Srebrenica była miejscem pogromu tysięcy ludzi. Pamięć o tych wydarzeniach przetrwała
Srebrenica jest miejscem pamiętającym tragiczne wydarzenia. Mowa o zbrodni, która była starannie zaplanowaną i skrupulatnie przygotowaną kulminacją szerszej strategii kampanii czystek etnicznych. Kampanii działań napędzanych etnonacjonalistycznymi celami przywództwa Serbów bośniackich, które dążyło do wykrojenia etnicznie jednorodnego państwa z terytorium Bośni i Hercegowiny.
Spis treści: Srebrenica przed wojną Życie i śmierć pod parasolem ochronnym ONZ-u Dziesięć dni tragedii Ohydne działania nie zostaną wymazane z pamięci W lipcu 1995 roku, w centrum Europy i pod rzekomą ochroną Organizacji Narodów Zjednoczonych, bośniackie miasto Srebrenica stało się miejscem masowego mordu, najohydniejszego i najdrastyczniejszego od czasów II wojny światowej. W ciągu około dziesięciu dni siły Serbów bośniackich systematycznie zamordowały ponad 8000 bośniackich muzułmanów, mężczyzn i chłopców. Do tego aktu ludobójstwa doszło w ogłoszonej przez ONZ „strefie bezpieczeństwa”, na zawsze obciążając społeczność międzynarodową współodpowiedzialnością za tragedię, która się rozegrała. Srebrenica przed wojną Zanim nastała ostatnia dekada XX stulecia, Srebrenica była miastem o bogatej historii i symbolice. W latach dziewięćdziesiątych zmieniła się w epicentrum konfliktu, który na zawsze zmienił krajobraz Bośni i Hercegowiny. Kontekst historyczny i geograficzny Srebrenica to niewielkie górskie miasteczko w regionie Podrinje, we wschodniej Bośni i Hercegowinie. Znajduje się nad rzeką Driną, która tworzy naturalną granicę z Serbią. Nazwa „Srebrenica” nawiązuje do sięgającej XIV wieku tradycji wydobycia srebra i handlu tym kruszcem. Miasteczko zamieszkane przez kupców z Raguzy i niemieckich górników było miejscem o regionalnym znaczeniu gospodarczym i strategicznym. To sprzyjało tworzeniu się wieloetnicznej i wieloreligijnej społeczności, czyli modelu współistnienia, który miał zostać zniszczony przez etnonacjonalistyczny projekt lat 90. XX wieku. Etnonacjonalizm i upadek Jugosławii Delikatna równowaga etniczna Jugosławii zaczęła się rozpadać w 1980 roku, po śmierci marszałka Tity, wieloletniego przywódcy kraju. Gdy na przełomie lat 80. i 90. XX wieku we wschodniej Europie upadł komunizm, Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii zaczęła gwałtownie rozpadać się wzdłuż linii etnicznych. Po ogłoszeniu niepodległości przez Słowenię i Chorwację, rozpoczęła się wojna. Wieloetniczna Republika Bośni Hercegowiny znalazła się w krytycznym momencie. W lutym 1992 roku odbyło się referendum niepodległościowe. Mimo bojkotu ze strony przywódców politycznych Serbów bośniackich, którzy chcieli pozostać w zdominowanej przez Serbów Jugosławii, przytłaczające 99,7% głosujących opowiedziało się za suwerennością. Niepodległość oficjalnie ogłoszono 1 marca 1992 roku. Miesiąc później uzyskała międzynarodowe uznanie, co stało się bezpośrednim impulsem do wybuchu wojny na pełną skalę. Dolina Driny i „Wielka Serbia” Przywódcy Serbów bośniackich, pod politycznym kierownictwem Radovana Karadžicia oraz przy wojskowym i finansowym wsparciu Serbii Slobodana Miloševicia, realizowali jasny cel strategiczny – dążyli do stworzenia jednorodnego etnicznie państwa serbskiego, Republiki Serbskiej. Kluczowym elementem tego planu było ustanowienie zwartego terytorium serbskiego i zlikwidowanie granicy wzdłuż Driny. Tym manewrem chcieli zjednoczyć nowy twór z właściwym terytorium Serbii. W Dolinie Driny przeważała ludność bośniacka i to właśnie jej przedstawiciele stanowili główną demograficzną przeszkodę dla tego celu. Przed wojną, która rozpętała się w 1991 roku, populacja Srebrenicy w 73% składała się z Bośniaków. To właśnie to niewielkie miasteczko stało się kluczowym celem działań. Już od wiosny 1992 roku siły Serbów bośniackich, uzbrojone przez rozpadającą się Jugosłowiańską Armię Ludową (JNA), rozpoczęły systematyczną i brutalną kampanię czystek etnicznych w całym regionie. Działania te były kluczową fazą przygotowawczą do późniejszego pogromu i służyły trzem głównym celom: izolowały Srebrenicę od innych terytoriów kontrolowanych przez Bośniaków, tworzyły kryzys uchodźczy, który później przytłoczył miasto, i sprawdzały determinację społeczności międzynarodowej, która finalnie okazała się fatalnie słaba. Między kwietniem a czerwcem 1992 roku siły Serbów bośniackich zniszczyły wioski wokół Srebrenicy i przymusowo przesiedliły około 70 000 osób. Co najmniej 3166 Bośniaków zostało zamordowanych. Fala przemocy udowodniła, że takie działania nie wywołają zdecydowanej interwencji wojskowej sił międzynarodowych, co dodatkowo zachęciło przywódców Serbów bośniackich do zaplanowania ostatecznej eliminacji enklawy. Życie i śmierć pod parasolem ochronnym ONZ-u Szeroko zakrojona kampania sprawiła, że dziesiątki tysięcy zdesperowanych bośniackich uchodźców uciekło do Srebrenicy, szukając schronienia przed przemocą. Populacja miasta gwałtownie wzrosła do około 40 000 mieszkańców. Infrastruktura miejska nie została zaprojektowana nawet dla ułamka tej liczby. W rezultacie Srebrenica przekształciła się w katastrofalnie przeludnione „więzienie”. Mandat „strefy bezpieczeństwa” Katastrofalnej sytuacji humanitarnej nie można było dłużej ignorować. Społeczność międzynarodowa została zmuszona do działania. 16 kwietnia 1993 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła Rezolucję 819, ogłaszając Srebrenicę i jej okolice „strefą bezpieczeństwa”, która miała zostać zdemilitaryzowana i oddana pod ochronę Sił Ochronnych ONZ. Paradoksalnie, środek ochronny stał się poniekąd narzędziem w rękach Serbów. Deklaracja ONZ-u stworzyła fałszywe poczucie bezpieczeństwa i zachęciła uchodźców do pozostania na miejscu. Jednocześnie wymusiła na bośniackich obrońcach oddanie ciężkiej broni, co skutecznie zneutralizowało ich zdolność do podjęcia walki. Mandat został podważony już na samym początku. Prośba Sekretarza Generalnego ONZ o wysłanie 37 tys. żołnierzy sił pokojowych do obrony wszelkich stref bezpieczeństwa w Bośni została odrzucona przez państwa członkowskie. Zamiast tego zaproponowano lekką opcję liczącą zaledwie 7600 żołnierzy. W enklawie stacjonowało w danym momencie nie więcej niż 600 lekko uzbrojonych żołnierzy. W styczniu 1995 roku kontyngent ten tworzył holenderski batalion znany jako Dutchbat. „Strefa bezpieczeństwa” była w rzeczywistości pułapką. Kryzys humanitarny Mieszkająca w Srebrenicy ludność musiała znosić niewyobrażalne warunki. Uchodźcy byli stłoczeni w każdej możliwej przestrzeni – na klatkach schodowych bloków mieszkalnych, w samochodach, szkołach i obiektach sportowych. Tysiące nie miały żadnego schronienia, koczując na zewnątrz w zimowych temperaturach spadających do minus 25 stopni Celsjusza. Należy podkreślić, że wielki kryzys humanitarny nie był jedynie efektem ubocznym wojny. To celowe działanie Serbów bośniackich, którzy kontrolowali wszystkie drogi dojazdowe i systematycznie utrudniali dostawy międzynarodowych konwojów z pomocą humanitarną, w tym z żywnością i lekami. W mieście panował głód, a jedyne dostępne źródło wody, lokalna rzeka, było silnie zanieczyszczone podrobami, fekaliami i olejem. Dziesięć dni tragedii Ostateczny akt tragedii w Srebrenicy rozpoczął 8 marca 1995 roku, kiedy prezydent Republiki Serbskiej, Radovan Karadžić, podpisał „Dyrektywę 7”. Dokument ten był wyraźnym rozkazem zlikwidowania enklaw Srebrenica i Žepa. Ta dyrektywa polityczna została przełożona na plan wojskowy o kryptonimie Operacja Krivaja ‘95, który 6 lipca 1995 roku rozpoczął się pełnoskalowym atakiem na enklawę. Upadek enklawy Operacja zapoczątkował intensywny ostrzał południowego obwodu. Mały, słabo uzbrojony i źle zaopatrzony kontyngent Dutchbat nie był w stanie stawić znaczącego oporu. Ich posterunki obserwacyjne szybko upadły. Wielokrotne prośby o wsparcie lotnicze ze strony NATO były odrzucane lub opóźniane, w obawie przed możliwym odwetem Serbów na personelu ONZ w innych częściach Bośni. Minimalny nalot został ostatecznie zatwierdzony po południu 11 lipca, ale było już za późno. Bombardowanie zostało szybko wstrzymane po tym, jak siły Serbów bośniackich zagroziły zabiciem swoich holenderskich zakładników i ostrzelaniem mas uchodźców zgromadzonych w Potočari. Tego samego dnia siły Serbów bośniackich, pod dowództwem generała Ratko Mladicia, wkroczyły do opustoszałego już miasta Srebrenica. Enklawa upadła, a około 30 000 przerażonych cywilów uciekło do głównej bazy Dutchbat w pobliskiej wiosce Potočari. Mieli tam znaleźć ochronę pod parasolem ONZ-u. Tymczasem dowództwo Dutchbat, w zamian za uwolnienie 14 swoich żołnierzy przetrzymywanych jako zakładnicy, zgodziło się wydać około 5000 uchodźców. 12 i 13 lipca, pod pozorem „ewakuacji”, żołnierze Serbów bośniackich, z pomocą holenderskich sił pokojowych, zaczęli systematycznie oddzielać mężczyzn i chłopców w „wieku bojowym” od ich rodzin. Pogrom w Srebrenicy W Potočari odbywała się separacja, a około 15 000 bośniackich mężczyzn i chłopców, nie mając złudzeń co do swojego losu, podjęło desperacką próbę ucieczki przez gęste lasy w kierunku oddalonej o ok. 50 km, kontrolowanej przez rząd Tuzli. Siły Serbów bośniackich rzuciły się w pogoń za zbiegami. W ciągu następnych kilku dni w całym regionie przeprowadzona została zorganizowana i systematyczna kampania masowych egzekucji. Schwytani mężczyźni i chłopcy, zarówno z Potočari, jak i zmierzający do Tuzli zbiegowie, byli transportowani do różnych miejsc, w tym do magazynu w Kravicy, szkół w Orahovacu i Petkovci, farmy w Branjevie i ziemnej tamy. Tam zostali stracenia z zimną krwią. Skala była niewyobrażalna. W ciągu zaledwie kilku dni zginęło ponad 8000 osób. Oficjalna lista zaginionych lub zabitych składa się z 8372 pozycji. Ohydne działania nie zostaną wymazane z pamięci Już w sierpniu 1995 roku Serbowie bośniaccy podjęli próby ukrycia swoich zbrodni. Pierwotne masowe groby, w których pośpiesznie pochowano ofiary, zostały rozkopane. Rozczłonkowane szczątki ponownie pochowano w dziesiątkach odległych „wtórnych”, a nawet „trzeciorzędnych” miejscach pochówku. Groteskowy plan nie powiódł się. Oprawcy nie zdołali ukryć czynów, których się dopuścili. Trwałym świadectwem prawdy o wydarzeniach ze Srebrenicy jest Centrum Pamięci i Cmentarz Srebrenica-Potočari. Miejsce pamięci, założone w 2001 roku na terenie byłej bazy Dutchbat w Potočari, wybrali ci, którzy ocaleli z masakry. To właśnie tam wielu z nich ostatni raz widziało swoich bliskich żywych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wodospady Kravica. Urokliwa „bałkańska Niagara” ma sporo do zaoferowania
Położone wśród gęstego lasu i dzikiej przyrody wodospady Kravica w Bośni i Hercegowinie oferują spektakularną feerię barw i dźwięków. Tej perły przyrody nie można pominąć w czasie wizyty na Bałkanach.
Spis treści: Gdzie znajdują się wodospady Kravica? Jak wyglądają wodospady Kravica? Czy w wodospadach Kravica można się kąpać? Aktywności na terenie wodospadów Ciekawostki na temat wodospadów Kravica Ile kosztuje wejście na wodospady Kravica? Wodospady są wspaniałym celem podróży i magnesem przyciągającym ruch turystyczny. Często te wcale nie najdłuższe i największe są ciekawszym celem podróży niż te najbardziej popularne. Podobnie jest z wodospadami Kravica w Bośni i Hercegowinie. Gdzie znajdują się wodospady Kravica? Wodospady Kravica położone są na rzece Trebižat w południowej części Bośni i Hercegowiny, około 40 km od Mostaru. Niedaleko położone jest też Medziugorie. Z tego powodu ten cud natury powinien znaleźć się na trasie każdego turysty wizytującego ten bałkański kraj. Od 2014 roku niedaleko wodospadów przebiega autostrada A1, dlatego dojazd jest zdecydowanie szybszy. Jak wyglądają wodospady Kravica? Wodospady – w zależności od natężenia przepływu wody – rozciągają się na szerokości do 150 metrów w naturalnie ukształtowanym amfiteatrze. Powstały w wyniku akumulacji trawertynu. Woda opada z wysokości 25–30 metrów, więc są to jedne z najwyższych wodospadów w tym kraju. Można powiedzieć, że jest to bałkański odpowiednik słynnego wodospadu Niagara w Ameryce. Najlepszą porą roku na odwiedziny jest wiosna, kiedy wodospadów jest najwięcej, a suchy latem krajobraz zmienia się nie do poznania – wszędzie widać bujną i nasyconą zieleń. Kiedyś krajobraz wyglądał inaczej, bo woda była wykorzystywana przez wiele zlokalizowanych na rzece młynów. Czy w wodospadach Kravica można się kąpać? Aktywności na terenie wodospadów Nie ma zakazu kąpania przy wodospadach Kravica, ale można to robić na własną odpowiedzialność. Jest to ulubione lokalne kąpielisko miejscowych mieszkańców z miejscem piknikowym. Większość turystów podziwia wodospady z kawiarni lub restauracji, z których roztacza się doskonały widok na ten cud natury. Specjalnością są ta, serwowane na różny sposób ryby. Obszar wodospadów szczególnie latem często jest odwiedzany przez miłośników raftingu i kajakarstwa. Na rzece Trebižat wyznaczono trasę o długości 10 km. Taka przyjemność kosztuje około 35 euro za osobę, a w cenię jest wliczony przewodnik, kajak i niezbędne oprzyrządowanie. Niedaleko wodospadu położna jest niewielka jaskinia, w której można zobaczyć stalagmity z węglanu wapnia. Nieopodal jest też stary młyn, symbol zmieniających się czasów. Ciekawostki na temat wodospadów Kravica Z tymi znanymi wodospadami na Bałkanach związane są również ciekawe fakty. Oto kilka z nich: wodospady były plenerem filmowym w jugosłowiańskiej produkcji „Orlovi Rano Lete” z 1966 roku. Była to opowieść o młodzieży, która w czasie II wojny światowej utworzyła partyzancki oddział; wiosną i latem, w południe, nad wodospadami tworzy się mgła, która daje naturalny cień i przyjemną ochłodę; zwolenników dzikiej przyrody powinien zainteresować jeden z najstarszych i największych parków narodowych w Bośni i Hercegowinie, który znajduje się w pobliżu wodospadu. Park Narodowy Sutjeska to idealne miejsce dla łazików; pod wodospadem żyje sporo pstrągów. Ile kosztuje wejście na wodospady Kravica? Wstęp na teren wodospadów Kravica jest biletowany. Cena wstępu dla odwiedzających wodospady Kravica dzieli się na trzy kategorie: dorośli – 20 KM (około 43 PLN); dorośli mieszkający w Bośni i Hercegowinie – 10 KM (ok. 22 PLN); dzieci od 7 do 18 lat – 10 KM (ok. 22 PLN); dzieciom do lat 7 przysługuje bezpłatny wstęp. Dla grup liczących 25 osób lub więcej bezpłatny wstęp jest dla przewodnika oraz kierowcy autokaru. Zdarzają się zniżki dla agencji, które współpracują z operatorem parku i wynoszą 20%. Bezpłatny wstęp do wodospadów Kravica mają dziennikarze z ważną akredytacją ze zdjęciem. Dodatkowe opłaty są za fotografowanie w celach komercyjnych. Mimo że wstęp jest biletowany, to w sezonie bywa bardzo tłoczno.
