia wieku wynosiła 34 lata, a 40 proc. mieszkańców miało wyższe stopnie naukowe. Przed wejściem do sali wykładowej widniał napis: Zostawcie tu buty i umysły. Zarzucano mu, że prał ludziom mózgi, ale jego uczniowie upierali się, że miało to dla nich zbawienny skutek, bo medytacje Osho oczyszczały ich umysły z dogmatów, stereotypów i strachu, na których opierają się tradycyjne religie i kościoły. Amerykanom odpowiadał jego światopogląd, medytowanie podczas stosunku i sposób bycia radosnego guru z Indii, który twierdził, że bogactwo sprzyja rozwojowi duchowemu. Sam miał aż 93 rolls-royce’y i 300 rolexów. Dziś jedną z najbogatszych sekt na świecie jest Kościół scjentologiczny, założony w 1954 r. przez pisarza science fiction Rona Hubbarda. Rozwinął on swego rodzaju system psychoterapeutyczny, polegający na organizowaniu niezwykle drogich kursów mających doprowadzić do „odblokowania się człowieka”. W wielu krajach działalność scjentologów jest zakazana, zaś paryski sąd uznał ich w 2012 r. za zorganizowaną grupę przestępczą, skazując na więzienie przywódcę francuskiej odnogi. Sekcie udało się jednak pozyskać wiele gwiazd Hollywood, z Tomem Cruise’em na czele, który lobbuje i werbuje nowych członków. Dziś „Kościół” ma 12 mln wyznawców w 150 krajach. Religijna natura Na świecie jest wiele religii, ale wszyscy mamy takie same potrzeby duchowe. Człowiek musi czuć, że jego życie ma sens. Religią można więc nazwać wszystko, co pozwala je zaspokoić – wyjaśnia prof. Pawluczuk. Według psychologów potrzebę sacrum mamy wrodzoną. – Człowiek, który nie identyfikuje się z żadnym Kościołem, tworzy sobie własną religię. Religijne doznania może zapewnić skok na bungee, samodoskonalenie – joga, uniesienia – wyprawy do filharmonii, a poczucie wspólnoty – dyskusje z przyjaciółmi – mówi Paweł Szuppe. Chrześcijaństwo i inne religie monoteistyczne nie zezwalają na taką dowolność, ale religie Wschodu – jak najbardziej. Buddyści uważają religię za środek w dążeniu do absolutu, a nie cel sam w sobie. Według dalajlamy potrzeba tylu religii, ilu jest ludzi, a człowiek zawsze sobie znajdzie jakiegoś idola i święte miejsce.
Mekong: Ryżowy bimber, tajemnice mnichów i świątynia o najdłuższej... nazwie
Podróż pirogą przenosi nas 90 km w górę rzeki i kilka wieków w czasie.
BRZEG JEST WYSOKI, URWISTY. Pod nami największa rzeka Indochin, Mekong, i motorowe pirogi, o trzy lub czteroosobowych załogach. Przycumowane są linami do nadbrzeżnych drzew albo wymytych przez wodę wielkich głazów. Trwa krzątanina przy załadunku. Wejście i zejście, z brzegu na statek i z powrotem. Po wąskiej, chwiejącej się desce, przerzuconej z burty na mulisty brzeg, ludzie wnoszą ciężkie worki, beczki i kanistry z płynami. Podobają się nam te łodzie. Już wiemy, że do nich wsiądziemy. Mekong mierzy ok. 4500 km. W Luang Prabang, w połowie swej długości, ma szerokość pięciokrotnie większą od Wisły pod Warszawą. Osiąga głębokość kilkunastu metrów, a jej bystry nurt tworzy liczne wiry. To nadal górska rzeka. Następnego dnia wynajmujemy motorową pirogę, zastrzegając u szypra, że będziemy chcieli zatrzymać się w wioskach nadrzecznych. Naszym celem jest oddalony o sześć godzin szybkiej jazdy (około 90 km) kompleks świętych jaskiń Tham Ting (Groty Stalaktytowe). Początkowa cena za rejs: 250 dola¬rów po półgodzinnych negocjacjach spada do 180. W tej cenie jedzie nas osiem osób: nasza dwójka, dwoje spotkanych Polaków i czworo Francuzów. Godzimy się, że właściciele zabiorą na łódź towary do wiosek leżących po drodze. Pobudka o czwartej rano. Przed hotelem czeka zamówiony tuk-tuk, trójkołowy mikrobusik. Jedziemy pod świątynię Vatxiengthongratsavoravoravihanh (żadnej spacji, to najdłuższa w Laosie nazwa geograficzna). Po drodze mijamy dziesiątki buddyjskich mnichów. W pomarańczowych szatach, boso, z glinianymi miskami. Wyruszają w miasto, żebrząc o jedzenie na jedyny w ciągu doby posiłek. Kształt naszej pirogi ustaliło wiele lat tradycji. Pierwotnie takie łodzie wykonywane były z wielkich pni. Dziś tak okazałych drzew już nie ma, ale łodzie są nadal długie, wąskie i płaskodenne. Dawniej napędzane były siłami nawet kilkudziesięciu wioślarzy, pracujących krótkimi łopatkowatymi wiosłami. Teraz wystarczy jeden japoński silnik spalinowy. Łodzie prują z szybkością 10–20 węzłów, czyli ok. 20–40 km/godz. Na po¬kładzie są pomieszczenia na towary, postawiono też kilka ławek dla pasażerów. Wszystko zadaszone dla ochrony przed ostrym słońcem i deszczem. O piątej wypływamy. Rozjaśnia się błyskawicznie. Ruch na rzece nie jest duży. Od czasu do czasu mijamy podobne do naszej łodzie albo znacz¬nie mniejsze, kilkuosobowe pirogi, przypominające kajaki. Są tak obładowane, że woda przelewa się przez burtę, a pasaże¬rowie bez przerwy pracują czerpakami. Płyną blisko brzegu. W ten sposób unikają dużych fal i oszczędzają paliwo, tam nurt jest słabszy. Bliskość brzegu jest jednak niebezpieczna. Na naszych oczach osuwają się do wody nawisy mułu, walą się drzewa. I tylko cudem nikomu nic się nie dzieje. Kłody, gałęzie, skały... A także wzdęty brzuch martwego wołu. Co chwila na naszej trasie pojawiają się przeszkody. My spostrzegamy je na ogół dopiero przy wymijaniu. Nagle nasza łódź robi ostry skręt. O mało nie staranowaliśmy malutkiej pirogi, która wypłynęła nie wiadomo skąd. Na szczę¬ście naszemu sternikowi towarzyszy zawodowy obserwator. Ma sokoli wzrok i doskonale zna rzekę. Tym razem ostrzegł w porę. Obaj siedzą na dziobie, tam też jest ster. A dokładnie – stara kierownica od samochodu. FETOR RYŻOWEGO BIMBRU CZUĆ Z DALEKA. Po pięciu godzinach rejsu dobijamy do przystani na prawym brzegu rzeki, do wioski słynnej w całej okolicy. Tuż przy przystani mężczyźni płuczą w Mekongu ryż na zacier. Produkowany tu alkohol ma od 30 aż do 70 proc. Na zakupy przypływają tu nawet kupcy z Luang Prabang. Z balkonu najbardziej okazałego domu dobiega nas bełkotliwy baryton. To miejscowy wójt ogłasza „wielką promocję” na wszelki alkohol. I to po francusku! Choć mocno łamanym. Wójt jest kompletnie pijany. I z pewnością bogaty jak na tutejsze warunki. Takie domy – z kamienną podmurówką, ścianami z drewna tekowego i dachem pokrytym blachą falistą – widzieliśmy tylko w Luang Prabang. Mekong wygląda spokojnie. Tak naprawdę jest jednak górską rzeką, bardzo groźną dla małych łodzi. W samej wiosce wre praca. Dymi i bulgocze kilka destylarni. Drożdże hoduje się na śmietniskach. Warzenie zacieru odbywa się w blaszanych bekach po ropie naftowej. Do przyspieszenia fermentacji używa się karbidu lub niegaszonego wapna. Aparatura chłodnicza to sploty gumowych i plastikowych węży połatanych plastrami, sznurkami, plastikową folią. Bimber sprzedaje się w dwóch postaciach: „czysty” lub rozcieńczony wodą z bambusowego wodociągu z dżungli. Podchodzimy do jednej z destylarni. Kobieta nadzorująca cały proces co chwila próbuje skapującego do wiadra destylatu. Ma problemy z utrzymaniem równowagi. Obok małe dwu, trzyletnie dzieci bawią się w szarej brei ryżowych wytłoków. Widząc nas, próbują wstać. Na zbyt chwiejnych nóżkach zmierzają w naszą stronę, prosząc: „bon bon”. Zresztą w stanie „wskazującym na spożycie” jest tu większość mieszkańców. W Luang Prabang ostrzegano nas, żeby nie próbować tego alkoholu. Był przyczyną ostrych zatruć, prowadzących do ślepoty, a nawet śmierci. Nie trzeba nam tego dwa razy powtarzać. Nasza załoga jest jednak innego zdania. Kupuje bimbru na kilkanaście plastikowych beczek po oleju napędowym. Ustawione w piramidkę na brzegu będą czekać na zabranie w drodze powrotnej. W zamian wyładowanych zostaje kilka worków ryżu. Handel wymienny na Mekongu kwitnie. W naszej pirodze przewozimy kilka lamp naftowych, worki z solą, kanistry z paliwem i naftą, parę worków cementu, zwoje drutu, gwoździe, jakieś maczety, sierpy i motyki. Łódź ma swoich stałych kontrahentów. Czasem ktoś czeka na ścieżce schodzącej do rzeki, czasem zostawiamy zamówiony towar na brzegu. Niewielkie ryzyko kradzieży wliczone jest w koszt. Wracając, zabierzemy ryż, olej palmowy, żaby zapakowane w plecionki, żywe ryby w garnkach, liście bananowca, owoce. Kipami, czyli laotańską walutą, płaci się tylko za różnicę towarów. Wreszcie je widzimy. Jaskinie Tham Ting znajdują się w stromej skalnej ścianie. Wykonujemy kilka dość ryzykownych