Budda porzucił wspaniały pałac, by wieść żywot żebraka. Legenda wielkiego mędrca jest żywa do dziś
Budda, wielki przewodnik duchowy, żył i nauczał ponad dwa i pół tysiąca lat temu, przynajmniej tak uważa wielu naukowców. Należy jednak podkreślić, że historia księcia, który porzucił wszelkie wygody życia, by osiągnąć stan duchowego oświecenia, w dużej mierze oparta jest na legendach. Nic więc dziwnego, że w wielu fragmentach brzmi niewiarygodnie. Co wiemy na temat założyciela najsłynniejszego systemu religijno-filozoficznego?
Spis treści: Narodziny przyszłego Przebudzonego W poszukiwaniu prawdy Dar wiedzy dla świata Założyciele wielkich religii albo sami nazwali się bogami, albo twierdzili, że ich działania są boską wolą. W przypadku twórcy buddyzmu było inaczej. Siddahartha Gautama, choć urodził się uprzywilejowany i dorastał w całkowitej izolacji od faktycznego obrazu otaczającego go świata, nie twierdził, że jest kimś więcej niż tylko człowiekiem. Nie inspirowała go żadna wyższa siła. Co więcej, swoim uczniom przekazał, że człowiek sam sobie jest panem i nikt i nic nie rządzi jego przeznaczeniem. Narodziny przyszłego Przebudzonego Jak głoszą tradycyjne podania, przyszły Budda żył w północnych Indiach, w V wieku p.n.e. Przyszedł na świat w arystokratycznym rodzie Siakjów, którego głową był król Siuddhodana. Królewska para długo nie mogła doczekać się następcy tronu. Pewnej nocy 40-letniej królowej Mai przyśniło się, że biały słoń z sześcioma kłami wchodzi w jej ciało. Królewscy mędrcy uznali to za proroctwo. W ich interpretacji, niezwykły sen oznaczał, że władczyni powije wyjątkowe dziecko. Chłopiec urodził się niespodziewanie, gdy królowa odbywała podróż do wioski Lumbini (dzisiejszy Nepal). Otrzymał imię Siddhartha. Król, pragnąc poznać przyszłość swojego jedynego syna, wezwał do pałacu Asitę. Gdy mędrzec ujrzał dziecko, zaśmiał się i zapłakał. Zapytany o tę reakcję, wyjaśnił, że syn Suddhdhany będzie wiódł dobre życie i wpłynie na wiele osób, jednak on sam tego nie doczeka. Życie w „złotej klatce” Gdy chłopiec dorastał, król zauważył, że jego syn jest nieprzeciętnie wrażliwy. Uznał, że tak wyjątkowe dziecko nie może stykać się z bólem i cierpieniem, którego nie brakuje na świecie. Poza tym nie pragnął dla niego życia mędrca. Chciał, by wyrósł na godnego następcę tronu, nie na świętego. Młody Siddhartha Gautama został zamknięty w pałacu, odizolowany od chorób, starości i wszelkich nieszczęść i otoczony luksusami, które przynależały się księciu. Wiódł idylliczne życie, nie zdając sobie sprawy, że prawdziwy świat wygląda inaczej. W wieku 16 lat poślubił księżniczkę Jasodharę, z którą doczekał się syna. Jednak ani rodzina, ani luksusowe życie nie były w stanie oderwać jego myśli od świata za pałacowymi murami. Siddhartha nieustannie naciskał na ojca, by ten pozwolił mu wyjść na zewnątrz. Gdy książę miał 30 lat, król w końcu uległ i zorganizował dla syna podróż powozem. Zadbał, żeby zobaczył iluzoryczny świat, w którym nie ma starości i biedy. Jednak Siddhartha dostrzegł w wiwatującym tłumie starą kobietę. Nie wiedział, na kogo tak naprawdę patrzy. Gdy zapytał o to woźnicę, ten wyjaśnił mu, że to czeka każdego człowieka. Później zauważył chorego i nieboszczyka i zrozumiał, że życie nieuchronnie zmierza do śmierci, a droga ta wiedzie przez cierpienie. Na końcu swojej podróży napotkał szukającego wyzwolenia od bólu mędrca. On uświadomił mu można próbować zaradzić gehennie. W poszukiwaniu prawdy Po powrocie do pałacu, Siddahartha nie mógł przestać myśleć o tym, co zobaczył. Rozumiał już, że przed chorobami i starością nikt nie ucieknie, nawet jego uprzywilejowani bliscy. Nie potrafił już cieszyć się dobrami, które go otaczały. Wspaniałe pałace (miał ich trzy, na porę gorącą, deszczową i zimną) i ogrody porośnięte bujną roślinnością i wypełnione majestatycznymi zwierzętami przestały robić na nim wrażenie. Postanowił opuścić pałac, by wieść żywot ascety. Pewnej nocy zgolił włosy i brodę, założył żebracze łachy, kazał osiodłać swojego konia i wyjechał. W tradycji buddyjskiej moment ten określa się mianem Wielkiego Odejścia. Od tamtej pory Siddahartha wiódł skrajnie ascetyczny żywot, tylko po to, by dotrzeć do prawdy. Spotkał na swojej drodze wielu wybitnych nauczycieli, od których czerpał wiedzą, ale wciąż czuł, że to za mało. Dołączył więc do kilku ascetów, którzy umartwiali się najsurowszymi praktykami. Po sześciu latach zrozumiał, że asceza jest w istocie tym, czym jest życie w luksusie – prowadzącą donikąd skrajnością. Chwilę później dziewczynka imieniem Sudziata wręczyła mu ryż i mleko. Mimo zgorszenia towarzyszy, przyjął poczęstunek. Usiadł wtedy pod figowcem i przysiągł sobie, że nie wstanie, aż nie osiągnie pełnego przebudzenia. Dziś ta roślina jest znana jako drzewo bodhi. To właśnie tam Siddahartha i stał się Buddą, czyli Przebudzonym. Dar wiedzy dla świata Niebawem zaczął udzielać pierwszych nauk. Opowiadał swoim uczniom o Czterech Szlachetnych Prawdach i Ośmiorakiej Ścieżce. Przez 40 lat przemierzał Indie, dzieląc się swoją wiedzą. Budda zmarł w wieku około 80 lat, w Kusingarze. Jego uczniowie przekazywali dalej jego nauki, aż dotarły do centralnej, południowo-wschodniej i wschodniej Azji. Dziś buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Historia czy legenda? Ta opowieść brzmi niewiarygodnie? Nie bez przyczyny. Dzieje Buddy zostały spisane dopiero po kilku stuleciach od jego śmierci i nie ulega wątpliwości, że w dużej części składają się z legend. Nie można zatem nazwać Siddaharthy Gautamy postacią w pełni historyczną, bo nie sposób ustalić żadnych faktów z jego życia. Wielu historyków wyraża jednak przekonanie, że ktoś taki rzeczywiście żył i nauczał w V wieku p.n.e., natomiast żadne fakty na ten temat nie są znane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Jakie są jego kluczowe założenia?
Buddyzm narodził się w Indiach, ale idee „nauki przebudzonego” wykroczyły dalece poza Azję. Tak naprawdę alternatywy dla tradycyjnych systemów religijnych, afirmujących jednego boga, szukają ludzie na całym świecie. Jakie są kluczowe założenia buddyzmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyjski światopogląd Różnorodność ścieżek Buddyzm w japońskiej interpretacji Buddyzm tybetański Gdy Budda porzucił życie księcia i został nauczycielem, nauki, które głosił, trafiały przede wszystkim do mieszkańców subkontynentu indyjskiego. Po jego śmierci, w ciągu pięciu wieków rozprzestrzeniły się na centralną, południowo-wschodnią i wschodnią Azję. Współcześnie buddyzm (w sanskrycie i języku pali Buddha Dharma, czyli „nauki przebudzonego”) ma wielu wyznawców także na Zachodzie. Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyzm od początku wymyka się prostym klasyfikacjom. Nauk tych nie można jednoznacznie określić mianem systemu filozoficznego ani religii. To coś w rodzaju połączenia jednej i drugiej kategorii. Nauki Buddy można uznać za nonteistyczny system religijny i filozoficzny. W odróżnieniu od większości religii, buddyzm nie koncentruje się na pojęciu boga i stwórcy. W doktrynie buddyjskiej pojęcia te mają marginalne znaczenie, ale należy wspomnieć, że o ile jej wyznawcy nie afirmują żadnego boga, to także nie negują jego istnienia. Ich ostatecznym celem jest natomiast osiągnięcie oświecenia i wyzwolenia. W centrum buddyzmu stoi zatem samodoskonalenie duchowe. Sama definicja religii jest płynna i zależna od kulturowego kontekstu. Nonteistyczna istota tego systemu stoi w opozycji do zachodniego rozumienia tego pojęcia, najczęściej opierającego się na wierze w osobowego boga. W systemie buddyjskim takie bóstwo jest nieobecne. Budda był człowiekiem – nauczycielem, nie bogiem. System ten obejmuje jednak praktyki duchowe, etykę, wspólnotę i ścieżkę do transcendencji, zatem nie brakuje w nim punktów zbieżnych z choćby dominującym na starym kontynencie katolicyzmem. Buddyjski światopogląd Celem buddyjskiej praktyki jest doświadczenie trwałego szczęścia poprzez oświecenie i urzeczywistnienie potencjału umysłu. Buddyści wierzą, że może tego dokonać każdy człowiek. W jaki sposób? System oparty na czterech prawdach W centrum nauk Buddy stoją Cztery Szlachetne Prawdy. Stanowią one istotę buddyjskiego światopoglądu, oferując zarówno „diagnozę” ludzkiego cierpienia, jak i praktyczną drogę do jego zakończenia. Prawda o Cierpieniu (Dukkha). Pierwsza prawda głosi istnienie cierpienia. Sam termin „dukkha” jest rozumiany nie tylko jako ból fizyczny. Buddyści rozpatrują to pojęcie także w kategoriach uniwersalnego doświadczenia niezadowolenia, ulotności i nietrwałości. Obejmuje narodziny, starzenie, chorobę, śmierć, rozpacz, ból, rozłąkę i niezaspokojone pożądanie. Prawda o Przyczynie Cierpienia (Taṇhā). Jak głosi druga prawda, przyczyną wszelkich cierpień człowieka jest przywiązanie do pragnień, czyli taṇhā. W szerszym kontekście, jest to związane z pragnieniem zmysłowej przyjemności (kāma taṇhā), stawania się (bhava taṇhā, np. chęć bycia kimś lub osiągnięcia sukcesu) i niebytu (vibhava taṇhā, np. pragnienie pozbycia się cierpienia czy gniewu). Istotą jest odpuszczenie tych pragnień, ale bez osądzania i chęci pozbycia się ich siłą. Prawda o Ustaniu Cierpienia (Nirodha/Nibbāna). Trzecia prawda zakłada możliwość całkowitego wygaśnięcia cierpienia (Nirodha), Jest to równoznaczne z osiągnięciem stanu nirwany (Nibbāny), w którym pożądanie zanika, a umysł osiąga absolutny spokój, pustkę i brak przywiązania. Prawda o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia (Aṭṭhangika Magga). Czwarta prawda głosi, że drogą do pokonania cierpienia jest Szlachetna Ośmioraka Ścieżka. Droga do wyzwolenia Pod tym pojęciem kryje się praktyczny przewodnik, prowadzący do wyzwolenia, spokoju, wygaśnięcia wszelkiego cierpienia, wiedzy, oświecenia i nirwany. Jak wskazuje na to sama nazwa, na Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę składa się osiem wzajemnie wspierających się elementów, podzielonych na trzy kategorie, którymi są: mądrość, moralność i koncentracja. Taka struktura czyni nauki Buddy niezwykle pragmatycznym systemem, oferującym nie obietnice zawarte w abstrakcyjnych doktrynach, a namacalne metody poprawy jakości życia. Elementami mądrości są: Właściwy Pogląd (sammā diṭṭhi) – pod tym pojęciem kryje się zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd i natury rzeczywistości, w tym nietrwałości i braku trwałego „ja”; Właściwa Intencja (sammā saṅkappa) – zakłada rozwój wewnętrznych czystości, czyli zamiarów, w których nie ma miejsca na chciwość, złą wolę i szkodliwość. Elementy moralności to: Właściwa Mowa (sammā vācā) – to powstrzymanie się od kłamstwa, obelg i wypowiedzi niemających sensu; Właściwe Działanie (sammā kammanta) – pod tym pojęciem kryje się życie bez wyrządzania krzywdy sobie i innym, powstrzymanie się od zabijania, kradzieży i nieskromności; Właściwy Sposób Życia (sammā ājīva) – to unikanie zawodów i czynności przynoszącego szkodę innym istotom. Z kolei na koncentrację składają się: Właściwy Wysiłek (sammā vāyāma) – to systematyczna praca nad rozwijaniem pozytywnych stanów umysłu i eliminowanie negatywnych myśli; Właściwa Uważność (sammā sati) – to rozwijanie świadomości ciała, uczuć, umysłu i przedmiotów umysłu, bycie obecnym „tu i teraz”; Właściwa Koncentracja (sammā