Mostar – symbol odbudowy Bośni i Hercegowiny
Mostar – serce Bośni i Hercegowiny – zachwyca turystów nie tylko pięknem Starego Mostu, ale i wielokulturowym dziedzictwem. Miasto odrodziło się jak feniks z popiołu po zniszczeniach wojennych. Dziś przyciąga odwiedzających magicznym klimatem i widowiskowymi tradycjami, takimi jak skoki do rzeki Neretwa.
Spis treści: Historia i symbolika Starego Mostu Urokliwe uliczki miasta Miejsca kultu i wieloetniczne dziedzictwo Mostaru Wodne atrakcje w okolicy: Wodospady Kravica i Rzeka Neretwa Dzwonnica Pokoju i pomnik Bruce’a Lee Mostar, z ikonicznym Starym Mostem i starówką pełną sklepów rzemieślniczych, to serce Bośni i Hercegowiny. Po wojennych zniszczeniach miasto powróciło do życia, a jego tradycje i historia czynią z niego wyjątkową atrakcję na turystycznej mapie Europy. Historia i symbolika Starego Mostu Mostar, położony na trasie łączącej chorwacki Dubrownik z Sarajewem, słynie ze swojego XVI-wiecznego Starego Mostu – symbolu pokoju i pojednania. To miasto odrodziło się niczym feniks z popiołów, a historia odbudowanego mostu nierozerwalnie wiąże się z losami całego regionu. Budowę mostu zlecił sułtan Sulejman Wspaniały, za którego panowania Imperium Osmańskie przeżywało okres świetności. Wzniesienie konstrukcji zawieszonej na 24 metry nad Neretwą z 456 wapiennych bloków zajęło aż dziewięć lat i było wyzwaniem, które budowniczy mostu, Mimar Hajrudin, przypłacił ucieczką. Obawiał się bowiem, że jego dzieło zawali się, a on sam zostanie skazany na śmierć. Most nie tylko przetrwał kolejne stulecia, ale też stał się symbolem pojednania chrześcijaństwa z islamem, Wschodu z Zachodem, a także sąsiedztwa katolickich Chorwatów z prawosławnymi Serbami. Podczas wojny w Bośni w latach 90., most padł ofiarą bombardowań chorwackich jednostek i runął. Jego odbudowę zrealizowano dzięki wsparciu UNESCO i Banku Światowego. Mostar ponownie zyskał swój symbol pokoju i jedności. Tradycja skoków do rzeki Mostar to miasto, w którym tradycje są równie żywe, co historia. Co roku na Starym Moście odbywa się widowiskowy spektakl skoków do rzeki Neretwa – ważny rytuał lokalnej młodzieży, dla której skok ze słynnego mostu wprowadza w dorosłość. Dla młodzieńców z Mostaru skok na nogi ze Starego Mostu to rodzaj egzaminu dojrzałości, co podkreśla tylko znaczenie tego rytuału. Miasto przyciąga również śmiałków z całego świata dzięki Red Bull Cliff Diving. To seria zawodów, podczas których zawodnicy rywalizują w spektakularnych skokach z najwyższych punktów widokowych na świecie. Urokliwe uliczki miasta Starówka w Mostarze zachwyca kamiennymi uliczkami, pełnymi lokalnego rzemiosła i oryginalnych pamiątek. Szczególną atrakcją jest ulica Kujundžiluk – dawny szlak złotników, gdzie turyści mogą odnaleźć przedmioty tworzone według dawnych tradycji. Znajdziemy tutaj masę biżuterii, m.in. naszyjnik kolię z misternie splecionych listeczków, która wygląda na stare złoto, a wykonana jest z mosiądzu. Ceny są bardzo atrakcyjne dla turystów. Oprócz sklepów z miedzianymi talerzami, haftowanymi obrusami i orientalnymi dywanami, starówka oferuje także lokalne przysmaki. Sklepy z szyldem „Balkan Sweets" kuszą baklawą, chałwą i rachatłukum w wielu smakach, w tym różanym. Miejsca kultu i wieloetniczne dziedzictwo Mostaru Przed wojną Mostar słynął z etnicznej różnorodności. Żyli tu obok siebie katoliccy Chorwaci, muzułmańscy Bośniacy i prawosławni Serbowie, tworząc wielokulturowy tygiel. Dziś Bośniacy i Chorwaci zamieszkują głównie odpowiednio wschodnią i zachodnią stronę miasta, a Serbów jest zaledwie kilka procent. Koski Mehmed Pasha, meczet z 1618 roku, przyciąga odwiedzających na muzułmańską stronę miasta. To przykład otomańskiej architektury, znany z bogato zdobionego wnętrza i minaretu, z którego można podziwiać panoramę Mostaru. Za kilka euro można wejść do środka, a za kolejne wspiąć się krętymi schodami na minaret. Obok znajduje się Muzeum Hercegowiny, w którym eksponowane są tradycyjne wnętrza mieszkań oraz historia wojny w Mostarze. Dokument pokazujący bombardowanie miasta wywołuje silne emocje, ujawniając ogrom zniszczeń, z których miasto musiało się podnieść. Wodne atrakcje w okolicy: Wodospady Kravica i Rzeka Neretwa Okolice Mostaru również kryją wiele atrakcji. Wodospady Kravica na rzece Trebižat, zaledwie 50 minut od Mostaru, oferują malownicze widoki i chłodne kąpiele nawet w upalne dni. Mostar otacza rzeka Neretwa, największa i najdłuższa rzeka po wschodniej stronie Adriatyku, stanowiąca kluczowy element krajobrazu. Jej skaliste brzegi porastają bujne zielone drzewa, a szare kamienne domki dodają miejscu uroku. W okolicy warto też odwiedzić sanktuarium w Medziugorie, gdzie od 1981 roku mają miejsce objawienia Matki Bożej, uznane przez Watykan. Jest to jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w regionie, przyciągające ludzi z całego świata. Dzwonnica Pokoju i pomnik Bruce’a Lee Po zachodniej stronie Mostaru znajduje się 107-metrowa Mostarska Dzwonnica Pokoju przy klasztorze franciszkanów. Z jej szczytu rozciąga się widok na miasto, które, mimo idyllicznego wyglądu, wciąż nosi ślady wojny. Słyszy się tutaj, że w ludziach po obu stronach rzeki zdają się krwawić niezabliźnione rany jak zadry po pociskach na ścianach domów. Jednak Mostar stara się łączyć ludzi, czego symbolem jest pomnik Bruce’a Lee, wykonany przez chorwackiego rzeźbiarza Ivana Fijolicia. Naturalnej wielkości postać aktora stała się symbolem jedności i pozytywnego myślenia. Z pewnością łączy ich sympatia do tego amerykańsko-chińskiego aktora i zachęca do patrzenia z nadzieją w przyszłość.
Sarajewo – miasto na rozdrożu wielu kultur, religii oraz trudnej i krwawej historii
Sarajewo wciąż nosi blizny po najdłuższym oblężeniu w Europie po II wojnie światowej. Współczesna stolica Bośni i Hercegowiny to miejsce, gdzie historia i codzienność splatają się w niezwykły sposób. Spacerując ulicami miasta, można wciąż dostrzec ślady po kulach i pociskach.
W tym artykule: Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Róże Sarajewa Co zobaczyć w Sarajewie? Sarajewo widziane z góry Sarajewo – atrakcje Sarajewo przez prawie cztery lata było oblężone przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową. Stolica Bośni i Hercegowiny jest więc miastem z niezwykle bolesną historią. W latach 1992–1996 zginęło i zaginęło tam ponad 11 tysięcy osób. Było to najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w Europie po II wojnie światowej. Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Również po zakończonej wojnie Bośniacy odczuwali jej skutki. Wiele lat po wojnie ludzie wciąż ginęli z powodu nierozbrojonych min, które znajdowały w całej Bośni i Hercegowinie. Ponadto oblężenie wywarło bardzo negatywny wpływ na psychikę mieszkańców miasta. Według oficjalnych raportów liczba samobójstw wśród mieszkańców stolicy znacząco wzrosła. Podwojeniu uległa liczba aborcji, doszło też do 50-procentowego spadku liczby urodzeń. Przyleciałem do Sarajewa 26 lat po zakończeniu wojny. Wysiadłem na głównym lotnisku, które mieści się ok. 12 kilometrów od centrum. Postanowiłem, że do miasta pojadę komunikacją masową. Na miejscu wiele razy przekonałem się, jak pomocni i życzliwi są Bośniacy. Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Z lotniska idę do Dobrinji, skąd odjeżdżają trolejbusy. To ok. 1,5 kilometra główną drogą na piechotę. Zdecydowałem, że zrobię sobie spacer przez tamtejsze osiedle. Najbardziej uderzający był widok budynków, które wciąż nosiły ślady po kulach. Świadomość, że ponad 26 lat temu na tych ulicach ginęli i strzelali do siebie ludzie, była niezwykle poruszająca. Droga, która powinna zająć mi 15 minut, potrwała dużo dłużej. Co krok w zadumie przyglądałem się fasadom bloków i próbowałem wyobrazić sobie koszmar, który tutaj był rzeczywistością. Z zamyślenia wyrwał mnie mężczyzna. Rozpoznając we mnie turystę, od razu zaczął mówić po angielsku. – Przerażające, prawda? – powiedział i zaczął wraz ze mną patrzeć na dziury w ścianie. – Całkowicie niewyobrażalne, szczególnie że te rany są wciąż świeże – odparłem. – Tak, w Sarajewie jest jeszcze dużo świeżych i niezagojonych ran – odpowiedział w zamyśleniu i natychmiast zapytał z uśmiechem, czy potrzebuję pomocy. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że zwiedzając osiedle, zgubiłem się w jego zakamarkach. Powiedziałem mu o swojej sytuacji, a mężczyzna odparł, że wskaże mi drogę. 5 minut później byliśmy już w zajezdni. Pożegnał mnie i powiedział: – Witamy w Bośni, czuj się jak u siebie. Po czym odwrócił się i odszedł, a ja jechałem już w stronę centrum Sarajewa. Róże Sarajewa Róże Sarajewa to symboliczne ślady po wojnie w Bośni i Hercegowinie. Kiedy pocisk uderzał w asfalt, odłamki tworzyły nieregularny wzór przypominający rozprysk kwiatu. Po wojnie wiele z tych miejsc wypełniono mieszanką czerwonej żywicy i plastiku. Zachowane Róże Sarajewa do dziś są formą upamiętnienia ofiar, szczególnie cywilów, którzy zginęli podczas ostrzałów miasta. Można je znaleźć w różnych częściach miasta, zwłaszcza tam, gdzie walki były najintensywniejsze. Większość Róż Sarajewa znajdowała się w pobliżu centrum, przy budynkach publicznych i na większych placach. Z czasem wiele z nich zostało usuniętych lub zdegradowanych z powodu nietrwałości materiałów. Jednak te, które pozostały, wciąż są świadectwem tragicznej historii miasta. W minionych latach część Róż Sarajewa została zrekonstruowana. Spacerując po Sarajewie, warto zapytać miejscowych o ich dokładne lokalizacje. Często znają je lepiej niż mapy turystyczne. Co zobaczyć w Sarajewie? Stolica Bośni i Hercegowiny urzeka przede wszystkim swoją wielonarodowościową, zróżnicowaniem religijnym i eklektyzmem architektonicznym. Niemalże doszczętnie zniszczone w latach 90., miasto w niecałe 30 lat zostało odbudowane, jednak wciąż wiele jest do zrobienia. Widać tu wpływy austro-węgierskie, bałkańskie, socrealistyczne i arabskie. Mieszkają tutaj Żydzi, bośniaccy muzułmanie, katolicy oraz prawosławni. Wszyscy żyją w symbiozie. Mówiąc o trudnej historii Sarajewa, nie sposób nie wspomnieć o Moście Łacińskim na rzece Miljacka. To właśnie tutaj serbski nacjonalista Gavrilo Princip zamordował austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga. Wydarzenie to jest uznawane za bezpośrednią przyczynę wybuchu I wojny światowej. Niezwykła jest historia meczetu Gazi Husrev-bega, który znajduje się w samym centrum Baščaršiji, głównego bazaru miejskiego na tamtejszej starówce. W trakcie wojny łącznie na budynek spadło ok. 1200 granatów, pocisków balistycznych i wszelkiego rodzaju bomb. Został odnowiony dzięki funduszom, które przekazała Arabia Saudyjska. Sarajewo widziane z góry Wieczorem postanawiam wspiąć się wzgórze w dzielnicy Alifakovac. Znajduje się tu spory muzułmański cmentarz z lasem białych steli. Wchodzę na samą górę i podziwiam przepiękną panoramę miasta o zachodzie słońca. Wtem z minaretów każdego meczetu w mieście dobywają się nawoływania muezzina. Nadchodzi maghrib, czwarta z pięciu modlitw każdego muzułmanina w ciągu dnia. Wierni wzywani są na modlitwę, a ja czuję, że zaczynam nadużywać cierpliwości zmarłych. Przypominam sobie słowa z książki „Sarajewskie Marlboro” Milijenko Jergovicia. „Wiesz, dlaczego ludzi nigdy nie chowa się w dolinach? Wyobraź sobie: wspiąłeś się na zbocze, brodzisz w wysokiej trawie od mezara (tur. grób) do mezara, cieszysz oko rozległym widokiem albo oglądasz album fotografii z zaświatów, gdy nagle podchodzi do ciebie nieznajomy i pyta o historię życia któregoś z nieboszczyków. Wtedy właśnie dzięki temu, że cmentarz rozciąga się nad miastem, możesz nie tylko opowiedzieć mu o tym człowieku, lecz także pokazać palcem ścieżki jego życia, od sklepu do knajpy, od początku do końca, aż po grób”. Jeszcze raz spoglądam na Sarajewo. Ofiaruję zmarłym swoją modlitwę. Jeśli Bóg istnieje, to mam nadzieję, że da im lepszy los, niż ten, który spotkał ich za życia. Sarajewo – atrakcje Poza najbardziej znanymi miejscami, jak Baščaršija czy Most Łaciński, w Sarajewie można odkryć wiele mniej oczywistych atrakcji. Odwiedzając stolicę Bośni i Hercegowiny, warto zajrzeć również w te miejsca: Tunel Spasa. To muzeum poświęcone tunelowi, który był tajnym przejściem pod lotniskiem podczas oblężenia Sarajewa w latach 1992-1995. Tunel służył do dostarczania żywności i zaopatrzenia mieszkańcom miasta. Można zobaczyć fragment oryginalnego tunelu oraz wystawę opowiadającą o życiu w oblężeniu. Kościół św. Antoniego i islamski meczet pod jednym dachem. Rzadkość w skali światowej: na terenie kościoła św. Antoniego znajduje się też meczet. To symbol współistnienia kultur w Sarajewie. Muzeum Zbrodni Przeciwko Ludzkości i Ludobójstwa 1992-1995. Przejmujące muzeum dokumentujące okrucieństwa wojny w Bośni. Eksponaty, zdjęcia i świadectwa oddają skalę tragedii, jaka dotknęła miasto i cały region. Avaz Twist Tower. Wysoki wieżowiec, z którego rozciąga się panoramiczny widok na Sarajewo. Na szczycie znajduje się taras widokowy, idealny na zachody słońca. Stadion Koševo. Choć stadion był miejscem ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku, dziś jest to miejsce o charakterze historycznym. Wokół stadionu znajdują się symboliczne przestrzenie, np. cmentarze z czasów oblężenia. Sarajevska Pivara. To nie tylko najstarszy browar w mieście (założony w 1864 roku), ale także bar i muzeum. Browar przetrwał oblężenie Sarajewa, a jego woda była często jedynym źródłem wody pitnej dla mieszkańców. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wakacje na Bałkanach. 8 pomysłów na lato
Wybuchowa mieszanka kultur, tradycji, języków i religii. Na miejscu znajdziecie zjawiskowe krajobrazy, fantastyczną kuchnię, a także serdecznych i wyjątkowo spontanicznych ludzi. Zobaczcie najciekawsze pomysły na wakacje na Bałkanach.