manewrów, by przytulić się łodzią do kamiennej półki. W świętych Grotach Stalaktytowych czczono Buddę już w VII w. Te jaskinie pochodzą z XVI w. W dolnej wierni ustawili setki posążków Buddy i jego uczniów. W górnej znajduje się alegoria przemijania, czyli kamienna miarka z zębatą podziałką. Po ząbkach przesuwa się figurka kaczora, zbliżając się do figurki węża. Gdy wąż pożre kaczora, ma nastąpić koniec świata. Odległość między figurkami jest co roku pieczołowicie badana przez komitet mnichów. Cel osiągnięty, wracamy do Luang Prabang. Po drodze zrobiliśmy się solidnie głodni, więc prosimy załogę o przygotowanie posiłku. Obiad dla dwóch osób kosztuje nas trzy dolary. Cumujemy łódź do dużego drzewa. Na palenisku: warstwa piasku i płaski kamień, załoga ustawia benzynowy prymus. Szyper wyciąga wielką rybę z Mekongu, którą kupił w mijanej wiosce. To rodzaj wielkiego okonia o nazwie nie do wymówienia, z kolczastymi skrzelami i płetwami. Mechanik zamienia się w kucharza i podaje wielkie dzwonka uduszone w warzywno- owocowym sosie z brązowym ryżem. Talerzy brak, jemy na liściach bananowca palcami, płucząc je wodą z rzeki. Okazuje się, że na łódce jest kilka butelek „beer lao”, doskonałego lekkiego piwa. Humory mamy wspaniałe! WYPATRUJEMY JAKIEJŚ WIOSKI, ALE WIDAĆ TYLKO ŚCIANĘ ZIELENI. Żadnego przesmyku, żadnej smużki dymu. Po dwóch godzinach, jest! Widać zejście do rzeki, a w dali dachy z liści palmowych. Pierwsze witają nas dwu-, trzyletnie dzieciaki. To one prowadzą nas do wioski. Ze szkolnej chaty wysypuje się gromada uczniów. Nasze przybycie jest prawdziwym wydarzeniem. Jeszcze nigdy w wiosce nie zatrzymała się łódź z białymi, tu nazywanymi „długonosymi”. Nauczyciel zarządza przerwę w lekcjach i od tej chwili mali przewodnicy z zapałem oprowadzają nas po wiosce Houai Kor. Liczy około 150 mieszkańców, czyli jest duża. I dość zamożna. Ma czteroklasową szkołę, w której uczą się dzieci w wieku 6–9 lat. Ryż zbiera się co 4–6 miesięcy. Starszyzna wiejska reguluje co roku zasady korzystania z systemu nawadniania pól odziedziczonego po przodkach. Mieszkańcy handlują drewnem z dżungli, rybami, żabami, wyplatanymi koszami. Domy budowane są na palach. Konstrukcję mają drewnianą, ściany są z plecionki z liści palm lub bananowców. Tak samo plecione są podłogi i łóżka na niskich ramach. Sypialnie są na górze, życie dzienne toczy się na ubitej ziemi między palami. Tuż obok w zagrodzie z bambusowych prętów żyją czarne świnie. Wioska Houai Kor jest zamożna, czysta i gościnna. Tak nam się podoba, że we dwoje postanawiamy zostać w niej do jutra. Szyper zabierze nas stąd następnego dnia. Buddyjscy mnisi alkoholu nie biorą do ust. Czego nie można powiedzieć o mieszkańcach laotańskich wsi. Żegnamy towarzyszy z łodzi. A przy okazji jesteśmy świadkiem zderzenia kultur. Widząc uwiązanego żółwia, koleżanka z Polski w dobroci serca uwalnia go i wrzuca do rzeki. To powoduje wybuch rozpaczy miejscowego chłopca, dla którego żółw był przyjacielem, jak u nas kot czy pies. Cała ludność wioski przyłącza się do rozpaczy i protestów. Wahamy się, czy w tej sytuacji tutaj pozostać. Dopiero spora porcja polskich krówek dla dzieci, płócienna czapka oraz dolar dla właściciela żółwia łagodzą gafę. Jest szósta po południu. Błyskawicznie robi się ciemno. W chatach, a właściwie pod nimi, zapalają się lampy naftowe. Mieszkamy u wójta. Jego żona gotuje fee, czyli ryżowe kluski z kiełkami soi, kawałkami kurczaka i czymś, co przypomina pasztetową. Tofu? Wszystko w rosole z jarzynami. Pyszne! W drugim woku pieką się niewielkie udka kurczaka. Też doskonałe. Tyle że po kolacji wójt oznajmia, że były to udka miejscowych żab. Takie ogromne? Mężczyzna pokazuje surową żabę. – Teraz wierzycie? – pyta. Tu też za talerze służą li¬ście bananowca. Po użyciu będzie z nich opał lub kompost. Do tak wystawnego posiłku dodajemy po kieliszku polskiej wód¬ki, co wprawia w zachwyt gospodarzy. W końcu idziemy spać. Sen mamy twardy – jak maty, na których śpimy. DZIECI SZYKUJĄ SIĘ DO SZKOŁY. Budowniczowie łodzi już popłynęli na targ. Gospodynie suszą na matach ryż, pieprz i papryczki. Nasz sąsiad z młodego bambusa wyplata więcierz, czyli pułapkę na ryby. Toczy się normalne codzienne życie. W wioskowej łaźni kobiety piorą ubrania. Woda jest tu doprowadzona metalowymi rurami ze źródła spod skały. Za tarę służą płaskie kamienie, za proszek do prania popiół drzewny i tylko do delikatnych tkanin używa się białego proszku ze sklepu. Toaleta z bambusowych żer¬dek nie wydziela zapachu fiołków, ale jest czysta, ma zasłonę i kamienną podłogę. Pod jednym z domów gospodarz rozdrabnia w drewnianym pojemniku ryż na kaszę. Fachowo narzędzie nazywa się stępor. W Europie podobne są tylko w muzeach. Nie możemy oderwać o niego wzroku, jesteśmy etnografami. Przyglądamy się też dzieciom. Już cztero-, pięciolatki opiekują się młodszym rodzeństwem. Ale mają też swoje ulubione zwierzaki. Chłopcy oprócz żółwi bawią się żukami rohatyńcami. Dziewczynki wolą małe małpki wełniaki, o sierści przypominającą futerko owieczki. Niestety, czas naszego pobytu tutaj dobiega końca. Przypływa szyper. Gospodarze nie chcą przyjąć żadnej zapłaty. W końcu pan domu przyjmuje męską koszulę, a jego żona damską piżamę. Choć o wiele za duże, budzą ogromną radość. Po trzygodzinnym rejsie brunatną rzeką witają nas wielkie, dwumetrowe kamienne koty, strzegące bram świątyni Vatxiengthongratsavoravoravihanh i królewskie mia¬sto Luang Prabang, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wspaniałe, ze stupami, świątyniami i pałacem królewskim, nie mówiąc o restauracjach i sklepach. Tak, o nim też moglibyśmy sporo napisać. A jednak przygoda na pirodze wydała nam się o wiele bardziej fascynująca. Wartka i płynna. Jak Mekong. Teresa i Andrzej Lewińscy
Wędrówka dusz. O co chodzi w reinkarnacji?
Reinkarnacja jest czymś, co można by uznać za wspólny mianownik hinduistycznych wierzeń.
Hindusi, podobnie jak chrześcijanie, wierzą, że dusza jest nieśmiertelna i została stworzona na podobieństwo boga. W odróżnieniu od niego, nie jest jednak doskonała i aby się z nim połączyć, przechodzi przez kolejne, coraz wyższe wcielenia; od przedmiotu, przez postać rośliny, zwierzęcia, człowieka (i jeszcze parę wyższych). Podczas tej wędrówki – nazywanej sansarą – duch porzuca zużyte ciało tak, jak człowiek znoszoną odzież. O tym, czy kolejne wcielenie okaże się lepsze, czy gorsze, decyduje dobra lub zła karma (dobre lub złe uczynki). Ku mokszy, czyli oświeceniu Wyjście poza cykl ponownych narodzin i kolejnych wcieleń po śmierci kończy moksza, odpowiednik buddyjskiego oświecenia. Według wisznuizmu – jednego z głównych nurtów filozoficznych hinduizmu – może to nastąpić dzięki pozbyciu się materialnych pragnień. Ostateczne zjednoczenie z Absolutem, czyli bezosobowym Brahmanem, to miłosny związek indywidualnej duszy z Duszą Najwyższą. Możliwe jest dzięki jednej z trzech dróg: bhaktijodze (miłości i oddaniu), dźńajodze (zdobywaniu mądrości duchowej) lub karmajodze (bezinteresownemu działaniu). Reinkarnacja jest również podstawą filozofii buddyjskiej, choć zamiast duszy kolejnym wcieleniom podlega tu anatman (dosłownie „nie-dusza” lub „nie-ja”) zbudowana z pięciu skupisk: formy materialnej, uczuć, percepcji, mentalności oraz świadomości. O jej odrodzeniu – podobnie jak w hinduizmie – decyduje jednak prawo karmy, czyli rezultaty niezliczonych uczynków popełnianych zarówno w obecnym życiu, poprzednich wcieleniach, jak i przejściowym stanie po śmierci – tuż przed kolejnymi narodzinami. Są one jednak nieprzewidywalne, dlatego w buddyjskiej filozofii nie ma fatalizmu, z góry skazującego kogoś na gorsze wcielenie. Nikt nie może też go zbawić ani potępić, bo w tej koncepcji nie istnieje zdolny do tego bóg. Reinkarnacja w religiach świata Wiara w reinkarnację łączy nie tylko liczne odłamy hinduizmu. Znajdziemy ją m.in. w wierzeniach afrykańskich, świecie islamu (wierzą w nią niektóre grupy sufickie), fundamentach greckiej filozofii (m.in. u Platona i Pitagorasa), a także niektórych odmianach chrześcijaństwa, np. gnostycyzmie lub nestorianizmie. Większość odrzuciła ją jednak po V Soborze Powszechnym w Konstantynopolu (553 r.), przyjmując, że dusza ludzka pochodzi od Boga i po śmierci zbawiona lub potępiona może być tylko raz.
