Topór pochodzący z kosmosu? Niespodzianka na Borneo
Rzadki oręż odkryty na Borneo zaskoczył archeologów – okazuje się, że może mieć… kosmiczne pochodzenie. To dowód na to, że zwykłe poszukiwanie złota może prowadzić do zaskakujących odkryć.
Indonezyjska wyspa Borneo to ważne miejsce archeologicznych cudów. Uwagę naukowców przykuł jednak odnaleziony w pobliżu wioski Paau niewielki topór lejkowaty, który może pochodzić z kosmosu. Jak się znalazł na wyspie i do czego służył? Niezwykłe znalezisko na końcu świata Odkrycia dokonał miejscowy poszukiwacz złota na północnym terytorium wyspy, w pobliżu wioski Paau. Już wcześniej znajdowano w okolicy osady niezwykłe przedmioty: starożytne koraliki i narzędzia kamienne kojarzone z ludem Dajaków, rdzennych mieszkańcach Borneo, którzy zamieszkiwali te tereny już około II tysiąclecia p.n.e. To wszystko dlatego, że wioska ta jest niezwykle oddalona od cywilizacji: jej położenie na malowniczym zbiorniku Riam Kanan sprawia, że można się na nią dostać jedynie łodzią. Łodzią, która płynie przynajmniej dwie godziny. Topór z innej planety Topory lejkowate pełniły ważną rolę związaną z indonezyjską mitologią. W lokalnej tradycji miały pojawiać się w miejscach, w które uderzył piorun. Przez tubylców określane są mianem Gigi Petir lub Untu Gledek. Indonezyjski zespół zajmujący się dziedzictwem kulturowym wskazuje, że przedmioty te są niewielkie, starannie wykonane i cenione raczej jako elementy prestiżu lub instrumenty wymiany handlowej. Przez swój kształt nie mają większej wartości bojowej. Meteoryt symbolem statusu Czyli oręż nie przyleciał jednak z kosmosu? Cóż – i tak, i nie. Najprawdopodobniej wykonany jest z meteorytu: fragmentu ciała niebieskiego, który uderzył w ziemię. Jego obróbka wymagała eksperckiej wiedzy metalurgicznej, której naukowcy nie podejrzewali u lokalnej ludności. Liczne legendy sugerują, że było inaczej – baja się, że mieszkańcy Borneo używali „kamieni z nieba” do tworzenia swoich broni. Stąd właśnie wywodzą się historie o toporach pojawiających się w miejscu uderzenia piorunów. Nowe odkrycie może wytłumaczyć te pomysły. Ostateczne dowody przyniosą jednak dopiero dalsze analizy. Mają one wyjaśnić pochodzenia topora, jego kontekst kulturowy i odkryć tajemnicę przejścia społeczeństwa Kalimantanu z epoki kamienia do epoki brązu. Obecnie topór jest przedmiotem badań indonezyjskich instytucji. Źródło: Radar Banjarmasin Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
7 największych wysp świata – od Grenlandii do Honsiu
Wysp o powierzchni większej niż kilometr kwadratowy jest 22 tysiące. Spośród nich zaledwie połowa jest zamieszkała na stałe. Grenlandia – największa wyspa świata – jest aż 7 razy większa od Polski, a zaledwie 3, 5 razy mniejsza od Australii.
W tym artykule: Największe wyspy świata – Grenlandia Największe wyspy świata – Nowa Gwinea Największe wyspy świata – Borneo Największe wyspy świata – Madagaskar Największe wyspy świata – Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Największe wyspy świata – Sumatra Największe wyspy świata – Honsiu Ciekawostki o wyspach W zależności od tego, jakie przyjmiemy kryteria i co uznamy za wyspę, ich liczba może się różnić nawet o kilkaset tysięcy. Niektóre źródła podają, że jest ich około 900 tysięcy, inne – 670 tysięcy, a jeszcze bardziej ostrożne 350 tysięcy. Oto największe wyspy świata: Grenlandia Nowa Gwinea Borneo Madagaskar Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Sumatra Honsiu Największe wyspy świata – Grenlandia Ta autonomiczna duńska wyspa o powierzchni 2 166 tysięcy km2 ma jedną z najniższych gęstości zaludnienia na naszej planecie. Zamieszkuje ją zaledwie 56 tysięcy osób, co daje 0,3 os/km2. Żyją tutaj głównie Inuici, rdzenni mieszkańcy, którzy stanowią ponad 88% całej populacji. Jednak to nie koniec rekordów należących do tej wyspy. Grenlandia, zaraz po Antarktydzie, ma także największą pokrywę lodową, która dochodzi do 3,5 km grubości. Oprócz tego, na niemal całej północno-wschodniej części wyspy, utworzono park narodowy i to nie byle jaki. Ma aż 972 000 km2 powierzchni i jest największym chronionym obszarem na świecie. Stolicą Grenlandii jest Nuuk, jedno z najdalej na północ położonych miast naszej półkuli. Co ciekawe na Grenlandii nie ma dróg łączących poszczególne miejscowości. Dlatego zarówno mieszkańcy, jak i turyści przemieszczają się tam samolotami, łodziami, zaprzęgami psimi lub skuterami. Wyspa jest też jednym z najlepszych miejsc do oglądanie zorzy polarnej. I doświadczenia dnia i nocy polarnych. Największe wyspy świata – Nowa Gwinea Nowa Gwinea jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na naszej planecie. Do tej pory opisano tu ponad 20 tys. gatunków roślin, 800 gatunków koralowców i 600 gatunków ryb. Wyspa znalazła się też na trzecim miejscu pod względem powierzchni zajmowanej przez lasy tropikalne zaraz po Brazylii i Kongo. Nowa Gwinea znajduje się w Melanezji na Oceanie Spokojnym i ma 821,4 tysięcy km2. Wyspa należy do dwóch krajów - Indonezji oraz Papui-Nowej Gwinei (364 tys.km2). Jej naturalnymi bogactwami, poza drewnem, są miedź i złoto. Mieszkańcy wyspy, których jest blisko 15 mln, to w większości Papuasi z blisko 1000 grup etnicznych. Posługują się oni około 850 językami, co czyni Nową Gwineę najbardziej zróżnicowanym językowo miejscem na ziemi. Wciąż większość mieszkańców obu krajów żyje na obszarach wiejskich. Niestety Papua-Nowa Gwinea ma bardzo wysoki wskaźnik przestępczości, co czyni ją jednym z najmniej bezpiecznych krajów świata. Warto się tam jednak wybrać na niezwykle barwny festiwal. To Mount Hagan, na który przybywają grupy etniczne z całej Papui-Nowej Gwinei. Podczas imprezy uczestnicy występują w tradycyjnych strojach, maskach i barwach charakterystycznych dla danej mniejszości. Głównym celem festiwalu jest zaprezentowanie bogactwa lokalnych tradycji tego kraju. Nowa Gwinea oddzieliła się od Australii około 10 tysięcy lat temu. Między innymi dlatego najwyższym szczytem Oceanii/Australii