samādhi) – pod tym pojęciem należy rozumieć praktykę medytacyjną, której celem jest rozwój skupienia i osiągnięcie zrównoważonego, spokojnego umysłu. Buddyjskie rozumienie istnienia Z buddyjskim rozumieniem istnienia nierozerwalnie związane są dwie koncepcje: karmy i reinkarnacji. Obie stanowią potężną podstawę etyczną, na której buddyści opierają swój światopogląd. Sanskryckie słowo „karma” oznacza dosłownie „działanie” lub „czynienie”. W buddyzmie wskazuje na działanie motywowane intencją, które prowadzi do przyszłych konsekwencji. Owe intencje są decydującym czynnikiem w określeniu rodzaju odrodzenia w samsarze, czyli cyklu wcieleń. Podkreślenie ich roli w karmie ma fundamentalne znaczenie, bo nie samo działanie, a motywacja stoi za jego karmicznymi skutkami. Reinkarnacja, czyli odrodzenie się, stoi w centrum buddyzmu, podobnie jak w pozostałych indyjskich religiach. Kontinuum umysłowe jednostki, wraz z jej talentami i naturalnymi instynktami, przechodzi z poprzednich wcieleń do przyszłych. To, czy człowiek odrodzi się w ciele ludzkim, zwierzęcym czy innej formie, zależy od motywacji jego czynów. Należy jednak podkreślić, że szczęście lub jego brak w kolejnych życiach nie jest formą nagrody czy kary, a naturalną konsekwencją prawa przyczyny i skutku. Reinkarnacja a dusza Jak to się ma do Właściwego Poglądu i koncepcji braku trwałego „ja”? Doktryna buddyjska zakłada, że życie, śmierć i reinkarnacja są jak film, w którym każda klatka jest inna, ale wszystkie razem tworzą spójną całość. Występuje między nimi ciągłość. Różnorodność ścieżek Buddyzm rozwinął się w wiele różnorodnych tradycji, dostosowanych do lokalnych kultur i potrzeb. Choć poszczególne odmiany tej filozofii nadal oparte są na wspólnych fundamentach, to wskazują na nieco odmienne ścieżki do oświecenia. Therawada (Droga Starszych) Therawada to najstarsza zachowana gałąź nauk Buddy. Jest to jedyna szkoła wywodząca się z tradycji Sthaviravada, która przetrwała do dziś. Kładzie nacisk na indywidualne wyzwolenie i osiągnięcie stanu arahanta – osoby wyzwolonej z cierpienia dzięki zrozumieniu Czterech Szlachetnych Prawd i praktyce Ośmiorakiej Ścieżki. Tradycja ta zakłada, że zanim miłością i współczuciem obdarzy się innych, najpierw trzeba pokochać samego siebie. Charakteryzuje się wiernością starym, oryginalnym pismom i skupieniem na etyce i praktyce medytacyjnej. Mahajana (Wielki Wóz) Mahaiana rozwinęła się później niż Therawada. Obecnie stanowi najliczniej wyznawaną gałąź buddyzmu. W jej centrum stoi idea Bodhisattwy, czyli istoty, która zdołała osiągnąć wysoki stopień oświecenia, jednak świadomie rezygnuje z wejścia w nirwanę, aby pozostać w samsarze i pomagać wszystkim istotom w osiągnięciu wyzwolenia. Nauki te kładą nacisk na współczucie i mądrość dla dobra wszystkich. Wprowadzają koncepcję pustki, czyli zrozumienia, że wszystkie zjawiska, w tym także osoby, są pozbawione trwałej, niezależnej egzystencji. W Mahajanie wierzy się, że każdy posiada „naturę Buddy” – wrodzony potencjał do osiągnięcia oświecenia. Wadżrajana (Diamentowa Droga) Wadżrajana jest gałęzią buddyzmu, która rozwinęła się w Himalajach. Kierunek ten w pełni akceptuje nauki Therawady i Mahajany, ale zawiera też pewne unikatowe metody. Ich celem jest szybkie zrealizowanie ideału Bodhisattwy, nawet w aktualnym życiu. Praktykujący tę szkołę starają się utrzymać postawę umysłową, jakby już osiągnęli cel. Buddyzm w japońskiej interpretacji Na szczególnie podatny grunt buddyzm natrafił w Japonii, gdzie rozwinęło się wiele unikatowych szkół, dopasowanych do tamtejszej kultury. Zen Zen ma korzenie w chińskim buddyzmie Chan, który z kolei jest odłamem Mahajany. W tym przypadku, podstawową ideą jest przekonanie, że każdy człowiek może odbyć podróż do swojej prawdziwej natury. Zen odrzuca nadmierne przywiązanie do świętych pism czy analizy pojęć i kładzie nacisk na bezpośrednie doświadczenie. Najważniejszą praktyką jest tu zazen, czyli medytacja siedząca. Istotne są również: kinhin (medytacja chodzona), samu (praca w odosobnieniu) i teisia (słuchanie wykładów nauczyciela). Nichiren Nichiren to odłam Mahajany, nazwany na cześć XIII-wiecznego japońskiego kapłana. Szkoła ta zakłada, że Sutra Lotosu (jeden z najważniejszych tekstów w Mahajanie) zawiera najwyższe nauki Buddy i że wszyscy ludzie posiadają wewnętrzną „naturę Buddy”, przez co są zdolni do osiągnięcia oświecenia w aktualnym życiu. W tym przypadku, podstawową praktyką jest daimoku, polegająca na intonowaniu mantry Namu Myōhō Renge Kyō. Celem tego jest odkrycie natury Buddy, osiągnięcie harmonii z prawami wszechświata i przemiana cierpienia w szczęście. Jōdo-shinshū Jōdo-shinshū, czyli „Prawdziwa Religia Czystej Krainy”, jest jedną z amidystycznych szkół buddyzmu japońskiego, założoną przez Shinrana. Jej ideologiczne podstawy są oparte na trzech sutrach, opisują historię Buddy Amidy i jego Czystą Krainę. Najważniejszą praktyką w tym odłamie jest nembutsu, czyli intonowanie imienia Buddy Amidy. Buddyzm tybetański Tak jak odmiany japońskie, także buddyzm tybetański akceptuje nauki Therawady i Mahajany, uzupełniając je o kolejne elementy. Praktyka buddyjska w Tybecie opiera się na trzech prawdach, którymi są: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-1a20bf8.jpeg" width="1024" height="681" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> wyższość etyczna, na którą składa się właściwe postępowanie, unikanie czynów prowadzących do cierpienia, rozwijanie szczodrości, etycznej postawy i cierpliwości; wyższy stan umysłu, polegający na jasnym rozumieniu głębszych prawd, do czego prowadzi medytacja; wyższe zrozumienie, co polega na gromadzeniu wiedzy ze studiowania Dharmy i bezpośrednim doświadczeniu ostatecznej prawdy. Należy wspomnieć, że buddyzm tybetański zaadaptował także wiele elementów z pierwotnej na obszarze Tybetu tradycji religijnej bön. Stąd wiara w lokalne bóstwa, demony, duchy gór i jezior, a także specyficzne rytuały, których celem jest ujarzmienie lub zjednanie tych istot. Odmiana ta jest główną religią Tybetu, ale nie tylko. Także w regionach sąsiadujących (jak Bhutan, Nepal, Sikkim i Ladakh) jest wyznaniem dominującym, odkąd król Trisong Decen ustanowił ten odłam religią państwową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To pierwszy dowód na praktykowanie buddyzmu w Imperium Rzymskim. Znalezisko ma ponad 2 tys. lat
Posąg buddy odkryto w Berenike – starożytnym egipskim porcie. Jest to bardzo ważne znalezisko, które mówi nam więcej o kontaktach Rzymu z Indiami.
W tym artykule: Berenike – starożytny egipski port Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Polscy archeolodzy w Berenike Kontakty Imperium Rzymskiego z innymi cywilizacjami były bardzo rozległe. Wymianę handlową prowadzono nawet z Cesarstwem Chin. Częściej jednak docierano do portów w Indiach. Do tej pory nie było jednak żadnych świadectw kultu Buddy na terenie Imperium Romanum. Odkrycie w Berenike jest pierwszym tego typu potwierdzeniem. Berenike – starożytny egipski port Najważniejszym portem Egiptu nad Morzem Czerwonym było Berenike, zwane też Barnis. Swoją świetność przeżywało podczas panowania rzymskiego w pierwszych wiekach naszej ery. Był to najważniejszy punkt wymiany morskiej z cywilizacjami Dalekiego Wschodu. Przede wszystkim z Indiami, czasem też z Chinami. Statki z Indii przywoziły drogocenne metale i kamienie szlachetne, kość słoniową czy orientalne tkaniny. Towary wyładowywano, a następnie przewożono na wielbłądach i słoniach przez Pustynię Wschodnią aż do Aleksandrii. Stamtąd dalej dystrybuowano dobra. Przeważnie trafiały one do stolicy imperium. W VI w. Berenike opustoszało. Zapomniane przez wieki miasto jest od lat 90. XX w. badane przez archeologów z różnych krajów, w tym z Polski. Odkrycia figury Buddy dokonał w 2022 r. zespół z Uniwersytetu w Heidelbergu, którym kierował Rodney Ast. Wyniki badań upubliczniono dopiero niedawno. Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Przedstawienie figuralne Buddy z Berenike ma być pierwszym tego rodzaju znaleziskiem na zachód od Afganistanu. Zaskakiwać może najbardziej to, skąd pochodzi materiał, z którego wykonano ów posąg. Jest to mianowicie marmur pochodzący z Turcji, a konkretnie z okolic dzisiejszego Stambułu. Jak wygląda Budda z Berenike? Rzeźba jest wysoka na 71 cm; Przedstawia stojącego Buddę, podtrzymującego szaty lewą ręką; Jego głowę otacza promienisty dysk, symbol boskiego umysłu; Wykonanie jest bardzo staranne, co świadczy o kunszcie warsztatowym. Posąg stał na dziedzińcu świątyni bogini Izydy, czyli głównej świątyni miasta. Sama budowla pochodzi z okresu wczesnorzymskiego. Autor dzieła to najpewniej ktoś z lokalnego warsztatu. Nabywcami mogli być natomiast hinduscy kupcy, którzy podarowali rzeźbę miejskiej świątyni w Berenike. Na podstawie cech stylistycznych.okres powstania posągu datuje się na około II w. n.e. Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Ekspedycja archeologiczna odkryła też inne świadectwa kontaktów z Indiami. Ważnym znaleziskiem jest tabliczka z inskrypcją w języku indyjskim, czyli w sanskrycie. Jest ona datowana na czasy panowania cesarza Filipa Araba (244–249 r.), który pochodził z terenów dzisiejszej Syrii. Uznano, że posąg Buddy jest starszy od inskrypcji w sanskrycie. Inne zapisy w języku greckim z terenu świątynnego datuje się na okres I–IV w. O datowaniu rzeźby świadczyć też mogą starsze indyjskie znaleziska. Są to dwie indyjskie monety ze starożytnego Królestwa Satavahanów. Datuje się je na okres II w. n.e. Polscy archeolodzy w Berenike Od 2008 r. badania archeologiczne w Berenike prowadzi również Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracując z badaczami amerykańskimi, prowadzony projekt skupia się na zbadaniu infrastruktury portowej z czasów Imperium Rzymskiego. Badania z XXI wieku przyniosły wiele owocnych i zaskakujących rezultatów. Królowa Hatszepsut – kim była najsłynniejsza faraonka? Królowa Hatszepsut zdobyła zaskakująco władzę w pokojowy sposób i panowała przez 21 lat. Ludzie ją kochali, choć nie było miejsca dla kobiety na męskim tronie. Jak starożytny Egipt ją ... Odnaleziono mnóstwo towarów luksusowych: cenne szkliwa, papirusy, ostrakony, brązowe figurki, doskonale zachowane materiały organiczne, np. skóry i tkaniny z Indii i Chin. Wśród odkryć warto również wyróżnić nekropolię zwierząt domowych. Pochówki były starannie wykonane. Szczątki zwierząt posiadały np. ozdobione obroże. Z towarów spożywczych, odnaleziono w 1999 r. naczynie wypełnione czarnym pieprzem. Pochodziło z I w. n.e., natomiast sam czarny pieprz rósł ówcześnie jedynie na terenach południowo-zachodnich Indii. Zdaniem dyrektora amerykańskiej ekspedycji, Stevena Sidebothama z Uniwersytetu Delaware, Berenike jest przykładem istnienia globalnych procesów ekonomicznych w starożytności. – Dużo się dziś słyszy o globalizacji. Jednak „globalna ekonomia” istniała już w pierwszym wieku naszej ery. Łączyła Europę, Afrykę i Azję. Berenike jest tego świetnym przykładem – mówi uczony. Źródła: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Smithsonian Magazine.
W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości?
Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielają Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie".