Źywnościowe paradoksyW roku 2050 będzie nas 9 mld, czyli 2 mld więcej niż obecnie. Czy będziemy mieli co jeść? Na łamach National Geographic rozpoczynamy cykl artykułów o tym, jak wyżywić naszą planetę. A w zasadzie – jak rozsądniej dystrybuować to, co mamy. Aby „wyprodukować” 1 kg mięsa, zwierzę hodowlane musi zjeść 10 kg pokarmu roślinnego, a amerykańskie krowy zjadają rocznie tyle, ile potrzeba na wykarmienie 2 mld ludzi. Jaka w tym logika? Wydaje się, że dieta wegetariańska niedługo przestanie być modnym wyborem, a stanie się koniecznością. Najbardziej przerażające jest jednak to, że marnujemy połowę produkowanego jedzenia – w skali świata wyrzucamy 1,3 mld ton żywności (w samej Polsce 9 mln ton). Nasza planeta jest więc pełna paradoksów. Świat zachodni zachłysnął się gotowaniem i rywalizacją w umiejętnościach kulinarnych. Niemal na każdym kanale TV znajdziemy programy o tym, jak coś upichcić – oto widzę, jak na ekranie pani płacze, że rozgotowała szparagi i trzeba je wyrzucić, bo nie nadają się do jedzenia, a pan krzyczy, że ktoś źle przyozdobił danie i wygląda mało apetycznie, więc ląduje w koszu. Nieprzyzwoitością wydaje mi się robienie z gotowania nowej religii Zachodu, podczas gdy na świecie głoduje 850 mln ludzi, a w każdym roku ponad 12 mln dzieci umiera z powodu niedożywienia. Wierzę, że jemy po to, by żyć, a nie odwrotnie.
Skaner Eureka! Patenty natury Polska murowana Fotoreportaż: Aby konkurować z trawlerami, rybacy z wybrzeża Ghany dysponujący jedynie drewnianymi łodziami muszą wykazać się fizyczną krzepą, optymizmem, a przede wszystkim – duchem współpracy. Plan dla 9 mld: Jest nas coraz więcej, chcemy jeść coraz lepiej, a wszystkich lądów zaorać nie możemy. Co zatem robić? Jak wykarmić ludzkość, nie doprowadzając przy tym planety do ruiny? Co je świat: Od 12 tys. do 900 kcal dziennie – kaloryczność ludzkich posiłków wykazuje zdumiewające zróżnicowanie. I choć podstawowym czynnikiem decydującym o diecie jest zasobność portfela, to jednak liczy się także wiele innych względów. Raj dinozaurów: W czasach, kiedy w środku Ameryki szumiały morskie fale, dzisiejszy stan Utah był tropikalną, wilgotną ziemią obiecaną dla niezwykłego bogactwa gatunków dinozaurów. Bangladesz: Jak wiadomo, surowce wtórne mogą być żyłą złota. Dotyczy to także wielkich statków rozbieranych przez brygady młodych ludzi gołymi rękami wprost na plażach Bangladeszu. Zagadki kosmosu Gdzie jest kres naszego wszechświata? Jak długo będzie się rozszerzał? Co było przed Wielkim Wybuchem? Czy wszechświatów może być więcej? Jednoznacznych odpowiedzi brak. Na falach Sekwany W środku światowej metropolii, ale też blisko natury. Mieszczańskie, ale podszyte duchem swobody. Wielkomiejskie paryskie życie, jak się okazuje, ma też swoją odmianę „marynarską”, czyli w domu na barce. Tylko dla prenumeratorów: Ostatni śpiew: Ptaki migrujące z Europy do Afryki muszą gdzieś odpoczywać. Dziś w miejscach ich tradycyjnych przelotów i popasów na Bałkanach i nad Morzem Śródziemnym czekają bezwzględni myśliwi. Rzeź dla mięsa, pieniędzy, zabawy trwa.
Czarna dziura wątpliwości Już sam fakt, że natura stworzyła coś o masie 10 mld Słońc, wydaje się trudny do zaakceptowania. A jak tu ogarnąć rozumem nieskończoność? Na szczęście nie tylko ja mam z tym problem – temat czarnych dziur fascynuje naukowców od dawna i niezmiennie jest źródłem sporów. Przecież sam Albert Einstein nie wierzył w możliwość ich istnienia.Z ciekawością siadam więc do lektury artykułu Pożeracz gwiazd. Zgodnie z opiniami współczesnych kosmologów czarne dziury istnieją z prawdopodobieństwem 99,9 proc., czyli bliskim pewności. Grawitacja czarnej dziury jest tak silna, że z jej pola nie jest w stanie uciec nawet światło, czyli coś, co przemieszcza się z prędkością 299 792 km/s. Dowiaduję się jeszcze, że czarne dziury są maszynami czasu, bo ich silna grawitacja czas zakrzywia. Gdybyśmy podlecieli blisko horyzontu zdarzeń (linii granicznej między wnętrzem i zewnętrzem czarnej dziury), to przez minutę spędzoną tam minęłoby tysiąc lat na Ziemi. Przyznaję, że ta teoria trochę mnie przerasta, ale przyjmuję ją za fakt potwierdzony naukowo. Kończę lekturę artykułu i mimo wszystko czuję, że wreszcie coś wiem, że jestem bliżej ogarnięcia tematu. Dzień później natrafiam na wywiad z prof. Stephenem Hawkingiem w tygodniku Nature. Słynny fizyk twierdzi, że czarne dziury w opisanej dotychczas postaci nie istnieją. A zatem tak czy nie? Najwyraźniej do końca życia nie poznam odpowiedzi na to pytanie. I to wszystko w XXI w., kiedy wydaje się, że wszystko już zbadano, zmierzono i opisano. Granice ludzkiej wiedzy są na szczęście nieskończone. Jestem więc spokojna o to, że zawsze będziemy mieli o czym pisać na łamach naszego miesięcznika.
Skaner Eureka! Polska murowana Kambodża: Osada ludzi HIV-pozytywnych funkcją i trybem powstania przypomina dawne kolonie trędowatych. Nie mając wielkiego wyboru, jej mieszkańcy próbują jakoś układać się z życiem. Czarne dziury: Co kryje się w środku niewyobrażalnie ciężkich, wciąż tuczących się materią kosmicznych tworów, z których nawet światło nie może uciec? Osobliwości. Niewyobrażalnie małe. Być może... ziarenka nowych wszechświatów. Lista UNESCO: Pięknych miejsc na świecie jest wiele, ale jak zawsze istnieje też ekstraklasa. Jej rejestr pod egidą UNESCO to prawdziwa lista skarbów. Jest jak stempel jakości, co bywa i wyróżnieniem, i wyzwaniem zarazem. Damaszek: Przez wieki jeden z salonów kultury Bliskiego Wschodu, jej bogactwa i wyrafinowania, przeżywa czas wojny domowej. Mieszkańcy robią wszystko, aby ofiarą konfliktu nie padły zabytki i specyficzna tkanka społeczna miasta, które zawsze było pluralistyczne i wielokulturowe. Wikingowie: Wiele wskazuje na to, że żeglarze ze Skandynawii dotarli do Ameryki na długo przed Kolumbem. Co ciekawe, ich motorem był raczej handel niż łupy. Bo też jakie bogactwa można było zabrać Indianom? Dziki Europejczyk: Tradycje karnawałowych przebierańców korzeniami sięgają czasów pogańskich. Formy bywają różne, ale istota ta sama. Dziki Człowiek – postać znana jak Europa długa i szeroka – pokazuje wspólny kulturowy rdzeń kontynentu. Tuńczyk: Jedna ryba warta milion dolarów? Tak, i nie jest to cena za złotą rybkę, ale za tuńczyka błękitnopłetwego. Japończyk naprawdę jest w stanie dużo zapłacić za dobre sushi. Dla tuńczyków to fatalna wiadomość. Tylko dla prenumeratorów: Wyspa Wrangla Jest niczym Galapagos Północy. Bezludny raj dla arktycznych zwierząt. W czasie ostatnich epok lodowcowych wyspa nie była pokryta w całości przez lód ani zalana, więc przechowała unikalny skrawek dziewiczej plejstoceńskiej tundry. Tekst Hampton Sides Zdjęcia Siergiej Gorszkow
Polscy archeolodzy walczą z czasem, by uratować cenne zabytki, zanim firma wydobywcza zamieni miedzianą górę w ogromny krater.