W tym artykule: Gucza (Serbia) Nesebyr (Bułgaria) Berat, Albania Mostar (Bośnia i Hercegowina) Winnice Słowenii Durmitor (Czarnogóra) Šarganska Osmica (Serbia) Rafting na Peloponezie (Grecja) „Nie mamy wątpliwości, że Bałkany będą hitem tegorocznego lata. Zabieramy was do Czarnogóry, wciąż nieodkrytych Albanii, Kosowa i Serbii, ale też Grecji śladami mitycznych bohaterów" – pisze Agnieszka Franus w czerwcowym wydaniu magazynu „National Geographic Traveler". Magazyn wciąż możesz zamówić w naszym sklepie internetowym. Dla czytelników National-Geographic.pl przygotowaliśmy 8 miejsc, które warto odwiedzić na Bałkanach. Gucza (Serbia) Miasteczko położone jakieś 150 kilometrów od Belgradu. Od 1961 roku, w środku sierpnia zjeżdżają tu zespoły grające szeroko rozumianą muzykę bałkańską. To muzyczne szaleństwo, trwającą dzień i noc imprezę. Są dziesiątki prowadzonych równolegle koncertów i koncercików. Gra się wokół stołów z jedzeniem i na ulicach, koncertuje w ogródkach domów i pod zadaszeniem sklepu, przy cerkwi i stojąc po kolana w rzece. Najlepsi są Romowie – ci z Rumunii, Serbii i z Macedonii. Wystarczy cztery czy pięć trąbek i wielki bęben. Jak nikt, grając, manipulowali słuchaczami, co rusz wprowadzając w nastrój euforii muzyką tak szybką, że nie nadążały nogi, albo w melancholię i przygnębienie rzewnymi, pogrzebowymi dźwiękami. Prócz muzyki, dookoła królowały i dymiły wielkimi paleniskami stoiska z jedzeniem: grillowana pjleskavica z baraniny i wieprzowiny, z ziłami, musaka z bakłażana i mięsne ćevapčići na patyczkach. Na deser zwijane, francuskie naleśniki posmarowane masłem czekoladowym i posypane plazmą – serbskim przysmakiem, czyli kruszonymi herbatnikami. W dłoni festiwalowicza – obowiązkowo – piwo Jeleń. Tuby i trąbki, puzony i rogi, bębny i klarnety towarzyszyły mi cały czas. Bo codziennie, na niewielkiej scenie w centrum miasta odbywały się przed jury przesłuchania konkursowe. Zespoły walczyły o tytuł Pierwszej Trąbki, a tym samym sławę i szansę na koncerty w całej Europie. Ale prawdziwa, muzyczna bomba wybuchła, gdy kulminacyjnego wieczora na scenie miejskiego stadionu stanął Boban Marković z zespołem, ikona serbskiego grania. Do dziś nie wiem, jak grubo ponad stutysięczna publiczność zmieściła się na murawie, i jak Markovićowi udało się być bardziej głośnym niż zgromadzony tłum. Zespół grał blisko dwie godziny, a publiczność była nie do zajechania. Gdy wiele lat temu Miles Davies, pierwsza trąbka światowego jazzu usłyszał muzykę z Guczy, wypowiedział słynne słowa: nie wiedziałem, że na trąbce można tak grać. Gdy wracałem z Serbii na usta cisnęły mi się inne: nie wiedziałem, że można się tak szaleńczo bawić. Nesebyr (Bułgaria) Ten, kto rano nie idzie na plażę w Słonecznym Brzegu, zmierza do Nesebyru. Starożytne, bo mające ponad trzy tysiące lat historii miasteczko leży zaledwie dwadzieścia minut jazdy od kurortu. Nesebyr powstał na wyspie połączonej wąskim cyplem z lądem. Przy wjeździe stoi, widoczny z każdej plaży w Słonecznym Brzegu, wiatrak. W lecie oblegają go tłumy turystów, ławą suną na starówkę wpisaną na listę UNESCO. Tak trafiamy do miasta – bajeczki, niegdyś trackiej osady, potem greckiej kolonii. 1500 lat temu Nesebyr był całkowicie obwarowany, pozostałości tych murów można gdzieniegdzie jeszcze wypatrzeć. Wąskie uliczki, drewniane domy z XIX wieku i setki straganów z pamiątkami zachęcają do robienia zdjęć i zakupów. Mydełka różane, małe torebki z tradycyjnym wzorkiem, przyprawy. Wszędzie niemal to samo, choć sprzedawcy zachwalają po cichu również różne rodzaje rakii: kruszewę, smokinowę, dżibrowicę. Wszystko zależy od tego, z jakich została zrobiona owoców. Przez wieki Nesebyr był biskupstwem, stąd w tym całym turystycznym tyglu kryją się zabytkowe świątynie. Jedna z najpiękniejszych to cerkiew świętego Szczepana. Powstała między XI i XIII wiekiem i choć z zewnątrz może nie robi takiego wrażenia, wejście do środka po prostu oszałamia. Na jej ścianach oglądam 258 obrazów z tysiącem postaci. Te wszystkie kolory, historie tworzą niesamowity klimat. Mamy szczęście, przez chwilę jesteśmy tu sami, więc bez problemu robimy z setki zdjęć. Nesebyr stworzony został do włóczenia się. Dlatego przyjeżdża się tu na kilka godzin, choć można również zostać na jednej z tutejszych plaż. Ale wiele osób chce spędzić chwile przy winie i dobrym jedzeniu. W labiryncie zaułków trafiamy do Palmakoto, restauracji znanej z owoców morza. Za chwilę przy stoliku z widokiem na morze pałaszujemy słynną szopską, która wygląda tu trochę inaczej niż ta na wyspie świętej Anastazji, potem próbujemy grillowanego koziego sera, żeby skończyć na krewetkach i sardelach. Na deser lokalne wino, jest bosko. Macedonia – atrakcje bałkańskiej republiki słońca. 5 rzeczy do zobaczenia w Macedonii Północnej Malownicze góry, urokliwe jeziora i bałkańska gościnność. Każdego roku Macedonia Północna przyciąga coraz więcej turystów z całego świata. Sprawdzamy, jak zorganizować wyjazd i co zo... Berat, Albania Pierwszą osadę założyli tu w starożytności (2600–1800 r. p.n.e.) Ilirowie – indoeuropejski lud u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza zamieszkujący współczesne Bałkany. To do nich odwołują się zresztą dzisiejsi Albańczycy, szukając swoich korzeni i tożsamości. W II w. p.n.e. miasto objęli we władanie Rzymianie, którzy nadali mu imię Antipatrea. Zaś w czasie rządów Bizancjum było siedzibą biskupa i przechrzczono je na Pulcheriopolis. I to z tego ostatniego okresu pochodzi spora część berackich zabytków, na czele z imponującą fortecą. W IX w. miasto podbili Bułgarzy. Wtedy to pojawiła się też nazwa Beligrad („Białe Miasto”), która wyewoluowała w końcu w Berat. Dużo prościej o genezie powstania pierwszej osady w tym miejscu mówi legenda. Według niej przed wiekami mieszkało tu dwóch olbrzymów: Shpirag i Tomorri. Obaj zakochali się w tej samej kobiecie, a następnie długo o nią walczyli. Tak długo, że w końcu obaj opadli z sił i zamienili się w dwie potężne góry. To u ich podnóży wzniesiono miasto. Z kolei z łez nieszczęsnej dziewczyny powstała rzeka Osum. Jadę na wzgórze zamkowe – z dawną zabudową i ruinami twierdzy. Serpentynami, cały czas stromo pod górę, dojeżdżam do bramy fortecy. Samochód zostawiam, niczym dawni rycerze konia, już za solidnymi średniowiecznymi murami. Kwateruję zaś w hotelu Kalaja, w jednej z dawnych komnat przyzamkowych. Pokój jest dość surowy, nieco mroczny. Dzięki temu jeszcze lepiej mogę poczuć klimat miejsca. Zabudowania wewnątrz murów twierdzy powstały w większości w XVIII w. Przed najazdem osmańskim w XIV w. było tu 20 kościołów bizantyjskich. Kolejne pół tysiąclecia mocno zmieniło jednak kulturowy, ale też religijny, obyczajowy czy kulinarny krajobraz tych okolic. Turcy osmańscy panowali na Bałkanach do XIX w. A ich wpływy są tu widoczne do dzisiaj. Aż 60 proc. społeczeństwa albańskiego to muzułmanie. W Beracie warto zajrzeć do ich dwóch meczetów: Królewskiego i Kawalerów. Ale jak w Turcji mogę poczuć się też w miejscowej tawernie, zlokalizowanej w pobliżu murów. Wiele tu dań z jagnięciny czy koziny, ale też z bakłażana, papryki, pomidorów i fasoli. Miejscowi szczególnie zachwalają paçë koke – tradycyjny gulasz z głowy jagnięcia. Ewentualnie tavë kosi – potrawkę z podrobów jagnięcych lub kozich oraz ryżu pieczonego z mieszanką jogurtu i jajek doprawionych czosnkiem i oregano. Tym razem decyduję się jednak na fërgesë – danie z papryki, pomidorów, na bazie solonego twarożku, bazylii, mąki, jogurtu, masła, a także oliwy z oliwek. Po obiedzie spaceruję po ogromnym terenie fortecy. Obszar ten ma kształt zbliżony do trójkąta. Stojące tu budynki to hybryda architektury bizantyjskiej i osmańskiej z nielicznymi śladami antyku. Całość opasana jest monstrualnymi murami z 24 wieżami oraz 4 bramami wjazdowymi. Imponujące główne wejście znajduje się od strony południowej. Tuż za nim wrażenie robi dziedziniec, na którym przed wiekami nie raz dochodziło do starć z wrogami. Ja jednak bardziej niż na fortyfikacjach skupiam się teraz na niewielkich cerkiewkach. W jednej z nich znajduje się niezwykle ciekawe Muzeum Onufrego, XVI-wiecznego artysty, który słynął z pisania wyjątkowej urody ikon. Wewnątrz kameralnej katedry Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny zebrano 106 ikon samego mistrza, ale też jego najlepszych uczniów. Do tego 67 innych dzieł sztuki sakralnej. Większość z nich to zbiory z okresu średniowiecza związane z bizantyjską i postbizantyjską sztuką chrześcijańską Mostar (Bośnia i Hercegowina) Mostar – z kamienną zabudową starówki ulokowaną wokół wijącej się rzeki – jest najlepszym dowodem na to, że Bośnia i Hercegowina wchodzi w nowy etap swojej historii. Wojnę wszyscy starają się tu puścić w niepamięć, a problemy gospodarcze mają szanse rozwiać się wraz z coraz większym ruchem turystycznym. Latem w mieście panuje przyjemny gwar, a wieczorami wszystkie stoliki restauracyjek są zajęte. Przyjezdni i miejscowi płyną brukowanymi uliczkami, zajadając lody, sączą drinki, moszcząc się w leżakach nad brzegiem rzeki czy umawiają się na kolację w ulubionych lokalach. Jeszcze do niedawna turyści pojawiali się tu zaledwie na kilka godzin, przyjeżdżając zazwyczaj na wycieczkę z nieodległego Splitu. Coraz więcej osób decyduje się jednak zostać tu na noc. To świetna decyzja, Mostar wiele uroku ujawnia bowiem właśnie po zmroku, kiedy staje się lekko rozwibrowanym miastem, otulonym przyjemnym, żółtym światłem latarni. Równie piękny, choć inny, jest o świcie. Gdy zaraz po wschodzie słońca wstaję, by zrobić kilka zdjęć o brzasku, brukowane uliczki i słynny most są niemal puste. Przemykają po nich jedynie pojedynczy, spieszący do pracy mieszkańcy. Mimo tak wczesnej pory, kilka kawiarni już działa. Przysiadam w jednej, ciesząc się możliwością wypicia espresso w towarzystwie kilku cierpiących najwyraźniej na bezsenność seniorów oraz wylegujących się na bruku kotów. Przez chwilę miasto jest tylko nasze. Winnice Słowenii Są zakurzone, pokryte piwnicznym nalotem i strzępami pajęczyn. I dlatego tak cenne. Na drewnianej tabliczce dumnie napisano: „Zlata Trta 1917”. – Czyli Złota Winorośl. To najstarsze słoweńskie wino – objaśnia sommelier Franc Brodnjak. Na drewnianych regałach leżą tysiące równie zakurzonych butelek. To vinski arhiv w Ptuju – kolekcja win z ponad setki roczników. Większość trunków pochodzi z pobliskich wzgórz Haloze – jednego z najważniejszych regionów winiarskich Słowenii. – Latem jest tu upalnie, co odpowiada rieslingom. Traminer z kolei lubi burze, a ich też u nas nie brak – Franc nalewa do kieliszków wino o kwiatowym aromacie i wytrawnym smaku. – 95 procent naszych upraw to odmiany białe. Wiąże się to jeszcze z dekretem Marii Teresy, która w XVIII w. zakazała wyrobu czerwonego wina na prawym brzegu Drawy. Dlaczego? Podejrzewam, że w grę wchodził agresywny lobbing – śmieje się Franc. Winiarstwo ma w Ptuju dłuższe tradycje. – Pierwsze wzmianki o uprawie winorośli pochodzą z kronik franciszkanów, którzy przybyli tu w 1239 r. – opowiada Alojž. Po degustacji wybieramy się z nim na spacer po starówce: niewielkiej, ale świetnie zachowanej. Kamienice mają po 2–3 kondygnacje, rude dachy, a niemal wszystkie – jak twierdzi Alojž – także piwnice. – Miasto żyło z handlu winem i z myta pobieranego na moście na Drawie – opowiada. – Kupcy przeprawiali się przez rzekę już 2000 lat temu. To tędy wiódł rzymski szlak z Helwecji nad Morze Czarne, stacjonowali tu legioniści. Jesteśmy najstarszym miastem w Słowenii, nazwanym przez cesarza Poetovio – mówi z dumą przewodnik. Na dowód prowadzi nas na trójkątny plac Słoweński. Pośrodku stoi Orfej: marmurowa stela z II w. n.e. z wizerunkiem Orfeusza grającego na lirze. Otaczają ją najcenniejsze zabytki: stary ratusz z rzeźbionym balkonem, gotycki kościół św. Jerzego i Wieża Miejska – z zegarami na trzech z czterech ścian. Tarczy brakuje tylko od strony górującego nad starówką zamku. – Ponoć to zemsta mieszczan na rezydującym tam rodzie Lesliech, którzy nie chcieli dorzucić się do remontu – mówi Alojž. A potem wskazuje na rzędy winorośli pod murami twierdzy. – A to nasza miejska winnica. Fachu uczą się w niej uczniowie szkoły rolniczej – dodaje. I robią miejskie wino Civis – po łacinie Obywatel. Durmitor (Czarnogóra) O trasie Durmitor słyszałem przed przyjazdem do Czarnogóry równie dużo, jak o tutejszym wybrzeżu. Droga, zwana Durmitor Ring, jest z pewnością najpiękniejszą w kraju, i jedną z najbardziej malowniczych na całych Bałkanach. To pierścień przecinający płaskowyż Tara i Piva, zacieśniający się wokół jednego z wyższych