W tym artykule: Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona Zhongdian stał się Shangri-La Strefa Trzech Równoległych Rzek W poszukiwaniu Shangri-La „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity Shangri-La to fikcyjna kraina w Himalajach, położona w Tybecie u podnóża góry Karakal (wyższej niż Mount Everest), stworzona przez Jamesa Hiltona w powieści „Zaginiony horyzont”. Choć od premiery poczytnej lektury mija 90 lat, marzenie o lepszym świecie nie ustaje. Jak wygląda życie w „tybetańskiej krainie szczęśliwości”? Przeczytajcie reportaż ze szczytu świata. Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Grupa rozradowanych turystów ze wschodnich Chin stara się poruszyć olbrzymim tybetańskim młynem modlitewnym. Wysoki na 15 m, średnicy sięgającej 7,5 m Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa ozdobiony został płaskorzeźbami obrazującymi 56 chińskich grup etnicznych współdziałających ze sobą w harmonii. Ubrani w brązowe szaty mnisi z ogolonymi głowami przybywają na pomoc turystom, którzy próbowali pchnąć młyn przeciwnie do biegu wskazówek zegara, czyli – według założeń tybetańskiego buddyzmu – w złą stronę. Mnisi odwracają kierunek obrotu młyna i rozkręcają go niczym gargantuiczny bąk-zabawkę. Czyjś telefon rozbrzmiewa dźwiękami chińskiego przeboju. Kobieta w liliowych rajstopach sięga do olbrzymiej torebki. Mężczyzna w garniturze zaczyna przeszukiwać kieszenie skórzanego płaszcza. Dzwoniący telefon należy jednak do jednego z mnichów, który z fałd swojej szaty wydobywa aparat. Patrząc na rozciągające się u swoich stóp miasto, wykrzykuje coś do słuchawki. Widać stąd hotel Paradise, pięciogwiazdkowego olbrzyma otaczającego basen pływacki i plastikową replikę świętej góry Kawagebo. Wokół rozciągają się rzędy betonowych bloków. Dalej, oparty o zbocze wzgórza, stoi odnowiony XVII-wieczny klasztor Ganden Sumtseling, nieco mniejsza, lecz równie imponująca wersja tybetańskiego kompleksu klasztornego Potala, błyszcząca pośród dymów unoszących się nad miastem niczym pałac z baśni. Wsiądź do pociągu na dach świata. Podróż koleją transtybetańską to przeżycie ekstremalne Pociąg przejeżdża przez 8 chińskich prowincji, a najwyższy punkt na trasie położony jest na wysokości 5072 m n.p.m. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włocha... Witajcie w Shangri-La! Dziesięć lat temu była to uboga wioska położona na krawędzi Płaskowyżu Tybetańskiego. Dziś, po zakrojonej na olbrzymią skalę rozbudowie, znajduje się tutaj jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych, przejście prowadzące do mieszczącego się na północnym zachodzie prowincji Junnan systemu rezerwatów przyrody noszącego nazwę Chroniona Strefa Trzech Rzek Równoległych i wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przed dekadą wioska zaczęła zmieniać się w miasteczko duchów, złożone z opuszczonych domów i piaszczystych dróg. Większość mieszkańców porzuciła tradycyjne domostwa – obszerne, przypominające górskie chaty budynki o kamiennych ścianach i dachach podpartych pięknymi drewnianymi belkami – i wprowadziła się do mieszkań wyposażonych w bieżącą wodę i kanalizację. Historyczna część wioski została skazana na zagładę. Ocalenie przyniosła turystyka. Tybetańskie budownictwo wiejskie zostało odkryte ponownie jako unikatowa forma architektury, z której można czerpać zyski. Modernizacja rozpoczęła się natychmiast. Pod krętymi dróżkami położono rury doprowadzające wodę i odprowadzające nieczystości. Pojawiła się elektryczność i Internet. Stare domy przebudowano, zamieniając w modne sklepy. Nowe obiekty handlowe wznoszono w tym samym stylu, jednak aby przyciągnąć chińskich turystów, dodano im ozdobne fasady z rzeźbionymi smokami, łabędziami i tygrysami. Zadziałało: w zeszłym roku Shangri-La odwiedziło ponad 3 mln turystów, z czego 90 proc. stanowili Chińczycy. Spójrzmy na przykład na kobietę w czarnych skórzanych spodniach, która wysiada z hummera na parkingu przed klasztorem Sumtseling. Odkłada torebkę i wspina się na grzbiet kolorowo przybranego jaka, którego prowadzi ubrany w odświętny strój Tybetańczyk uzbrojony w tradycyjny miecz. Jej przyjaciele robią zdjęcia. Równie dobrze mogłaby wspinać się na grzbiet konia w Deadwood w Dakocie Południowej czy pozować do zdjęć obok byka w Jackson Hole w Wyoming. Podobnie jak kultura Indian Ameryki Północnej, tak i dziedzictwo Tybetańczyków uległo komercjalizacji. W historycznych miasteczkach olśniewające bogactwem sklepy sprzedają podrabianą tybetańską biżuterię, noże oraz futra – cętkowana skóra dzikich kotów często okazuje się przefarbowaną psią skórą – które zastąpiły kury i świnie zajmujące niegdyś partery domostw w Shangri-La. Turyści i mnisi odchodzą od młyna modlitewnego, zmęczeni próbami poruszenia tej gigantycznej pozłacanej karuzeli. Wtedy zbliża się do niego starsza kobieta, buddystka. Ma na sobie tradycyjną wełnianą szatę, straszliwie ubrudzoną. Widać w czasie długiej pielgrzymki wielokrotnie padała ze zmęczenia. Palce przesuwają się po złożonym ze 108 paciorków różańcu i słychać cichy szept mantry om mani padme hum, która ma zapewnić współczucie i oświecenie. Kobieta chwyta za korbę olbrzymiego wału i wykorzystując cały swój ciężar, z religijnym oddaniem rozkręca młyn. W tym kraju sauna to świętość. To mistyczny rytuał i jeden z ważniejszych elementów kultury Sauna jako miejsce najbardziej intymnych rozmów i zwierzeń. „Siostrzeństwo świętej sauny” to niezwykły film o kobietach, które odnalazły swoją bezpieczną przestrzeń w mistycznym i r... Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona W odróżnieniu od innych miejsc o mitycznych nazwach, takich jak Timbuktu czy Machu Picchu, Shangri-La nigdy wcześniej nie istniała. Sama nazwa pochodzi z opublikowanej w 1933 r. powieści Jamesa Hiltona Zaginiony horyzont, opowiadającej historię rozbitków ocalałych z katastrofy lotniczej, którym udało się odnaleźć drogę do utopijnego klasztoru Shangri-La położonego w odludnych partiach Tybetu. W książce klasztor został założony w XVIII w. przez katolickiego misjonarza Perraulta, a rządzony był przez najwyższego lamę. Budowla stała u stóp świetlistej góry Karakal. Będąc domem dla ponad 50 mnichów z całego świata pogrążonych w duchowych poszukiwaniach, stanowiła kopalnię ludzkiej mądrości i łączyła… to, co najlepsze w kulturach Wschodu i Zachodu. W połowie powieści okazuje się, że najwyższym lamą jest sam Perrault, żyjący od ponad 200 lat w dobrej formie dzięki głębokim studiom, niezmąconemu spokojowi Shangri-La i odizolowaniu od świata, bezmyślnie zdążającego ku wojnie i zagładzie. Uznaje się, że pisząc o Shangri-La, Hilton czerpał inspirację z publikacji ekscentrycznego botanika Josepha Rocka, którego opowieści o odkryciach i przygodach w odludnym Junnanie oraz innych miejscach publikowane były na łamach naszego magazynu w latach 1922–1935. Słynący z gwałtownego charakteru Rock prowadził wyprawy, szukając egzotycznych roślin oraz nieznanych kultur. Opisywał przeprawę przez Mekong za pomocą trawersu linowego, napady rozbójników, tajemnicze rytuały i spotkania z królami. Ekstrawagancja Rocka musiała w jakiś sposób rozpalić wyobraźnię Hiltona – brytyjskiego romantyka, który opublikował 22 powieści. Hilton czerpał również ze starszych źródeł. Shangri-La brzmi – i niemal na pewno do niej nawiązuje – podobnie jak Shambhala, słowo w tybetańskim buddyzmie oznaczające raj na ziemi, miejsce, w którym nie ma wojen i cierpienia, a wszyscy ludzie żyją w pokoju i harmonii dzięki medytacjom i samodyscyplinie. W buddyjskich tekstach Shambhala położona jest u stóp kryształowej góry w Himalajach, a jej mieszkańcy nie są skażeni chciwością i korupcją. Dla urodzonego w 1900 r. Hiltona, naocznego świadka ogromu zniszczeń przyniesionych przez I wojnę światową i kryzys lat 30., ta fascynująca wschodnia legenda musiała mieć olbrzymią moc oddziaływania. Największą wadą zaginionego horyzontu jest cecha właściwa wszystkim powieściom opisującym utopijne krainy: autor zdaje się nie dostrzegać negatywnych, choć równie powszechnych ludzkich uczuć, takich jak zazdrość, pożądanie, chciwość czy ambicja. W rezultacie Shangri-La sprawia wrażenie wielkiego uproszczenia, którego przeciwieństwem jest dzisiejsze miasto o tej samej nazwie, miejsce skomplikowane i wprawiające w zakłopotanie. Zhongdian stał się Shangri-La W swoim poprzednim wcieleniu Shangri-La było położonym na wysokości 3 160 m miastem Zhongdian, punktem handlowym usytuowanym nieco na wschód od najgłębszych i najbardziej malowniczych wąwozów na świecie. Trzy wielkie rzeki – Jangcy, Mekong i Saluin rozdzielone górskimi łańcuchami i znane miejscowym jako Jinsha, Lancang i Nu – spływają z Himalajów na wschód, potem kierują się na południe, przez jakiś czas tworząc trzy równoległe koryta, by w końcu rozejść się w różnych kierunkach. W tej odległej krainie w latach 20. i 30. XX w. swoich odkryć dokonywał Joseph Rock. Od tego czasu jednak wiele się tu zmieniło. W latach 50. rozpoczęto wielką wycinkę lasów. Gdy przez góry poprowadzono drogi, po tysiącach hektarów starodrzewu pozostały tylko nagie zbocza. W połowie lat 90. ponad 80 proc. całkowitego dochodu tych regionów pochodziło z wyrębu i przemysłu drzewnego. W 1998 r. z powodu nadmiernej wycinki w zlewisku Jinshy rzeka wystąpiła z brzegów. Śmierć poniosło prawie 4 tysiące osób, a miliony zostały pozbawione dachu nad głową. W rezultacie chiński rząd wprowadził oficjalny zakaz przemysłowego wyrębu w regionie Trzech Rzek. Zhongdian, zmuszone do całkowitej reformy swej gospodarki, przestawiło się na turystykę i zaczęło czerpać zyski z unikatowej architektury i olśniewających krajobrazów. W 2001 r. wpływy z turystyki po raz pierwszy przekroczyły sumę dochodów uzyskiwanych uprzednio z wyrębu drzew. W tym samym roku, po prowadzonej na dużą skalę akcji lobbingowej, urzędnicy regionalni zdołali uzyskać w Pekinie zgodę na zmianę nazwy miasta i okręgu na Shangri-La, co było doskonałym chwytem marketingowym. W kolejnym roku zbudowano Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa, a hotele i sklepy z pamiątkami zaczęły rozkwitać niczym grzyby matsutake zbierane latem przez Tybetańczyków i eksportowane do Japonii. Zasilane monsunowymi deszczami trzy wielkie rzeki wyżłobiły oszałamiające wąwozy, sięgające często 3 km głębokości, czyli ponaddwukrotnie więcej niż średnia głębokość Wielkiego Kanionu Kolorado. Na terenie wpisanym na Listę UNESCO znajduje się też ponad setka szczytów przekraczających 5 000 m. Dzięki takim różnicom wysokości na obszarze kilku kilometrów można odnaleźć rośliny i zwierzęta przynależne zarówno do ekosystemów podzwrotnikowych, jak i arktycznych. Strefa Trzech Równoległych Rzek Strefa Trzech Równoległych Rzek to tereny porośnięte przez 6 tys. gatunków roślin – ponad 200 rodzajów rododendronów, 300 gatunków drzew nadających się do wyrębu oraz ok. 500 ziół leczniczych. Przy takim zróżnicowaniu flory fauna jest równie imponująca. Można tu napotkać co najmniej 173 gatunki ssaków, w tym tak rzadkie, jak pantera mglista czy goral brunatny, oraz ponad 400 gatunków ptaków. Oddzielone od siebie nieprzebytymi rzekami i górami ludy rozwinęły oryginalne tradycje. Przy Trzech Równoległych Rzekach żyją przedstawiciele co najmniej 12 grup etnicznych. Umieszczenie na Liście UNESCO wiąże się z nakazem ochrony zróżnicowania kulturowego i przyrodniczego, dlatego fakt, że same rzeki nie podlegają statutowej ochronie, ma wydźwięk nieco ironiczny. Jednym z powodów jest osadnictwo na ich brzegach. Jednak wyłączenie ich z programu ochrony ma jeszcze jeden cel: Chiny ciągle potrzebują olbrzymich ilości energii. 80 proc. elektryczności dostarczają elektrownie zasilane węglem, które powodują olbrzymie zanieczyszczenia, groźne dla zdrowia milionów obywateli tego kraju. Elektrownie wodne, generujące dzisiaj 15 proc. chińskiej elektryczności, stanowią oczywistą, choć kontrowersyjną alternatywę. Na Jinshy (górnym biegu Jangcy) ma powstać 12 zapór, a budowa pierwszych czterech już się rozpoczęła. Trzy zapory przecinają Lancang (górny bieg Mekongu), dwie kolejne właśnie powstają, a w planach jest budowa dziewięciu nowych. Na Nu (górnym biegu Saluinu) wzniesiono jedynie dwie, jednak w 2003 r. ogłoszono plan postawienia kolejnych 13 tam. – Zapory na Nu stały się przedmiotem ogólnochińskiej debaty – mówi Yu Xiaogang, założyciel organizacji Zielone Zlewisko. Jak na razie Yu wraz z naukowcami i dziennikarzami zajmującymi się ekologią zdołali zablokować budowę kolejnych tam na Nu i doprowadzić do zredukowania liczby planowanych z 13 do 4. Podczas gdy do najbliższego z monumentalnych wąwozów łatwo dotrzeć z hoteli w Shangri-La, to w okolicy samego miasta biologicznego zróżnicowania charakterystycznego dla regionu Trzech Równoległych Rzek niemal nie widać. Jeśli gdzieś istnieje inne Shangri-La – odosobniona kraina niebiańskiego spokoju, która przypominałaby urzekający mit – to musi leżeć tam, gdzie Rock odkrył czarującą, choć surową krainę przekształconą w raj w powieści Hiltona. Tam właśnie wyruszyłem, aby odnaleźć Shangri-La bliższe wizji pisarza. W poszukiwaniu Shangri-La Przedzierając się przez zaspy pod łukiem utworzonym przez flagi modlitewne łopocące w silnym wietrze, zostaliśmy z moim towarzyszem Rickiem Kentem dosłownie zdmuchnięci z położonej na wysokości 4 815 m przełęczy Shu i przerzuceni z prowincji Junnan do Tybetu. Przeszliśmy z rozlewiska Lancang do rozlewiska Nu. Odległość między obiema rzekami w prostej linii wynosi 35 km, jednak prostą drogą pokonać tego terenu nie można. Dwudniowa wspinaczka na przełęcz rozpoczyna się na wysokości 2 150 m, gdzie nurt Lancang jest szeroki i brunatny od mułu, a wzgórza porośnięte są kaktusami – w dolinie tak ciepłej, że uprawia się w niej winorośl. Każde 300 m wspinaczki ponad rzeką wprowadza w nową krainę zoogeograficzną: las pełen pożółkłych liści zaścielających ścieżki; cichy, cienisty wiecznie zielony las z drzewami o szerokich liściach, należący do strefy umiarkowanej las iglasty, gdzie ostre sosnowe igły oplecione są porostami; alpejskie łąki z zielonymi źdźbłami traw wychylającymi się spod śniegu. A nad tym wszystkim, niczym olbrzym wynurzający się z mgieł, góruje Kawagebo (6 740 m), której wierzchołek pokrywają budzące grozę nawisy śnieżne. W 1991 r. na jej zboczu zginęło w lawinie 17 alpinistów. Dziś wspinaczka została tu zakazana – z szacunku dla sakralnego charakteru góry. Kawagebo to jeden z najświętszych szczytów w tybetańskim folklorze. Co roku tysiące buddyjskich pielgrzymów okrążają ów masyw podczas trwającej dwa tygodnie kory, by zapewnić sobie oczyszczenie duszy, a tym samym pomyślniejszą reinkarnację. Czasy się jednak zmieniają. Pierwszą grupę pielgrzymów usłyszeliśmy dużo wcześniej, niż zdołaliśmy ją zobaczyć – sami młodzi, rozśpiewani i chichoczący Tybetańczycy. Minęli nas niczym trupa cyrkowa. Nie dla nich posępna powaga – pielgrzymka to zabawa. Jeden uniósł w powietrze odtwarzacz plików MP3, a muzyka odkręcona była na cały regulator. Prowadzący wciąż w dół szlak, półmetrowej głębokości ścieżka wydeptana w miękkich skałach, staje się tak stromy, że kolejne zakręty wypadają co kilka metrów. Śnieg ustępuje miejsca kamiennym osuwiskom, następnie pojawia się las. W punkcie widokowym moim oczom ukazuje się inny świat. Setki metrów poniżej, w krętej dolinie u stóp porośniętego starodrzewem urwiska, widać prostokąt szmaragdowej zieleni – oto kolejna wizja Shangri-La. Dotarcie do tego czarującego miejsca zajmuje wiele godzin wędrówki. Czeka na nas mężczyzna niosący wiązkę chrustu na plecach, który nas poprowadzi. Przechodzimy pod olbrzymim drzewem orzechowym, pomiędzy płochliwymi świniami i obojętnymi kozami, poprzez kamienne ogrodzenie, ścieżką pośród pól jęczmienia wprost do pobielonego wapnem tybetańskiego domostwa, które przypomina fortecę. Pociągamy za rzemień dzwonka wiszącego nad pochyłym wejściem i otwierają się niewielkie drzwi, przez które wkraczamy w XV wiek. Zgarbiona kobieta wita nas gestem obu dłoni i częstuje herbatą z masłem z mleka jaków. Potem znika. Układ pięter ma tradycyjny tybetański charakter: w centrum znajduje się duże, otwarte atrium wpuszczające do wewnątrz promienie słońca. Drewniana balustrada, na której ustawiono doniczki z ziołami, otacza atrium na wysokości pierwszego piętra, chroniąc raczkujące dzieci przed upadkiem na parter, gdzie trzymane są kury i świnie. Po drewnianej drabince można wspiąć się na dach. Jego płaska, gliniana powierzchnia pełni funkcję magazynu na suszącą się żywność i paszę dla zwierząt. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... W domostwie mieszkają dziadkowie, rodzice, dzieci oraz jeden z wujków, ale całością rządzi żylasta kobieta, która powitała nas na progu. Ponad balustradą wylewa prosiętom pomyje z wiadra, potem wychodzi, by wydoić krowy, nakarmić konie i ubić masło. Nocą w domu panuje nieprzenikniona ciemność i mróz. Ciszę rozdziera przeraźliwe skrzypienie. Patriarcha obraca metalową korbą przymocowaną do ściany i nawija kabel. Po zablokowaniu korby we właściwym miejscu w całym domu zapalają się rozwieszone w różnych miejscach żarówki. Jak się okazuje, kabel sięga aż do strumienia położonego niedaleko zabudowań. Tam przyczepiono go do drewnianego koryta. Kręcenie korbą naciąga kabel, koryto się unosi, woda zaczyna wpadać do dużej drewnianej beczki. U jej spodu znajduje się plastikowa rura, która doprowadza wodę do napędzanego nią niewielkiego generatora. Na stole pojawia się kolacja: ryż oraz różne dodatki – tłuszcz wieprzowy z sosem czosnkowym, mięso jaka z papryką, smażone warzywa, szklanki z przepalającym gardło winem jęczmiennym, a na deser jabłka. Patriarcha otwiera drewnianą komodę i naciska guzik na pilocie – będzie oglądał mecz. Kobiety wstają z łóżek na kilka godzin przed świtem, przynoszą drewno i wodę, doją i karmią zwierzęta. Młoda matka imieniem Snaw nalewa nam herbatę z masłem. Ma 17 lat. Jej trzymiesięczne dziecko cierpi na bliżej nieokreślone schorzenie. Marzy o opuszczeniu tego miejsca – mojej krainy szczęśliwości – i przeprowadzce do prawdziwego miasta Shangri-La. Słyszała, że kobiety w jej wieku chodzą tam do szkoły, a w soboty na zakupy, spacerując po deptaku. Marzenia młodych kobiet czasem się spełniają, czego przykładem jest Yang Jifang. Ta wysoka, piękna 22-latka z plemienia Naxi zdobyła dyplom Wschodniotybetańskiego Instytutu Kształcenia działającego w Shangri-La. Nauczyła się tam angielskiego i obsługi komputerów; dziś pracuje jako przewodniczka w biurze turystycznym wyspecjalizowanym w trekkingach. Dorobiła się mieszkania, co miesiąc jednak wraca do rodzinnej wioski, przywożąc pieniądze i lekarstwa dla rodziców. Instytut kształcenia został założony w 2004 r. przez Bena Hillmana, profesora Australian National University, specjalisty do spraw rozwoju zachodnich Chin. Szkoła prowadzi 16-tygodniowe, w pełni refundowane intensywne kursy zawodowe, które pomagają uczniom z terenów wiejskich w zdobyciu umiejętności potrzebnych do pracy w miastach. Przyjezdni mają zapewniony internat oraz posiłki. Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. – Kultura nieustannie się zmienia – twierdzi Hillman, sugerując, bym nie patrzył na współczesne Shangri-La okiem romantyka. Siedzimy na starówce w kawiarni Raven, słuchamy Boba Dylana i pijemy piwo. Raven powstała na miejscu warsztatu szewskiego – w menu jest tybetańskie ciasto marchewkowe, a na ścianie wisi plakat z Johnem Coltrane’em. Właściciele pochodzą ze Seattle i Londynu, a lokal prowadzą zatrudnione przez nich Tybetanki. – Rozwój gospodarczy może pomóc w ponownym rozbudzeniu zainteresowania tradycyjną kulturą, ale związana z tym komercjalizacja zawsze ją wypacza – mówi Hillman. – Nie sądzę, byśmy mogli oceniać to zjawisko, pomijając pewnego rodzaju elitaryzm polegający na tym, że bogaci szczęśliwcy, których stać na odwiedzanie odległych zakątków świata, chcą traktować je niczym kulturowe zoo. Hillman twierdzi, że prawdziwym wyzwaniem dla mniejszości zamieszkujących Shangri-La jest zdobycie umiejętności niezbędnych do przetrwania w nowoczesnym świecie. – To jest ludność rolniczo-pasterska, prowadząca samowystarczalne gospodarstwa, w których uprawia się jęczmień, hoduje jaki i świnie. Nie są to umiejętności przydatne współczesnym młodym ludziom. Na pierwszym skrzyżowaniu na drodze prowadzącej z lotniska stoi wielka biała stupa, święta budowla, którą buddyści okrążają zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Jednak samochody skręcające na skrzyżowaniu muszą objeżdżać ją w przeciwnym kierunku. W związku z tym wracające do domu kobiety, zgięte pod ciężarem niesionej na plecach kukurydzy, oraz mężczyźni pędzący stada jaków, którzy okrążają stupę zgodnie z wielowiekową tradycją, wchodzą wprost pod koła autobusów wyładowanych turystami. Oczywiście, zdarzały się wypadki, ale wszystko to jakoś działa. „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity W świat tybetańskiej utopii zabierają nas także Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie”, który premierowo będzie można zobaczyć podczas jubileuszowej, 20. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Dokument jest niejako kontynuacją słynnej powieści Jamesa Hiltona z 1933 roku. Mirka Duijn, jedna z twórczyń produkcji, rusza w podróż do Tybetu, by odpowiedzieć na pytanie, czy mityczna kraina szczęśliwości istnieje, a opisane przez autora wydarzenia jakoby miały miejsce w rzeczywistości. Przypomnijmy, że angielski pisarz opisał losy czterech bohaterów, którzy po tym, jak rozbijają się samolotem w górach Kunlun, odkrywają krainę pełną szczęścia i harmonii, zarządzaną przez tybetańskich duchownych. View oEmbed on the source website Jak to możliwe, że fikcyjne zdarzenia na stałe wpisały się w historię tego miejsca? Aby poznać odpowiedź na to pytanie, zachęcamy do udziału w tegorocznej edycji Millennium Docs Against Gravity, w czasu którego odbędzie się premierowy pokaz filmu „Shangri-La. Raj w budowie”. Największy festiwal filmów dokumentalnych w Polsce potrwa od 12 do 21 maja w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź, Bydgoszcz i Lublin) oraz od 23 maja do 4 czerwca online na mdag.pl. Hasło tegorocznej edycji MDAG brzmi „Nie bądź obojętny_a” i odwołuje się do słynnych słów Mariana Turskiego, które stały się także hasłem obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim organizowanych przez Muzeum POLIN. Te słowa korespondują z misją Millennium Docs Against Gravity oraz prezentowanym na festiwalu od lat programem filmowym. To wyraz wartości, które towarzyszą festiwalowi od początku istnienia – uważności i wrażliwości na otaczających nas ludzi. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity.
Znaleziono najstarsze chińskie figurki przedstawiające Buddę
Nowe znaleziska z Shaanx mogą poszerzyć więc wiedzę historyków o kolejne dwa stulecia.
W tym artykule: Cenne wykopaliska Buddyzm w Chinach W Chinach odnaleziono dwa posążki przedstawiające Buddę. Szacuje się, że oba liczą 2200 lat, co oznacza, że są najstarszym tego typu odkryciem. Poprzednie najstarsze figurki były o 200 lat młodsze. Wyjątkowe rzeźby znaleziono w starożytnych grobowcach członków Wschodniej Dynastii Han. Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić" Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów. Cenne wykopaliska Posążki Buddy nie są identyczne. Jeden przedstawia mnicha stojącego na platformie w długim płaszczu (Siakjamuni), a drugi pięciu wielkich buddów. Obie zostały wykonane ze stopu miedzi, cyny i ołowiu w stylu Gandhary, który rozwinął się na terenie dzisiejszego północno-zachodniego Pakistanu i wschodniego Afganistanu między I a VII wiekiem p.n.e. Figurka Siakjamuniego mierzy nieco ponad 10 cm wysokości. Druga jest płaska i ma 15 cm długości. Figurki znaleziono w północno-zachodniej prowincji Shaanx, gdzie w latach 70. ubiegłego wieku odkryto słynną na cały świat terakotową armię żołnierzy. Prace wykopaliskowe w tym miejscu trwały od czerwca 2020 r. do listopada 2021 r. W tym czasie archeolodzy odkryli 3648 starożytnych grobowców. Większość pochowanych w nich to królewscy krewni, wyżsi urzędnicy i dygnitarze, którzy zapisali się na kartach historii. Chiny: gigantyczny posąg Buddy odkryty pod osiedlem bloków Imponujący, blisko 10-metrowy posąg wykuty w skale odkryto przypadkowo w dzielnicy mieszkaniowej w Chongqing w południowo-zachodnich Chinach. Kamienna postać przypominająca Buddę pozbawiona j... Buddyzm w Chinach – Odkrycie tych posążków ma istotne znaczenie dla badań nad historią buddyzmu w Chinach – powiedział Li Ming, główny archeolog na stanowisku. Ze znanych do tej pory źródeł wynikało, że buddyzm dotarł do Chin w pierwszym wieku naszej ery. Najstarsza chińska świątynia buddyjska, o której wiadomo, została wybudowana w 68 r., w Luoyang w prowincji Henan. Wcześniejsze odkrycia archeologiczne wskazywały, że samodzielne wizerunki Buddy zaczęły pojawiać się w Chinach dopiero w epoce Szesnastu Królestw. Nowe znaleziska z Shaanx mogą poszerzyć więc wiedzę historyków o kolejne dwa stulecia. View oEmbed on the source website Do tej pory oprócz figurek Buddy na stanowisku archeologicznym w prowincji Shaanx wykopano ponad 16 tys. zabytków, w tym lustra z brązu, wazy ceramiczne i rzeźby zwierząt. Na południu Chin elementy buddyjskie wykorzystywano za czasów panowania dynastii Han. Badacze odkryli jednak, że nie miały charakteru religijnego, a były wykorzystywane jako ozdoby w architekturze. Źródło: CTGN
Chiny: gigantyczny posąg Buddy odkryty pod osiedlem bloków
Imponujący, blisko 10-metrowy posąg wykuty w skale odkryto przypadkowo w dzielnicy mieszkaniowej w Chongqing w południowo-zachodnich Chinach. Kamienna postać przypominająca Buddę pozbawiona jest głowy, a na jej szczycie stoją dwa wielopiętrowe bloki mieszkalne. Rzeźba przez lata była ukryta pod warstwą folii, brudu i roślinności.
Mieszkańcy bloków zbudowanych na stromym zboczu oraz władze dzielnicy Nan'an nie zdawali sobie sprawy z tego, na czym postawione zostały budynki. Posąg został odkryty przypadkowo dopiero podczas niedawnych remontów kompleksu mieszkalnego. Z konstrukcji usunięto nagromadzone opadłe liście oraz śmieci, które zbierały się tu przez ostatnie dziesięciolecia. Po oczyszczeniu posągu lokalni mieszkańcy po raz pierwszy od dziesięcioleci zobaczyli, jak wygląda rzeźba. Posąg przedstawia siedzącą postać z dwoma rękami trzymającymi okrągły kamień przed swoim brzuchem. Jego lewa noga i nadgarstki zostały poważnie uszkodzone, ale linie na jego ciele są wyraźnie widoczne. Jednak eksperci zaproszeni przez biuro zarządzające zabytkami do zbadania posągu stwierdzili, że nie jest on pochodzenia buddyjskiego. Bardziej prawdopodobne, że jest związany z wierzeniami ludowymi. Potwierdza to fakt, że niedaleko miejsca odkrycia posągu znajdowała się kiedyś świątynia poświęcona taoistycznemu bogu piorunów. Została rozebrana w 1987 roku. Zgodnie z ogólnokrajowym przeglądem zabytków kultury posąg powstał w czasach dynastii Qing, jednak dokładna data nie jest znana – podaje South China Morning Post. Wspomniana świątynia o nazwie Leizu powstała w latach 1910-1940, pomnik mógł pochodzić z tego samego okresu. Eksperci podkreślają, że datowanie rzeźby wymaga dodatkowych badań i ekspertyz. Już przed 1997 rokiem rzeźba została zakwalifikowana jako zabytek przez władze dzielnicy, ale przez ostatnie dziesięciolecia została poważnie zaniedbana i zapomniana. Kamienna głowa postaci prawdopodobnie została zniszczona w latach 50. XX wieku, a budynki mieszkalne na szczycie zbudowano w latach 80. - podały regionalne władze w oświadczeniu zamieszczonym na chińskiej platformie Weibo, odpowiedniku Twittera. To, że posąg został ukryty może być skutkiem „szybko postępującej ekspansji miejskiej” - zaznaczają władze Chongqing. W ostatnich dziesięcioleciach miasto błyskawicznie się rozrastało, aby pomieścić 30 mln mieszkańców. W ferworze urbanizacji i wyścigu o zapewnienie obywatelom odpowiednich warunków do życia, historyczne tereny także zostały zagospodarowane bez względu na swoje wcześniejsze znaczenie kulturowe. Ze względu na górzysty teren miasta wiele domów jest zbudowanych na zboczach wzgórz. Władze lokalne nadal badają wartość kulturową odkrytej rzeźby. Pierwsze oględziny pokazują, że pomnik jest narażony zniszczenia przez erozję skał i wyciek wody, a jego fundament jest niestabilny. Urzędnicy zapewnili, że zaprosili ekspertów ds. dziedzictwa kulturowego, aby zbadali odkrycie i sporządzili plan ochrony zabytku na podstawie oceny jego wartości. Największym i najbardziej znanym kamiennym Buddą w Chinach jest Wielki Budda z Leshan, wyrzeźbiony w klifie i siedzący u zbiegu rzek Min i Dadu w prowincji Syczuan.
Na ten moment czekamy cały rok. Mamy nadzieję, że Wy również. Oto lista 30 wyjątkowych hitów na 2021 r. Została ona przygotowana przez wszystkie międzynarodowe redakcje Travelera. Podzieliliśmy ją na pięć kategorii (przygoda, natura, kultura, zrównoważony rozwój, dla rodziny). Od nas dołożyliśmy do tej listy także polskie hity. Wyróżniliśmy Biebrzański Park Narodowy, Lublin, leżącą w sercu Sudetów Dolinę Pałaców i Ogrodów, Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – nasze imponujące dziedzictwo przemysłowe, oraz Orlą Perć uznawaną za najbardziej wymagający turystyczny szlak górski w Polsce. Na liście nie brakuje zaskoczeń – miejsc bardzo mało znanych, o których sami z przyjemnością się dowiadujemy. Dla mnie takimi zaskoczeniami są południowokoreańskie Gyeongju, dawna stolica królestwa Silla, miejsce przepełnione duchowością, wolnością i sztuką, czy miejsce tak odległe i egzotyczne jak należąca do Australii wyspa Lord Howe na Morzu Tasmana, być może ostatni raj na ziemi. Są też i takie kierunki, które lubimy odwiedzać od lat, jak Grecja, a dokładnie wyspa Alonisos, gdzie stworzono azyl dla zagrożonych wyginięciem fok, gruzińska Swanetia, z zachwycającymi dzikością przestrzeniami Kaukazu Zachodniego i niezwykle gościnnymi mieszkańcami, czy też England Coast Path, najdłuższy szlak pieszy na świecie. Teraz pozostaje nam tylko trzymać kciuki za nowy, 2021 rok, żeby udało się nam spełnić większość naszych podróżniczych marzeń.
Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić"
Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów.
Stosy ludzkich szkieletów na piasku były jak drogowskazy. Xuanzangowi – podróżującemu Jedwabnym Szlakiem w roku 629 n.e. buddyjskiemu mnichowi – bielejące kości przypominały o niebezpieczeństwach czyhających na drodze. Burze piaskowe na pustyni u zachodnich granic chińskiego cesarstwa sprawiły, że mnich błądził i znalazł się na skraju wyczerpania. Upał wywoływał halucynacje, dręcząc go obrazami wojsk na wydmach w oddali. Jeszcze bardziej bał się jednak band rozbójników, którzy napadali na karawany. Na zachód, na dwory Persji i krajów śródziemnomorskich, wieziono jedwab, herbatę i ceramikę; na wschód, do Czangan – jednego z największych miast świata – jechały złoto, klejnoty i konie. Xuanzanga, jak pisał w swoim dzienniku podróży, na duchu podtrzymywało coś, co także wędrowało Jedwabnym Szlakiem – buddyzm. Tą samą drogą napływały inne religie – manicheizm, chrześcijaństwo, zaratusztrianizm, a później islam. Ale żadna nie wywarła tak głębokiego wpływu na Chiny jak buddyzm, który w ciągu trzech stuleci po Chrystusie rozprzestrzeniał się poza granice Indii. A fundamentem tego sukcesu były teksty, które Xuanzang przywiózł z Indii, by przez 20 lat studiować je i tłumaczyć. Pod koniec swej trwającej 16 lat podróży mnich zatrzymał się w Dunhuang, kwitnącej oazie na Jedwabnym Szlaku. Źródło: Flickr/emperornie Około 20 km na południowy wschód od Dunhuang spośród rzeźbionych przez wiatr wydm wyłania się łuk urwiska, które opada ponad 30 m ku korytu rzeki porośniętemu rzędami topoli. W połowie VII w. n.e. w półtorakilometrowej długości skalnym klifie wykuto setki grot. Tu przychodzili pielgrzymi, by pomodlić się o bezpieczny przejazd przez pustynię Takla Makan albo – tak jak Xuanzang – podziękować za szczęśliwą podróż. We wnętrzu – zamiast monochromatycznej martwoty pustyni – feeria barw i ruch. Na ścianach jaśniały tysiące Buddów, we wszelkich kolorach, w szatach lśniących złotem. Apsary (boginki) i niebiańscy grajkowie w zwiewnych, błękitnych sukniach z lapis lazuli płynęli przez sufity grot. Obok subtelnych obrazów nirwany widniały bardziej przyziemne, dobrze znane każdemu z podróżujących Jedwabnym Szlakiem szczegóły: długonosi kupcy ze środkowej Azji w wielkich kapeluszach; zasuszeni hinduscy mnisi w białych szatach; chińscy chłopi pracujący na roli. W najstarszej spośród datowanych grot, powstałej w 538 r., Xuanzang mógł znów zobaczyć bandytów ze szlaku, tyle że tym razem w zupełnie innej sytuacji – zbóje zostali pojmani, oślepieni i nawróceni na buddyzm. Gdy Xuanzang przejeżdżał przez Dunhuang, nie mógł przewidzieć, że jego przekłady buddyjskich sutr będą inspirować artystów z Mogao przez wieki. Nie mógł też wiedzieć, że ponad 1200 lat później jego dzieło doprowadzi do ponownego odkrycia i splądrowania grot. Mógł jedynie zauważyć, że z każdym pociągnięciem pędzla w tych ciemnych pieczarach, w których pracowali artyści o różnym etnicznym pochodzeniu, buddyjska wiara ulegała przeobrażeniu. Cieniutka warstewka olśniewających fresków pokrywa ściany grot wykutych między IV a XIV w. n.e. Przetrwały wojny i grabieże, działanie natury i zaniedbanie ze strony ludzi. Klif, przez wieki na pół zagrzebany w piasku, jest obecnie uznawany za jedną z największych skarbnic buddyjskiej sztuki. Freski, rzeźby i rękopisy umożliwiają wgląd w wielokulturowe społeczeństwo, które przez tysiąc lat kwitło na szlaku łączącym Wschód z Zachodem. Chińczycy nazywają te groty „Mogaoku”, czyli „niezrównanej piękności”. Spośród 800 wyciosanych w skalnej ścianie pomieszczeń 492 pokrywają przepiękne freski o łącznej powierzchni ponad 46 tys. m˛. To 40 razy więcej niż w Kaplicy Sykstyńskiej. Wnętrza zdobi też ponad 2000 rzeźb. A jeszcze niewiele ponad sto lat temu, do czasu pojawienia się poszukiwaczy skarbów, w jednej z komór spoczywały dziesiątki tysięcy starożytnych manuskryptów. Bez względu na to, czy wybierali dłuższą, północną drogę, czy też bardziej uciążliwe, południowe przejście, wszyscy wędrowcy musieli trafić do Dunhuang. Karawany przywoziły do miasta egzotyczne towary, pachnące dalekimi krajami. Jednak najcenniejszym dobrem, które dostarczały, były idee – artystyczne i religijne. Nic dziwnego, że artyści z Mogao ilustrując je, nasycili freski różnorodnymi cudzoziemskimi elementami – od pigmentów po metafizykę. – Groty są wehikułem czasu dla Jedwabnego Szlaku – mówi Fan Jinshi, dyrektor Akademii Dunhuang, która nadzoruje badania, prace konserwatorskie i ruch turystyczny w Mogao. Żwawa, 71-letnia archeolog pracuje w tym miejscu od 47 lat, odkąd w 1963 r. przyjechała tu jako absolwentka Uniwersytetu Pekińskiego. Mówi, że większość pozostałych obiektów archeologicznych na Jedwabnym Szlaku została pochłonięta przez pustynię lub zniszczona przez kolejne imperia. Ale groty Mogao przetrwały niemal nietknięte: – Ich znaczenia nie da się przecenić – twierdzi Fan. Freski zawsze były wrażliwe na wietrzenie, a od kilku lat są także obiektem połączonego ataku sił natury i fali turystów. Aby zachować Mogao, Fan zwerbowała do pomocy specjalistów z różnych krajów Azji, Europy i z USA. Ta międzynarodowa współpraca jest godną kontynuacją wspaniałej historii grot. Na początku była wizja światła. Pewnego wieczoru w 366 r. n.e. wędrowny mnich o imieniu Yuezun ujrzał tysiąc złotych Buddów świecących na ścianie urwiska. Natchniony tym obrazem, wydrążył w skale celę do medytacji. Za nim wkrótce podążyli inni. Pierwsze groty nie były większe od trumny. Niebawem monastyczne społeczności zaczęły kuć większe, na zbiorowe obrzędy. Zdobiono je wizerunkami Buddy. To od tych najwcześniejszych pochodzi nazwa Groty Tysiąca Buddów. Jeden ze szczytowych okresów rozwoju sztuki w Mogao przypada na siódme i ósme stulecie, gdy Chiny były państwem potężnym i otwartym. Jedwabny Szlak tętnił życiem, a Dunhuang podlegało władzy chińskiej stolicy. W okresie panowania dynastii Tang artyści pokrywali całe ściany grot drobiazgowymi scenami z buddyjskich legend w zdecydowanie chińskim stylu. Te fantastyczne obrazy odtwarzały rzeczywistość poprzez naturalistycznie oddane kolor i ruch. Później Państwo Środka zaczęło się zamykać, żeby w XIV w., w okresie dynastii Ming, całkowicie odciąć się od świata zewnętrznego. – W przeciwieństwie do wyznawców buddyzmu w Indiach Chińczycy chcieli znać wszystkie szczegóły życia wiecznego – mówi Zhao Shengliang, historyk sztuki z Akademii Dunhuang. – Feeria barw i ruch służyły ukazaniu pielgrzymom piękna raju zwanego Czystą Krainą i przekonanie ich, że istnieje ona naprawdę. Od czasu do czasu Dunhuang doświadczało bardziej ziemskiego zamętu. Mimo że miasto podbijały konkurujące ze sobą chińskie dynastie, miejscowe rody arystokratyczne i obce imperia (w latach 781–847 Tybet), w Mogao wciąż tworzono sztukę. Zamiast zacierać ślady po poprzednikach, kolejni władcy finansowali nowe groty i ozdabiali je własnymi wizerunkami w pobożnych pozach. Przez wieki rzędy bogatych fundatorów u podstawy większości fresków przybierały coraz pokaźniejsze rozmiary, aż w końcu zaczęły przyćmiewać postaci świętych. W 695 r. cesarzowa Wu Zetian zleciła wykonanie największej rzeźby w obrębie kompleksu, 35-metrowego posągu siedzącego Buddy. U schyłku X w. Jedwabny Szlak zaczął tracić znaczenie. Co prawda kuto jeszcze i malowano kolejne groty (np. w 1267 r., w okresie panowania Mongołów, powstała sala z erotycznymi tantrycznymi freskami), niemniej w miarę jak odkrywano nowe drogi morskie i budowano szybsze statki, lądowe karawany zaczęły znikać. Ponadto Chiny utraciły kontrolę nad długimi odcinkami Jedwabnego Szlaku, a swój marsz przez góry Azji Środkowej rozpoczął islam. Na początku XI w. kilka spośród tzw. zachodnich prowincji (współczesny Xinjiang na dalekim zachodzie Chin) przeszło na islam. W Mogao buddyjscy mnisi złożyli dziesiątki tysięcy rękopisów i malowideł w bocznej komorze przylegającej do jednej z większych grot. Czy mnisi obawiali się inwazji islamu? Nie mamy pewności. Jedno nie ulega wątpliwości: komora znana obecnie jako Grota nr 17 albo Grota Biblioteczna została zapieczętowana, a wejście do niej zamurowano i zamaskowano freskami. Sekretny schowek pozostawał zamknięty przez 900 lat. Ukośna szrama wyżłobiona przed wiekami przez gnany wiatrem piasek wciąż widoczna jest na zewnętrznej ścianie Groty 17. Do końca XIX w., gdy taoistyczny kapłan Wang Yuanlu sam się mianował strażnikiem świątyń, wiele opuszczonych pieczar zasypał piasek. W 1900 r., gdy robotnicy uprzątnęli wydmę, Wang odnalazł ukryte drzwi prowadzące do małej groty wypełnionej zwojami. W nadziei pozyskania dotacji wręczył kilka manuskryptów miejscowym notablom. Ale otrzymał tylko nakaz zapieczętowania zawartości groty. Dopiero następne spotkanie z Zachodem przyniosło ujawnienie sekretów groty i zaalarmowało chińskich patriotów. Na początku 1907 r. do Dunhuang dotarł Aurel Stein, węgierski naukowiec pracujący dla brytyjskiego rządu i British Museum, który w drodze przez pustynię Takla Makan kierował się opisami sporządzonymi w VII w. przez Xuanzanga. Wang nie pozwalał cudzoziemcowi obejrzeć zwojów z Groty Bibliotecznej, aż usłyszał, że Stein też jest wielbicielem Xuanzanga. Okazało się, że wiele z rękopisów to wykonane przez Xuanzanga przekłady buddyjskich sutr. Stein całymi dniami zjednywał sobie zaufanie Wanga, a nocami wynosił zwoje z groty. W końcu opuścił Dunhuang z 24 skrzyniami rękopisów i pięcioma innymi, wyładowanymi malowidłami i artefaktami. Był to jeden z najbogatszych zbiorów, jakie udało się zdobyć w całej historii archeologii. Steina kosztował on zaledwie 130 funtów szterlingów. Za ten wyczyn zyskał w Anglii tytuł szlachecki, a w Chinach – fatalną opinię. Kolekcja Steina ukazywała wielokulturowy świat, o wiele bogatszy, niż można było sobie wyobrazić. W tekstach zidentyfikowano niemal tuzin języków, w tym: sanskryt, turecki, tybetański, a nawet judeoperski. Wiele ksiąg skopiowano na używanym papierze. Umowa kupna- sprzedaży niewolników, raport z porwania dziecka, a nawet przeprosiny za zachowanie w stanie nietrzeźwym pozwalały wejrzeć w codzienne życie na Jedwabnym Szlaku. Jednym z najcenniejszych obiektów była Diamentowa sutra – pięciometrowej długości zwój wydrukowany za pomocą drewnianych klocków w roku 868, niemal sześć wieków przed Biblią Gutenberga. Niebawem śladami Steina podążyli inni: Francuzi, Rosjanie, Chińczycy i Japończycy. W 1924 r. do grot przybył amerykański historyk sztuki Langdon Warner, poszukiwacz przygód, który mógł być pierwowzorem postaci Indiany Jonesa. Ich piękno oczarowało go. Jak później pisał: Nic tylko wzdychać z zachwytu. Nie przeszkodziło mu to jednak w przyłączeniu się do dewastacji pieczar. Wyrąbał ze ścian tuzin fragmentów fresków i zabrał z Groty 328 wspaniały posąg klęczącego na jednym kolanie bodhisattwy z epoki Tang. Wprawdzie dzieła te znajdują się pod fachową opieką Muzeum Sztuki przy Uniwersytecie Harvarda, lecz okaleczone freski i puste miejsce po posągu to przykry widok. Niektórzy przedstawiciele chińskich władz, śladem Egipcjan i Greków, domagają się zwrotu artefaktów z Mogao. Tymczasem zagraniczni kustosze argumentują, że ich muzea ocaliły wspomniane skarby. Gdyby bowiem nie trafiły do ich placówek, zapewne zostałyby zniszczone w czasie wojen i rewolucji, które przetoczyły się przez Chiny w XX w. Fan Jinshi nie zamierzała zostać strażniczką grot. W 1963 r., gdy jako 23-letnia dziewczyna z Szanghaju zgłosiła się do Akademii Dunhuang, nie myślała, że wytrzyma na tej placówce przez rok, a co dopiero całe życie. Źle znosiła miejscowe jedzenie i brak bieżącej wody. Potem przyszła rewolucja kulturalna roku 1966, kiedy to reżim Mao niszczył świątynie, zabytki kultury i obce symbole w całych Chinach. Groty Mogao stanowiły naturalny cel. W placówce Fan też wrzało. Pracownicy podzielili się na rewolucyjne odłamy, które spędzały czas na wzajemnym oskarżaniu się i przesłuchiwaniu. Ale mimo konfliktów wszyscy zgodzili się co do jednego: groty Mogao powinny pozostać nietknięte. – Zabiliśmy gwoździami wejścia – wspomina Fan. Niemal pół wieku później Fan siedząc w swoim gabinecie dyrektora Akademii Dunhuang, wskazuje widoczny za oknem klif. – Groty są niszczone przez: piasek, wodę, sadzę, sól, owady, światło słoneczne i turystów. Aby powstrzymać inwazję piasku, który kiedyś zasypał część grot, amerykański Getty Conservation Institute ustawił pochyłe płoty na wydmach powyżej urwiska. Dzięki temu prędkość wiatru zmalała o połowę, zaś piasku było o 60 proc. mniej. Dziś w tym samym celu sieje się tam pustynne trawy. W 2006 r. liczba turystów odwiedzających Mogao przekroczyła pół miliona. A wilgoć ich oddechów może uszkodzić freski szybciej niż cokolwiek innego. Obecnie ruch turystyczny ograniczono do 40 grot, z których 10 rotacyjnie udostępnianych jest zwiedzającym. Akademia rozpoczęła też wieloletni program digitalizacji wszystkich 492 obiektów. Marzeniem Fan jest stworzenie trójwymiarowych obrazów grot – nie w Mogao, lecz w centrum turystycznym, które ma powstać w odległości 24 km. – Dzięki temu zachowamy je na zawsze – mówi Fan. tekst: Brook Larmer, 2010
Czarna dziura wątpliwości Już sam fakt, że natura stworzyła coś o masie 10 mld Słońc, wydaje się trudny do zaakceptowania. A jak tu ogarnąć rozumem nieskończoność? Na szczęście nie tylko ja mam z tym problem – temat czarnych dziur fascynuje naukowców od dawna i niezmiennie jest źródłem sporów. Przecież sam Albert Einstein nie wierzył w możliwość ich istnienia.Z ciekawością siadam więc do lektury artykułu Pożeracz gwiazd. Zgodnie z opiniami współczesnych kosmologów czarne dziury istnieją z prawdopodobieństwem 99,9 proc., czyli bliskim pewności. Grawitacja czarnej dziury jest tak silna, że z jej pola nie jest w stanie uciec nawet światło, czyli coś, co przemieszcza się z prędkością 299 792 km/s. Dowiaduję się jeszcze, że czarne dziury są maszynami czasu, bo ich silna grawitacja czas zakrzywia. Gdybyśmy podlecieli blisko horyzontu zdarzeń (linii granicznej między wnętrzem i zewnętrzem czarnej dziury), to przez minutę spędzoną tam minęłoby tysiąc lat na Ziemi. Przyznaję, że ta teoria trochę mnie przerasta, ale przyjmuję ją za fakt potwierdzony naukowo. Kończę lekturę artykułu i mimo wszystko czuję, że wreszcie coś wiem, że jestem bliżej ogarnięcia tematu. Dzień później natrafiam na wywiad z prof. Stephenem Hawkingiem w tygodniku Nature. Słynny fizyk twierdzi, że czarne dziury w opisanej dotychczas postaci nie istnieją. A zatem tak czy nie? Najwyraźniej do końca życia nie poznam odpowiedzi na to pytanie. I to wszystko w XXI w., kiedy wydaje się, że wszystko już zbadano, zmierzono i opisano. Granice ludzkiej wiedzy są na szczęście nieskończone. Jestem więc spokojna o to, że zawsze będziemy mieli o czym pisać na łamach naszego miesięcznika.