Ta drobna niebieska linia to granica Czerwonej Strefy. Wszystko co wewnątrz, zniknie w kraterze głębokim na 200 m. Z samą górą Mes Aynak włącznie – archeolog Marek Lemiesz pokazuje palcem na ekran komputera. Mówiąc „wszystko”, ma na myśli rozległe stanowisko archeologiczne o ponadtysiącletniej historii, na którym zabytki buddyjskie sąsiadują z zoroastryjskimi, a budowle sakralne i kompleks miejski z prastarymi kopalniami rudy miedzi, tutejszym skarbem i przekleństwem zarazem. Najnowsze kłopoty rozpoczęły się w 2008 r., kiedy to konsorcjum Metallurgical Corporation of China (MCC) podpisało z rządem afgańskim 30-letnią umowę na pozyskiwanie miedzi. Bank Światowy pożyczył Chińczykom 3 mld dolarów na inwestycję, ale zmusił rząd afgański do przeprowadzenia kompleksowych badań archeologicznych. To był warunek rozpoczęcia wydobycia, które ma dać afgańskiej gospodarce 1,2 mld dol. rocznie i zwiększyć PKB nawet o 5 proc. Odkrywka oznacza bowiem koniec wszystkiego, co znajduje się na powierzchni. Znikną zabytki i ślady osadnictwa sprzed setek, a nawet niemal dwóch tysięcy lat. – Wyrok zapadł, wiemy, że prawie nic stąd nie wywieziemy. Przy dużych pieniądzach dobra kultury schodzą na dalszy plan – Marek Lemiesz nie ma złudzeń. – Mamy tylko nadzieję, że nim wjadą buldożery, uda nam się jak najwięcej zinwentaryzować. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. (Fot. Michał Przedlacki) Kulturowy przekładaniec Historia Mes Aynak (w języku dari „mała studnia z miedzią”) to zawiła opowieść o korzeniach jeszcze w starożytności. W 329 r. p.n.e. dotarł tu Aleksander Wielki w pogoni za królem Dariuszem III zbiegłym z podbitego Persepolis. W kolejnych wiekach Afganistan wpadł w ręce Seleucydów, potem na fundamentach kultury hellenistycznej powstało państwo baktryjskie. Przez ponad sto lat wyrosło na lokalną potęgę, aż padło ofiarą najeźdźców z północy – Kuszanów. Ci rządzili dzisiejszym Afganistanem przełomu IV i V w. n.e., gdy w środkowej Azji pojawiła się ludność heftalicka. Region podzielony był wówczas na małe księstwa. Mes Aynak musiało już wtedy pełnić ważną funkcję, o czym świadczą ślady osadnictwa związane z eksploatacją złóż miedzi. W wiekach VII i VIII Afganistan był podbijany przez islam. Ale nie tutaj – między Kabulem a Gardez wciąż istniało królestwo buddyjskie, nawet jeśli z czasem władzę przejęli w nim hinduiści. Potem ziemie wpadły w ręce Ghaznawidów. Ghazni, gdzie dziś stacjonują polscy żołnierze, leży w prostej linii przez góry tylko 75 km od Mes Aynak. Imperium, którego częścią wówczas się stało, było jedną z sześciu największych monarchii na świecie. Wreszcie w XIII w. weszły wojska Czyngis-chana, wyrżnęły mieszkańców, zniszczyły system irygacyjny, zrujnowały miasta. Ślady wszystkich wspomnianych etapów osadnictwa w Mes Aynak wkrótce mają zniknąć z powierzchni ziemi. Do wydobycia rudy miedzi w Mes Aynak przymierzali się już Rosjanie. Na przełomie lat 70. i 80. XX w., po tym jak radzieccy komandosi zrobili porządek w Kabulu, geolodzy oszacowali, że na wydobycie czeka 230–250 mln ton rudy miedzi w trzech dużych depozytach. Po triumfie talibów o złożach zapomniano. Choć w większości popierają rebeliantów, mieszkańcy Logaru bez oporów pracują dla afgańskiego rządu. Polscy archeolodzy przekonują, że mają z nimi doskonałe relacje. (Fot. Michał Przedlacki) Archeologiczny sprint Żeby trafić do Mes Aynak, trzeba jechać 70 km drogą na południe z Kabulu do Gardez. Potem skręca się w teren górzysty, by po 15 km bitej drogi dotrzeć do celu położonego 2500 m n.p.m. Dawniej było tu kilka wniosek, w tym Baba Wali. Mieszkańców wysiedlono jednak na początku miedziowej gorączki. Do góry przyległy za to chińska baza i międzynarodowy obóz archeologów. Na początku rząd afgański, realizując zalecenie Banku Światowego, prowadził wykopaliska z francuskim instytutem DAFA, ale że prace postępowały zbyt wolno, sięgnięto po pomoc z zagranicy. – Ja przyjechałem we wrześniu 2011 r. Jest nas tu niespełna 30, w tym specjaliści z Turcji, Francji, Niemiec, Włoch, Danii, Węgier, USA, Tadżykistanu. I Polski – opowiada Lemiesz, pokazując wizytówkę z logo afgańskiego Ministerstwa Kopalń. Do jego obowiązków należy nadzór nad tą międzynarodową ekipą. Oprócz niego są tu jeszcze Agnieszka Dolatowska i rysownik Damian Podliński. Ten ostatni przenosi zabytki na papier: – Poczynając od małych artefaktów, takich jak gliniane zabawki, przez rysunki rzeźb Buddy i fragmenty ceramiki, a na stupach buddyjskich skończywszy – wylicza. Większość Europejczyków kieruje 20-osobowymi grupami robotników. Każdej towarzyszy jeden lokalny archeolog. – W pierwszym etapie prac nasi afgańscy koledzy skupili się na jak najszybszym rozkopywaniu stanowisk. Teraz musimy uzupełnić dokumentację. Upraszczając można powiedzieć, że staramy się zrozumieć i opisać etapy funkcjonowania stanowiska, mając nadzieję, że wyniki naszych prac staną się podstawą dalszych analiz. Także już po zakończeniu wykopalisk – tłumaczy Dolatowska. Ale to tylko jeden z dwóch zespołów, bo w Mes Aynak wciąż kopią też Afgańczycy. Ich finansuje Ministerstwo Kultury, co rodzi pytania o zbieżność celów. – Afganistan ma ustawę o zabytkach z 2004 r. Na jej mocy wszelkie prace archeologiczne są domeną tego resortu – mówi Lemiesz. – To dobra ustawa, ale tu nie ma żadnej prywatnej firmy, która mogłaby te przepisy realizować. Na ponad 30 archeologów, jacy są w całym kraju, prawie 20 siedzi w Mes Aynak. Są kiepsko opłacani, pieniądze dla nich często giną w drodze między resortami finansów i kultury. Zresztą ten ostatni chciałby prace przeciągać, co zrozumiałe, bo w normalnych warunkach trwałyby i 30 lat. Ile czasu my mamy, nie wie nikt. Archeolodzy Agnieszka Dolatowska i Marek Lemiesz (na pierwszym planie) w Logarze spędzają większą część roku. (Fot. Michał Przedlacki) Pakistański rynek zbytu Pogoda nie sprzyja tu archeologom nigdy. Wiosną i w lecie temperatura sięga 40–45OC, jesienią i zimą we znaki dają się mrozy. Wykopaliskami objęty jest obszar 1,5 na 1,5 km, a na nim zespół miejski z trzema kompleksami mieszkalnymi otoczony siedmioma klasztorami buddyjskimi. Wszystkie oparte są na podobnym schemacie, z częścią dla wiernych, dziedzińcem i stupami i wiharą, czyli właściwym klasztorem mnichów buddyjskich. Ale to nie jedyne budowle sakralne wewnątrz czerwonej strefy, która jako pierwsza ma zostać zrównana z ziemią. Lemiesz opisuje dziwny obiekt na wzniesieniu zwanym Wzgórzem Króla. Wyglądem przypomina fortecę, ale wiele wskazuje, że to zoroastryjska świątynia ognia. Wszystkie zabytki powstały z mało trwałej cegły mułowej. Może udać się przenieść kilka stup, ale na pewno nie cały zespół. Żużel z wytopu miedzi pokrywa całe wschodnie zbocze, w którym znajdują się też ślady kompleksu górniczego. Miejscami depozyt żużlu ma 7 m wysokości – wymowny dowód na to, jak intensywnie wydobywano tu rudę. Ale skarby to nie tylko ruiny, a także to, co znajdywane jest wewnątrz. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. Cenne z naukowego punktu widzenia są też znajdowane tu monety, które pomagają datować ramy chronologiczne osadnictwa. Tak jak 865 monet kuszańskich, zakopanych przy stupie jako wota. Nie wszystko uda się znaleźć i odkopać. Oprócz presji czasu problemem są rabusie, a bywa, że i władza. Poprzedni gubernator prowincji Logar namiętnie kolekcjonował zabytki. – Po odnalezieniu jednego ze skarbów na stanowisku momentalnie pojawili się jego ludzie. Pod pretekstem zabezpieczenia monet chcieli je zabrać. Zdołaliśmy przetrzymać znalezisko kilka dni, obfotografować i opisać. Potem trafiły do Muzeum Narodowego w Kabulu. Dużym rynkiem zbytu tutejszych zabytków są też bazary w pakistańskich Peszawarze i Kwecie czy słynna Chicken Street w Kabulu. Wykopaliska w Mes Aynak chronione są przez kilka posterunków policji. (Fot. Michał Przedlacki) Tańczący na linie Nad stanowiskiem w Mes Aynak codziennie przelatują amerykańskie śmigłowce. – Za każdym razem nasi robotnicy celują do nich z niewidzialnych karabinów, oddając całe serie w niebo – mówi Lemiesz. Bezpieczeństwo to siłą rzeczy temat, jaki często wraca w rozmowie na temat pracy w Afganistanie. Kilkadziesiąt kilometrów na wschód, za górami, jest już Pakistan. W czasie wojny afgańsko-radzieckiej ta część Logaru nazywana była Bab al-Dżihad, Bramą Świętej Wojny. W latach 90. pojawiła się Al-Kaida. Nim wybudowano kompleks w Kandaharze, to właśnie w Mes Aynak w 1999 r. ukrywali się jej członkowie. W tym Osama bin Laden, który – jak przekonują tubylcy – dwukrotnie nocował tu ze swą żoną. Talibowie mieli korzystać z kompleksu jaskiń i korytarzy, które w Mes Aynak wydrążyli dawni górnicy. Kilka lat później Amerykanie niektóre z nich powysadzali, część istnieje do dziś. Praca w Mes Aynak przypomina stąpanie po cienkiej linie, nawet gdy człowiek trzyma się z dala od tuneli Al-Kaidy. I nie chodzi tylko o skorpiony i jadowite pająki. Teoretycznie teren jest rozminowany. Ale pewności nie ma. W 2011 r. dwóch robotników zostało rannych po tym, jak jeden z nich uderzył kilofem w kamień, pod którym znajdowała się mina przeciwpiechotna. Zanim o godz. 7 rano trafią na stanowisko, afgańscy robotnicy – na zdjęciu w czasie przerwy na herbatę – przejdą sześć kontroli osobistych. Po pracy cała kontrolna procedura zostanie powtórzona. (Fot. Michał Przedlacki) Pasztuńska ruletka Ale jeszcze większym zagrożeniem są ludzie. Prowincję Logar zamieszkują Pasztuni, którzy nie kryją poparcia dla rebeliantów. W 2010 r. pociski spadły w sam środek stanowiska archeologicznego. Na szczęście nikt nie zginął. – Jesteśmy chronieni, dokoła znajdują się posterunki policji, ale dla mnie gwarancją bezpieczeństwa są dobre relacje z pracownikami, a nie kilku facetów w mundurach, z których tylko jeden ma kałasznikowa – mówi Lemiesz. I dodaje, że dopóki 700 robotników dostaje pieniądze, dopóty jest w miarę spokojny o własną skórę. Wśród nich są ludzie, którzy byli członkami milicji talibskiej, wykonywali wyroki w okolicznych wsiach. Są też niepisane reguły, których obcokrajowcy przestrzegają. Nie wolno sprowadzać Afganek archeologów, a Europejki zatrudnione w Mes Aynak muszą zakrywać włosy i stosować się do innych norm kulturowych. W czwartki i piątki lepiej nie zbliżać się do wioski, która leży na drodze z Kabulu. – Wtedy na modły przyjeżdżają tam rebelianci. To dziwne uczucie wiedzieć, że od ludzi, którzy chcieliby nas zabić, dzielą nas tylko trzy posterunki policji – mówi Lemiesz. Przyszłość projektu widzi czarno. Obawia się, że w 2014 r., gdy Afganistan opuszczą Amerykanie, kraj może pogrążyć się w chaosie. Biorąc pod uwagę sympatie polityczne mieszkańców Logaru, eksploatacja może stać się mrzonką, a mała studnia z miedzią znów zamienić się w arenę walk. Tak czy inaczej tutejsze zabytki przeżyją tylko na papierze i dyskach komputerów. Afganistan - góra Mes Aynak. (Mapa: NG Maps)
Mowa o długoterminowym projekcie fotograficznym, opowiadającym w trzech epizodach o muzułmańskiej mniejszości etnicznej Rohingya, zamieszkującej zachodnie wybrzeże Birmy
Atakowani przez buddyjską większość oraz przy biernej postawie władz i armii, na początku czerwca 2012 roku na miesiąc przez Ramadanem spłonęło dwa tysiące domów, zginęło przynajmniej 80 osób a 125 tysięcy muzułmańskich Rohingów znalazło się w zamkniętych gettach obozów. Kolejne 300 tysięcy uciekło do sąsiedniego Bangladeszu. Druga fala czystek etnicznych przyszła w październiku 2012 roku. Organizacja Human Right Watch ocenia, że tym razem zamieszki były o wiele lepiej zorganizowane niż w czerwcu. Poprzedziła je kampania nienawiści, w której aktywnie brali udział mnisi buddyjscy. W kraju zaczęły krążyć ulotki m.in. Aliansu Obrony Buddyzmu, który pod groźbą wyciągnięcia surowych konsekwencji narzucał zasady postępowania w kontaktach z muzułmanami: 1. Domy, zabudowania i gospodarstwa rolne tradycyjnie należące do buddystów nie mogą zostać sprzedane, wynajęte lub oddane w zastaw pożyczki. 2. Buddyjskie kobiety nie mogą wyjść za mąż za muzułmanina. 3. Buddyści mają kupować produkty tylko w buddyjskich sklepach. 4. Buddyści nie mogą kupować, budować lub wynajmować nieruchomości w imieniu muzułmanów. Oprócz tego zalecano rodzicom karanie buddyjskich dzieci za rozmowy z muzułmanami. Rząd z kolei zakazał Rohingyom posiadania więcej niż dwojga dzieci. Nie mogą też kupować nieruchomości, podróżować ani zawierać małżeństw bez specjalnych pozwoleń, za które płacą ogromne łapówki. Tymczasem pierwsi muzułmańscy Rohingyowie osiedlili się w Birmie już kilka stuleci temu. Z powodu odmiennej religii postrzegani są jako nielegalni imigranci i odmawia się im obywatelstwa. Według birmańskich władz Rohingyowie nie istnieją, to Bengalczycy lub muzułmanie przybyli z Bangladeszu. Rohingyowie uciekają przez granicę do sąsiedniego Bangladeszu. Wielu z nich decyduje się na ryzykowną podróż przez morze w przepełnionych łodziach. Przybijając do piaszczystych, pięknych plaż w okolicy turystycznego Cox Bazar są szczęśliwi, że uciekli z piekła. Ale za chwilę czeka ich piekło obozów dla uchodźców. Bezpośrednio po zamieszkach w Bangladeszu znalazło się 300 tysięcy ludzi, ale tylko około 30 tysięcy uzyskało status uchodźcy. Nikt ich tam naprawdę nie chce. Pierwsza część projektu - „The unregistered” - realizowana będzie w październiku/listopadzie 2013, w obozach dla uchodźców w południowo-wschodnim Bangladeszu. Epizod ten realizowany będzie we współpracy pomiędzy fotografem Marcinem Zaborowskim (Obraz) oraz korespondentem PAP na Indie, Pawłem Skawińskim (Słowo). W poszukiwaniu tych dwóch elementów, dokładnie rok po październikowych czystkach w Birmie, Skawiński i Zaborowski wybiorą się do obozów Rohingyów, by poznać i opowiedzieć ich historie. Marcin Zaborowski – fotograf i podróżnik, współpracujący z Magazynem National Geographic Polska. Autor raportów radiowych z podróży, przygotowywanych dla Polskiego Radia Szczecin. Wielokrotny uczestnik audycji radiowych o podróżach po Maroku, Chinach, Tybecie, Indiach, Peru, Birmie oraz Gruzji. Laureat ogólnokrajowych konkursów fotograficznych, publikowany przez Magazyn National Geographic Polska. Pierwsze projekty o uchodźcach realizował w tybetańskim obozie dla uchodźców w Indiach. W 2010 roku zaproszony na audiencję do Daramśali w Indiach, podczas której fotografował z J.Ś. XIV Dalaj Lamę na potrzeby projektu tybetańskiego. Obecnie mieszka z rodziną w Szczecinie, zbierając przygotowując się do pierwszego epizodu projektu o uchodźcach Rohingya. Więcej o projekcie znaleźć można tutaj.