wliczanym do Korony Ziemi jest znajdująca się w części Indonezyjskiej Puncak Jaya (4884 metrów n.p.m.). Największe wyspy świata – Borneo Borneo jest domem jednego z najbardziej niezwykłych stworzeń na naszej planecie. To „ludzie lasu”, jak bywają nazywane orangutany. Te człekokształtne małpy żyją jeszcze tylko na sąsiedniej Sumatrze. Borneo to największa wyspa Archipelagu Malajskiego i Azji, a przez sam jej środek przebiega równik i panuje tu klimat równikowy. Ma 748 tysiące km2 i zamieszkuje ją około 23 mln osób. Jest to jedyna wyspa, która należy aż do trzech krajów; Indonezji (ponad 73%), Malezji (26%) i Sułtanatu Brunei (1%). Dawniej niemalże w całości porastały ją lasy tropikalne, jednak zostały one w ponad 50% wycięte, głównie pod plantacje palmy olejowej. Ocalałe lasy są jednymi z najstarszych na Ziemi, a ich wiek ocenia się na 130 mln lat. Rośnie tu także największy kwiat świata, mięsożerna raflezja, mająca do metra średnicy i nawet 10 kg wagi. Borneo podobnie jak Nowa Gwinea jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na świecie. A jego najwyższym punktem jest położony w części malezyjskiej Mount Kinabalu (4095 metrów n.p.m.). Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. Największe wyspy świata – Madagaskar Madagaskar jest królestwem lemurów (90%. światowej populacji), kameleonów (50%) i baobabów. Wiele z gatunków to endemity, organizmy nie występujące w żadnym innym miejscu na świecie. Madagaskar ma też bardzo ciekawą historię geologiczną. Jakieś 165 mln lat temu wyspa oddzieliła się najpierw od superkontynentu Gondwany, a potem, jakieś 88 mln lat temu od Indii. To sprawiło, że choć leży zaledwie 400 km od wybrzeży Afryki bliżej jej do Azji. Wyspa ma 587 km2 powierzchni, a zamieszkuje ją około 26, 5 mln ludzi. Rdzenni mieszkańcy nazywani są Malgaszami i są potomkami indonezyjskich osadników, którzy dotarli na wyspę jakieś 2 tysiące lat temu. Największa wyspa Afryki to jeden z najbiedniejszych krajów świata. Być może zmieni to rozwój turystki, wyspa zdobyła miano wschodzącej gwiazdy turystyki. I z roku na rok cieszy się coraz większa popularnością. Największe wyspy świata – Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Największa wyspa Kanady i jednocześnie Archipelagu Arktycznego ma 507 tysięcy km2 powierzchni. Częściowo leży za kołem podbiegunowym północnym ponad Zatoką Hudsona. Zamieszkuje ją około 13 tysięcy osób, a jej stolicą jest 7-tysięczne Iqaluit. Skuta lodem i pokryta śniegiem jest rajem dla amatorów zimy i związanych z nią aktywności. Choć warto mieć świadomość, że wieją tu bardzo silne wiatry, a temperatura potrafi spaść do -50 st.C. Mimo arktycznych warunków żyją tu karibu, polarne lisy i niedźwiedzie. To właśnie z Ziemi Baffina wyruszali śmiałkowie chcący przepłynąć Nort West Passage, czyli przejście Północno Zachodnie. Łączy ono Atlantyk z Oceanem Spokojnym. Pierwszym, który tego dokonał był Norweg Roald Amundsena w 1906 roku. Wyspa została nazwana na cześć brytyjskiego żeglarza i kartografa Williama Baffina, choć jej odkrycie przypisuje się innemu żeglarzowi – Martinowi Frobisherowi w 1576 roku. Największe wyspy świata – Sumatra Położona jest w Archipelagu Malajskim i należy w całości do Indonezji. Na powierzchni 443 tysięcy km2 żyje około 50 mln ludzi. Tropikalna Sumatra jest domem dla orangutanów, tygrysów sumatrzańskich (najmniejszego z podgatunków, za to mającego najbardziej pręgowane futro), tapirów i nosorożców sumatrzańskich (również najmniejszych przedstawicieli tego gatunku). Wyspa znana jest też z jednego z największych kataklizmów w dziejach Ziemi. Chodzi o wybuch superwulkanu Toba, co miało miejsce jakieś 74 tysiące lat temu. Wówczas do atmosfery trafiły olbrzymie ilości materiałów piroklastycznych, co doprowadziło do drastycznej zmiany klimatu. Temperatura mogła wówczas spaść nawet o 10 stopni na półkuli północnej. To spowodowało wymarcie wielu gatunków zwierząt. Niektórzy badacze są nawet zdania, że wybuch wywołał epokę lodowcową. Utworzone w kraterze jezioro Toba jest największym powulkanicznym akwenem świata. Ma 1145 km2 powierzchni i głębokość dochodzącą do 500 metrów, co czyni je również jednym z najgłębszych. Na położonej w pierścieniu ognia Sumatrze znajduje się aż 100 wulkanów z czego 15 jest aktywnych. Wiele z nich ma ponad 3 tysiące metrów wysokości. Największe wyspy świata – Honsiu Ta największa z czterech głównych wysp Japonii ma około 1300 km długości i od 50 do 200 km szerokości. Zajmuje 228 tysięcy km2 powierzchni, które zamieszkuje 105 mln ludzi. Stanowi to około 80% populacji Japonii. To daje Honsiu drugą pozycje po indonezyjskiej Jawie, wśród najbardziej zaludnionych wysp świata. Znajdują się na niej takie miasta jak Tokio – największa aglomeracja naszego globu licząca 38 mln ludzi, Osaka, Kioto czy Kobe. Wyspa leży w pierścieniu ognia, czyli aktywnej strefie wulkanicznej, stąd występujące tu relatywnie często silne trzęsienia ziemi. Japonia ma najwięcej aktywnych wulkanów na świecie, około 13%, a na Honsiu jest ich aż 40. Jednym z nich jest święta góra Japonii Fuji. To też jej najwyższy szczyt mający 3776 metrów n.p.m. Ciekawostki o wyspach Łączna powierzchnia wszystkich wysp wynosi prawie 10 mln km2, czyli tyle ile ma Europa, a zamieszkuje je ponad 750 milionów ludzi. Najludniejszym wyspiarskim krajem jest Indonezja, której populacja liczy 273 miliony osób (4 miejsce na świecie). Jednocześnie ma też ona najwięcej zamieszkałych wysp - aż 6000 z 17 508. Największą aglomeracją świata jest położne na wyspie Honsiu Tokio. Zamieszkuje je ponad 38 mln osób. Kontynentem, który ma najwięcej wysp jest Europa, a pierwsze miejsca w światowym rankingu zajmują Szwecja - 267 570, Norwegia - 239 059 i Finlandia - 178 947. Na czwartym miejscu uplasowała się Kanada 52 455, a za nią USA 18 617. Kanada ma aż 3 z 10 największych wysp świata. Są to Wyspa Baffina (195 928 km2), Wyspa Wiktorii (83 897 km2) i Wyspa Ellesmere (75 767km). Łącznie żyje na nich zaledwie 16 tysięcy osób.