Skaner Eureka! Polska murowana Kambodża: Osada ludzi HIV-pozytywnych funkcją i trybem powstania przypomina dawne kolonie trędowatych. Nie mając wielkiego wyboru, jej mieszkańcy próbują jakoś układać się z życiem. Czarne dziury: Co kryje się w środku niewyobrażalnie ciężkich, wciąż tuczących się materią kosmicznych tworów, z których nawet światło nie może uciec? Osobliwości. Niewyobrażalnie małe. Być może... ziarenka nowych wszechświatów. Lista UNESCO: Pięknych miejsc na świecie jest wiele, ale jak zawsze istnieje też ekstraklasa. Jej rejestr pod egidą UNESCO to prawdziwa lista skarbów. Jest jak stempel jakości, co bywa i wyróżnieniem, i wyzwaniem zarazem. Damaszek: Przez wieki jeden z salonów kultury Bliskiego Wschodu, jej bogactwa i wyrafinowania, przeżywa czas wojny domowej. Mieszkańcy robią wszystko, aby ofiarą konfliktu nie padły zabytki i specyficzna tkanka społeczna miasta, które zawsze było pluralistyczne i wielokulturowe. Wikingowie: Wiele wskazuje na to, że żeglarze ze Skandynawii dotarli do Ameryki na długo przed Kolumbem. Co ciekawe, ich motorem był raczej handel niż łupy. Bo też jakie bogactwa można było zabrać Indianom? Dziki Europejczyk: Tradycje karnawałowych przebierańców korzeniami sięgają czasów pogańskich. Formy bywają różne, ale istota ta sama. Dziki Człowiek – postać znana jak Europa długa i szeroka – pokazuje wspólny kulturowy rdzeń kontynentu. Tuńczyk: Jedna ryba warta milion dolarów? Tak, i nie jest to cena za złotą rybkę, ale za tuńczyka błękitnopłetwego. Japończyk naprawdę jest w stanie dużo zapłacić za dobre sushi. Dla tuńczyków to fatalna wiadomość. Tylko dla prenumeratorów: Wyspa Wrangla Jest niczym Galapagos Północy. Bezludny raj dla arktycznych zwierząt. W czasie ostatnich epok lodowcowych wyspa nie była pokryta w całości przez lód ani zalana, więc przechowała unikalny skrawek dziewiczej plejstoceńskiej tundry. Tekst Hampton Sides Zdjęcia Siergiej Gorszkow
Polscy archeolodzy walczą z czasem, by uratować cenne zabytki, zanim firma wydobywcza zamieni miedzianą górę w ogromny krater.
Ta drobna niebieska linia to granica Czerwonej Strefy. Wszystko co wewnątrz, zniknie w kraterze głębokim na 200 m. Z samą górą Mes Aynak włącznie – archeolog Marek Lemiesz pokazuje palcem na ekran komputera. Mówiąc „wszystko”, ma na myśli rozległe stanowisko archeologiczne o ponadtysiącletniej historii, na którym zabytki buddyjskie sąsiadują z zoroastryjskimi, a budowle sakralne i kompleks miejski z prastarymi kopalniami rudy miedzi, tutejszym skarbem i przekleństwem zarazem. Najnowsze kłopoty rozpoczęły się w 2008 r., kiedy to konsorcjum Metallurgical Corporation of China (MCC) podpisało z rządem afgańskim 30-letnią umowę na pozyskiwanie miedzi. Bank Światowy pożyczył Chińczykom 3 mld dolarów na inwestycję, ale zmusił rząd afgański do przeprowadzenia kompleksowych badań archeologicznych. To był warunek rozpoczęcia wydobycia, które ma dać afgańskiej gospodarce 1,2 mld dol. rocznie i zwiększyć PKB nawet o 5 proc. Odkrywka oznacza bowiem koniec wszystkiego, co znajduje się na powierzchni. Znikną zabytki i ślady osadnictwa sprzed setek, a nawet niemal dwóch tysięcy lat. – Wyrok zapadł, wiemy, że prawie nic stąd nie wywieziemy. Przy dużych pieniądzach dobra kultury schodzą na dalszy plan – Marek Lemiesz nie ma złudzeń. – Mamy tylko nadzieję, że nim wjadą buldożery, uda nam się jak najwięcej zinwentaryzować. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. (Fot. Michał Przedlacki) Kulturowy przekładaniec Historia Mes Aynak (w języku dari „mała studnia z miedzią”) to zawiła opowieść o korzeniach jeszcze w starożytności. W 329 r. p.n.e. dotarł tu Aleksander Wielki w pogoni za królem Dariuszem III zbiegłym z podbitego Persepolis. W kolejnych wiekach Afganistan wpadł w ręce Seleucydów, potem na fundamentach kultury hellenistycznej powstało państwo baktryjskie. Przez ponad sto lat wyrosło na lokalną potęgę, aż padło ofiarą najeźdźców z północy – Kuszanów. Ci rządzili dzisiejszym Afganistanem przełomu IV i V w. n.e., gdy w środkowej Azji pojawiła się ludność heftalicka. Region podzielony był wówczas na małe księstwa. Mes Aynak musiało już wtedy pełnić ważną funkcję, o czym świadczą ślady osadnictwa związane z eksploatacją złóż miedzi. W wiekach VII i VIII Afganistan był podbijany przez islam. Ale nie tutaj – między Kabulem a Gardez wciąż istniało królestwo buddyjskie, nawet jeśli z czasem władzę przejęli w nim hinduiści. Potem ziemie wpadły w ręce Ghaznawidów. Ghazni, gdzie dziś stacjonują polscy żołnierze, leży w prostej linii przez góry tylko 75 km od Mes Aynak. Imperium, którego częścią wówczas się stało, było jedną z sześciu największych monarchii na świecie. Wreszcie w XIII w. weszły wojska Czyngis-chana, wyrżnęły mieszkańców, zniszczyły system irygacyjny, zrujnowały miasta. Ślady wszystkich wspomnianych etapów osadnictwa w Mes Aynak wkrótce mają zniknąć z powierzchni ziemi. Do wydobycia rudy miedzi w Mes Aynak przymierzali się już Rosjanie. Na przełomie lat 70. i 80. XX w., po tym jak radzieccy komandosi zrobili porządek w Kabulu, geolodzy oszacowali, że na wydobycie czeka 230–250 mln ton rudy miedzi w trzech dużych depozytach. Po triumfie talibów o złożach zapomniano. Choć w większości popierają rebeliantów, mieszkańcy Logaru bez oporów pracują dla afgańskiego rządu. Polscy archeolodzy przekonują, że mają z nimi doskonałe relacje. (Fot. Michał Przedlacki) Archeologiczny sprint Żeby trafić do Mes Aynak, trzeba jechać 70 km drogą na południe z Kabulu do Gardez. Potem skręca się w teren górzysty, by po 15 km bitej drogi dotrzeć do celu położonego 2500 m n.p.m. Dawniej było tu kilka wniosek, w tym Baba Wali. Mieszkańców wysiedlono jednak na początku miedziowej gorączki. Do góry przyległy za to chińska baza i międzynarodowy obóz archeologów. Na początku rząd afgański, realizując zalecenie Banku Światowego, prowadził wykopaliska z francuskim instytutem DAFA, ale że prace postępowały zbyt wolno, sięgnięto po pomoc z zagranicy. – Ja przyjechałem we wrześniu 2011 r. Jest nas tu niespełna 30, w tym specjaliści z Turcji, Francji, Niemiec, Włoch, Danii, Węgier, USA, Tadżykistanu. I Polski – opowiada Lemiesz, pokazując wizytówkę z logo afgańskiego Ministerstwa Kopalń. Do jego obowiązków należy nadzór nad tą międzynarodową ekipą. Oprócz niego są tu jeszcze Agnieszka Dolatowska i rysownik Damian Podliński. Ten ostatni przenosi zabytki na papier: – Poczynając od małych artefaktów, takich jak gliniane zabawki, przez rysunki rzeźb Buddy i fragmenty ceramiki, a na stupach buddyjskich skończywszy – wylicza. Większość Europejczyków kieruje 20-osobowymi grupami robotników. Każdej towarzyszy jeden lokalny archeolog. – W pierwszym etapie prac nasi afgańscy koledzy skupili się na jak najszybszym rozkopywaniu stanowisk. Teraz musimy uzupełnić dokumentację. Upraszczając można powiedzieć, że staramy się zrozumieć i opisać etapy funkcjonowania stanowiska, mając nadzieję, że wyniki naszych prac staną się podstawą dalszych analiz. Także już po zakończeniu wykopalisk – tłumaczy Dolatowska. Ale to tylko jeden z dwóch zespołów, bo w Mes Aynak wciąż kopią też Afgańczycy. Ich finansuje Ministerstwo Kultury, co rodzi pytania o zbieżność celów. – Afganistan ma ustawę o zabytkach z 2004 r. Na jej mocy wszelkie prace archeologiczne są domeną tego resortu – mówi Lemiesz. – To dobra ustawa, ale tu nie ma żadnej prywatnej firmy, która mogłaby te przepisy realizować. Na ponad 30 archeologów, jacy są w całym kraju, prawie 20 siedzi w Mes Aynak. Są kiepsko opłacani, pieniądze dla nich często giną w drodze między resortami finansów i kultury. Zresztą ten ostatni chciałby prace przeciągać, co zrozumiałe, bo w normalnych warunkach trwałyby i 30 lat. Ile czasu my mamy, nie wie nikt. Archeolodzy Agnieszka Dolatowska i Marek Lemiesz (na pierwszym planie) w Logarze spędzają większą część roku. (Fot. Michał Przedlacki) Pakistański rynek zbytu Pogoda nie sprzyja tu archeologom nigdy. Wiosną i w lecie temperatura sięga 40–45OC, jesienią i zimą we znaki dają się mrozy. Wykopaliskami objęty jest obszar 1,5 na 1,5 km, a na nim zespół miejski z trzema kompleksami mieszkalnymi otoczony siedmioma klasztorami buddyjskimi. Wszystkie oparte są na podobnym schemacie, z częścią dla wiernych, dziedzińcem i stupami i wiharą, czyli właściwym klasztorem mnichów buddyjskich. Ale to nie jedyne budowle sakralne wewnątrz czerwonej strefy, która jako pierwsza ma zostać zrównana z ziemią. Lemiesz opisuje dziwny obiekt na wzniesieniu zwanym Wzgórzem Króla. Wyglądem przypomina fortecę, ale wiele wskazuje, że to zoroastryjska świątynia ognia. Wszystkie zabytki powstały z mało trwałej cegły mułowej. Może udać się przenieść kilka stup, ale na pewno nie cały zespół. Żużel z wytopu miedzi pokrywa całe wschodnie zbocze, w którym znajdują się też ślady kompleksu górniczego. Miejscami depozyt żużlu ma 7 m wysokości – wymowny dowód na to, jak intensywnie wydobywano tu rudę. Ale skarby to nie tylko ruiny, a także to, co znajdywane jest wewnątrz. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. Cenne z naukowego punktu widzenia są też znajdowane tu monety, które pomagają datować ramy chronologiczne osadnictwa. Tak jak 865 monet kuszańskich, zakopanych przy stupie jako wota. Nie wszystko uda się znaleźć i odkopać. Oprócz presji czasu problemem są rabusie, a bywa, że i władza. Poprzedni gubernator prowincji Logar namiętnie kolekcjonował zabytki. – Po odnalezieniu jednego ze skarbów na stanowisku momentalnie pojawili się jego ludzie. Pod pretekstem zabezpieczenia monet chcieli je zabrać. Zdołaliśmy przetrzymać znalezisko kilka dni, obfotografować i opisać. Potem trafiły do Muzeum Narodowego w Kabulu. Dużym rynkiem zbytu tutejszych zabytków są też bazary w pakistańskich Peszawarze i Kwecie czy słynna Chicken Street w Kabulu. Wykopaliska w Mes Aynak chronione są przez kilka posterunków policji. (Fot. Michał Przedlacki) Tańczący na linie Nad stanowiskiem w Mes Aynak codziennie przelatują amerykańskie śmigłowce. – Za każdym razem nasi robotnicy celują do nich z niewidzialnych karabinów, oddając całe serie w niebo – mówi Lemiesz. Bezpieczeństwo to siłą rzeczy temat, jaki często wraca w rozmowie na temat pracy w Afganistanie. Kilkadziesiąt kilometrów na wschód, za górami, jest już Pakistan. W czasie wojny afgańsko-radzieckiej ta część Logaru nazywana była Bab al-Dżihad, Bramą Świętej Wojny. W latach 90. pojawiła się Al-Kaida. Nim wybudowano kompleks w Kandaharze, to właśnie w Mes Aynak w 1999 r. ukrywali się jej członkowie. W tym Osama bin Laden, który – jak przekonują tubylcy – dwukrotnie nocował tu ze swą żoną. Talibowie mieli korzystać z kompleksu jaskiń i korytarzy, które w Mes Aynak wydrążyli dawni górnicy. Kilka lat później Amerykanie niektóre z nich powysadzali, część istnieje do dziś. Praca w Mes Aynak przypomina stąpanie po cienkiej linie, nawet gdy człowiek trzyma się z dala od tuneli Al-Kaidy. I nie chodzi tylko o skorpiony i jadowite pająki. Teoretycznie teren jest rozminowany. Ale pewności nie ma. W 2011 r. dwóch robotników zostało rannych po tym, jak jeden z nich uderzył kilofem w kamień, pod którym znajdowała się mina przeciwpiechotna. Zanim o godz. 7 rano trafią na stanowisko, afgańscy robotnicy – na zdjęciu w czasie przerwy na herbatę – przejdą sześć kontroli osobistych. Po pracy cała kontrolna procedura zostanie powtórzona. (Fot. Michał Przedlacki) Pasztuńska ruletka Ale jeszcze większym zagrożeniem są ludzie. Prowincję Logar zamieszkują Pasztuni, którzy nie kryją poparcia dla rebeliantów. W 2010 r. pociski spadły w sam środek stanowiska archeologicznego. Na szczęście nikt nie zginął. – Jesteśmy chronieni, dokoła znajdują się posterunki policji, ale dla mnie gwarancją bezpieczeństwa są dobre relacje z pracownikami, a nie kilku facetów w mundurach, z których tylko jeden ma kałasznikowa – mówi Lemiesz. I dodaje, że dopóki 700 robotników dostaje pieniądze, dopóty jest w miarę spokojny o własną skórę. Wśród nich są ludzie, którzy byli członkami milicji talibskiej, wykonywali wyroki w okolicznych wsiach. Są też niepisane reguły, których obcokrajowcy przestrzegają. Nie wolno sprowadzać Afganek archeologów, a Europejki zatrudnione w Mes Aynak muszą zakrywać włosy i stosować się do innych norm kulturowych. W czwartki i piątki lepiej nie zbliżać się do wioski, która leży na drodze z Kabulu. – Wtedy na modły przyjeżdżają tam rebelianci. To dziwne uczucie wiedzieć, że od ludzi, którzy chcieliby nas zabić, dzielą nas tylko trzy posterunki policji – mówi Lemiesz. Przyszłość projektu widzi czarno. Obawia się, że w 2014 r., gdy Afganistan opuszczą Amerykanie, kraj może pogrążyć się w chaosie. Biorąc pod uwagę sympatie polityczne mieszkańców Logaru, eksploatacja może stać się mrzonką, a mała studnia z miedzią znów zamienić się w arenę walk. Tak czy inaczej tutejsze zabytki przeżyją tylko na papierze i dyskach komputerów. Afganistan - góra Mes Aynak. (Mapa: NG Maps)