Galeria AMITU w Tykocinie zaprasza na wystawę fotografii Macieja Cieślaka
Wystawa „Modlitwy z Shachukul” Macieja Cieślaka przedstawia spontaniczne sceny modlitw mieszkańców małej wioski tybetańskiej. Jest to opowieść reporterska z wnętrza buddyjskiego klasztoru, w którym autor spędził dzień fotografując przypadkowe wizyty wiernych. Wizyta w świątyni jest dla Tybetańczyka okazją aby dokonać oczyszczenia, złożyć mnichom daninę, odrzucić złą karmę i demony oraz rozstać się ze wszystkimi złymi uczynkami... Miejscem projektu była wioska Shachukul położona w Himalajach w Ladakhu. Ladakh zwany Małym Tybetem znany jest z religijności mieszkańców i uważany za ostoję współczesnego buddyzmu. Ladakh, Indie, lipiec 2011 Patronat nad wystawą objął magazyn National Geographic Polska i Związek Polskich Artystów Fotografików. Maciej Cieślak (1967) – fotograf, doktor fizyki, doradca kapitałowy. Fotografuje profesjonalnie od kilku lat. Fotografuje głównie ludzi. Używa różnych form: portretu, reportażu, inscenizacji. Lubi słuchać i opowiadać, zwłaszcza za obiektywem. Czuje przymus odbywania dalekich podróży. Studiował fizykę na Uniwersytecie Jagielońskim w Krakowie oraz na Uniwersytecie w Heidelbergu. Posiada tytuł doktora fizyki jądrowej. Ukończył studia doktoranckie z ekonomii w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Jest absolwentem Studium Fotografii ZPAF w Warszawie. Autor wystaw indywidualnych i zbiorowych. Nagrodzony w konkursie National Geographic 2010. Członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Mieszka i pracuje w Warszawie. http://www.maciejcieslak.pl/
Kilka informacji dla planujących podróż do Indii
Powierzchnia: Stan Radżasthan 342 236 km2, mieszka w nim 56 mln ludzi, stolica Dźajpur (Pink City). Stan Madhja Pradeś 308 144 km2, zamieszkały przez 60 mln ludzi, stolica Bhopal. Stan Uttar Pradeś 238 566 km2, 190 mln mieszkańców, stolica Lucknow. Religie: hinduizm, islam, sikhizm, buddyzm. Waluta: rupia indyjska, 1 INR = 0,06 zł, 1 zł = 16,25 INR Najbardziej deszczowe są miesiące od czerwca do sierpnia. Wtedy pada średnio 15 dni w miesiącu, a temperatura przekracza 30°C. W pozostałych miesiącach jest gorąco – codziennie termometry wskazują ok. 30°C. Na północ Indii najlepiej wybrać się od listopada do lutego – deszczu nie ma w ogóle, a temperatura wynosi 21–27°C. Wiza turystyczna wydawana jest najwyżej na sześć miesięcy. W Ambasadzie należy przedstawić paszport ważny jeszcze przez co najmniej 12 miesięcy oraz dowód zakupu lub rezerwacji biletu powrotnego. Koszt 184 zł (bez względu na liczbę wjazdów). Ambasada Republiki Indii ul. Rejtana 15 m. 2–7 02-516 Warszawa tel. (22) 849 58 00 faks (22) 849 67 05 e-mail: goi@indem.it.pl www.indianembassy.pl Samolotem Połączenie Areoflotem z Moskwy do Delhi to wydatek ok. 2 tys. zł. Pociągiem Najlepszy i najtańszy środek lokomocji. Sieć kolejowa w całych Indiach jest bardzo rozbudowana – druga pod względem wielkości na całym świecie. Pociągiem można dojechać w niemal każdy zakątek tego kraju. Na dworcach wydzielone są osobne okienka dla cudzoziemców, a w pociągach określona liczba miejsc jest przeznaczona wyłącznie dla obcokrajowców. Samochodem Ceny wynajmu auta zależą od standardu oraz liczby dni, na jakie samochód jest wynajęty. Najbezpieczniej korzystać z oficjalnych agencji – wtedy mamy pewność, że auto jest sprawne i ubezpieczone. Hotele dwugwiazdkowe kosztują 300–800 rupii (ok. 18–48 zł). W każdym większym mieście dostępne są także hotele o wyższym standardzie, a ich ceny sięgają nawet 13 200 rupii (ok. 800 zł). W środkowych i południowych Indiach przeważają ostre potrawy. W Radżastanie i innych północnych stanach widać wpływ kuchni muzułmańskiej (większe spożycie mięsa i chleba). Tradycyjnym daniem jest dal bali choorma. Są to trzy potrawy: curry z soczewicy polewanej gęstym sosem, gorących podpłomyków i słodkiego deseru na bazie masła ghee, cukru, rodzynek i orzechów. Popularna jest słona przekąska z nasion ciecierzycy, często podawana z różnymi warzywnymi sosami, zwana besan. www.rajasthantravelportal.com www.unseenrajasthan.com
Podstawowe informacje dla podróżujących po Sri Lance
Powierzchnia: 66 tys. km2. Wyspę zamieszkuje 21 mln osób. Religie: buddyści ok. 70 proc., hinduiści 16 proc., muzułmanie 7 proc., chrześcijanie 7 proc. Języki: syngaleski i tamilski (oficjalne) oraz angielski. Waluta: rupia lankijska (LKR); 1 dol. = 106 rupii. Na pobyt na zachodnim wybrzeżu najlepszy jest czas między październikiem a marcem. Monsun przynosi deszcz nad zachodnie, południowe i centralne obszary wyspy od maja do lipca. Z Polski nie ma bezpośrednich lotów, trzeba się przesiąść w jednym z europejskich miast. Do Kolombo latają Sri Lankan Airlines, British Airways, Lufthansa, Emirates Airlines, Qatar Airways. Przelot liniami Qatar z przesiadką w Wiedniu i Dausze od 3000 zł. Wizę turystyczną (ważna 30 dni, stempel w paszporcie) otrzymuje się na lotnisku w Kolombo. Można ją przedłużyć na 2 miesiące w Controller of Immigration & Emigration, No. 41, Ananda Rajakaruna Mawatha, Colombo 10. Wizę na dłuższy pobyt dostaniemy w Ambasadzie Sri Lanki w Warszawie. www.srilankaembassy.pl Wynajęcie samochodu osobowego z kierowcą kosztuje przynajmniej 30 dol. za dzień (bez paliwa, dystans do 80 km). www.malkey.lk Transport publiczny jest tani. Za przejechanie trzech przystanków płaci się 10 rupii. Bilet na pociąg I kl. z Kolombo do Kandy kosztuje 200 rupii, na autobus 250 rupii. Tuk-tuki, trzykołowe taksówki, są wygodne i tanie, cena zależy od odległości, przejazd w mieście kosztuje ok. 300–400 rupii. Na północy i wschodzie wyspy może być problem z noclegiem; w pozostałych rejonach baza jest dobrze rozwinięta. Hotel Serendib, Bentota – od 75 dol. za pokój 2-os. Tissawewa Resthouse, Anura-dhapura – lokalizacja na Starym Mieście, pokój ok. 59 dol. Chaaya Village, Habarana (dobre miejsce wypadowe do Anuradhapury, Polonnaruwy i Sigiriji) – pokój 2-os. od 104 dol. Tea Trails – luksusowe bungalowy w kolonialnym stylu otoczone plantacjami herbaty w okolicach Nuwara Eliya. Pokój 2-os. kosztuje od 143 euro od os. za noc (posiłki w cenie). www.teatrails.com Amaya Hills na obrzeżach Kandy – piękne położenie, luksus, blis-ko starej stolicy, ceny od 125 dol. Wyjazd na Sri Lankę z biurem podróży Itaka, zależnie od terminu i klasy hotelu, kosztuje: 7 dni – od 5590 zł; 14 dni – od 7190 zł. Cena obejmuje: przelot, noclegi w hotelu pięciogwiazdkowym Heritance Ahungalla lub niewiele mu ustępującym Eden Resort & Spa, śniadania i obiadokolacje, transfer z i na lotnisko, opiekę rezydenta, ubezpieczenie KL i NW. Wycieczki fakultatywne: Kandy i Sigirija – dwudniowa, w programie wizyta na plantacji herbaty i w ogrodzie przypraw, zwiedzanie Kandy i świątyni zęba Buddy, wizyta na bazarze i w ogrodzie botanicznym, pokaz folklorystyczny. Drugiego dnia – twierdza Sigirija, jaskiniowa świątynia Dambula. Cena ok. 270 dol. Safari Yala – jedniodniowe safari w dżipach w rozległym Parku Narodowym Yala; można zobaczyć słonie, lamparty i inne dzikie zwierzęta. Cena ok. 160 dol. Pełną gamę pobytów i fakultatywnych wycieczek wymienionego biura można znaleźć w katalogu z ofertą wypoczynku za granicą Itaka&Gala. Na wyspie króluje rice and curry, czyli dużo ryżu w towarzystwie pikantnych potraw, np. dhal curry (z zielonej soczewicy) czy brinjal pahi (z bakłażana). Na śniadanie dobry będzie hopper, czyli nale-śnik z mąki ryżowej usmażony np. z jajkiem. Najlepszy kurs walut jest na lotnisku, gorszy w hotelach. Można wymieniać dolary, funty i euro. Wszelkie usługi świadczone poza oficjalną obsługą ruchu turystycznego są znacznie tańsze, a ich ceny – do negocjacji. Warto przygotować trochę banknotów o niewielkich nominałach (najlepiej po 100 rupii) na drobne napiwki. Są oczekiwane przy każdej okazji (np. za sfotografowanie się ze słoniem) i skutecznie odchudzają portfel. Potrzebne są wtyczki typu angielskiego (z trzema bolcami), najlepiej zabrać ze sobą adapter. Nietaktem jest podawanie czegokolwiek lewą ręką (nieczystą). Najlepiej pić wodę butelkowaną albo przegotowaną – ta z kranu nie nadaje się do picia. Wskazane szczepienie przeciw żółtaczce A i B, durowi brzusznemu, tężcowi oraz profilaktyka przeciwmalaryczna. www.szczepienia.pl Rzeźby z drewna, maski, batiki, biżuteria (wyspa słynie z szafirów), arak – mocny alkohol z mleka kokosowego (polecany jest Arac Old Reserve). Bilet do świątyni Dambula kosztuje 11 dol., ogrodu botanicznego w Peradeniya 6 dol., łączny bilet do Anuradhapury, Sigiriji i Polonnaruwy 40 dol. Miejscówka na peraherę w Kandy to wy- datek 100 dol., fotografowanie w świątyni zęba Buddy – 150 rupii (kamera 300 rupii). www.srilankatourism.org www.lankalibrary.com www.nuwaraeliya.org Konsulat Generalny RP, Deputy Chairman’s Office, Phoe-nix Ventures Ltd., 409 Galle Rd., Colombo 03, tel. (00-9411) 256 56 122, faks (00-9411) 266 96 39. Sri Lanka – Bradt Travel Guides Podróże marzeń: Sri Lanka – przewodnik z serii Biblioteka Gazety Wyborczej
Łza Indii – mówi się na Cejlon. I faktycznie, kształt wyspy i bliskość subkontynentu jakoś tę nazwę uprawniają. Tyle że kultura buddyjskiego królestwa kwitnącego równolegle ze starożytnym Rzymem jest czymś osobnym, oryginalnym.