Na Borneo znaleziono tajemniczą małpę. Naukowcy twierdzą, że to bardzo rzadka, przypadkowa hybryda
Zwierzę jest krzyżówką dwóch zupełnie różnych gatunków małpy. Jak powstała ta rzadka hybryda?
W tym artykule: Tajemnicza małpa jest krzyżówką dwóch daleko spokrewnionych gatunków Małpę po raz pierwszy zaobserwowano 6 lat temu Mieszaniec to nie efekt cudu natury, lecz pogarszającej się kondycji siedlisk Badacze zaobserwowali, że hybryda karmi dziecko. Na razie nie wiadomo, czy jest jej Międzygatunkowe hybrydy wśród niektórych naczelnych nie są czymś zaskakującym. To zjawisko relatywnie powszechne. Natomiast powstawanie nowych gatunków w wyniku przystosowania się części osobników danej populacji do odmiennego siedliska, czyli tzw. specjacja sympatryczna, jest już dużo rzadszym zjawiskiem na wolności. Taki przypadek zaobserwowali właśnie naukowcy na Borneo. Tajemnicza małpa jest krzyżówką dwóch daleko spokrewnionych gatunków Ze względu na pandemię koronawirusa, badacze mieli duże trudności z dokładnym zbadaniem zagadkowej hybrydy. Zamiast pracy terenowej, postawili na skrupulatną analizę zdjęć małpy, które docierały do sieci od 2017 roku. „Struddlefish” – hybryda jesiotra i wiosłonosa. Nowy gatunek powołano do życia przypadkowo Grupa ichtiologów z węgierskiego narodowego centrum innowacji i badań rolniczych (NAIK) próbowała uratować przed wyginięciem jesiotra rosyjskiego (Acipenser gueldenstaedtii), cenionego głó... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/niewykluczone-ze-nowo-powstaly-gatunek-ostatecznie-zostanie-wprowadzony-do-ekosystemu-fot-florian-toth-naik-9d354f4.jpeg" width="938" height="626" alt="Niewykluczone, że nowo powstały gatunek ostatecznie zostanie wprowadzony do ekosystemu (fot. Flórián Tóth/NAIK)" title="Niewykluczone, że nowo powstały gatunek ostatecznie zostanie wprowadzony do ekosystemu (fot. Flórián Tóth/NAIK)" /> Po kilku latach pracy uczeni stwierdzili, że stworzenie jest mieszanką dwóch gatunków małp, które wzajemnie walczą ze sobą o siedliska. Ich badania zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „International Journal of Primatology”. Zwierzę jest krzyżówką nosacza sundajskiego (Nasalis larvatus) oraz lutunga srebrzystego (Trachypithecus cristatus). Ten pierwszy szczególnie znany jest polskim internautom, ponieważ ta charakterystyczna małpa jest częstym obiektem memów o naszych rodakach. Obydwa ssaki należą do rodziny koczkodanowatych. Nasalis larvatus, fot. Getty Images Trachypithecus cristatus, fot. Getty Images Małpę po raz pierwszy zaobserwowano 6 lat temu Hybrydę jako pierwszy odkrył przewodnik wycieczek Brenden Miles. 6 lat temu, kiedy podróżował rzeką Kinabatangan, w malezyjskiej części Borneo, zauważył małpę, która nie przypominała mu żadnego znanego ssaka naczelnego. Miles zrobił wtedy zwierzęciu pierwsze zdjęcie. – Na początku myślałem, że to lutung srebrzysty. Ale zobaczyłem, że jego nos jest dłuższy, a ogon znacznie grubszy – wspomina przewodnik. Te małpy witają się i żegnają tak jak ludzie Do tej pory naukowcy byli przekonani, że jedynie ludzie potrafią sygnalizować początek i koniec interakcji społecznych. Ostatnie badania wyprowadziły ich jednak z błędu. To zdjęcie, jak i wiele innych posłużyło zespołowi naukowców jako cenne źródło informacji. Uczeni podejrzewają, że hybryda powstała na skutek połączenia się samca nosacza z samicą lutunga srebrzystego. Mieszaniec to nie efekt cudu natury, lecz pogarszającej się kondycji siedlisk Ta krzyżówka niepokoi jednak badaczy. Sugerują oni, że powstała na skutek coraz gorszej kondycji ekosystemów i niszczenia siedlisk. Zjawiska te są spowodowane w dużej mierze przez człowieka. – Różne gatunki, nawet te z tego samego rodzaju, często współdzielą siedliska, wchodzą ze sobą w interakcje. Ale zazwyczaj nie łączą się w pary. Tak dzieje się tylko wtedy, gdy zachodzi pewna presja ekologiczna – mówi Nadine Ruppert, główna autorka odkrycia. Autorzy wyjaśniają, że zarówno nosacze sundajskie, jak i lutungi srebrzyste żyją w grupach, które składają się z samca alfa oraz samic. Samce, które osiągają dojrzałość, w wyniku rywalizacji z osobnikiem alfa zmuszane są do odejścia z grupy. Rozpoczyna się ich walka o dominacje na innym terytorium. Do 2050 r. małpy w Afryce stracą większość środowisk naturalnych Na skutek zmian klimatycznych różne rodzaje roślinności stopniowo przemieszczają się coraz wyżej. Zmiana naturalnych środowisk w niedalekiej przyszłości będzie dotyczyć wielu gatunków ... Prof. Ruppert zauważa, że wiele obszarów leśnych jest zagrożonych wycinką drzew. Obszary, na których żyją różne gatunki, zamieniają się w plantacje i uprawy rolnicze. Wylesianie odbywa się na bardzo dużą skalę. Głównie po to, aby uprawiać roślinę zwaną olejowcem gwinejskim (znanym jako palma olejowa). Badacze zaobserwowali, że hybryda karmi dziecko. Na razie nie wiadomo, czy jest jej Właśnie dlatego samce, które muszą opuścić swoją grupę, często nie mają dokąd pójść. W ten sposób dochodzi do częstszych interakcji międzygatunkowych. Naukowców zadziwił jeszcze jeden fakt. Na jednym z przesłanych zdjęć widać, jak mieszaniec karmi dziecko. Prof. Ruppert zwraca jednak uwagę na fakt, że większość hybryd, które powstają na skutek skrzyżowania różnych gatunków, jest bezpłodna. Autorzy badania podejrzewają, że samica mogła opiekować się nie swoim dzieckiem. Ale na zdjęciach widać, że jej piersi były powiększone, co wskazuje na to, że potomstwo mogło należeć do niej. Re:Generacja – jak możemy działać lokalnie i chronić cenne ekosystemy? Przez wiele lat ludzkość, pochłonięta szybkim rozwojem gospodarczym i ekonomicznym, nie zdawała sobie sprawy ze skali zniszczeń środowiska naturalnego, które powstały w wyniku działalnoś... Naukowcy w swojej pracy podkreślają, że mają nadzieję, iż to odkrycie, chociaż spektakularne, nie będzie traktowane wyłącznie jako „interesująca ciekawostka”. Taki stan rzeczy świadczy o tym, że są na świecie miejsca, w których dochodzi do nieprawidłowych krzyżówek, a dzieje się tak dlatego, że sytuacja zwierząt i ich siedlisk jest coraz gorsza. Potraktujmy to więc jako sygnał ostrzegawczy. Źródło: International Journal of Primatology.