pasm Gór Dynarskich przecinających północną Czarnogórę. Ten region kraju jest najmniej zabudowany i wciąż raczej wolny od presji cywilizacyjnej. Jego sercem jest Park Narodowy Durmitor, ulubione miejsce piechurów i miłośników trekkingu, korzystających z licznych tras i ścieżek. Tym razem rezygnuję jednak z długich wędrówek i postanawiam poznać północ Czarnogóry zza samochodowego „kółka”. Durmitor Ring ma 85 kilometrów, ale ich pokonanie zabiera 4–5 godzin. Droga wiedzie szalonymi serpentynami, mijając malutkie wsie kamiennych i drewnianych domów, z każdym kolejnym zakrętem podsuwając coraz to bardziej zachwycające widoki. Ulica jest wąska i nie ma w zasadzie pobocza. To nie jest przejażdżka dla osób odczuwających za kierownicą jakiekolwiek wątpliwości. Durmitor Ring przez pół roku bywa zasypany śniegiem i nieprzejezdny. Latem osobowy samochód daje sobie tu radę bez problemów. Toczę się przez wąskie kaniony, wbijam w wykute w skale, pełne wilgoci tunele, w których dźwięk silnika i snop reflektorów budzi odpoczywające pod sklepieniem nietoperze. Zrywają się grupkami do lotu i przez kilka sekund przed przednią szybą auta. Zatrzymuję się na wzniesieniach, by przeczesywać wzrokiem zamknięty wzgórzami szeroki krajobraz i próbuję sobie przypomnieć, kiedy ostatni raz widziałem tak wiele zieleni. Nie chcąc stąd za szybko odjeżdżać, postanawiam zostać na noc w miasteczku Žabljak. W nowoczesnym ekologicznym hotelu sączę ziołową herbatę i zajadam specjały z okolicznych gospodarstw: wiejskie sery, domowe wędliny, oliwki, warzywa zebrane przed chwilą z ogródka, lepki i ciężki od słodyczy miód. Wieczorem z balkonu patrzę na ciemne niebo, ciesząc się, że przyjechałem tu ,zanim urzeczywistnią się plany inwestorów, którzy coraz łapczywiej patrzą na tereny wokół Durmitoru. Czarnogóra przeznaczyła właśnie kilka milionów euro na rozbudowę infrastruktury narciarskiej na północy kraju, planując zbudować kilka nowych kurortów i unowocześnić parę mniejszych, już istniejących. Te zamiary, choć mogą dać pracę i pieniądze mieszkańcom, siłą rzeczy wpłyną też na okolicę. Być może to ostatnia szansa, by zobaczyć północ Czarnogóry w jej bardziej tradycyjnym wydaniu. Lwia Skała Sigirija. Odkryj jeden z największych cudów Sri Lanki Stanowisko archeologiczne i twierdza Sigirija to jedno z najbardziej znanych miejsc na Sri Lance. Starożytną skalną fortecę, znaną również jako „Lwia skała”, każdego roku odwiedza mili... Šarganska Osmica (Serbia) Mówią, że to cud inżynierii. Šarganska Osmica jest jedną z największych atrakcji Serbii. I najbardziej tajemniczych – jej powstanie przewidział słynny, XIX-wieczny jasnowidz, Mitar Tarabić. Był rok 1921, właśnie rozpoczęto prace nad najbardziej wymagającym odcinkiem nowej linii, łączącej Belgrad z Dubrownikiem. Trasa miała prowadzić przez góry, przecinać głęboką dolinę. Jak to zrobić? Inżynierowie doszli do wniosku, że najlepszym rozwiązaniem będzie przekopanie się przez „Cygańskie Zbocze” – pasmo gór Šargan. I wtedy przypominano sobie przepowiednię Mitara Tarabića. Wydrążone w litej skale, niektóre długie nawet na półtora kilometra tunele, okupione zostały katorżniczą pracą budowniczych, ale i tragedią. Doszło do zawału, który pogrzebał 200 osób. Po czterech latach skomplikowanych prac budowlanych oddano kluczowy odcinek trasy. Pociąg Ćira ruszył w swój pierwszy kurs do Dubrownika. Nie tylko tunele świadczą o wyjątkowości kolejki. Przed inżynierami stało wyzwanie poprowadzenia trasy, która na odcinku niespełna pięciu kilometrów, dzielących w linii prostej położoną w kotlinie Mokrą Gorę od górskiej stacji Šargan Vitasi, wzniesie się na 350 metrów. Kusiło mnie, by nadać jej miano „kolejki górskiej”, bo widoki, które rozpostarły się gdzieś w okolicach tunelu oznaczonego numerem czterdzieści sprawiły, że oniemiałem. Pięliśmy się serpentynami wzdłuż stromego stoku. Trasa niekiedy chowała się w tunelu, innym razem – mostem – przeskakiwała doliny. Kolejka potrzebowała ponad piętnastu kilometrów, by dotrzeć na miejsce. A pasażerów dziwił fakt, że po godzinie jazdy pociąg znajduje się prawie w tym samym miejscu, tylko nieco wyżej. Podziwiałem widoki, z otwartego okna wystawiałem na wiatr twarz, czuć było zapach lasu, a w tunelach wilgoć skały. Nagle – stop! Wysiadamy! Pociąg zatrzymał się przy niewielkim podeście. Po drugiej stronie doliny rozpościerała się rozległa, nieco mglista panorama. W dole majaczyły budynki Mokrej Góry, wyżej, na niewielkim grzbiecie rozłożyła się całkiem duża, drewniana wieś. Wjechaliśmy w tunel „Aleksandar”, ostatni na trasie. Ciemność ciągnęła się dobre 1600 metrów, aż w końcu z mroku wyłoniły się zabudowania ostatniego przystanku kolejki – Šargan Vitasi. Tutaj czekała nas przerwa. Zwiedziliśmy skansen, podziwialiśmy wagony i lokomotywy pamiętające pierwszą połowę XX wieku. A potem ruszyliśmy w drogę powrotną, prosto do Mokrej Góry. Oryginalnie kolej cieszyła się sprawnością aż do 1974 roku, kiedy to zamknięto nierentowną trasę do Sarajewa. Kilkanaście lat później specjalnie powołane stowarzyszenie rozpoczęło starania o restaurację najbardziej atrakcyjnego odcinka trasy. Plany mieli szerokie: skansen serbskich kolei, zbiór zabytkowych lokomotyw, wagonów. W 2003 roku pierwszy zestaw „Nostalgii” – tak nazwano pociąg – ruszył z Mokrej Góry. Skąd nazwa Osmica – „ósemka”? Cóż, powyżej stacji Golubići widać to jak na dłoni. Tory położono tak, że miejscami tworzą pokręconą ósemkę, krzyżując się w tunelach, wydrążonych na coraz to wyższych poziomach. Gdy pomyśli się, że ponad sto lat temu aż trzy firmy budowlane splajtowały, próbując spełnić wymagania rządowego zlecenia, tym większy podziw należy się tej ostatniej, która w końcu dokończyła projekt. Rafting na Peloponezie (Grecja) Wyrąbana w ścianie parowu ścieżka wspina się zakosami ponad las. U dołu dudniąca rzeka, nad głową posiniaczone niebo zwiastujące burzę. Już blisko. Pierwsza błyskawica rozjaśnia półmrok. I wtedy go dostrzegam. Przyklejony do ściany wąwozu XII-wieczny klasztor Prodromou (św. Jana Chrzciciela). Przypomina jaskółcze gniazdo wiszące nad trzystumetrową przepaścią. Co sprawia, że nie runie w dół? Kilka drewnianych belek podtrzymujących kruchą konstrukcję, czy może żarliwa modlitwa mnichów? Czuję chłodną wilgoć bijącą z wnętrza wykutej w skale kaplicy. Spływa po policzkach świętych zastygłych na kamiennych freskach. Zapach wosku miesza się z wonią kadzidła i czegoś jeszcze… Piekielnie mocnej kawy! Ręka w habicie podaje filiżankę, częstuje słodką galaretką (lukumi). Potem prowadzi na taras. Widok zapiera dech. Na krawędzi urwiska, po drugiej stronie wąwozu, dostrzegam monastyr Filosofu (X w.), jeszcze dalej Emialon (XVII w.) otoczony wianuszkiem skalnych pustelni. A pod nimi, hen daleko, majaczą pogrążone w letargu wsie i miasteczka, owinięte wstęgą mitycznej rzeki Lusios. Jej spieniony nurt niby rozedrgana struna rezonuje w głębi kanionu. Po chwili stoję na brzegu ogarnięty hipnotyzującym szumem. Nagle słyszę kobiecy śmiech. Rozglądam się zaskoczony. Wokół żywego ducha. Czyżby wciąż żyły tu zjawiskowe nimfy z orszaku Artemidy? Aretuza, dla której stracił głowę porywczy Alfejos, a może Dafne, ukochana Apolla? Śmiech narasta, przechodzi w euforyczny krzyk. I wtedy je dostrzegam. Pontony! Wypadają zza skały i tańczą piruety wokół rzecznych kamieni. Roześmiane wioślarki wychodzą na brzeg. Wdrapują się na pobliską skałę i skaczą do wody. Idę w ich ślady. Niesiony huczącym chłodem czuję się jak młody bóg. Nic dziwnego, w końcu w wodach rzeki Lusios zażywał kąpieli sam władca Olimpu – nowonarodzony Zeus. Potem chwytam wiosło, i lawirując między konarami zwalonych dębów, płynę aż do Kariteny, gdzie Lusios wpada do rzeki Alfejos.
Wojna na Bałkanach. 3 książki o konflikcie w byłej Jugosławii
W 1991 roku doszło do rozpadu byłej Jugosławii, co przyczyniło się do wybuchu konfliktów zbrojnych pomiędzy skłóconymi sąsiadami. To historia pełna nienawiści, uprzedzeń i zbrodni wojennych. Oto książki, które pozwalają lepiej zrozumieć ten trudny okres w historii Bałkanów.
W tym artykule: „Sarajewskie Marlboro”, Miljenko Jergović „Wojna nie umarła, niech żyje wojna. Bośniackie rozrachunki”, Ed Vulliamy „Bałkańskie upiory. Podróż przez historię”, Robert D. Kaplan Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii obejmowała sześć republik: Serbię, Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, Słowenię, Czarnogórę i Macedonię, a w skład Serbii wchodziły oraz dwa okręgi autonomiczne: Kosowo i Wojwodina. Chociaż proces stopniowego rozpadu Jugosławii rozpoczął się na początku lat 90. to, widmo konfliktu i „politycznego rozwodu” widoczne było od blisko dwóch dekad. 25 czerwca 1991 r. Niepodległość proklamowały Słowenia i Chorwacja, a 17 września Macedonia. W następnym roku w marcu do tego grona dołączyła Bośnia i Hercegowina, a 27 kwietnia Serbia i Czarnogóra utworzyły Federalną Republikę Jugosławii, a wydarzenia sprzed roku doprowadziły do wybuchu wojen z Serbią. W konfliktach zbrojnych z lat 1991-1995, w które angażowało się również NATO, zginęły dziesiątki tysięcy ludzi, a kilka milionów zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów. To była największa tragedia od czasów II wojny światowej. Wojna w byłej Jugosławii zostawiła swoje piętno na dzisiejszych Bałkanach, a resentymenty w regionie odczuwane są po dziś. Ze względu na pamięć, ale również przestrogę na przyszłość, należy pamiętać o ofiarach i oddać im głos. Oto 3 książki o Jugosławii i o konflikcie na Bałkanach, które warto przeczytać. „Sarajewskie Marlboro”, Miljenko Jergović Książka bośniackiego pisarza, prozaika i poety ukazała się w trzecim roku oblężenia Sarajewa. To zbiór reportaży i opowieści o zwykłych ludziach, których codzienność została zakłócona przez oblężenie stolicy Bośni i Hercegowiny. „Sarajewskie marlboro” jest niezwykłym obrazem wielonarodowego miasta, w którym żyją ludzie pełni wrażliwości i pomimo ich losu, próbowali normalnie żyć. 5 książek, które warto przeczytać w 2022 roku Literatura faktu, biografie, książki podróżnicze. Tytuły, które inspirują i skłaniają do refleksji. Oto lista książek, które warto przeczytać w 2022 r. – Wypróbowałem, mówię mu, setki sposobów, jak uciec śmierci i wszystkie one wywołują we mnie równie słodkie wspomnienia i uczucie radości. I nikt nie jest szczęśliwszy ode mnie, gdy uda mi się uniknąć granatu. A do tego jeszcze kopię swoim zmarłym groby z najlepszymi widokami, bo wiem, że oni też kochali życie, a śmierć dopadała ich niespodziewanie, jak podczas gry na flipperze – pisze w książce Jergović. „Wojna nie umarła, niech żyje wojna. Bośniackie rozrachunki”, Ed Vulliamy Ed Vulliamy to dziennikarz, który jako jeden z pierwszych informował świat o największym ludobójstwie w Europie od 1945 roku. Autor oskarża Zachód o bezczynność, ignorancję i hipokryzję, która według niego była równoznaczna z tolerowaniem wojny na Bałkanach, zbrodni i czystek etnicznych, do których tam doszło. Książka brytyjskiego reportera jest również ostrzeżeniem. Według niego wojna jest nieśmiertelna, tak jak nieśmiertelne potrafią być gniew, nienawiść, frustracja lub poczucie niesprawiedliwości. Sarajewo to nie tylko piękne budynki i zabytkowe obiekty [PRZEWODNIK] Sarajewo nie zalicza się do miejsc pierwszego wyboru dla osób przeglądających mapę mainstreamowych destynacji w Europie. Tragiczna historia utrwaliła w nas masę stereotypów na temat stolicy... „Bałkańskie upiory. Podróż przez historię”, Robert D. Kaplan Książka Roberta D. Kaplana to próba wyjaśnienia genezy konfliktu na Bałkanach przez pryzmat historii sięgającej jeszcze I wojny światowej. W 1914 roku serbski nacjonalista zastrzelił w Sarajewie habsburskiego następcę tronu, Franciszka Ferdynanda, co przyniosło katastrofalne skutki polityczne i największy, najbardziej krwawy konflikt w ówczesnej Europie. Książka jest połączeniem reportażu i eseju. Kaplan próbuje wyjaśnić i znaleźć źródło narodowych resentymentów. – Pokazuje splot gwałtownych namiętności, które doprowadziły do pełnej okrucieństwa wojny. Jego książka to również przestroga. Na świecie wiele jest miejsc podobnych do bałkańskiego kotła, etnicznych i religijnych beczek prochu, które w każdej chwili mogą niespodziewanie wybuchnąć – czytamy w notce wydawcy. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Piramidy w Bośni – tajemnicze odkrycie w Visoko i towarzyszące mu kontrowersje
Piramidy w Bośni miały być dowodem na to, że nie tylko Egipcjanie i Majowie potrafili budować tego typu obiekty. Ale Europejskie Stowarzyszenie Archeologów nazwało rzekome odkrycie "okrutnym żartem".