Łza Indii – mówi się na Cejlon. I faktycznie, kształt wyspy i bliskość subkontynentu jakoś tę nazwę uprawniają. Tyle że kultura buddyjskiego królestwa kwitnącego równolegle ze starożytnym Rzymem jest czymś osobnym, oryginalnym. Kiedy byłem małym chłopcem, a świat był znacznie, znacznie większy niż dzisiaj, nazwa Cejlon widniejąca na oglądanej co dzień w porze śniadania puszce po pachnącej herbacie stanowiła dla mnie kwintesencję wspaniałości kolonialnego Wschodu. Dżungla pełna słoni, tubylcy w egzotycznych, kolorowych strojach, palmowe gaje nad oceanem, żaglowce wyruszające z nadrzecznych portów z ładunkami herbaty... Daleki, tajemniczy świat, pociągający i niedostępny. Pierwsza wizyta na Sri Lance nie była zatem zwykłą podróżą do Azji – oznaczała konfrontację z dziecięcym mitem. Los zrządził, że zacząłem ją od słoni. I sierocińca dla wielkich trąbowców w Pinnaweli, który w ciągu kilkudziesięciu lat funkcjonowania przekształcił się w coś w rodzaju hodowli. Zobacz także quiz: Sri Lanka Zakurzoną drogą codziennie o tej samej porze wielkie stado zmierza do rzeki na toaletę i by ugasić pragnienie. Słoń indyjski jest wprawdzie trochę skromniejszy od afrykańskiego, ale tylko trochę. Najbardziej widoczną różnicę stanowią uszy, które to wachlarze kuzyni z Czarnego Lądu mają o parę rozmiarów większe. Mimo to kilkadziesiąt wielotonowych stworzeń sunących trąba w trąbę i noga w nogę robi mocne wrażenie. Ich siłę czuć w powietrzu. Orszak zamyka olbrzym wśród olbrzymów – czarny tasker. 67-letni matuzalem (azjatyckie słonie w hodowli żyją przeciętnie 40–60 lat), ślepy ze starości, kroczy dostojnie, dźwigając gigantyczne ciosy. To rzadkość, bo zaledwie 5 proc. cejlońskiej słoniowej populacj może pochwalić się tymi przerośniętymi siekaczami, cóż dopiero tak imponującymi. Niesprecyzowane „coś” w tej paradzie wydaje mi się dziwne... Po chwili już wiem – mimo przemieszczającej się obok ogromnej żywej masy nie słyszę tętentu, dudnienia, nie czuję drżenia ziemi. Słonie mają bowiem na stopach miękkie poduszki, stąpają delikatnie i potrafią poruszać się prawie bezszelestnie. Zaraz potem trafiam na safari do Parku Narodowego Minneriya. Żyjące na wolności słonie pasą się tam w półtorametrowej trawie, nie zwracając uwagi na dżipy pełne turystów, póki te nie próbują najechać im na trąby. Turysta, wiadomo – płaci i wymaga, a szacunek dla pierwotnej przyrody to deficytowy towar. Dzika populacja słoni jest utra- pieniem lankijskich rolników i konflikty z nimi stanowią największe zagrożenie dla tych fascynujących zwierząt. Olbrzymy mają swoje potrzeby, nawet do 200 kg roślinnego pokarmu na dobę, zatem nocna wizyta głodnej rodzinki na polu może oznaczać finansową katastrofę dla jego właściciela. Stąd w pobliżu miejsc występowania dzikich słoni niemal każde poletko wyposażone jest w specjalną ambonę, skleconą z żerdzi lub zlokalizowaną na drzewie, gdzie rolnicy pełnią dyżury, wrzaskiem i światłem przepędzając ciągnące na ich uprawy trąbiaste głodomory. W pamięci zachowam jeszcze jeden obrazek ze słoniowego dnia: droga wiodąca obok rozlewisk, przy której brodzą słonie, niczym, nie przymierzając, krowy. Cejlońska wersja jeleni na rykowisku. Zobacz piękne zdjęcia w galerii AdamGorecki zatytułowanej: Sri Lanka Konflikty na linii ludzie–słonie są nieuniknione, bo Sri Lanka, państwo pięciokrotnie mniejsze od Polski, ma 21 mln obywateli. Dominujące narodowości to Syngalezi i Tamilowie. Pierwsi stanowią większość ludności wyspy, drugich jest około 18 proc. Obie nacje przybyły na wyspę z Indii, i to jeszcze w czasach przed naszą erą. O ile jednak Syngalezi, którzy powołują się na swoje na tej ziemi pierwszeństwo, żyją jedynie na Cejlonie, o tyle Tamilowie są kilkumilionowym odłamem licznego ludu zamieszkującego indyjski stan Tamilnad, tuż za cieśniną Palk. To zaledwie 50 km morzem. Dodajmy do tego potomków rdzennych myśliwych-zbieraczy, Arabów, którzy organizowali handel z wyspą, nim pojawili się Europejczycy, i wreszcie potomków tych ostatnich, a będziemy mieli pełny obraz kulturowego miszmaszu. Różnice etniczne wzmacniają jeszcze podziały religijne. Syngalez to na ogół buddysta, coś jak Polak-katolik. Także w tym wypadku religia jest głównym składnikiem narodowej tożsamości. Tamilowie wyznają hinduizm lub – znacznie rzadziej – chrześcijaństwo, potomkowie Arabów – oczywiście islam. Na wycieczce po wyspie, zwłaszcza w centrum i na wybrzeżu, będziemy więc mijać niezliczone stupy i posągi Buddy, ale też świątynie hinduistyczne i meczety. Bywa, że jedna wioska jest muzułmańska, zorganizowana wokół meczetu, sąsiednia – buddyjska, a w innej pobliskiej stoi chrześcijańska kaplica. Wielu Lankijczyków ubiera się po europejsku, ale barwne kobiece sari czy sarongi – męskie „spódnice” – to nadal powszechny widok. Uzupełnijmy to pomarańczowymi plamami tradycyjnych szat buddyjskich mnichów i białymi w większości, na kolonialną modłę, mundurkami szkolnej młodzieży. A wszystko to na ulicach kraju biednego, gdzie o czystość przesadnie się nie dba, gdzie egzotykę czuć wszystkimi zmysłami – także powonienia. Gdzie, dodajmy, biały człowiek jest traktowany jako coś w rodzaju walutowej fontanny, dlatego niemal na każdym kroku i bez oporów można się domagać napiwku – dosłownie za wszystko albo i zgoła za nic. – Hello, my friend! – „beach boys” wyrastali jak spod ziemi zawsze, gdy pojawiałem się na pięknej, niemal bezludnej (zwłaszcza w odniesieniu do naszych standardów) oceanicznej plaży w pobliżu hotelu. – Where are you from? Poland? O, I have lot of friends in Poland! Tu zwykle rozwijana była harmonijka kolorowych kart z referencjami naszych rodaczek, które zachwalały pływanie łodzią, wizytę na farmie żółwi, tanie zakupy i mnóstwo innych usług wspomnianych chłopców z plaży. Początkowo jest to irytujące, ale z czasem człowiek uczy się tego nie zauważać. Zwłaszcza że nagabywanie nigdy nie jest tak agresywne, by stwarzało poczucie zagrożenia. Że Sri Lanka jest krajem buddyjskim – widać na każdym kroku. W końcu była jednym z pierwszych królestw, w których buddyzm zyskał status wyznania państwowego. Trzeba tu podkreślić, że jest to religia (choć dla wielu – po prostu system etyczno-filozoficzny) bez ambicji centralistycznych, bez skodyfikowanej ortodoksji, z licznymi odłamami. Na Cejlonie przetrwał w najstarszej postaci, tzw. therawada. To nurt najbardziej wymagający, kładący nacisk na ciągłe duchowe doskonalenie, samopoznanie. Od zarania obecności buddyzmu na wyspie, czyli od jakichś 2300 lat, jego wyznawcom towarzyszy rosnące w centrum Anuradhapury święte drzewo Bo, najstarsze drzewo o udokumentowanej historii, będące szczepem z figowca, pod którym Budda doznał oświecenia. Czytając o tym wcześniej, spodziewałem się ujrzeć dendrologicznego kolosa, tymczasem jest to, by tak rzec, duże bonsai. Największe wrażenie robi nie rozmiarem, lecz otoczeniem, świątynią, z której – dosłownie – wyrasta, złoconymi podporami konarów, złotym ogrodzeniem i generalnie związanym z nim kultem. W otaczających je kaplicach postacie Buddy toną w przyniesionych przez wiernych płatkach kwiatów. Widać mnóstwo kobiet przy nadziei lub (i) z małymi dziećmi u boku – przyszły po błogosławieństwo dla swych pociech. Cóż, niezależnie od kultury, religii, szerokości geograficznej, koloru skóry etc. pragnienia zwykłych ludzi wszędzie są takie same. Anuradhapura to dawna stolica Syngalezów, w której możemy nabrać wyobrażenia o wspaniałościach ich starożytnego królestwa. W czasie czternastu stuleci jej rozwoju na tronie zasiadało tam dobrze ponad stu monarchów. Stworzyli oni gigantyczny kompleks pałacowo-świątynny, w którym w dziesiątkach klasztorów rezydowało kilkadziesiąt tysięcy samych tylko mnichów. Szacuje się, że miasto mogło zamieszkiwać nawet 2 mln ludzi. Po upadku Anuradhapury w XI w. jej architektoniczne cuda pokryła dżungla, aż do XIX w., kiedy to dla świata odkryli je Brytyjczycy. To historia niemal analogiczna do dziejów