W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać
W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania.
_ Czasami wydaje mi się, że wybrałam sobie najtrudniejszy przedmiot badań na świecie – wzdycha Cheryl Knott, gdy siedzimy pod baldachimem z liści w jej stacji badawczej w lesie deszczowym zachodniego Borneo. Powietrze wypełnia wysoki przypominający odgłos dentystycznej wiertarki „śpiew” cykad, głośny tak, że momentami zmusza nas do przerwania rozmowy. W tym czasie współpracownicy Cheryl, uzbrojeni w nadajniki GPS i notatniki, pracują w terenie – śledzą codzienne wędrówki orangutanów w otaczającym nas Parku Narodowym Gunung Palung i zapisują, co te małpy jedzą, co robią i jak zachowują się w kontaktach z innymi osobnikami swojego gatunku. W przeciwieństwie do goryli i szympansów – wielkich małp człekokształtnych, które żyją w grupach i dość łatwo dają się obserwować – orangutany to samotnicy. Większość czasu spędzają w koronach drzew, przemieszczają się na duże odległości i zwykle zamieszkują dzikie ostępy albo bagna, trudne do spenetrowania dla ludzi. W efekcie przez długie lata pozostawały jednymi z najsłabiej poznanych dużych zwierząt lądowych. Dopiero od mniej więcej dwóch dekad, gdy nowe pokolenie badaczy zaczęło tropić te nieuchwytne małpy w ich naturalnym środowisku, czyli dżunglach Borneo i Sumatry, naukowe dane zaczęły przeważać nad domysłami. Już od ponad 20 lat Cheryl Knott nadzoruje badania w Gunung Palung, skupiając się głównie na tym, jak dostępność pożywienia wpływa na równowagę hormonalną samic i reprodukcję. – Gdy tu przybyliśmy, tak naprawdę nikt nie zajmował się kwestią hormonów u małp człekokształtnych – wspomina badaczka. – Ludzie mówili, że jestem szalona. Badania Knott mają specjalne znaczenie, bo samice orangutana rodzą potomstwo ledwie raz na sześć-dziewięć lat. Tak długich przerw nie ma żaden inny ssak. I nie wiadomo, jak te prace mogą wpłynąć na naszą wiedzę o płodności człowieka. Z orangutanami mamy bowiem tak wiele wspólnego, że do określania, czy dana samica jest w ciąży, wystarczą standardowe, dostępne w każdej aptece testy ciążowe dla ludzi. Jak większość drzew rosnących w południowo-wschodniej Azji, także i te z Gunung Palung przez dłuższy czas nie rodzą owoców albo tylko niewielkie ich ilości. Ale mniej więcej raz na cztery lata przypada tzw. rok nasienny. Wtedy cały las jak na komendę produkuje ogromne ilości owoców i nasion. Ten fenomen sprawił, że Knott zaczęła się zastanawiać nad związkiem między obfitością pożywienia a orangutanim rozrodem. Odkryła, że próbki moczu samic można pobierać na bibułę filtracyjną i przechowywać je, by później przebadać na obecność hormonów. Z jej analiz wynika, że stężenie tych zaangażowanych w reprodukcję osiąga maksimum właśnie w okresie największej obfitości leśnych owoców – to przystosowanie do środowiska, w którym okresy obfitości przeplatają się z latami niedostatku. - To ma sens – mówi Knott. – W okresach, gdy owoców jest w bród, zwierzaki przybierają na wadze, a gdy nadchodzą chude czasy, korzystają z tych zapasów. To jasne, że szanse na zajście w ciążę są większe w porze obfitości – dodaje. Dla niej i innych badaczy zajmujących się orangutanami przyszedł wspaniały czas. Postępy w rozwoju technologii (w tym wykorzystywanie dronów do odnajdywania i śledzenia zwierząt w trudnym terenie) oznaczają, że tempo dokonywania nowych odkryć, już i tak o wiele szybsze niż 20 lat temu, z pewnością jeszcze przyspieszy. Zakładając rzecz jasna, że do tego czasu w lasach Borneo i Sumatry przetrwają jakieś orangutany, które można by badać. W latach 80. i 90. XX w. część ekologów przewidywała, że orangutany w stanie dzikim wyginą w ciągu kolejnych 20–30 lat. Na szczęście tak się nie stało. Dziś wiemy, że na wolności żyje o wiele więcej tych zwierząt, niż wtedy sądzono. Wyższa niż przypuszczano liczba orangutanów to wynik lepszych metod śledczych i odkrycia nieznanych wcześniej populacji, a nie rzeczywistej poprawy sytuacji. Tak naprawdę w ostatnich 75 latach ubyło ich co najmniej 80 proc. O trudnościach, jakie napotykają badacze tych zwierząt tacy jak Erik Meijaard, który od lat zajmuje się trendami w populacji gatunku, niech świadczy fakt, że jego zdaniem na Borneo może żyć 40–100 tys. orangutanów. Ekolodzy z Sumatry szacują, że na tej wyspie nie przetrwało więcej niż 14 tys. Większość wyginęła z powodu zniszczenia ich naturalnego środowiska – wycinania lasów deszczowych i zakładania na ich miejscu plantacji palmy olejowej (Elaeis guineensis), której owoce są źródłem taniego oleju wykorzystywanego do wytwarzania wielu produktów żywnościowych. Do zagłady wielkich małp przyczynia się jeszcze jeden czynnik. Opublikowany w 2013 r. przez grupę wpływowych naukowców raport ujawnił, że w ostatnich dekadach