W tym artykule: Co wiadomo o piramidach w Bośni? Kontrowersje dotyczące odkrycia piramid w Bośni Znaczenie odkrycia piramidy w Bośni Zwiedzanie piramid w Visoko W 2006 roku w Bośni rozpoczęły się badania, których celem było udowodnienie, że piramidalne wzgórza, wznoszące się w niedalekiej odległości od Sarajewa, nie są dziełem natury a ludzkich rąk. Problem w tym, że żaden naukowiec nie podpisuje się pod tą tezą. Piramidy w Europie nie są niczym niezwykłym. Na przestrzeni lat, w różnych częściach Starego Kontynentu wznoszono grobowce o charakterystycznym kształcie ostrosłupa. Niektóre z piramid znajdują się w Polsce. Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że z budowlami wzniesionymi w Gizie łączy je tylko forma. Pod względem rozmiarów i znaczenia historycznego, nie mogą równać się z egipskimi grobowcami, w których spoczęli faraonowie. Odkrycie dokonane przez Semira Osmanagića miało jednak udowodnić, że w dawnych czasach, także w Europie wznoszono olbrzymie piramidy. Co wiadomo o piramidach w Bośni? W 2005 roku świat obiegła informacja o rzekomym odkryciu, dokonanym przez Semira Osmanagića. Bośniacki archeolog-amator (mieszkający na stałe w Stanach Zjednoczonych) miał trafić na zespół piramid wznoszących się pośród zielonych wzgórz, rzucających cień na niewielką miejscowość Visoko. Na ów kompleks miały składać się dwie budowle, pokryte roślinnością na całej swojej powierzchni. Mowa o ponad dwustumetrowych wzgórzach Visočica i Kriz. Starożytne miasta, które mieli odwiedzić kosmici. Czy można odnaleźć ich ślady? Był rok 1954, kiedy Erich von Däniken, 19-latek z katolickim wykształceniem i pasjonat latających spodków, wspiął się na Wielką Piramidę w Gizie. Wówczas było to jeszcze dozwolone. Czte... Później "odkrywca" trafił na ślad trzeciego obiektu. W piramidalnych formacjach dostrzegł podobieństwo do obiektów zachowanych w meksykańskim Teotihuacan. Z tego względu, zaczął nazywać je Bośniacką Piramidą Słońca, Bośniacką Piramidą Księżyca i Bośniacką Piramidą Smoka. Rzeczywiście, wzgórza wskazane przez samozwańczego archeologa charakteryzują się wyjątkowo regularnymi kształtami, nietypowymi dla naturalnych tworów. Mało tego, opadające pod kątem 45 stopni boki najwyższej góry mają być zorientowane zgodnie ze stronami świata. Już sam ten fakt zwiastował wielką sensację - gdyby teoria Osmanagića okazała się słuszna, bośniackie piramidy przyćmiłyby swoimi rozmiarami najwyższe grobowce wzniesione w Gizie. W 2006 roku rozpoczęły się amatorskie badania archeologiczne. Dość szybko okazało się, że pod warstwą ziemi znajdują się kamienne płyty, będące dziełem ludzkich rąk. Odkryto też sieć tuneli, które zdaniem Osmanagića miały do złudzenia przypominać sieć szybów wentylacyjnych w egipskich piramidach. Kolejnym sensacyjnym odkryciem były kamienne bloki z inskrypcjami zapisanymi w nieznanym języku. Wiek znalezisk datowano na 12 tysięcy lat. Działania eksploratora zyskały wsparcie bośniackich władz. Wszystko wskazywało więc, że świat archeologii niebawem zostanie wywrócony do góry nogami. Tak się jednak nie stało, ale po kolei. Kontrowersje dotyczące odkrycia piramid w Bośni Niebawem po rozpoczęciu badań, Semir Osmanagić zaczął publikować teorie, które bardziej niż o naukowy wywód ocierały się o hochsztaplerkę. Bośniak zaczął łączyć "piramidy" z Lemurią, Majami i Atlantydą. Jakby tego było mało, archeolog-amator stwierdził, że wspomniane wcześniej tunele emitują "specjalną energię". Ta teza trafiła na niezwykle podatny grunt - niebawem to miejsce zaczęli tłumnie odwiedzać wyznawcy i sympatycy New Age, w tym światowej sławy tenisista Novak Djokovic. Piramida Cheopsa zostanie przeskanowana kosmicznymi promieniami. Czy poznamy prawdę o tajemniczych komnatach? Pomimo wielu badań i opracowanych map Piramida Cheopsa wciąż ma kryć wiele tajemnic. Zagadkowa jest między innymi pusta przestrzeń nad Wielką Galerią. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach1-5ca2547.jpeg" width="938" height="625" alt="Piramida Cheopsa zostanie przeskanowana kosmicznymi promieniami. Czy poznamy prawdę o tajemniczych komnatach?" title="Piramida Cheopsa zostanie przeskanowana kosmicznymi promieniami. Czy poznamy prawdę o tajemniczych komnatach?" /> To jednak nie koniec kontrowersji związanych z rzekomym odkryciem. Semir Osmanagić wielokrotnie chwalił się, że prace wykopaliskowe prowadzi wraz z zespołem, w skład którego wchodzą światowej sławy archeolodzy. Jak się okazało, żaden ze wskazanych naukowców nie zdawał sobie sprawy ze swojego udziału w tym przedsięwzięciu. Ekipa poszukiwaczy składała się z wolontariuszy-amatorów, którzy prowadzili wykopaliska w sposób niemający nic wspólnego z pracą naukową. Wszystkie domniemane fakty, które miały zwiastować archeologiczną sensację, szybko zostały obalone. Kamienne płyty, które zostały odkryte w toku badań geofizycznych, zdaniem wielu profesjonalnych badaczy są niczym innym, jak pozostałością po średniowiecznym cmentarzu. Mało tego, w tamtym obszarze, starożytni Rzymianie wznieśli punkt obserwacyjny. Mieściła się tam także słowiańska osada i bośniacki zamek. Każdy z tych obiektów tłumaczy obecność odkrytych przez Osmanagića tuneli. Środowisko naukowe wyraziło swoje niezadowolenie w związku z prowadzonymi pracami już w 2006 roku. Rok później, minister kultury Bośni - Gavrilo Grahovać - uznał wykopaliska za nieprofesjonalne, a "badaczy" za niewiarygodnych. Rządowa dotacja została wstrzymana, a zezwolenie na prace nie doczekało się przedłużenia. Minister zlecił badania geologiczne, które jednoznacznie udowodniły, że Visočica jest naturalnym tworem. Znaczenie odkrycia piramidy w Bośni Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-c3e11c8.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> W obliczu naukowych faktów należy jasno stwierdzić, że "odkrycie" Osmanagića nie ma żadnego znaczenia historycznego i archeologicznego. Rozgłos towarzyszący jego pracom doprowadził jednak do znacznego wzrostu zainteresowania niewielką miejscowością Visoko. Każdego roku, "piramidy energetyczne" ściągają tam tysiące turystów, którzy wierzą w niezwykłą moc tego miejsca. Zwiedzanie piramid w Visoko Abstrahując od "kosmicznych teorii", Visoko to niezwykle malownicze miasteczko, które warto odwiedzić choćby dla samych krajobrazów. Najdogodniejsza pora roku to lato. Właśnie wtedy, okoliczne wzgórza pokrywają się bujną roślinnością. Czy wybierając się do Visoko, zobaczymy na własne oczy piramidy w Bośni? Zwiedzanie jest oczywiście możliwe - część obszaru pozostaje otwarta dla ruchu turystycznego. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sarajewo to nie tylko piękne budynki i zabytkowe obiekty [PRZEWODNIK]
Sarajewo nie zalicza się do miejsc pierwszego wyboru dla osób przeglądających mapę mainstreamowych destynacji w Europie. Tragiczna historia utrwaliła w nas masę stereotypów na temat stolicy Bośni i Hercegowiny i dziś to miasto wielu kojarzy się z niebezpieczeństwem czyhającym za każdym rogiem, wszechobecnym brudem i zniszczeniami. Niesłusznie. Sarajewo to fascynujące miejsce, w którym można zakochać się od pierwszego wejrzenia. Widoczna na każdym kroku mieszanka europejskiej i orientalnej atmosfery działa urzekająco, a lokalna ludność jest na tyle przyjazna względem turystów, że spotkania z jej przedstawicielami będą zaliczać się do najżywszych wspomnień, które stamtąd przywieziemy. Co trzeba zobaczyć w Sarajewie? Kiedy warto odwiedzić to miasto?
W tym artykule: Sarajewo - co warto wiedzieć? Zabytki i zwiedzanie Sarajewa Ciekawe miejsca w Sarajewie Kiedy jechać do Sarajewa i na ile? Sarajewo - ciekawostki Sarajewo, jak i cała Bośnia i Hercegowina, przez wielu wciąż oceniane jest przez pryzmat krwawej wojny domowej. Rzeczywiście, historia Sarajewa wydaje się być wciąż żywa i ślady tragicznych w skutkach walk do dziś widoczne są w wielu obszarach tego wspaniałego miasta. O ile do historii należy podchodzić z należytym szacunkiem, to z całą pewnością wszelkie uprzedzenia są całkowicie zbędne. Podobnie jak niemal całe Bałkany, stolica Bośni i Hercegowiny to bezpieczne miejsce, zdaniem wielu odwiedzających - znacznie bezpieczniejsze od najpopularniejszych turystycznych miast Europy, jak choćby Rzym, Paryż czy Barcelona. Swoista mieszanina religii i kultur sprawia, że nikt nie poczuje się tam obco. Sarajewo - co warto wiedzieć? Granicę Bośni i Hercegowiny przekroczymy na podstawie dowodu osobistego lub paszportu. Każdy, kto planuje pobyt krótszy niż 90 dni, jest zwolniony z obowiązku wizowego. Należy pamiętać o formalnym wymogu okazania środków finansowych na granicy, w kwocie 75 EUR na każdy dzień pobytu. Mimo że do przekroczenia granicy wystarczy dowód osobisty, zdecydowanie warto mieć ze sobą paszport. Wiele banków w Sarajewie dokonuje wymiany waluty za okazaniem właśnie tego dokumentu. Nie można zapominać, że na terenie Bośni i Hercegowiny nie obowiązuje EKUZ, czyli Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego. Przed wyjazdem, należy wykupić ubezpieczenie podróżne, finansujące koszty ewentualnego leczenia. Mieszkańcy Sarajewa porozumiewają się trzema językami - bośniackim, chorwackim i serbskim. Można spotkać wiele osób używających języka angielskiego. Jego znajomość najczęściej ogranicza się do stopnia podstawowego, ale to wystarczy, by uzyskać odpowiedź na najbardziej podstawowe pytania. W miejscach zatłoczonych, należy pilnować bagażu, portfela i dokumentów. Podobnie jak wiele innych turystycznych miast, Sarajewo nie jest wolne od kieszonkowców. Ważnych i wartościowych rzeczy lepiej nie zostawiać w zaparkowanym samochodzie. Uważać należy też na tabliczki z napisem PAZI MINE, które ostrzegają przed nierozminowanymi obszarami. Zabytki i zwiedzanie Sarajewa Sarajewo to miasto wielu kultur, co zadecydowało o znacznej różnorodności tamtejszych zabytków. Poniżej przedstawiamy kilka najciekawszych. Vijećnica Zabytkowy, neoromański budynek ratuszu w Sarajewie, będący symbolem jedności Wschodu i Zachodu. Obiekt powstawał w latach 1892-1894. Zniszczony podczas działań wojennych, został wyremontowany i ponownie oddany do użytku w 2014 roku. Latinska ćuprija Wybudowany w 1541 roku jako most drewniany, 24 lata później został przekształcony w most kamienny. W 1791 roku został zniszczony przez powódź, a 7 lat później - odbudowany. Dlaczego warto odwiedzić ten obiekt? Ponieważ to właśnie tam rozpoczęła się I wojna światowa - w 1914 roku Gavrilo Princip tuż obok mostu zastrzelił arcyksięcia Ferdynanda. Careva džamija Pierwszy meczet wybudowany w Sarajewie. Został wzniesiony jako drewniana świątynia w 1457 roku. W 1565 roku na jego miejscu wybudowano kamienny meczet. Tuż obok mieści się niewielki cmentarz, gdzie spoczęli zasłużeni mieszkańcy miasta. Ciekawe miejsca w Sarajewie Sarajewo to nie tylko piękne budynki i zabytkowe obiekty, ale i niezwykle klimatyczne i nastrojowe miejsca. Baščaršija Orientalna część centrum Sarajewa, składająca się wąskich uliczek, rzemieślniczych warsztatów i całej masy kramów. Tunel Nadziei W trakcie oblężenia miasta, za pomocą kilofów i łopat wykopano 800-metrowy tunel, którym dostarczano żywność i inne artykuły pierwszej potrzeby. Po zakończeniu wojny, 20-metrowy fragment przekształcono w muzeum. Žuta Tabija Twierdza Žuta Tabija to najbardziej znany punkt widokowy w Sarajewie, z którego rozpościera się wspaniała panorama miasta. Sam szczyt nie jest zbyt wysoki, więc nawet upał nie przeszkadza w dotarciu na miejsce. Kiedy jechać do Sarajewa i na ile? Jeżeli upalna pogoda jest tym, co lubimy najbardziej, Sarajewo najlepiej odwiedzić w lipcu lub sierpniu. Nie można jednak zapominać, że słupek rtęci często przekracza wówczas wartość 35 stopni Celsjusza. Jeżeli chcemy cieszyć się ciepłą, ale nie upalną pogodą, odpowiednie będą miesiące jesienne - końcówka sierpnia, wrzesień i pierwsza połowa października. Także wiosną temperatura jest przyjemna, ale łatwo wówczas o deszczową aurę. Kilkudniowy pobyt pozwoli poznać najważniejsze zabytki Sarajewa. Jeżeli jednak zależy nam na dogłębnym poznaniu historii i większości atrakcji tego miasta, warto zarezerwować sobie minimum tydzień. Sarajewo - ciekawostki W trakcie wojny w Bośni i Hercegowinie, Sarajewo było oblegane od 5 kwietnia 1992 roku do 29 lutego 1996 roku. Wydarzenie to zapisało się w historii jako najdłużej trwające i najbardziej krwawe oblężenie europejskiego miasta po II wojnie światowej. Na przestrzeni lat, tragiczne losy Sarajewa inspirowały najwybitniejszych twórców. Obraz oblężonej stolicy został uwieczniony w kilku filmach, z których jednym z najgłośniejszych był tytuł "Aleja snajperów" (org. "Welcome to Sarajevo"), w reżyserii Michaela Winterbottoma. O koszmarze wojny przypomniał też znany na całym świecie zespół U2, w utworze "Miss Sarajevo". Mimo że historia Sarajewa pamięta wiele tragicznych wydarzeń, dziś miasto rozwija się niezwykle dynamicznie, także w sferze kulturalnej. Każdego roku odbywają się tam ważne festiwale, wśród których należy wymienić przede wszystkim Międzynarodowy Festiwal Teatru (organizowany corocznie w październiku) i Sarajevo Film Festiwal (organizowany corocznie w sierpniu). Pod względem religijnym, Sarajewo należy do najbardziej tolerancyjnych miast świata. Tuż obok siebie żyją tam katolicy, muzułmanie i wyznawcy judaizmu.
Bośnia i Hercegowina. Kraj z niesamowitą historią
Bośnia i Hercegowina, czyli kraina skąpana w tajemnicach, unurzana w krwi mieszanka religii i opowieści z europejskiego świata równoległego. Czy zdążysz ją odwiedzić zanim żywe wspomnienia staną się historią?