kambodżańskiej stolicy Khmerów Angkor, wprawdzie późniejszej, ale też opuszczonej, też pochłoniętej przez dżunglę i też odkrytej po wiekach. Co więcej, obie metropolie rozwinęły się dzięki umiejętności panowania nad wodą – wspaniałym obiektom irygacyjno-nawadniającym, sztucznym zbiornikom i kanałom połączonym w przemyślne systemy. Większość opadów północ wyspy dostaje bowiem w czasie kilku miesięcy monsunu. Sztuką było zatem schwytać ten nadmiar i zachować go na miesiące suche, a mieszkańcy Cejlonu uzyskali w niej nadzwyczajną biegłość. Najbardziej imponującym obiektem antycznego stołecznego kompleksu jest Ruwanwalisaja – ogromna (90 m wysokości) widoczna z daleka śnieżnobiała dagoba (lankijska nazwa stupy). Wewnątrz konstrukcji spoczywa relikwia – obojczyk Buddy. Budowla wyrasta z platformy, która opiera się na swoistym murze z kamiennych słoni naturalnych rozmiarów. I nie jest to jedynie zabytek, ale wciąż żywe religijne centrum. Okrążając gigantyczną kopułę boso (zgodnie z religijnymi wymogami) po rozgrzanych przez palące słońce kamieniach, niemal czułem swąd skóry moich stóp. Cóż, spotkanie z relikwią Buddy miało swoją temperaturę. Kolejnym niezwykłym miejscem na kulturowej mapie Sri Lanki jest Sigirija, zbudowana w 2. połowie V. w. n.e. przez króla ojcobójcę Kassapę. Wyobraźcie sobie wyrastający z równiny gigantyczny skalny ostaniec o obłych ścianach. Ponad 180 m wysokości, a w dole jak okiem sięgnąć – morze zieleni i góry na horyzoncie. Żeby nacieszyć oczy tym widokiem, trzeba się jednak wspinać po przyklejonych do granitowych skał metalowych mostkach i schodkach – prawdziwe wyzwanie dla cierpiących na lęk wysokości czy agorafobię. Zwłaszcza że dodatkowy zastrzyk adrenaliny zapewniają uaktywniające się czasem roje szerszeni. Dokąd uciekać, tkwiąc wysoko na wąskiej metalowej drabince? Sam byłem świadkiem, jak taki biologiczno-chemiczny atak zakończył się odwiezieniem do szpitala dwójki turystów. Wróćmy jednak do historii. Otóż ta Lwia Skała faktycznie miała kształt króla zwierząt. Ogromna ceglana głowa i łapy (przetrwały do dzisiaj) stanowiły o niezwykłości rzeźby-warowni, do (na?) której wchodziło się przez lwią paszczę! Na szczycie zwierza (zajmującym ponad hektar!) umieszczono m.in. królewski pałac i basen. Sam skalny lew był tylko częścią ogromnego kompleksu, otoczonego fosami, ze sztucznym jeziorem, z ogrodami skalnym i wodnym, licznymi sadzawkami, ze strumykami, z pawilonami, tarasami, fontannami – całą dużą i małą architekturą, która przystoi pysznej królewskiej siedzibie. Najbardziej zdumiewające jest to, że wiele z tej hydrauliki przetrwało i nadal działa. Polonnaruwa ośrodkiem stołecznym stała się po upadku Anuradhapury, wraz z końcem pierwszego tysiąclecia n.e. zajętej przez indyjskich Tamilów. Syngaleski władca, który ich w końcu przepędził, w 1073 r. ustanowił stolicę w Polonnaruwie. Miasto kwitło przez 200 lat, nim zniszczone podzieliło los poprzedniczki i też porosło lasem. Polonnaruwa rozwijała się obok – a jakże – sztucznego zbiornika mającego blisko 2500 ha. Wielki kompleks z licznymi architektonicznymi pamiątkami pozwala zadumać się nad przemijaniem doczesnych potęg. Wśród tutejszych zabytków wyróżniają się trzy piękne, wyrzeźbione w skale w różnych okresach posągi Buddy – stojącego, siedzącego i leżącego (14-metrowego!). Nie daj Boże (Buddo) sfotografować się na ich tle (tzn. tyłem do figury) – takie zachowanie, zabronione także w innych świętych miejscach, traktuje się jako objaw braku szacunku i awantura z ochroną obiektu gotowa. I wreszcie trafiam do Kandy – ostatniego wierzchołka tzw. Trójkąta Kulturowego, który tworzą historyczne lankijskie stolice: Anuradhapura, Polonnaruwa i Kandy właśnie, dziś spore miasto, drugie co do wielkości w kraju. Do tutejszej relikwii – zęba Buddy – ciągną pielgrzymi z całej Azji. Białą świątynię odwiedzamy po zmroku, zapadającym tu dość wcześnie i zawsze o zbliżonej porze – w okolicach 18.00. (To zaledwie kilka stopni od równika, więc różnica między najkrótszym a najdłuższym dniem wynosi tylko kilkadziesiąt minut). Parne powietrze oblepia. Chmary ptaków rokoszujących na drzewach wprowadzają aurę niezwykłości. Zbliżając się do świątyni długim dziedzińcem, słyszę narastający, nerwowy rytm podawany przez bębniarzy. Potem skrupulatna kontrola osobista i już jestem w środku. Zęba-relikwii zwykły śmiertelnik zobaczyć nie może, więc mnie też nie będzie to dane. Za to na kilku poziomach widzę procesje wiernych w barwnych strojach, wota, egzotyczne zapachy, feerię zdumiewających architektonicznych detali, malowidła, złocenia, słoniowe ciosy przed posągami Buddy. I te bębny – pierwotne, energetyczne, hipnotyzujące. Czyż nie tak to sobie wyobrażałem w czasach dzieciństwa? Nie wszystko pamiętam, ale... Tak, właśnie tak musiało to wyglądać.
Każdy hotel, fabryka, willa czy zwykła chata w Tajlandii musi mieć schronienie dla własnych duchów.
SALA PHRA PUM – tak nazywają się po tajsku kolorowe, udekorowane owocami, figurkami zwierząt i girlandami kwiatów domki dla duchów, niezwykle powszechne zarówno w wielkomiejskim, jak i wiejskim krajobrazie Tajlandii. Niektórzy cudzoziemcy biorą je za ołtarzyki Buddy, wymyślne karmniki dla ptaków lub za modele szczególnie czczonych świątyń. Najbliżsi prawdy są ci ostatni. Siedziby, które Tajowie wznoszą dla duchów, są bowiem ustawioną na niewysokim słupku miniaturką wihary – tego budynku w kompleksie świątynnym, w którym mnisi składają ślubowanie. W nim znajduje się też największy posąg Buddy i tam również najtłumniej gromadzą się wierni – by złożyć mu hołd. W przypadku kapliczek dla duchów chodzi jednak o hołd innego rodzaju, można nawet powiedzieć – o zabarwieniu pogańskim. Tak już bowiem jest, że buddyzm w swej tolerancji przygarnia niektóre praktyki animistyczne i żyje z nimi w harmonii i zgodzie. Domek dla duchów jest jak kamień węgielny. Inauguruje każdą budowę, bez względu na jej rozmiar i przeznaczenie. Gdy tylko powstaną wykopy pod fundament, mnich buddyjski błogosławi i poświęca teren. Wkrótce – w terminie wskazanym przez gwiazdy, co jest dla odmiany wpływem hinduistycznym – przystępuje się do instalacji domku dla duchów. Każdy hotel, fabryka, dom towarowy, apartamentowiec, willa czy zwykła chata muszą mieć własny azyl dla duchów, w przypadku rezygnacji z jego urządzenia można się bowiem spodziewać wszelkich możliwych nieszczęść. Złe lub dobre duchy danego miejsca, bądź dusze jego poprzednich właścicieli, potrzebują własnego kąta. Pozbawione go będą nawiedzały ludzi w ich nowej siedzibie. Najgroęniejsze są dusze dzieci oraz osób zmarłych gwałtowną śmiercią. Z niewytłumaczalnych powodów uważa się, że najzłośliwsze duchy są rodzaju żeńskiego. Zakłócając spokój duchom, należy je ułagodzić, przeprosić za najście złożeniem stosownych ofiar. Nie są one wyszukane – na ogół owoce, ryż, kawałek kurczaka, wieprzowiny, koniecznie woda. Poza tym porcelanowe figurki zwierząt, słoni i koni do przejażdżek, bawołów i świń do gospodarstwa. I oczywiście kwiaty, dużo jak najmocniej pachnących kwiatów. Prócz zwykłych bukiecików są to pracowicie wiązane girlandy z samych płatków, niekiedy artystycznie komponowane festony, którymi drapuje się podnóże i spowija słupek platformy. Obowiązkowe są trociczki oraz świeczki, których płomyki oświetlają drogę odmawianych modlitw. Domki różnią się między sobą nie tylko rozmiarami i materiałem budowlanym (beton, drewno), ale też wystrojem architektonicznym i ornamentyką. Często zajmują spore placyki, ogrodzone łańcuchem, murkiem lub ażurową balustradą, mają wokół ogródki, zdobioną bogato kolumienkę pod platformą, obwiązuje się je nadto szkarłatnymi i żółtymi szarfami. W szarej, obwieszonej paskudnymi lianami napowietrznych kabli, dyszącej wyziewami spalin dżungli wielkiego miasta, błyszczą niczym orchidee na trzęsawisku. Na wsi, pośród drewnianych, otoczonych bujną zielenią domostw, wyglądają znacznie skromniej i naturalniej.