tylko na Borneo zabito nawet 65 tys. orangutanów. Część dla mięsa przez walczących o przeżycie ludzi. Ale większość dlatego, że zjadały zbiory lub broniły swych dzieci. Pełne wyrazu, zmiękczające najtwardsze nawet serca buzie małych orangutanków sprawiają, że osiągają one wysokie ceny na czarnym rynku zwierząt domowych, zarówno lokalnym, jak i międzynarodowym. Niewiarygodna waleczność samic w obronie potomstwa prowadzi do tego, że praktycznie jedynym sposobem pozyskania młodej małpy jest zabicie jej matki. To podwójna tragedia, w wyniku której znika z naturalnego środowiska nie tylko ta dwójka, ale też potencjalne potomstwo, jakie mogłaby jeszcze wydać samica. W ośrodkach rehabilitacji, takich jak International Animal Rescue znajdujący się niedaleko Parku Narodowego Gunung Palung, stały przypływ osieroconych orangutanków pokazuje, że takie zabójstwa pozostają poważnym problemem. Obecnie żyje w nich ponad tysiąc młodych i choć celem nadrzędnym jest wypuszczenie jak największej ich liczby z powrotem do lasu, efekty ludzkich wysiłków, by nauczyć małpy sposobów przeżycia w deszczowym lesie, nie są jednoznacznie pozytywne. W miarę jak obecny rozkwit badań ujawnia zaskakujący rozrzut w ich zapisie genetycznym, budowie ciała i zachowaniu, w tym początki rozwoju kultury, które mogłyby pomóc nam zrozumieć przebieg naszej własnej ewolucji, pojawiają się nowe zagrożenia. Przez stulecia naukowcy uznawali, że wszystkie orangutany należą do jednego gatunku, ale w ostatnich 20 latach nowe odkrycia dotyczące różnic w DNA, budowie i zachowaniu doprowadziły do uznania orangutanów borneańskich i tych z Sumatry za dwa odrębne gatunki. Oba krytycznie zagrożone wyginięciem. Co ciekawe, niedawno odkryta na zachodniej Sumatrze, w miejscu zwanym Batang Toru, populacja małp jest w rzeczywistości genetycznie bliżej spokrewniona z kuzynami z Borneo niż z innymi populacjami żyjącymi na Sumatrze. To zapewne efekt istnienia wielu fal migracji orangutanów na wyspy z kontynentu. Te z Batang Toru są zresztą zdaniem niektórych naukowców wystarczająco różne od swoich pobratymców, by uznać je za odrębny, trzeci gatunek. Ich licząca niespełna 400 osobników populacja jest zagrożona przez projekt budowy elektrowni wodnej, który pokawałkuje ich środowisko i otworzy drogę jeszcze większej liczbie ludzi, w tym kłusownikom. Co więcej, część populacji żyjących na Borneo uznaje się za osobne podgatunki na podstawie różnic w budowie ciała, sposobu komunikacji głosowej czy przystosowań do środowiska. Różnorodność orangutanów sięga jeszcze dalej – po różnice, których pochodzenie wciąż opiera się naukowemu poznaniu. Ze swej grzędy wysoko w koronach drzew lasu deszczowego Sumatry wielki samiec orangutana imieniem Sitogos skacze na pień martwego drzewa i wykorzystując swoje 90 kg masy, kołysze nim, aż drzewo łamie się u podstawy. W ostatniej chwili Sitogos przeskakuje na pobliską gałąź, podczas gdy pień wali się na mnie z hukiem. Orangutany często tak robią, gdy się wściekną, i są w tym naprawdę dobre. Drzewo nie mogłoby być precyzyjniej nakierowane nawet za pomocą lasera. Samo imię, Sitogos, w używanym w północno-zachodniej części Sumatry języku batak oznacza „Ten Silny”. I rzeczywiście, wielki samiec gapi się na mnie z góry, potrząsa trzymaną w rękach gałęzią i wydaje głęboki gardłowy ryk. „Może i tam, na dole, chadzają sobie sumatrzańskie tygrysy i niedźwiedzie malajskie”, wydaje się mówić, „ale tu w koronach drzew królem jestem ja”. Dzięki ramionom o ponaddwumetrowym zasięgu, długim palcom dłoni i sprawnym stopom Sitogos przemieszcza się w gałęziach, huśtając się niczym Tarzan. Każdy jego ruch naśladuje młoda samica Tiur („Optymistka”), zbliżając się, gdy Sitogos chwilę odpoczywa. O wiele mniejsza i delikatniejsza kontynuuje pościg, choć samiec nie wydaje się zainteresowany. We dwójkę wyciągają się na gałęzi, skubiąc kwiatki i rozłamując podobne do filiżanki młode pędy paproci, by pić zawartą w nich wodę. Gdy on pochyla się w przód, ona czyści mu futro na grzbiecie. Całkiem niedawno Sitogos przeszedł zaskakującą przemianę. Przez wiele lat był niewiele większy od Tiur. I nagle, pod wpływem zalewającego organizm testosteronu, zaczęły mu rosnąć wielkie mięśnie, dłuższe futro, grube talerze policzkowe i wielkie, rezonatorowe podgardle, dzięki któremu jego ryk stał się jeszcze głośniejszy. Sybarytyczna scenka wśród listowia – uwaga i oddanie Tiur oraz dostęp do niej i innych samic w celach reprodukcyjnych – to dla Sitogosa nagroda, ale fizyczne zmiany mają swoją cenę. Gdzieś z oddali dobiega głos innego samca. Sitogos podnosi się jak zaczarowany i rusza w stronę rywala. U wielu gatunków zwierząt wygląd samców zmienia się w okresie dojrzewania, ale u orangutanów ten proces jest szczególnie ciekawy. Nie wszystkie samce wyglądają jak Sitogos: z wielkim cielskiem, talerzami policzkowymi i workiem gardłowym. Wiele zachowuje szczupłą sylwetkę jeszcze długo po osiągnięciu dorosłości, dojrzewając wiele lat później niż rówieśnicy. Niektóre pozostają takie przez całe życie. Leżący u podstaw tego zróżnicowania mechanizm zwany dymorfizmem wewnątrzpłciowym pozostaje jedną z największych tajemnic zoologii. W lasach północnej Sumatry nad miejscową grupą samic kontrolę sprawuje tylko jeden, dominujący samiec z talerzami policzkowymi. Inne samce w tym rejonie pozostają nieduże i nie pojawiają się u nich talerze policzkowe, zapewne po to, by uniknąć konfrontacji, do jakiej nieuchronnie dochodzi, gdy kilka samców