Bośnia i Hercegowina to więcej niż państwo, to żywy witraż historii złożony z opowieści ludzi których możesz tu spotkać. Ludzi doświadczonych czymś co za paręnaście lat może być już dostępne tylko na kartach książek. O tym co można tam przeżyć i zobaczyć najlepiej pytać tych, którzy ją odwiedzili dlatego usiądź i przeczytaj historie snute przez Grzegorza Kaplę. Może kiedyś dane ci będzie tam pojechać i je USŁYSZEĆ. W Bośni wszystko jest bardziej: góry i ludzie, i Bóg, i wojna – powiedział Nenad Vojnovski, Serb z Belgradu, którego spotkałem w Patagonii. – Nie zrozumiesz świata, jeśli nie zobaczysz Bośni. Dlatego przyjechałem poznać ten kraj, który niegdyś zasiedlili Ilirowie, potem Rzymianie, wreszcie Słowianie. O ich krnąbrne dusze walczyli z jednej strony św. Cyryl i Metody, a z drugiej – franciszkańscy zakonnicy. I pewnie wschodnia część byłaby dziś serbska i prawosławna, a zachodnia – chorwacka i katolicka, gdyby nie Turcy. Osmanie rozgościli się w Górach Dynarskich na cztery stulecia. Od upadku Konstantynopola aż po czasy Franciszka Józefa słowiańscy chłopcy siłą wcielani do janczarskich oddziałów, a także ich rodziny, przyjmowali islam. Początkowo pod przymusem, ale kiedy Turcy wprowadzili zwolnienia podatkowe dla nawróconych – szli do meczetów już z własnej woli. Od tej pory w Górach Dynarskich zamieszkał trzeci naród: Bośniacy, czyli muzułmanie. Stolica Bośni i Hercegowiny Miasto Róż, tak nazwano SARAJEWO. Podczas transmisji z zimowej olimpiady cały świat zachwycał się jego rasową starówką, kolorowymi tramwajami, żółtymi trolejbusami, knajpami i górami. Dziesięć lat później zobaczył je po raz kolejny, kiedy CNN relacjonowało początek oblężenia. – Od moździerzy tyle było dymu, jakby góry stanęły we mgle – mówi Verdan, którego spotkałem, spacerując wzdłuż rzeki w kierunku starego miasta. – Nie działały wodociągi, po wodę trzeba było biec przez tory tramwajowe i dopaść brzegu – pokazuje ręką przed siebie – a wtedy z drugiej strony rozlegało się: pac, pac. I po wszystkim... Jesteśmy na Obala Kulina Bana, wtedy mówiło się o niej „aleja snajperów”. Na drugim brzegu Miljacki, rzeki przepływającej przez stolicę Bośni stoi „nowa synagoga”. Żydzi byli tu od zawsze. Kiedy wybuchały wojny, uciekali z miasta, ale wracali. Tym razem przemalowali bożnicę na różowo i każdego szabasu modlą się, żeby świat wrócił na swoje miejsce. Zatrzymujemy się obok mostu, który łączy stare miasto z placem Austriackim. – Samochód zwolnił i wtedy Gavrilo Princip wystrzelił do arcyksięcia Ferdynanda – opowiada Verdan. Wybuchła I wojna światowa. Kilkanaście lat wcześniej Serbia i Czarnogóra wywalczyły niepodległość, tymczasem Bośnię światowe mocarstwa wolały przyznać cesarzowi Austrii. Bośniaccy Serbowie nie umieli się z tym pogodzić. – Chyba wtedy zaczęło się źle dziać między Serbami, Chorwatami i Bośniakami. – Verdan wzrusza ramionami. – Chcieliśmy być wolni niezależnie od tego, ile mogło to nas kosztować. W kolejnej wojnie Chorwaci trzymali z Hitlerem, Serbowie z Titą, a Bośniacy zawsze mieli pod górę. W Jugosławii w dowodach wpisywano im „muzułmanin”. Kiedy wchodzimy bocznym wejściem do meczetu Gazi Husreva, Verdan ściąga buty. Robią tak również: Emir Kusturica, Goran Bregović i piłkarz „Lecha” Semir Stilić. Wszyscy są Serbami z Sarajewa. Jaka jest stolica Bośni i Hercegowiny? Mieszkańcy Sarajewa mówią o swoim mieście „Małe Jeruzalem”. Żydzi, muzułmanie, katolicy i „prawosławcy” od stuleci żyją wokół fontanny Sebilj stojącej w samym środku Baščaršiji – staromiejskiego targowiska, które w 1462 r. wytyczył Isa Bej Isakovič. Wybudował również łaźnie, meczet i pałac, czyli saraj, od którego miasto wzięło swoją nazwę. W 1754 r. wezyr Mehmed Pasza Kukavica kazał zaprojektować fontannę, żeby mieszkańcy nie musieli dłużej biegać z wiadrami do rzeki. Jej drewniane zadaszenie na sto lat wyznaczyło kanon bośniackiego rękodzieła. Niestety, spłonęło w 1852 r. Odbudowano je 40 lat później wedle projektu Czecha, Aleksandra Vitka. Choć dziś zdobią je nowoczesne elementy, wciąż pozostaje symbolem miasta. Ulica Sarači prowadzi nas do katedry Serca Jezusowego. Na prawo, 100 m dalej, jest stara synagoga (dziś muzeum judaizmu), a po lewej – cerkiew ortodoksów. Od wojny minęło już kilkanaście lat, jednak blizny, jeśli dobrze się przyjrzeć, wciąż są widoczne. Pod katedrą, w której odprawiał mszę Jan Paweł II, staję nad jedną z Róż Sarajewa. Po spadających pociskach z moździerzy zostawały wyrwy w bruku albo betonie. Jeśli pocisk trafiał człowieka, dziury wypełniała krew. Dziś wylane są czerwonym plastikiem, żeby zawsze pamiętać. Wzgórza wokół miasta nawet teraz, latem, są białe. Nie od śniegu, lecz od nagrobków. Białych, prostych, muzułmańskich, które patrzą w stronę Mekki. Wodospad w Bośni Święty spokój nareszcie zapanował w górach wokół Sarajewa. Uwolnione od min, świetnie nadają się na piesze wędrówki. Za stadionem olimpijskim można złapać okazję do NAHOREVA albo i do samego Skakavaca, sławnego wodospadu spadającego stumetrową wstęgą wody. Po deszczach podobno imponującą, ale latem, no cóż... Nie można mieć wszystkiego. Na południe od Sarajewa droga ciągnie się aż do hotelu Maršal, który wybudowano z okazji igrzysk olimpijskich. Zimą bywa tłoczno, latem to świetny punkt wypadowy do UMOLJANI pod Obalijem. Nazwa tej miejscowości oznacza „wymodlona”. – To na pamiątkę hodży z naszego meczetu – opowiadają miejscowi – który wyruszył w góry i pokonał smoka pożerającego owce. Pozostały po nim legenda i kilkusetletni meczet. Jedyny, jaki ocalał w okolicach Sarajewa. Inne poszły z dymem, kiedy przetaczały się tędy serbskie ofensywy. Podobno dowódca nie pozwolił go spalić, bo przed laty ów hodża uzdrowił jego syna. Okazje dla turystów w stolicy Bośni Sarajewscy touroperatorzy codziennie zabierają chętnych na rafting, na wycieczki rowerami górskimi albo na wyprawy, które łączą jedno i drugie. Podobno spływ tratwą po Tarze należy do najbardziej wymagających w Europie. Wierzę na słowo i ruszam dalej autostopem do TRAVNIKA. Bośnia i Hercegowina to dobry kraj do podróżowania, jedyny kłopot sprawia wydostanie się z miasta. Bośniacy jeżdżą szybko, niechlujnie i pewnie. – Chcę zobaczyć meczet w Travniku – tłumaczę kierowcy, który się zatrzymał. – Ale niewierni nie mają tam wstępu – ostrzega mnie. Miał rację. Do środka wchodzą tylko muzułmanie. Obchodzę budynek kilka razy – mury pokryte są polichromią imitującą winorośl i cyprysy. Pozostało mi tylko odetchnąć w mrocznych podcieniach i powędrować w gorę, w stronę twierdzy, żeby spojrzeć na stare miasto. Oto 10 miejsc, w których (praktycznie) nie spotkasz Polaków - National Geographic Gdzie jechać na urlop, by uniknąć towarzystwa rodaków? Do tych miejsc Polacy podróżują najrzadziej. Most który runął, czyli Bośniacki wehikuł czasu Wojenne rany nigdy się nie zabliźnią – ostrzegają mnie znajomi przed wyjazdem do MOSTARU, stolicy Hercegowiny. – Nie chodź nocą na drugą stronę mostu, do muzułmanów. W 1990 r. w Chorwatach i Serbach odżyły namiętności, które tylko Tito potrafił utrzymać na wodzy. Kiedy wybuchła między nimi wojna, Bośniacy znaleźli się w potrzasku. Bali się serbskiej Wielkiej Jugosławii, więc sprzyjali katolikom. Ale 9 maja 1993 r. chorwackie pociski spadły na ich brzeg. Front stał tu 11 miesięcy. Odbudowa miasta trwała ponad dziesięć lat. Wieczorem idę przez Stari Most wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zbudowano go z 456 kamiennych bloków pracowicie ociosanych poł tysiąca lat temu. Był symbolem jedności między Bośniakami wyznającymi Allaha a bośniackimi Chorwatami wierzącymi w Chrystusa. Wcześniej znajdowała się tu drewniana kładka, po której mógł przejść juczny koń. Na brzegu stało 19 domków wzniesionych z ruin romańskiej twierdzy. W 1482 r. Turcja zajęła Hercegowinę, a Mostar położony na granicy światów awansował do roli metropolii. Mała cerkiewka zniknęła w cieniu meczetów, a kładka przestała wystarczać. Mimar Hajrudin zaprojektował zatem most, który nad przepaścią zawiesili słowiańscy niewolnicy. Karawany z wełną, suszonym mięsem i miodem mogły wędrować do Dubrownika w Chorwacji. Mostar się bogacił. Rosły meczety, łaźnie, domy bogatych patrycjuszy o bielonych ścianach i rzeźbionych sufitach. Prowadziły do nich ulice brukowane marmurową kostką. Most uderzony chorwackimi pociskami runął prosto do Neretvy. Odbudowano go, wyciągając kamienie z dna rzeki. Pod ścianą sterczą kawałek moździerzowego pocisku i napis: „Nie zapomnijmy. 1993”. Dziś stare miasto znowu wygląda, jakby czas zatrzymał się tu przed 400 laty. Folklor religijny Bośni i Hercegowiny Na dziedzińcu meczetu Mahmeda Paszy z fontanny płynie chłodna, kryształowa woda. W cieniu bramy Khalil czyści stare miedziane lampy. Kiedy słońce jest w zenicie, temperatura znacznie przekracza 30°C, ale w domu modlitwy panuje chłód. Dywany wyściełają podłogę od wejścia po mihrab pomalowany w wesołe kolory. Giaur nie powinien po nich stąpać, więc schylam głowę i przechodzę przez malutki portal, po czym schodkami wspinam się na szczyt minaretu. Pode mną dachy kryte kamiennym łupkiem i dachówką. Nawoływania muezinów mieszają się z zapachem baraniny i wschodnich przypraw. Jest tu leniwie, na poły orientalnie, na poły europejsko. Stąd najpiękniej widać most na Neretvie, tłum i półnagiego chłopca stojącego na balustradzie, który skacze do wody. Zielone fale rzeki 30 m niżej zatrzaskują się za nim, a kiedy po długiej chwili rozgarnia je nad głową, wybuchają oklaski i pisk dziewcząt. Wszyscy patrzą na niego, a nie na czarne korpusy pocisków moździerzy ustawione pod ścianą. Pierwszą ranę Mostaru udało się zabliźnić. Kieruję się w stronę ruin cerkwi Świętej Trójcy. W historii Bośni i Hercegowiny przed wojną była dumą miasta. Turecki basza zgodził się ofiarować popu tyle gruntu pod jej budowę, ile zdoła nakryć swym płaszczem. Pop spruł płaszcz i otoczył nicią tyle ziemi, ile zdołał. Baszy koncept się spodobał, więc nie cofnął danego słowa. Po wojnie z kościoła pozostały brama i największa sterta gruzów na wschodnim brzegu. Odbudowę finansuje Bank Światowy. Tętniące źródło i Derwisze w Bośni Spieniona rzeka Buny wyrywa się ze środka 200-metrowej skalnej ściany potężną, szeroką na 10 m, zieloną falą. Warto było iść 5 km z BALAGAJ, żeby zobaczyć, jak granitowa gardziel wyrzuca 43 tys. litrów wody w każdej sekundzie. Na całym świecie tylko kilka źródeł ma podobną siłę. Tuż obok, na skalnej półce, u źródła stoi dom derwiszy – tekija. O derwiszach krążą legendy. Że swoim tańcem potrafią obudzić anioły i demony, że uprawiają czarną magię, że mogą przestrzelić sobie pierś i nawet nie krwawić. Według sufickich mnichów tylko głęboka wiara pozwala nie odczuwać ani strachu, ani bólu. Dziś w Balagaj nie ma już derwiszy, ale cuda wciąż zdarzają się na tej ziemi – do MEDJUGORIE tylko 50 km. Chociaż Kościół oficjalnie nie odniósł się do objawień, Medjugorie wyrosło na centrum pielgrzymkowe. Miasto ocalało od zniszczenia. Ponoć cudem. – Serbski lotnik, który otrzymał rozkaz zbombardowania, nawrócił się po tym, jak w trakcie lotu powariowały przyrządy w kokpicie i okazało się, że zamiast nad Medjugorie jest w zupełnie innej części kraju – opowiada mi Wiesiek, Polak, który opiekuje się zwierzętami w Ogrodzie Świętego Franciszka. Wiesiek, były narkoman, tu się nawrócił. Rano pakuje mnie do busa i jedziemy zwiedzać katolicką Hercegowinę i jej zabytki: ŠIROKI BRJEG z jednym z najstarszych katolickich klasztorów w tym regionie, Kočerin z franciszkańską bazyliką i ze średniowiecznymi grobowcami, HUMAC z kolejnym klasztorem, ktory przetrwał cudem, oraz LJUBUŠKI ze starym, średniowiecznym fortem. Miejsca, które warto zobaczyć: 25 destynacji, które trzeba umieścić na podróżniczej liście Szukasz inspiracji na zagraniczny wyjazd? Jeśli tak, to świetnie trafiłeś. Poniżej przedstawiamy niemal 30 pomysłów zarówno dla ciepłolubnych, jak i zimnolubnych podróżników. To miejsca... Napotkana przyjaźń i dźwięki Bośniackiego rocka Zachodzi słońce. Na noc wracam do Mostaru. Na chorwackim brzegu przestają jeździć samochody. Z kafejek i tawern stoliki wyjeżdżają na ulice. Kogo stać, kupi wino od szynkarza. Kogo nie stać – przynosi swoje. Kiedy ich spotkałem, było już przed północą. – E! – krzyknął do mnie ten z bródką – chodź no tu, siadaj! – Rozejrzałem się. Do miejsc odwiedzanych przez turystów kawał drogi... Usiadłem. – Mamy ryby i wino – powiedział ten z bródką. Tylko on mówił po angielsku. – Jestem Tarik Čechić, muzyk i menedżer rockowych zespołów. – Wsadził mi w rękę wizytówkę. – To ja sprowadziłem do Jugosławii Deep Purple. Potem przedstawił mi resztę: Mehmed Žuković, muzułmanin. Stojan Kozul, jego szwagier, Serb i muskularny kapitan Zdanko Grdi – chrześcijanin. W czasie wojny ostrzeliwał bośniacką stronę, ale teraz piją razem. Przyjaźnili się przed wojną, przyjaźnią i po wojnie. Do rana pijemy prošek – ni to wino, ni wódka z winogron. Potem kapitan Zdanko podrzuca mnie do RADIMLJA swoją niemłodą już ładą koloru kości słoniowej. Wysiadam w szczerym zielonym polu pod bezkresnym niebem, żeby zobaczyć najbardziej niezwykły ze starosłowiańskich cmentarzy. Nie ma takiego drugiego na świecie. 122 olbrzymie kamienie grobowe – stelle – ustawiono pomiędzy XI a XIV w. Niektóre z nich zdobią delikatne reliefy. A może to wiatr, deszcz i 800 lat próbują je wygładzić jak lustro? Bośnia i Hercegowina - podróż przez szczyty Z Radimlja do STOLACA jadę z brodatym imamem i trojką jego dzieci. Wysiadam koło meczetu przy drodze na POPOVO POLJE. Przed wojną na tamtejszych pastwiskach pasterze za dnia doili owce, wieczorami robili sery, a nocami pilnowali, żeby wilki nie trzebiły stad. – A kiedy wszystko już spało i ogień przygasał, słyszeli Adriatyk. Jest kilka kilometrów stąd, za ścianą gór. – Gdyby nie Bragomir i jego citroen C6, pewnie musiałbym iść pieszo do samego Trebinja zakurzoną drogą po górach suchych jak Himalaje po stronie Tybetu. Gadamy o Sarajewie. O wioskach żyjących ze zbierania miodu i o Wielkiej Serbii. Nagle przez szosę przebiega tabun dzikich koni. – Kiedyś były czyjeś, teraz są swoje własne – Bragomir kiwa w ich stronę głową i wsuwa do magnetofonu kasetę. Czerwone słońce zachodzi nam za plecami, a my na całe gardło śpiewamy Shine on You Crazy Diamond. Floydsi. Muzyka sprzed wojny… Słońce jeszcze nie zaszło, dalej świeci czerwienią. Możesz dopowiedzieć sobie to gdzie skończy za paręnaście minut, tak jak możesz wymyśleć również i koniec tej historii, ale nie musisz. Nie musisz dać umrzeć temu opowiadaniu i pozwolić by rozpłynęło się w nicość pośród odmętów twoich wspomnień. Zamiast tego możesz podtrzymać ją przy życiu, lub nadać jej życie nowe, użyczyć swojego. Jest tylko jeden warunek. Musisz odwiedzić Bośnię i Hercegowinę.
Zbyt wczesne poluzowania? Chorwacja ponownie wprowadza kwarantannę dla przyjezdnych
Goście przybywający do Chorwacji z czterech krajów bałkańskich będą musieli poddać się obowiązkowej 14-dniowej kwarantannie. Nakaz zniesiony stosunkowo niedawno ponownie wszedł w życie po tym, jak liczba nowych zakażeń w Chorwacji zaczęła rosnąć.