Na początku był Pan Ku, Stwórca, który zrodził się z jaja chaosu i rósł, by wypełnić pustkę pomiędzy yin, ziemią, a yang, niebem. Po śmierci jego ciało zamieniło się w ziemię. To na niej powstało Państwo Środka...
Wielki Mur Chiński Wanli Changcheng (Mur Dziesięciu Tysięcy Li – li to jednostka długości licząca ok. 500 m) – tak tę ceglaną konstrukcję nazywają sami Chińczycy. Ciągnie się ona od Shanhaiguan nad Morzem Żółtym po przełęcz Jiayu Guan na pustyni Gobi i mierzy 6 430 km. Budowa Wielkiego Muru pochłonęła, wedle różnych szacunków, 2–3 mln istnień. Przy jego wznoszeniu pracowali więźniowie, chłopi, żołnierze, a nawet kobiety i dzieci. Choć jego początki sięgają VII w. p.n.e. – znanego nam oblicza zaczął nabierać za panowania Qinshi Huangdi (221–210 r. p.n.e.). Ten pierwszy cesarz z dynastii Qin biył zarazem tym, który zjednoczył Chiny i pozostawił nam w spadku zastępy terakotowych wojowników. Koniec budowy przypadł na dynastię Ming (1368–1644). Wysoki i szeroki na siedem metrów, najeżony 25 tysiącami strażnic mur nie odegrał roli, do której go stworzono – miał chronić Chińczyków przed najazdami ludów z Wielkiego Stepu (obszar geograficzny ciągnący się od Dunaju po Mongolię i Mandżurię). Kolejnym agresorom zawsze jakoś udawało się go ominąć. Okazywał się jednak przydatny, kiedy trzeba było szybko przerzucić towary i wojska z jednego krańca kraju na drugi. Obok niego przebiegał Jedwabny Szlak. Dziś, choć w dużej części zrujnowany, przyciąga turystów z całego świata odrestaurowanymi fragmentami m.in. w Badaling. W międzynarodowej masie przetaczającej się po flankach są też artyści, tacy jak grupa performersów, pokazanych na zdjęciu obok. Postacie połączone bandażami symbolizują, że ludzie pochodzący nawet z najodleglejszych zakątków świata są sobie bliscy. Wydmy Badain Jaran Mongolia Wewnętrzna Baktriany mogą bez trudu przenosić dwustukilogramowe ładunki i całymi dniami wędrować bez wody. To właśnie one w 2001 r. pomogły wysłannikom National Geographic, Donovanowi Websterowi i George’owi Steinmetzowi, zbadać fragmenty bezkresnych mórz piasku Badain Jaran. Ta licząca 44 tys. km2 strefa wydm-olbrzymów na pustyni Ałaszan w północnych Chinach jest unikatem w świecie. Wysokość piaskowych gór przekracza często 350 m. Wiele z nich rozdzielają doliny kryjące jeziora zasilane własnymi źródłami. Stąd ten zakątek Gobi zwany jest czasem Cudownymi Jeziorami. Tutejszym mieszkańcom wielbłądy zapewniają transport, a kozy dostarczają mięsa i wełny. Telefon pojawił się tu niespełna 30 lat temu, ale życie codzienne wciąż przypomina czasy Czyngis-chana (ok. 1155–1227). Dzieci spędzają rok szkolny w placówkach z internatami poza Badain Jaran. Do domu wracają na lato. Prymusi mogą kontynuować edukację ponad obowiązkowe dziewięć klas w szkołach poza Gobi. Młodzi ludzie, kiedy uda im się już wyrwać w daleki świat, nigdy tu nie wracają. Tymczasem chińscy naukowcy zastanawiają się, jak powstrzymać ciągle rozrastającą się pustynię. Według Instytutu Badań Pustyni degradacja ziemi kosztuje 6,7 mld dolarów rocznie. Każdego roku piasek pochłania blisko 2 555 km2 gruntów, których znaczna część służyła wcześniej uprawie i hodowli. To prawie o 60 proc. więcej niż w latach 50. XX w. Pustynnienie spowodowane jest głównie wzrostem zaludnienia: rozwojem rolnictwa, budową dróg i domów, większym zużyciem wody. Dla narodu liczącego ponad miliard obywateli może to mieć katastrofalne skutki. Budda z Leshan Prowincja Syczuan Budda jest górą, góra jest Buddą, mawiają Chińczycy. Ten posąg stanowi największe na świecie przedstawienie Oświeconego. Ma 71 m wysokości, z czego sama głowa 15 m. Zdobią ją 1 021 kamiennych koków i 7,5-metrowe uszy. Na gigantycznych stopach Buddy Przyszłości wygodnie usiądzie setka ludzi, na których Oświecony spogląda oczyma mającymi 3 m średnicy. Został wykuty z kamienia 1 200 lat temu w czasie panowania dynastii Tang. Prace rozpoczęte w 713 r. przez słynnego mnicha Haitong z pobliskiej świątyni Lingyun (aby przekonać dwór do swoich koncepcji budowy kazał się oślepić) zostały zakończone w 803 r. Co ciekawe, postać siedzącego kolosa ominęły nie tylko niszczycielskie działania wojenne czy żywiołów, ale i rewolucja kulturalna (1966–76). Znajduje się w południowo--zachodniej prowincji Syczuan przy zlewisku trzech rzek – Minjiang, Qingyi i Dadu. Można go oglądać z góry i z dołu, schodząc nad rzekę po stromych schodach. W najbliższym czasie posąg zostanie poddany gruntownemu „liftingowi” twarzy. Zanieczyszczenie środowiska oraz tłumy turystów odwiedzające to miejsce sprawiły, że pojawiły się na nim czarne smugi. Ostatnie czyszczenie i renowacja, przeprowadzone zaledwie 7 lat temu kosztowały ponad 33 mln dolarów. Mimo że władze kazały zamknąć okoliczne fabryki, nie uchroniło to zabytku przed dalszą erozją. W otaczających kolosa grotach znajdowały się swojego czasu setki mniejszych przedstawień Buddy, niestety, wiele z nich nie oparło się pogodzie czy kolekcjonerom. Posąg wpisany jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ryżowa mozaika Prowincja Kuangsi Być może tarasy ryżowe na Bali czy w Indonezji są słynniejsze, jednak te w rolniczym regionie Longji Titian w południowo-zachodniej części Chin po prostu urzekają. Sama nazwa krainy oznacza Tarasy Ryżowe na Smoczym Grzbiecie. Uprawiane od setek lat przypominają trójwymiarowe mapy z zaznaczonymi poziomicami. Najmniejsze poletka mają kilka metrów kwadratowych. Chiny, a ściślej delta rzeki Jangcy, są kolebką uprawy ryżu. Choć jego kariera trwa 7 000 lat, wiedza na temat tej rośliny dotarła na zachód dopiero ok. 300 r. p.n.e. Na świecie uprawia się blisko 8 000 gatunków ryżu, który musi stać w wodzie, w zależności od odmiany, od 3 do 9 miesięcy. W samych Chinach zbiera się ok. 145 mln ton rocznie. Tarasy w Longji Titian wspinają się na wysokość 800 m, a czuwa nad nimi mniejszość etniczna Zhuang, licząca 18 mln osób. Zamieszkuje ona głównie Region Autonomiczny Guangxi-Zhuang na południu Chin, a także prowincje Yunnan, Guangdong, Guizhou oraz Hunan. Liczebnie jest drugą największą grupą etniczną w Chinach po Hanach, stanowiących 92 proc. populacji. Zhuang mają zwyczaj jadania węży, szczurów i innych dzikich zwierząt. Produkują też z nich lekarstwa. Drugą specjalnością tego ludu jest robienie odtrutek. W prowincji Kuangsi wytwarzane jest lekarstwo na jad węża. Zgodnie z medycyną Zhuang, jeśli chorobę spowoduje trucizna, z pewnością istnieje też na nią odtrutka. Drogi wodne Prowincja Zhejiang Zwana krainą „ryżu i ryb” Zhejiang nad Morzem Wschodniochińskim to jedna z najmniejszych, ale też najbogatszych prowincji kraju. W jej części północnej ziemie są żyzne, intensywnie uprawiane i poprzecinane siecią dróg wodnych, do których należy Wielki Kanał zwany też Cesarskim. Licząca 1 610 km arteria łączy stolicę prowincji Hangzhou z Pekinem. Jest to najdłuższy na świecie sztuczny kanał transportowy. Budowano go od V w. n.e., ale nadludzkie dzieło połączenia Rzeki Żółtej z rzeką Jangcy kontynuowano w czasach dynastii Sui w latach 605–609. Powrócono do tego projektu w czasach dynastii Yuan (1271–1368). Przy robotach niewolniczo pracowało blisko 5,5 mln ludzi, pilnowanych przez rzesze strażników. Kanał pozwalał rządzącym czerpać zyski z bogactw dorzecza Jangcy i transportować towary z południa na północ. Wiek XX przyniósł rozwój konkurencyjnych środków transportu i znaczenie kanału zmalało. Obecnie tylko najwyżej połowa jego długości wykorzystywana jest sezonowo do żeglugi. Rządząca Komunistyczna Partia Chin utrzymuje, że od 1949 r., dzięki pogłębianiu dna, uzyskano 1 100 żeglownych kilometrów. Jednak głębokość kanału osiąga najwyżej 3 m, a jego szerokość zmniejsza się miejscami do niecałych 9 m. W odróżnieniu od słynnego imiennika w Wenecji, czyli Canal Grande, chiński gigant miał spełniać funkcje użytkowe, praktyczne, a nie estetyczne. Stąd często jego otoczenie jest bardzo zaniedbane: dymiące fabryki, rozsypujące się domy. Zdarzają się jednak urokliwe zakątki, takie jak w odległym o 110 kilometrów od Szanghaju tysiącletnim „mieście na wodzie” Xitang, gdzie kręcono finałowe sceny Mission Impossible III. Miasto powstało na równinie przeciętej dziewięcioma kanałami, które dzielą je na dziewięć dzielnic. Ich brzegi spinają 104 mosty zbudowane za czasów dynastii Ming (1368–1644) i Qing (1644–1911).Wiele domów i sklepów w Xitang wzniesiono nad wodą. Z racji deszczowego klimatu wejście do każdego z nich chroni zadaszenie, które łączy się z sąsiednim, tworząc arkady. Również kilkuosobowe łodzie, pełniące tu rolę taksówek, mają zamontowane daszki. Xitang słynie ze słodkich przekąsek: mięsa gotowanego z mąką ryżową w liściach lotosu, placków ryżowych, rzecznych krabów i wina. Tradycje ludu Mosuo Prowincja Junnan Wśród ludu Mosuo, żyjącego nad jeziorem Lugu na styku prowincji Junnan i Syczuan, popularne jest między innymi powiedzenie: „Ty nie należysz do mnie, ja nie należę do Ciebie”. Zgodnie z prawami obowiązującymi w tej społeczności od 1 600 lat jej istnienia mężczyzna zamieszkuje w domu matki, a swoją kobietę jedynie odwiedza. U Mosuo panuje system matriarchalny: to panie rządzą domem, wykonują najważniejsze prace, zarządzają dobytkiem i decydują w sprawach biznesowych. Dzieci przejmują nazwiska matek i są wychowywane przez nie oraz ich rodziny. Stosunki panujące w tych rodach są niezwykle serdeczne, wszyscy nawzajem się o siebie troszczą i okazują szacunek, zwłaszcza osobom starszym, chorym i niepełnosprawnym. Mosuo wyznają swoją własną religię, daba, której zadaniem jest przekazywanie z pokolenia na pokolenie tradycji i historii tego ludu. Odbywa się to w formie ustnej, ponieważ Mosuo nie mają swojego pisma. Po 13. urodzinach młodzież przechodzi ceremonię inicjacji. Z tej okazji dziewczynki ubierane są w piękne stroje i biżuterię, a chłopcy wkładają czyste ubiory i przytwiedzają noże do pasków. W czasie uroczystości młodzi ludzie stoją w rozkroku, wspierając jedną stopę o worek z wieprzowiną, a drugą o worek z ryżem, co ma symbolizować bogate życie. Gdy dziewczęta mają 15, a chłopcy 17 lat, mogą rozpocząć życie seksualne. Dobierają się w pary bez ingerencji czy nacisków rodzin. Nie ma instytucji małżeństwa. Zaloty odbywają się przy muzyce i tańcach. Dziewczyna ma specjalny dom „schadzek”, gdzie partner może spędzić z nią noc, a rankiem wraca do swojej rodziny. Gdy dziewczyna nie chce kontynuować tej znajomości, po prostu zamyka mężczyźnie drzwi przed nosem. I wybiera sobie następnego. Stąd tego rodzaju związki nazywane są przechodnimi małżeństwami (walking marriage). Nawet jednak tak konserwatywny, 30-tysięczny lud Mosuo nie pozostaje obojętny na nowoczesność. Coraz więcej par decyduje się na ślub.