próbuje ustanowić swoją dominację (oczywiście do czasu, gdy któryś spróbuje pokonać aktualnego przywódcę stada). Dla mniejszych samców jedyną szansą na przekazanie genów kolejnym pokoleniom jest czajenie się gdzieś z boku, poza zasięgiem „szefa”, i próba kopulacji z jakąś samicą przy nadarzającej się okazji. Z drugiej strony na Borneo talerze policzkowe pojawiają się niemal u wszystkich samców. Wszystkie przemierzają wielkie przestrzenie i żaden nie ma „swojej” grupy samic. Najlepszą drogą do kopulacji jest urosnąć jak największym i włączyć się w rywalizację. Oznacza to jednak więcej pojedynków i więcej urazów. Na szlaku niedaleko stacji badawczej Cheryl Knott widzę dowody takich samczych konfrontacji. Wysoko na figowcu siedzi samiec o imieniu Prabu. Gdy od czasu do czasu spogląda w dół, można dostrzec świeżą ranę kłutą na jego czole i wyszarpany fragment dolnej wargi. Z pewnością uczestniczył w walce, ale wygrał czy przegrał? Gdy mu się przyglądam, podnosi się i wydaje z siebie serię dźwięków znaną jako „długi zew”: skomplikowaną, modulowaną mieszaninę niskich warkotów i gardłowych pohukiwań, które słychać w lesie na milę. Zwykle taki samczy zew nie trwa dłużej niż minutę, ale Prabu ciągnie go przez ponad 5 minut. Zakrwawiony, lecz niepokorny, wciąż obwieszcza swą siłę, zarówno innym rywalom, jak i potencjalnym partnerkom. Zdaniem części naukowców podział wśród orangutanich samców pojawił się częściowo ze względu na różną geologiczną historię dwóch indonezyjskich wysp. Sumatra jest żyźniejsza niż Borneo, gdzie starej, wyjałowionej ziemi brak składników odżywczych niezbędnych dla roślin, a w wielu lasach naprzemiennie występujące lata nasienne, czyli okresy obfitości, i lata niedostatku owoców są normą, co oznacza okresowe braki żywności. Sumatrzańskie orangutany nie muszą podróżować daleko, by znaleźć coś do jedzenia, a i samic jest tu więcej. To pozwala samcom pozostawać na określonym terenie i tworzyć siatkę powiązań. Na względnie uboższym Borneo powstało środowisko otwarte dla wszystkich, poszczególne osobniki wędrują tam na duże odległości, poszukując pożywienia i partnerów tam, gdzie to możliwe. To może wyjaśniać różnice w wykształcaniu się zewnętrznych cech płciowych u samców na obu wyspach, zarazem jednak stawia kolejne, o wiele trudniejsze pytanie. – Skąd sumatrzański samiec wie, że jeśli nawet „zapuści” sobie talerze policzkowe, nie będąc samcem alfa, nie osiągnie sukcesu reprodukcyjnego? – zastanawia się Carel van Schaik, gdy rozmawiamy w jego gabinecie na Uniwersytecie w Zurychu, gdzie wraz z kolegami opublikował już dziesiątki prac naukowych na temat orangutanów. Odpowiedzią na pytanie van Schaika jest rzecz jasna: „samiec tego nie wie”, przynajmniej nie w ludzkim znaczeniu tego słowa. – To nie jest coś, czego można się nauczyć – wyjaśnia badacz. – Musi być jakiś przełącznik, którego czułość jest różna w różnych społecznościach, i musi być do pewnego stopnia zapisany w genach. Pytanie o to, co pobudza u samców przemianę, pozostaje otwarte, po części z tego samego powodu, dla którego badacze orangutanów mają pod górkę w każdej dziedzinie: obiekty ich badań są wciąż tak trudne do obserwacji. Poza fizjologiczną różnorodnością orangutany prezentują też różnice w zachowaniu, przekazywane z osobnika na osobnika i z pokolenia na pokolenie w sposób, który spokojnie można nazwać kulturowym. – W jednym z naszych obozów słyszeliśmy zaśpiew, jakim matki uspokajają dzieci – opowiada mi Maria van Noordwijk, członkini zespołu z Zurychu, który bada matczyną opiekę u naczelnych. – Nazwaliśmy go „chrapanką”. Mieliśmy samicę, którą dobrze poznaliśmy, jeszcze zanim po raz pierwszy urodziła. Następnego dnia po porodzie już uspokajała nim swoje dziecko, a nigdy wcześniej go u niej nie słyszeliśmy. To z pewnością coś, czego nauczyła się od swojej matki. – Naczelne nie powinny być zdolne do nauki wokalizy przez naśladownictwo – mówi Carel van Schaik. – A jednak jeśli nie wierzysz, że to kwestia genów, co – jak sądzę – możemy wykluczyć, bardzo prawdopodobne, że mamy do czynienia z kulturą. To, czym posługują się orangutany, nie przypomina ludzkiego języka, jest w nim jednak i zrozumienie, i uczenie się, i naśladownictwo dźwięków. Gdy badacze obserwują orangutany, dostrzegają coś więcej niż zwierzęce zachowania. W końcu oni wszyscy (a także ja i ty) na wielkiej autostradzie ewolucji naczelnych znaleźliśmy się na tylko troszkę innym rozjeździe niż obiekty ich badań. Przez notatki naukowców i zbiory danych cały czas przebija pytanie: co orangutany mogą powiedzieć nam o nas samych. Odkrycie wszystkich sekretów, jakie kryją się w ciałach i mózgach tych wielkich małp, oznacza zrozumienie całego spektrum przystosowań. – Jeśli każda grupa jest jedyna w swoim rodzaju, nie wystarczy zadeklarować, że będziemy chronić gatunek w kilku wybranych miejscach – mówi Knott. Zagłada każdej z unikalnych populacji oznacza utratę szansy na poznanie jej niepowtarzalnych przystosowań kulturowych i środowiskowych. Spędziłam trochę czasu w terenie z Markiem Ancrenazem, który od 1996 r. kieruje projektem badań i ochrony orangutanów w rejonie Sabah, na północnym wschodzie Borneo. Kilkaset orangutanów żyje tu wzdłuż rzeki Kinabatangan, w wąskim, zdegradowanym korytarzu, wśród wiosek, które z kolei toną w morzu plantacji palm olejowych. Poszatkowane spłachetki drzew w niczym nie przypominają „dziewiczych lasów deszczowych”, z jakimi kojarzy się te małpy. – Jasne, że wolelibyśmy