Nakaz obejmie podróżnych z Bośni, Serbii, Kosowa i Macedonii Północnej – także posiadających chorwacki paszport. Przyjeżdżający z tych krajów będą musieli pozostawać w izolacji przez 14 dni od daty przybycia do Chorwacji. Nowe regulacje wchodzą w życie od dziś. Osoby jedynie przejeżdżające przez Chorwację nie będą musiały poddawać się kwarantannie. Nakaz nie obejmie też przyjezdnych z 10 krajów Unii Europejskiej, dla których Chorwacja otworzyła granice 1 czerwca, w tym m.in. podróżnych z Niemiec, Austrii i Estonii. Chorwacja już od połowy maja była uznawana za region bezpieczny, o niewielkim stopniu zagrożenia epidemią koronawirusa. W tym czasie zgłaszano sporadyczne przypadki nowych zakażeń. Jednak sytuacja znacznie pogorszyła się w ubiegłym tygodniu, kiedy dzienna liczba nowych potwierdzonych przypadków sięgnęła 30, a każdego dnia odnotywane są nowe zakażenia. Chorwacki minister spraw wewnętrznych, Davor Bożinović, powiedział na konferencji prasowej, że większość nowych przypadków została zidentyfikowana u przyjezdnych z sąsiednich krajów. Bożinović ogłosił także wprowadzenie obowiązku noszenia masek ochronnych w transporcie publicznym. W minioną środę 24 czerwca w całym kraju potwierdzono 22 nowe przypadki koronawirusa, co daje łączną liczbę 2388 zakażonych od początku pandemii – z czego 119 przypadków zgłoszono w ubiegłym tygodniu. Koronawirus na charytatywnym turnieju Jak przypomina agencja Reuters, rosnąca liczba infekcji zbiegła się ze złagodzeniem bardzo surowych środków ostrożności. W Chorwacji obowiązywały jedne z najostrzejszych regulacji w krajach bałkańskich, jednak – co pokazują dane – pozwoliło to Chorwacji na uniknięcie dużej liczby chorych. Szczególnie w porównaniu z dużymi krajami Zachodniej Europy. Nowy wybuch nastąpił też chwilę po tym, jak w nadmorskiej miejscowości Zadar odbył się międzynarodowy charytatywny turniej tenisowy – Adria Tour, który miał miejsce 20 czerwca. Po zakończonym turnieju tenisista Novak Djokovic, będący organizatorem imprezy, poinformował, że on, jego żona i trzej inni tenisiści biorący udział w rozgrywkach, mają koronawirusa. Potwierdziły to badania. Po pozytywnym wyniku testu Djokovica, w ogniu krytyki znalazł się także chorwacki premier Andrej Plenkovic. Media i opinia publiczna zwróciły uwagę, że w czasie turnieju miał bezpośredni kontakt z tenisistą i m.in. poklepał go po ramieniu. Po nagłośnieniu sprawy Plenkovic poddał się testom na obecność koronawirusa, ale wynik był ujemny. Sytuacja się pogarsza Serbia, która została objęta chorwackim zakazem, także walczy o powstrzymanie nowego wybuchu epidemii. W środę władze zgłosiły 143 nowe przypadki. I to zaledwie dzień po nałożeniu obowiązku noszenia masek ochronnych w środkach transportu publicznego. Dotychczas w Serbii nie stosowana zbyt surowych obostrzeń, a w miniony weekend obyły się tam wybory – pierwsze w Europie od czasu wybuchu pandemii. Również w Bośni, Macedonii Północnej i Kosowie od początku czerwca odnotowuje się wyższy wskaźnik zakażeń, z prawie 200 nowymi przypadkami dziennie w Macedonii Północnej. W Bośni liczba nowych przypadków zarejestrowanych w czerwcu stanowiła jedną trzecią wszystkich potwierdzonych dotychczas w tym kraju. Z kolei w Kosowie rząd ostrzegł, że może być konieczne przywrócenie niektórych blokad i zakazów, po tym, jak w ciągu ostatnich trzech tygodni liczba zakażeń znacznie wzrosła. Katarzyna Grzelak
Miasto "widzących" i cel pielgrzymów. Niezwykła historia Medjugorie
Medjugorie to niewielka, śródziemnomorska miejscowość, która stała się słynna dzięki objawieniom Matki Boskiej. I choć Kościół katolicki do dziś nie potwierdził prawdziwości tych wydarzeń, miasteczko jest znanym ośrodkiem kultu Maryjnego, a dla wielu turystów z całego świata pielgrzymka do Medjugorie stanowi ważne przeżycie. Kiedy są objawienia w Medjugorie, jaka jest historia tego miejsca i jak przygotować się do podróży?
Miejsca, w których ukazała się Matka Boska, odgrywają szczególną rolę wśród wiernych Kościoła katolickiego. Wielu z nich chce osobiście je odwiedzić i pomodlić się tam, gdzie wydarzył się cud. I choć wciąż nie wiemy, czy Medjugorie jest rzeczywiście jednym z takich właśnie miejsc, na pewno warto poznać niezwykłą historię, jaka wydarzyła się w tej niepozornej miejscowości. Medjugorie: gdzie to jest? Medjugorie, nazywane też w Polsce „Medziugorie”, to miejscowość w Bośni i Hercegowinie, położona w południowej części Hercegowiny, niedaleko Mostaru, który jest jednym z największych ośrodków miejskich w całym kraju. Nazwa Medjugorie oznacza teren pomiędzy wzgórzami, można ją przetłumaczyć jako „Miedzygórze”. Wiąże się to z położeniem miejscowości pomiędzy dwoma wzniesieniami Crnicą, która nazywana jest też Górą Objawień oraz wzgórzem Križevac określanym też jako Góra Krzyża, od betonowego krzyża ustawionego na jego szczycie. Oba wzniesienia mają skaliste zbocza, porośnięte niską roślinnością. Do lat 80. XX wieku Medjugorie była niewielką wioską, składająca się z trzech osad i zamieszkałą w całości przez Chorwatów. Dziś jest to znany ośrodek pielgrzymkowy z dobrze zorganizowanym zapleczem turystycznym. W miejscowości panuje klimat śródziemnomorski. Najlepszy okres na pielgrzymkę wypada od kwietnia do października. W miesiącach zimowych jest tu bardzo deszczowo. Medjugorie: historia Medjugorie leży na terenie, który od czasów średniowiecza podlegał franciszkanom, jednak hierarchia diecezjalna została tutaj ustanowiona dopiero w XIX wieku. Parafię w Medjugorie założono w roku 1892. Kilka lat później zaczęto wznosić pierwszy kościół parafialny. Niestety ze względu na niestabilne podłoże jego ściany zaczęły szybko pękać, a budowla przysparzała wielu kłopotów. Po I wojnie światowej zabrano się za budowę nowego kościoła, która trwała wiele lat. Dopiero 19 stycznia 1969 nastąpiła uroczysta konsekracja świątyni pod wezwaniem św. Jakuba, patrona pielgrzymów. Do lat 80. XX wieku niewiele osób słyszało o Medjugorie. Objawienia Matki Boskiej, które zaczęły się w 1981 roku, sprawiły, że cicha, niewielka miejscowość stała się jednym z najbardziej znanych na świecie centrów pielgrzymkowych. Kiedy liczba odwiedzających zaczęła się szybko zwiększać, dobudowano kaplicę, a w 1989 roku wzniesiono dodatkowo ołtarz polowy, który może pomieścić ponad 5000 wiernych. Objawienia w Medjugorie były nietypowe i według „widzących” trwają do dziś. Od początku budziły spore kontrowersje wśród księży i biskupów. Na początku lat 90. XX wieku Konferencja Episkopatu Jugosławii zajmowała się sprawą domniemanych objawień, jednak wstrzymała się od ostatecznego uznania ich za prawdziwe lub nie. Dopiero w 2010 roku papież Benedykt XVI powołał specjalną komisję zajmująca się badaniem „sprawy z Medjugorie”. Na jej czele stanął kardynał Camillo Ruini. Komisja prowadzi swoje prace do dnia dzisiajszego. Jak do tej pory oficjalnie nie odrzuciła, ani nie potwierdziła prawdziwości objawień. Dlatego też, choć przez wiele lat do Medjugorie przybywali liczni pielgrzymi, zorganizowane przez parafie wycieczki nie były legalne. Dopiero 2019 roku papież Franciszek zezwolił na odbywanie zorganizowanych pielgrzymek, podkreślając jednak, że nie jest to równoznaczne z uznaniem objawień za prawdziwe. Medjugorie: objawienia 24 czerwca 1981 roku na wzgórzu Crnica, w miejscu nazywanym przez mieszkańców Podbrdo, szóstka dzieci w wieku od 10 do 16 lat ujrzała piękną, młodą kobietę z dzieckiem na ręku. Zjawa nie odezwała się, a dzieci były przestraszone, choć przypuszczały, że może to być Matka Boska. Następnego dnia czworo z nich poczuło potrzebę, aby jeszcze raz udać się w to miejsce. Zabrali ze sobą jeszcze dwoje innych dzieci, których nie było z nimi poprzedniego dnia. W miejsce pierwszego objawienia udali się Ivanka Ivanković, Mirjana Dragićević, Vicka Ivanković, Ivan Dragićević, Marija Pavlović i Jakov Čolo, którzy dziś znani są jako szóstka „widzących”. Piękna Pani znów im się pokazała, tym razem bez Dzieciatka. Dzieci zaczęły się modlić, a Pani odezwała się do nich. Zapytana czy ukaże się następnego dnia skinęła głową. Od tamtego czasu dzieci miały objawiania codziennie, a Matka Boska ukazywała im się nie tylko na wzgórzu, ale także w innych miejscach w Medjugorie. Pani, nazywana po chorwacku „Gospa”, mówiła, że jest Królową Pokoju i przekazywała orędzia dla parafian, w których nawoływała do pokoju pomiędzy ludźmi i Bogiem, do nawrócenia, modlitwym postów i częstego przystępowania do sakramentu spowiedzi. Od 1987 roku raz w miesiącu orędzia były kierowane do całego świata. Już na początku objawień Maryja zapowiedziała, że zdradzi dzieciom dziesięć tajemnic dotyczących parafii w Medjogurie, a także przyszłych losów Kościoła katolickiego i całego świata. Obecnie trójka „widzących” (Ivan, Vicka, Marija), którzy poznali do tej pory dziewięć tajemnic, ma objawienia codziennie. Pozostałe trzy osoby (Mirjana, Ivanka i Jakov) znają już wszystkie tajemnice, a Gospa ukazuje się im raz do roku lub raz w miesiącu. Każdy z nich dostał też od Maryi inną intencję, w której jest zobowiązany modlić się. „Widzący” twierdzą, że aktualnie Matka Boska ukazuje się im w miejscu, w którym obecnie przebywają. Od czasu do czasu organizowane są publiczne objawienia, jednak zgromadzeni wierni nie widzą podczas nich Maryi, a jedynie mogą obserwować reakcje osoby „widzącej”. Ponieważ objawienia trwają do dziś, można na bieżąco śledzić orędzia Maryi, które są publikowane na stronach internetowych poświęconych Medjugorie. Co roku, 25 czerwca w sanktuarium obchodzona jest rocznica objawień. Dzięki zainstalowanym kamerom w Medjugorie, obraz z góry objawień można zobaczyć na żywo w każdej chwili. W ciągu dnia, w prawym górnym rogu widać figurę Matki Boskiej, która została ustawiona w miejscu pierwszego objawienia. Można też dostrzec przybywających tu licznie pielgrzymów odmawiających różaniec. W nocy widać punktowe oświetlenie, które zostało zainstalowane przy tablicach różańcowych. W ciemności przypomina ono gwiazdy. Podróż do Medjugorie: jak się przygotować? Medjugorie jest dzisiaj jednym z najważniejszych ośrodków pielgrzymkowych, odwiedzanym corocznie przez ponad 2 mln pielgrzymów. Niewielka, wiejska miejscowość, od lat 80. XX wieku przeszła ogromną przemianę. Dziś jest tu bardzo dobrze rozwinięta infrastruktura turystyczna. Można bez problemu znaleźć wiele ofert noclegów, na miejscu są też liczne restauracje, a także sklepiki z pamiątkami i dewocjonaliami. Medjugorie - jak dojechać do miejsca objawień? Na pielgrzymkę można wybrać się prywatnie, własnym samochodem lub autokarem ze zorganizowaną wycieczką. Najpopularniejsza trasa dojazdu z Polski prowadzi przez Czechy, Austrie i Słowenię, w kierunku Zagrzebia, a następnie w stronę Splitu i Dubrownika. Po przekroczeniu przejścia granicznego Bijacia należy przejechać jeszcze kawałek autostradą, przy końcu której widoczne są znaki kierujące już bezpośrednio do Medjugorie. Do słynącej z objawień miejscowości można wybrać się również podczas pobytu w Mostarze, skąd przez cały dzień regularnie jeżdżą autobusy do Medjugorie (warto jednak wiedzieć, że nie kursują w niedzielę). Turyści wybierający się na miejsce tajemniczych objawień często zastanawiają się co zabrać na pielgrzymkę do Medjugorie? Czy do Medjugorie potrzebny jest paszport? Jaka jest waluta w Medjugorie? Postaramy się rozwiać wszystkie wątpliwości. Jeśli wybieramy się do Medjugorie w miesiącach letnich, warto przygotować się na upały. Pamiętajmy jednak, że jest to miejsce kultu religijnego, wiec pomimo gorąca obowiązuje stosowny ubiór. Warto zabrać ze sobą krem z filtrem, okulary przeciwsłoneczne oraz nakrycie głowy. Ponieważ podejście na słynną Górę Objawień jest kamieniste, nie zapomnijmy też o odpowiednim obuwiu. Klapki czy sandały nie sprawdzą się zbyt dobrze w tamtejszych warunkach. Przede wszystkim trzeba jednak mieć ze sobą paszport lub dowód osobisty. Ponieważ Madjugorie znajduje się na terenie Bośni i Hercegowiny, która nie należy do Unii Europejskiej, jadących tam pielgrzymów czeka kontrola graniczna. Jednak ze względu na duży ruch turystyczny w tym miejscu, zezwolono na przekraczanie granicy jedynie na podstawie dowodu osobistego. Nie zapomnijmy tylko przed wyjazdem upewnić się, że dokument nie straci ważności podczas naszego pobytu za granicą. Obowiązującą w Bośni i Hercegowinie walutą jest marka transferowa (KM), jednak trudno dostać ją w Polsce, a nawet jeśli się to uda, jest to nieopłacalne. W Medjugorie, podobnie jak w leżącym kilkanaście kilometrów dalej Mostarze, można płacić w euro, a jeśli zajdzie taka potrzeba euro można też na miejscu wymienić na lokalna walutę.
Oto 10 miejsc, w których (praktycznie) nie spotkasz Polaków
Gdzie jechać na urlop, by uniknąć towarzystwa rodaków? Do tych miejsc Polacy podróżują najrzadziej.
Zobacz 10 miejsc na urlop, w których nie spotkasz Polaków >>> - Wielu Polaków ma zastrzeżenia odnośnie zachowania rodaków za granicą - wynika z badań przeprowadzanych przez Skyscanner. Skarżymy się na problemy stwarzane na pokładach samolotów i na lotniskach, wstydzimy się, gdy inni Polacy sprawdzają granice gościnności gospodarzy w krajach, do których wyjeżdżamy. Oczywiście, na podstawie pojedynczych przykładów nie powinno się tworzyć obrazu całości. Prawdą jest natomiast, że podróżni z różnych części świata, nie tylko z Polski, coraz częściej rozglądają się za takimi kierunkami, które pozwolą im odpocząć od towarzystwa rodaków. Wyszukiwarka Skyscanner postanowił sprawdzić, gdzie mogą udać się Polacy, by nie natknąć się na tłumy turystów z naszego kraju. Okazuje się, że na liście nie ma egzotycznych destynacji, takich jak Tajlandia, Indie, Filipiny, Japonia czy kraje Ameryki Południowej. Z danych firmy wynika, że najmniejszą szansę na spotkanie z innymi Polakami mamy w TYCH 10 MIEJSCACH >>>
Sportowe ruiny. To zostaje po zimowych igrzyskach
Co dwa lata miasta całego świata walczą o możliwość goszczenia u siebie Zimowych Igrzysk Olimpijskich. Wygrany może liczyć na potężną promocję, może przekonać ludzi do podwyższenia podatków na inwestycje, a potem... nierzadko pozostają smutne ruiny.
Organizowanie Zimowych Igrzysk to z pewnością okazja do rozbuchania lokalnej gospodarki, jednak coraz więcej miast podnosi zarzut, że jest to inwestycja krótkoterminowa. W dalszej perspektywie miasto pozostaje z drogimi w utrzymaniu obiektami, z którymi nie bardzo wiadomo co zrobić. Koszt Igrzysk w Soczi w 2014 roku określano na początku na około 12 miliardów dolarów. Ostatecznie wyniósł on 50 miliardów, a Rosja zarobiła na tym tylko około 53 miliony dolarów. Sarajewo w 1984 gościło Zimowe Igrzyska jako pierwsze miasto z bloku komunistycznego. Dziesięć lat później podzieloną Jugosławię rozdarła straszliwa wojna. Obiekty sportowe okazały się w niej wielce przydatne – jako bazy, magazyny i miejsca egzekucji. Do dziś zaniedbane i poorane kulami są pomnikami smutnej historii miasta. Tego i wielu innych, które wydały ogromne pieniądze na imprezę, a potem zostały z wielkimi opuszczonymi budynkami. Źródło: NG.com
Życie każdego mieszkańca Sarajewa to materiał na książkę. Najczęściej smutną. A jednak to od Bośniaków możemy się uczyć radości życia.