Każdy hotel, fabryka, willa czy zwykła chata w Tajlandii musi mieć schronienie dla własnych duchów.
SALA PHRA PUM – tak nazywają się po tajsku kolorowe, udekorowane owocami, figurkami zwierząt i girlandami kwiatów domki dla duchów, niezwykle powszechne zarówno w wielkomiejskim, jak i wiejskim krajobrazie Tajlandii. Niektórzy cudzoziemcy biorą je za ołtarzyki Buddy, wymyślne karmniki dla ptaków lub za modele szczególnie czczonych świątyń. Najbliżsi prawdy są ci ostatni. Siedziby, które Tajowie wznoszą dla duchów, są bowiem ustawioną na niewysokim słupku miniaturką wihary – tego budynku w kompleksie świątynnym, w którym mnisi składają ślubowanie. W nim znajduje się też największy posąg Buddy i tam również najtłumniej gromadzą się wierni – by złożyć mu hołd. W przypadku kapliczek dla duchów chodzi jednak o hołd innego rodzaju, można nawet powiedzieć – o zabarwieniu pogańskim. Tak już bowiem jest, że buddyzm w swej tolerancji przygarnia niektóre praktyki animistyczne i żyje z nimi w harmonii i zgodzie. Domek dla duchów jest jak kamień węgielny. Inauguruje każdą budowę, bez względu na jej rozmiar i przeznaczenie. Gdy tylko powstaną wykopy pod fundament, mnich buddyjski błogosławi i poświęca teren. Wkrótce – w terminie wskazanym przez gwiazdy, co jest dla odmiany wpływem hinduistycznym – przystępuje się do instalacji domku dla duchów. Każdy hotel, fabryka, dom towarowy, apartamentowiec, willa czy zwykła chata muszą mieć własny azyl dla duchów, w przypadku rezygnacji z jego urządzenia można się bowiem spodziewać wszelkich możliwych nieszczęść. Złe lub dobre duchy danego miejsca, bądź dusze jego poprzednich właścicieli, potrzebują własnego kąta. Pozbawione go będą nawiedzały ludzi w ich nowej siedzibie. Najgroęniejsze są dusze dzieci oraz osób zmarłych gwałtowną śmiercią. Z niewytłumaczalnych powodów uważa się, że najzłośliwsze duchy są rodzaju żeńskiego. Zakłócając spokój duchom, należy je ułagodzić, przeprosić za najście złożeniem stosownych ofiar. Nie są one wyszukane – na ogół owoce, ryż, kawałek kurczaka, wieprzowiny, koniecznie woda. Poza tym porcelanowe figurki zwierząt, słoni i koni do przejażdżek, bawołów i świń do gospodarstwa. I oczywiście kwiaty, dużo jak najmocniej pachnących kwiatów. Prócz zwykłych bukiecików są to pracowicie wiązane girlandy z samych płatków, niekiedy artystycznie komponowane festony, którymi drapuje się podnóże i spowija słupek platformy. Obowiązkowe są trociczki oraz świeczki, których płomyki oświetlają drogę odmawianych modlitw. Domki różnią się między sobą nie tylko rozmiarami i materiałem budowlanym (beton, drewno), ale też wystrojem architektonicznym i ornamentyką. Często zajmują spore placyki, ogrodzone łańcuchem, murkiem lub ażurową balustradą, mają wokół ogródki, zdobioną bogato kolumienkę pod platformą, obwiązuje się je nadto szkarłatnymi i żółtymi szarfami. W szarej, obwieszonej paskudnymi lianami napowietrznych kabli, dyszącej wyziewami spalin dżungli wielkiego miasta, błyszczą niczym orchidee na trzęsawisku. Na wsi, pośród drewnianych, otoczonych bujną zielenią domostw, wyglądają znacznie skromniej i naturalniej.
W Tajlandii od razu rzuca się w oczy uśmiech i beztroska mieszkańców. Z uśmiechem witają cię w hotelu lub biurze, z uśmiechem targuje się bazarowy sprzedawca, uśmiecha się policjant, a nawet jeśli ktoś coś przeskrobie – też się śmieje. Bezustanny festiwal uśmiechu!
Nic zatem dziwnego, że Tajowie gotowi są świętować każdego dnia. Można spierać się, które z ich niezwykle licznych świąt i festiwali jest najważniejsze, ale na pewno najmocniejszych wrażeń dostarcza Nowy Rok. Tak, ale który? Tradycyjna i wciąż stosowana rachuba czasu liczy się od urodzin Buddy, a więc niedługo – w kwietniu 2007 – zacznie się tutaj rok 2550. Oczywiście, Nowy Rok na modłę zachodnią jest też obchodzony, a w noc sylwestrową niebo nad Bangkokiem tak samo pełne jest sztucznych ogni jak w Europie czy USA. Ale na tym nie koniec: bardzo ważny jest chiński Nowy Rok, święto ruchome, przypadające zwykle na przełomie stycznia i lutego. Obchodzą go jednak wszyscy, bo chińska tradycja i kultura cieszą się tu poważaniem. Przez ulice miast przewijają się wtedy długaśne smoki i pochody z lampionami, a dobiegający zewsząd huk petard ma odstraszyć złe demony. Co więcej – prawie 10 proc. ludności Tajlandii to muzułmanie i dla nich w marcu nadchodzi rok 1428, ale nie świętują tego dnia szczególnie, huczniej obchodzą początek i koniec postu – Ramadanu. No i wreszcie są w Tajlandii liczne tzw. plemiona górskie, wyznające różne religie, nawet animizm. W tej liczbie Meosi, znani niegdyś z uprawy maku na opium, ale też z dzielnej walki z komunistami w Wietnamie, do czego wykorzystywali ich Amerykanie, by później – tak jak innych tamtejszych sojuszników – tchórzliwie porzucić. Dla nich Nowy Rok przypada w pierwszym tygodniu grudnia, gdy tłumnie schodzą się z gór, aby popić taniej gorzały i tańczyć w korowodach. Tajski Nowy Rok – zwany Songkhran – to święto wody. O tej porze powinny zacząć się monsunowe deszcze. Od tego zależą plony, więc o deszcz modlą się wierni w świątyniach. Jednocześnie jest to święto rodzinne, jak u nas na Boże Narodzenie – kto może, powinien zasiąść przy stole z rodzicami i rodzeństwem. W tym okresie pustoszeją biura i fabryki, zapełniają się za to szosy i lotniska. Przed kilku laty miałam wraz z mężem okazję spędzić Songkhran na zapadłej prowincji, w okolicach Chumpon, gdzie zwykle nie docierają „farangi”. Co można robić w święto wody? To oczywiste: wyobraźcie sobie śmigus-dyngus, powiedzmy, gdzieś na Podhalu, ale zwielokrotniony: tylko wychyliłam głowę z ok- na, już zostałam oblana wodą. Ledwie wyjechaliśmy samochodem na drogę, już Songkhran pokazuje coraz bardziej agresywne oblicze. Na odkrytych furgonetkach pędzą przez miasteczka i wsie grupy młodzieży wyposażone w wodne strzelby. Dla motocyklisty celna struga może być zabójcza: traci równowagę i wali się do rowu. Niech no jednak zbliżą się do siebie furgonetki z przeciwnych końców wsi, a już wybucha bitwa. Prócz wody chłopaki mają torebki z talkiem, którymi celują w przednią szybę; wysmarowana na biało staje się nieprzejrzysta, wroga furgonetka musi się zatrzymać, załoga zostaje zlana do suchej nitki. Liczba zabitych w wypadkach drogowych w okresie Songkhranu przekracza 400 osób, a rannych 30 tys.! GRZECHY POPŁYNĄ DO MORZA Gdy kończy się okres deszczowy, przychodzi przyjemniejsza, chłodniejsza pora sucha, a wraz z nią też związane z następstwem pór roku, poruszające święto Loy Krathong przypadające na pełnię księżyca w połowie listopada. Je również mieliśmy okazję spędzić wśród zwyczajnych ludzi na północ od Bang-koku, w okolicach Saraburi. Zbliżamy się do rzeki i widzę, że rozlał się po niej ogień. Co się stało? Woda niesie tysiące światełek puszczanych przez zgromadzonych nad brzegami ludzi. Czyżby coś w rodzaju świętojańskich wianków? Z pozoru tak, tym bardziej że Loy Krathong poświęcone jest nie Buddzie, ale pradawnej hinduskiej bogini wody. Tak jak nasze wianki są pogańskim świętem rozpoczynającego się lata, tak tutaj też czci się początek przyjemniejszej pory roku. W rodzinie moich znajomych już na długo przed świętem trójka dzieci przygotowywała kratongi – okrągłe łódeczki w kształcie kwiatu lotosu. Pływalność zapewnia krążek z pnia bananowca. Wokół misterna konstrukcja z bananowych liści, w środku kilka kwiatów układających się w szpiczasty czubek charakterystyczny dla lotosu. Jest on świętym kwiatem, składa go się w ofierze Buddzie, ale nie nadaje się do układania bukietów, bo szybko więdnie z braku wody. Wieże świątynne, zwane prangami albo chedi, też wzięły swój kształt od niego. Skąd więc jego świętość, skoro wyrasta w brudnej i bagnistej wodzie? – Wyrasta z brudu, ale nie jest ubrudzony – mówi mi mnich buddyjski w jednej ze świątyń. – Dlatego jest symbolem dla nas wszystkich. Pokazuje, jak żyć na tym padole. Na tym kończą się podobieństwa. Lik, nasz znajomy, każe nam włożyć do każdej łódeczki-lotosu po pieniążku, zapalić kadzidełka i świeczkę. Przed puszczeniem na wodę trzeba przeprosić Boga za grzechy minionego roku i wypowiedzieć najskrytsze życzenie. – Wierzymy, że łódeczki zabierają w niepamięć nasze grzechy – mówi Lik. – Dlatego prócz pieniążka wkładamy tam własny włos. On symbolizuje odchodzące dziś w niepamięć zło. Jak w waszej religii dokonuje się oczyszczenia z grzechów? Przecież to człowiekowi potrzebne. Boże, jak ja mam im opowiedzieć o spowiedzi? U KRÓLA NA URODZINACH Szczególne miejsce wśród tajskich świąt i festiwali zajmują te związane z rodziną królewską. Król – szczególnie panujący dziś jako Rama IX, dobiegający osiemdziesiątki Bumibol – cieszy się ogromnym szacunkiem narodu. Dlatego najważniejszym świętem państwowym są królewskie urodziny przypadające 5 grudnia. Dostępnym dla wszystkich elementem uroczystości jest barwna parada gwardii królewskiej: kurtki żółte, czerwone, zielone, niebieskie, białe lub granatowe w zależności od formacji, i olbrzymie czarne czapy z piór. W tym okresie w okolicy pałacu i budynków rządowych drzewa, parkany i murki oplecione są milionami lampek. Ale chyba najpiękniejszym miejscem były ogrody w czasie nocnego przyjęcia z okazji królewskich urodzin. Do tej bajecznej scenerii idealnie pasowały fraki panów i długie suknie dam. Mniej hucznie obchodzone są urodziny królowej (12 sierpnia), dzień dynastii Chakri (6 kwietnia) i dzień koronacji obecnego króla (5 maja). Uroczystością, która pokazuje, jak bardzo zwykli ludzie wierzą w nadprzyrodzoną moc panujących, jest prastare święto Pługa, obchodzone w początku maja, w okresie zasiewów ryżu. W Bangkoku, na błoniach Sanam Luang, w obecności rodziny królewskiej – prowadzony przez mnichów zaprzęg białych wołów zaoruje kawałek pola, a w skiby rzucane jest pobłogosławione ziarno. Z zachowania wołów wyprowadzane są potem wróżby co do pogody i urodzaju. Trzeba zobaczyć, jak po zakończeniu uroczystości tłum rzuca się na poletko, aby wyskubać z ziemi choć jedno święte ziarenko: ludzie wierzą, że domieszanie go do własnego ryżu gwarantuje znakomite plony. Widowiskowe są też dwie uroczystości buddyjskie: dzień Makha Bucha, przypadający w lutową pełnię księżyca, oraz Visakha Bucha w dzień pełni majowej. W obu dniach po zmierzchu odbywają się modły w świątyniach i procesje przy świecach; drugi z tych dni to najważniejsze święto upamiętniające narodziny, oświecenie i śmierć Buddy. Z kolei w lipcowej pełni w dzień po święcie Asana Bucha, upamiętniającym pierwsze kazanie Buddy, młodzi chłopcy są z muzyką odprowadzani do świątyń, by rozpocząć trzymiesięczny staż klasztorny, przez który powinien przejść każdy mężczyzna. Jest pełnia pory deszczowej, ryż rośnie, czas więc na religijną kontemplację.