pierwotny, dziewiczy las, ale mamy to, co mamy – wzdycha Ancrenaz. – 20 lat temu nauka była zdania, że orangutany nie przeżyłyby poza lasem deszczowym. To, co tu zobaczyliśmy, zupełnie nas zaskoczyło. Jakim cudem orangutany są w miejscu, w którym nie powinno ich być? Ancrenaz jest jednym z wielu badaczy, którzy sądzą, że krajobrazy zmienione przez człowieka też są ważne dla przetrwania gatunku. – Moim zdaniem to przyszłość bioróżnorodności – mówi. W zachodnim Borneo Cheryl Knott założyła organizację, która współpracuje z lokalnymi społecznościami w kwestiach tworzenia alternatywnych, odnawialnych źródeł utrzymania, zmniejszenia skali nielegalnej wycinki i kłusownictwa oraz zapewnienia edukacji ekologicznej na terenach wokół parku Gunung Palung. W tym samym duchu działa Ancrenaz, który stworzył programy edukacji ekologicznej w szkołach Sabah i lokalnych społecznościach. Współdziała z ludźmi żyjącymi wzdłuż rzeki Kinabatangan, pomaga im zarabiać na orangutanach i innej dzikiej faunie poprzez ekoturystykę i powiązane z nią przedsięwzięcia. Ma nadzieję, że mieszkańcy zaangażują się w ochronę zwierząt. Aby orangutany przetrwały w swojej obecnej różnorodności, rządy i ekolodzy muszą mądrze wybierać miejsca na rezerwaty, odpowiednio nimi zarządzać i właściwie wykorzystywać ograniczone środki. Muszą znaleźć sposób na pokojowe współistnienie gatunku z ludźmi na dwóch wyspach w sytuacji, gdy naturalne środowisko życia orangutanów wciąż się kurczy. – Znam wielu ludzi, którzy starają się ratować te małpy, wkładając w to serce i uczucia, i to jest dobre – mówi Ancrenaz. W lasach Borneo i Sumatry orangutany wciąż zachowują się tak, jak to określiły miliony lat ewolucji. Niektóre z tajemnic ich życia udało się nam poznać. To, czego jeszcze zdołamy się nauczyć, zależy od tego, czy uda się połączyć naukę z ekologią, znaleźć odpowiedzi na pytania, co łączy nas z tymi małpami.
Indonezja przenosi stolicę. Dżakarta tonie
Niestety, według ekspertów władze tego kraju niewiele się nauczyły i budowa nowej stolicy będzie ekologiczną katastrofą.
Dziesięciomilionowe miasto, w którym na każdy kilometr kwadratowy przypada 15 tysięcy mieszkańców dosłownie tonie. Według ekspertów jeśli nic w tej sprawie się nie zmieni do 2050 roku metropolia zniknie pod wodą. Zbudowano ją na bagnistych terenach, przez które przepływa 13 rzek. Wraz z podnoszeniem się poziomu oceanów co roku poziom wody podnosi się tu o około 25 centymetrów. Dodatkowo mieszkańcy codziennie toną w korkach i chmurach smogu. Krajowy rząd zdecydował o wzniesieniu nowego miasta na wschód od wyspy Borneo, około tysiąc kilometrów od obecnej stolicy. W ciągu pięciu lat chce przeprowadzić tam milion urzędników. Jak zapowiedział prezydent Joko Widodo, inwestycja opiewa na 33 miliardy dolarów (i to pewnie na sam początek) i zajmie teren około 180 tysięcy hektarów. Pierwsze prace mają ruszyć w 2021 i potrwać do końca kadencji Widodo, czyli do 2024 r. Getty Images Niestety, jak przekonują eksperci przytaczani przez The Independent, wszystko wskazuje na to, że podczas tworzenia nowego miasta rząd Indonezji popełni wszystkie błędy poprzedniego razu. Choć przekonuje, że będzie dbał o dziewicze lasy i uwzględni je w projekcie urbanistycznym nie brakuje głosów, że może prawdopodobnie najpierw dojdzie do masowej wycinki. Najwyżej potem nastąpi proces zalesiania, jednak naturalne siedliska ulegną nieodwracalnemu zniszczeniu. Już same plany dotyczące dróg wyglądają niebezpiecznie dla coraz rzadszych orangutanów z Borneo, które obecnie i tak są na granicy zagłady z powodu wycinania dżungli pod uprawy palm. Organizacja pozarządowa Forest Watch Indonesia (FWI) opracowała raport, wedle którego w miejscu lokalizacji nowej stolicy znajduje się około 1370 hektarów naturalnych lasów deszczowych. Mimo zapewnień rządu o ekologicznych planach, teren dookoła stolicy już podzielony jest siatka koncesji na wydobycie węgla, sadzenie palm olejowych i wyrąb drewna. Rząd musiałby wycofać te sprzedane już pozwolenia by móc ponownie zalesiać taki teren. Getty Images Dodatkowym znakiem zapytania jest kwestia skąd brać materiały potrzebne do zbudowania nowego miasta? Hendro Sangkoyo, współzałożyciel Szkoły Demokratycznej Ekonomii spodziewa się, że cement najprawdopodobniej będzie pochodził z terenu bogatych w wapń ziem krasu Sangkulirang-Mangkalihat, oddalonych o około 400 kilometrów od przyszłego placu budowy. To teren o powierzchni około 3,5 mln hektarów. Tu pojawia się kolejny problem, bo kras został wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Odnaleziono tu fragmenty sztuki naskalnej naszych praprzodków sprzed 35 tysięcy lat. Dodatkowo region ten ma wyjątkową faunę i florę. Występuje tam wiele gatunków związanych ze specyfiką gruntu (nietoperze, jerzykowate, bezokie ryby). Pojawiają się tam także orangutany uciekające przed ludźmi niszczącymi ich siedliska. Kolejnym znakiem zapytania jest to skąd rząd weźmie energię elektryczną do zasilenia miasta, które za 5 lat ma liczyć 1,5 miliona mieszkańców (przynajmniej). Obecnie nie stosuje się tam odnawialnych źródeł energii, w prowincji Kalimantan na Borneo elektryka opiera się na węglu i ropie naftowej. Rząd zapowiedział, że odniesie się do wszystkich wątpliwości dotyczących ochrony środowiska i w razie czego będzie modyfikować swoje plany. Wydaje się jednak, że bez uważnej obserwacji organizacji pozarządowych oraz partnerów zagranicznych. Błażej Grygiel
Przejdź mostem linowym nad dżunglą na Borneo!