Drogi i tory, mozolnie odbudowywane po wojnie, wiją się doliną Bosny, nie pozwalając na szybką podróż. Tym lepiej – jest przynajmniej czas, by przyjrzeć się surowej naturze, małym wioskom rozrzuconym po zalesionych zboczach oraz straszącym wypalonym skorupom budynków. Piękny kraj. Ale nietrudno zrozumieć, dlaczego tak łatwo było na jego terenie toczyć trwające cztery lata walki. CAŁY KRAJ NA BARKACH EDISA Po zakończeniu wojny w 1995 r. Bośnię i Hercegowinę podzielono na część serbską i bośniacką oraz wydzielone mieszane miasto Brczko. Powstała dziwna struktura polityczna, która obrazuje, jak skomplikowane to państwo. Ma trzech rotacyjnych prezydentów. Po jednym wybierają prawosławni Serbowie z północy i wschodu kraju, muzułmańscy Bośniacy z centrum i południa oraz katoliccy Chorwaci z południowego zachodu. Po trwającym ponad trzy lata oblężeniu stolica była ruiną. Armia separatystycznych Serbów, nie mogąc jej zdobyć, postanowiła zrównać ją z ziemią i zabić wszystkich mieszkańców. Szacuje się, że zginąć mogło nawet 11 tys. ludzi, w tym wiele dzieci. Jednak dla sarajewian ta najnowsza historia to jedna z najbardziej świetlanych kart w dziejach – wykazali się wtedy bohaterstwem i determinacją, próbując prowadzić normalne życie pod ostrzałem czołgów i moździerzy. Edis Kolar ma 36 lat, wygląd naukowca, a w domu dziurę w ziemi, która uratowała Sarajewo. Dziura to tak naprawdę wyjście z tunelu, który w trakcie oblężenia przez wojska serbskie był kanałem komunikacyjnym miasta ze światem. Stolica Bośni była otoczona niemal z każdej z strony. Tylko lotnisko pozostawało neutralne (po drugiej stronie teren kontrolowała armia bośniacka), ale ONZ nie pozwalała na transport przez teren aerodromu. Bośniacy wykopali więc pod pasem startowym kanał. – Dzięki temu przeżyliśmy i obroniliśmy się – mówi z dumą Edis. Dom Kolarów stał po wolnej stronie. Na środku salonu Edis wraz z ojcem zaczął kopać podziemne przejście. 800 m na północ, pomiędzy dwoma ostrzelanymi domkami, powstało wejście dla otoczonych mieszkańców. Tunel ma metr szerokości, maksymalnie 1,6 m wysokości i szyny na podłodze. Bośniacy, kopiąc z obu stron, posługiwali się jedynie łopatami, nie mieli też dokładnych planów ani pomiarów. Trwało to jakieś cztery miesiące. Kanał był uważany za obiekt strategiczny, więc do obrony domu Kolarów oddelegowano dwie brygady armii. – Gdyby Serbowie zajęli nasz dom, Sarajewo by umarło – tłumaczy Edis. – Oni o tym wiedzieli, więc dwukrotnie przypuszczali atak. Ale nie pozwoliliśmy im zdobyć tunelu – dodaje. Choć w trakcie oblężenia ONZ dostarczała mieszkańcom pomoc humanitarną, była ona dalece niewystarczająca. Podziemnym przejściem Bośniacy transportowali brakującą żywność. Przez tunel biegł też jedyny kabel zapewniający dopływ elektryczności oraz połączenie telekomunikacyjne. Oczywiście szmuglowano także broń, dzięki której Sarajewo mogło odpierać ataki. W oblężonym mieście można było kupić telewizor za równowartość 80 zł, podczas gdy kilogram mięsa kosztował dwa razy tyle. Koza (bo większych zwierząt przez tunel nie dało się przeprowadzić) była warta 40-krotnie więcej niż na wolności! Edis wspomina, jak początkowo wszystko trzeba było nosić na plecach, choć worki z żywnością czasem ważyły ponad 50 kg. – To zabijało nasze kręgosłupy, dlatego położyliśmy szyny. Była nawet specjalna grupa, która prowadziła wózki. W sumie pokonaliśmy tunel kilkadziesiąt tysięcy razy – tłumaczy. Mieli nawet VIP-owski fotel – wożono na nim prezydenta Bośni i Hercegowiny Aliję Izetbegovicia. Edis ze łzami w oczach opowiada, jak pchał wózek z ponad 80-letnim prezydentem. – To było dla mnie największe wyróżnienie – mówi. Po chwili już z uśmiechem dodaje, że tak samo transportował ambasadorów i oficjalne delegacje odwiedzające Sarajewo. Kiedyś szwedzki dyplomata uparł się, że przejdzie tunel sam, jak zwykły Bośniak. – Ale po kilkunastu metrach tak mocno poobijał się o nierówny sufit, że stracił przytomność i musieliśmy mu założyć 11 szwów. W końcu i tak wylądował na krześle – relacjonuje. Mimo że w Sarajewie mieszka niewiele ponad 300 tys. osób, to miasto ma trzy wyraźnie oddzielone centra. Baščaršija to stara dzielnica turecka, z niskimi kramami, kawiarniami w dawnych karawanserajach, meczetami i szkołami koranicznymi oraz niezliczonymi sklepami z suwenirami. Jest niedostępna dla samochodów. Bliżej rzeki znajduje się część austro-węgierska o charakterystycznej zabudowie z końca XIX w. Perłą architektoniczną była Vijećnica, dawny ratusz, a potem Biblioteka Narodowa. W trakcie oblężenia budynek jednak spłonął, a wraz z nim największe skarby literackie Bośniaków. Odbudowa postępuje powoli, okazało się zresztą, że dzięki wyburzonym ścianom wewnątrz budynku jest doskonała akustyka, więc często odbywają się tam koncerty. W trzecim centrum dominuje socrealizm. Rozpoczyna się przy ulicy Marszałka Tity (przy której znajdują się liczne urzędy), ciągnie w stronę potężnej i prawie pustej stacji kolejowej i dalej wzdłuż wąskiej rzeczki Miljacki. Wbrew pozorom nie jest tu przygnębiająco. To kolejny dowód na kolosalną przepaść, jaka dzieliła siermiężny system radziecki od jugosłowiańskiego miksu socjalizmu z kapitalizmem. Bo tu nawet bloki z wielkiej płyty są jakby ładniejsze, architektonicznie wpasowane w górzysty krajobraz. ZWIEDZIĆ CZY DOŚWIADCZYĆ Sarajewo można albo zwiedzać, albo go doświadczać. Tylko w pewnym stopniu te czynności się pokrywają. Warto zacząć od spaceru. W Baščaršiji nie sposób ominąć placu Gołębi ze słynną fontanną (woda jest zdatna do picia, jak wszędzie w Sarajewie) i ogromnego, wciśniętego pomiędzy mikroskopijne kramy meczetu Gazi Husrev Beja. Na ulicy Sarači, przedłużającej się w deptak Ferhadija, można kupić pamiątki oraz wymienić walutę na poczcie. Malutkiej, jak wszystko dookoła. Poza Baščaršiją trzeba koniecznie obejrzeć wspomnianą Vijećnicę (do środka ciągle wejść się nie da) oraz przespacerować się nabrzeżem rzeki. Po południowej stronie stoi Inat Kuca – dom Turka, który zasłynął tym, że gdy pod koniec XIX w. regulowano bieg rzeki, jako jedyny odmówił wyprowadzki ze swojego nadbrzeżnego domu. Do dziś jest to jedyny budynek stojący tak blisko wody. Po północnej, miejskiej stronie przykuwa uwagę cudow na architektura Teatru Narodowego – to w nim odbywa się co roku słynny festiwal filmowy. Naprzeciwko muzyczny pawilon At Mejdan – niestety teraz przysłonięty obrzydliwymi parasolami reklamowymi. KSIĘGA NAD KSIĘGAMI Ulicę Zmaja od Bosne, która łączy centrum z miejskimi sypialniami, nazywano podczas wojny „aleją Snajperów”. Jest tak szeroka, że nie można było nią przejechać ani przejść, nie wystawiając się na widok ukrytych na wzgórzach strzelców. Znajduje się przy niej odbudowany parlament i hotel Holiday Inn. Bryła niesmaczna architektonicznie i kolorystycznie, ale słynna, bo podczas wojny to tu mieszkali i stąd nadawali relacje niemal wszyscy zagraniczni dziennikarze. Kawałek dalej obowiązkowe do zwiedzenia muzea: Narodowe i Historyczne. W tym pierwszym znajduje się słynna Hagada Sarajewska uznawana przez wielu wyznawców judaizmu za najcenniejszą księgę świata. Pochodzi z XIII w. i zawiera czytania przeznaczone na wieczerzę paschalną. Sławę zawdzięcza kunsztownym ilustracjom przedstawiającym historię wyjścia Izraelitów z Egiptu. Księgę cudem uratowaną z pożogi przez rezolutnego kustosza przechowali sarajewscy muzułmanie. Z kolei w Muzeum Historycznym warto obejrzeć poruszającą wystawę dotyczącą oblężenia stolicy. Nad miastem górują bliźniacze wieże UNIC Business Towers, których pożar stał się symbolem cierpiącego Sarajewa. Poza centrum, w dzielnicy Ilidża, szukający ochłody mogą odwiedzić źródło rzeki Bosny (Vrela Bosne) – stworzono tam aquapark. Zwolennicy turystyki sakralnej również mają w czym wybierać – dwie synagogi ( jedna na pół etatu jest Muzeum Żydowskim), katedry katolicka i greckokatolicka, meczety (m.in. wspomniany już Gazi Husrev-Beja oraz Ali Paszy) oraz cerkwie. Wreszcie osiem mostków nad Miljacką w samym centrum. Wśród nich Seher Cehaja oraz słynny most Łaciński, który do 1989 r. nosił imię Gavrilo Principa, ale potem patrona ponownie uznano za terrorystę i nazwę zmieniono. Zwiedzenie tego wszystkiego to jednak tylko baza. Moja prywatna „instrukcja doświadczania Sarajewa” zawiera trzy punkty. Po pierwsze nie przyjeżdżać na krócej niż 3–4 dni. Po drugie cieszyć się życiem tak, jak robią to Bośniacy. A więc: wałęsać się bez pośpiechu po uliczkach starówki, pić bośniacką, gęstą jak smoła kawę i zakąszać słodkimi do przesady baklawami. Na przykład w Caffe Divan znajdującej się w dawnym karawanseraju przy Sarači lub w lokalu To Be or To Be. Niegdyś zwał się po szekspirowsku, ale podczas oblężenia z szyldu wykreślono przeczenie not. Jak tłumaczy właściciel, w ówczesnej rzeczywistości not to be nie wchodziło w grę. DOŚWIADCZYĆ MIASTA I wreszcie po trzecie, by doświadczyć Sarajewa, należy być otwartym na Bośniaków. Tak samo jak oni są otwarci na gości. Rozmawiać z nimi, bawić się z nimi, nie bać się ich. Bo Sarajewo (być może wbrew powszechnej intuicji) to jedno z najbezpieczniejszych i najbardziej przyjaznych miast Europy. Zresztą samo spotkanie z jego mieszkańcami to duże przeżycie. Bo o ile każdy człowiek nosi w sobie materiał na książkę, to każdy Bośniak – co najmniej na epopeję w trzech tomach. I właśnie to najbardziej mnie tu porusza. Nie dynamiczna odbudowa, coraz bogatsze społeczeństwo ani nawet dramatyczna historia na wyciągnięcie ręki. Ważniejsi są ludzie. To dla nich warto tam pojechać, zresztą bez spotkania z nimi nie da się tego miasta tak naprawdę poznać. Hasło reklamowe Bośni i Hercegowiny brzmi „Kraj w kształcie serca”. W tym zaskakującym anatomicznie porównaniu jest akuratność, ale i metafora. Bo Bośniacy, zwłaszcza wobec obcych, rzeczywiście serce mają na dłoni. INFO Położenie: blisko geograficznego środka kraju. Język: bośniacki to odmiana serbsko-chorwackiego. Poziom znajomości angielskiego i niemieckiego jest dobry. Ludność: ok. 310 tys. Waluta: marka bośniacka, 1 BAM = 2,23 zł. CZAS:4 dni KOSZT: 800 zł (w tym dojazd pociągiem) Latem bywa gorąco, za to zimy potrafią być surowe i śnieżne. Najlepiej więc pojechać późną wiosną lub wczesną jesienią. W szczycie sezonu letniego jest tłoczno, ceny w hotelach i restauracjach mogą być więc wyższe, za to poza tym okresem trzeba przygotować się na znacznie uboższą ofertę. Polacy podróżujący do Bośni i Hercegowiny na okres do 90 dni nie potrzebują wiz. Tanie linie nie latają do Sarajewa. Z Polski można lecieć z przesiadką np. Austrian Airlines lub Malevem. Tańsza opcja to pociąg z Budapesztu – 50 euro w dwie strony (bilet powrotny jest tańszy niż w jedną stronę). Dojazd samochodem – przepiękny, ale trwa stosunkowo długo. Po centrum miasta najlepiej poruszać się pieszo, a najgorzej samochodem. Wokół Baščaršiji jeździ tramwaj w kierunku przeciwnym do wskazówek zegara. Bilet kosztuje 1,80 marki, można kupić w kioskach tańsze bilety wieloprzejazdowe. Właściwie wszędzie dojeżdżają mikrobusy, choć poza centrum przystanki nie są oznakowane. Rozkład jazdy warto wydrukować – nie ma go bowiem na przystankach, a autobusy jeżdżą rzadko. Tramwaje są archaiczne i pochodzą głównie z darów. W mikrobusach można przeżyć przygodę. Stare ikarusy i stary pną się pod strome zbocza, przyprawiając o dreszcz: podjedzie? Spadnie? Wśród językoznawców trwa spór, czy bośniacki to odmiana serbsko-chorwackiego, czy odrębny język. Niezależnie od tego, jakie stanowisko zajmiemy, należy uważać na minimalne różnice pomiędzy tym językiem a sąsiednimi. Np. na powitanie mówi się bog w Chorwacji, a zdravo w Bośni. Pomyłka, nawet u cudzoziemca, może być przez Bośniaków uznana za nietakt. Nie jest łatwo wymienić marki bośniackie – jest to możliwe głównie w Sarajewie i na terenach przygranicznych w Chorwacji. W Polsce pozostała po podróży bośniacka waluta jest praktycznie nie do sprzedania. Udając się na wycieczkę poza Sarajewo, należy bezwzględnie zwracać uwagę na znaki – część trudno dostępnych terenów nadal jest zaminowanych! Koniecznie trzeba spróbować cevapcici (miniszaszłyczki z jagnięciny) lub pljeskavicy (jagnięcy hamburger). www.sarajevo-tourism.com – oficjalna strona organizacji turystycznej w Sarajewie, www.gras.co.ba.com – miejska komunikacja publiczna, strona wyłącznie po bośniacku. 3 SPOSOBY NA SARAJEWO: NOCLEG Hostel City Center o europejskim standardzie, ul. Saliha Muvekita 2. Łóżko w pokoju wieloosobowm od 12 euro. Hotel Hyat, Abdesthana, dwójka od 50 euro, hotel ma też własne apartamenty położone w dzielnicy Faletici. Hitel Michele, ul. Ivana Cankara 27, spali tu Bono i Michael Gere, dwójka od 100 euro. JEDZENIE Cevapcici lub pljeskavica w cevabdzinicy - 3 - 4 euro za dużą porcję. Do tego świeże owoce ze straganu. Inat Kuca, Velika Alifakovac 1, za obiad od 5 euro wzwyż, z tarasu nad Miljacką piękny widok na Vijecnicę i 6 mostów w centrum. Mala Kuchinja, Josipa Stadlera 6, od 8 euro wzwyż. Nie ma ma menu, kucharz przygotowuje dania na żądanie. Miejsce warto zarezerwować. ROZRYWKA The Club, Marsala Tita 7. Znany i lubiany w Sarajewie klub w piwnicy, częste koncerty na żywo i do tego wydzielony ogród. Coloseum Club, Skenderija Centar. Nowe kasyno w socjalistycznym domu handlowym. Do tego koncerty i lekcje salsy. Rokrocznie w sierpniu odbywa się znany na cały świat Festiwal Filmowy w Sarajewie.