Z tej perspektywy świat wygląda inaczej.
Śmiało! Po drewnianych schodach wdrapujemy się na wysoką platformę ponad drzewami. Widok z góry oszałamia, zachwyca, czasem przeraża. Jesteśmy 41 m nad ziemią! Linowe mosty Canopy Walk w Poring na wyspie Borneo to łącznie 158 m długości, rozwieszone są one pomiędzy trzema ogromnymi drzewami (z gatunku Koompassia excelsa i Shorea). Niesamowity jest fakt, że będąc tak wysoko, jest się dopiero na około dwóch trzecich wysokości tropikalnych drzew. Idziemy pomiędzy liśćmi i gałęziami, ostrożnie stawiając każdy krok. Ze względów bezpieczeństwa na mostach może być jednocześnie zaledwie sześć osób. Nogi drżą, kiedy spoglądamy w dół. Kładki mają szerokość ok. 10–15 cm. Każdy ruch powoduje, że cała konstrukcja zaczyna się huśtać. Świadomość, że wisi jedynie na stalowych linach, sprawia, że w głowie zaczyna się kręcić nie tylko od wysokości. Co więcej, brak tu jakichkolwiek zabezpieczeń. Przed spadnięciem chroni tylko siatka wykonana z konopnej liny, która łączy kładkę z poręczą. Na szczęście niezwykłe widoki, które podziwiamy w drodze, całkowicie odciągają uwagę od ewentualnego zagrożenia. Coś więcej niż adrenalina Ale linowymi mostami chodzi się nie tylko dla adrenaliny. To prawdziwy raj dla ornitologów i miłośników tropikalnej flory. Wśród gałęzi i liści można dostrzec rzadkie gatunki ptaków: bilbila żółtogłowego (Pycnonotus zeylanicus), kurtaczka czerwonogrzbietego (Hydrornis baudii) czy endemiczne: Lonchura fuscans oraz Erythropitta arquata. W Poring można także zobaczyć największy kwiat świata, czyli mierzącą metr średnicy i ważącą do 10 kg pasożytniczą raflezję (Rafflesia keithii). To rzecz jasna niejedyny cud tutejszej przyrody. Rośnie tutaj ponad 5 tys. gatunków roślin, nie licząc mchów. Ponadto obszar ten zamieszkuje 61 gatunków płazów, 100 gatunków ssaków i prawie tyle samo gadów, 200 gatunków motyli oraz 300 gatunków ptaków. Nic więc dziwnego, że w 2000 r. Park Narodowy Kinabalu, na którego terenie znajdują się linowe mosty, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W drodze powrotnej z wycieczki nad drzewami warto pojechać do tutejszych siarkowych źródeł. Wody mają temperaturę od 26 do 60°C i gwarantują znakomitą regenerację po linowym wysiłku. Jak to zrobić? Z Warszawy trzeba dolecieć do Dżakarty, Kuala Lumpur lub Bangkoku, a następnie lokalnymi liniami do Kota Kinabalu. Przejazd do Poring to kolejne 3 godz. autobusem. Nocleg można znaleźć w Poring, jest tu sporo tanich miejsc do spania; w guesthousach i schronisku Sutera Sanctuary na terenie rezerwatu oraz na kempingu Lupa Masa Jungle. Tekst: Dominika Kustosz
Wyjątkowo czułe małpy - smutny los orangutanów z Borneo
Wiemy, że planują swoje dni, mają wspomnienia. Uczą się, kochają i cierpią po stracie bliskich. Są wielkie i łagodne. Orangutany z Borneo potrzebują dziś naszej pomocy.
Ma 10 lat i naprawdę sporo do powiedzenia o świecie. Mały podróżnik zabiera nas na Borneo
„Dziennik łowcy przygód. Extremalne Borneo” to unikalny, zabawny, pełen zaskoczeń i entuzjazmu dziennik z podróży. Pamiętacie czasy, gdy czuliście to samo?
Łowca przygód Uwielbia pisać i podróżować. Na co dzień posługuje się również językiem angielskim (w końcu jest uczniem dwujęzycznej szkoły w swojej rodzinnej Łodzi). I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że w tym roku kończy 10 lat (uwaga, gdy zaczynał pisać bloga planetkiwi.pl miał zaledwie osiem). To właśnie Simon - Szymon Radzimierski – bloger i podróżnik, fan trekkingów i egzotycznych zwierząt. W podróżach towarzyszą mu rodzice, zwani czule: Muńka i Daddy. Oboje prawnicy, prowadzący stabilne życie zawodowe, z natury pozbawione niespodzianek. Jak mówią, Szymon pokazuje im nowy świat. Wobec swojego syna są uważni, ale nie przesadnie opiekuńczy, otwarci na jego potrzeby, gotowi przekuć je w nowe możliwości rozwoju. Podróże planują pół roku naprzód, a wybór kierunku, w jakim polecą zależy od promocji na bilety. Nie kupują tych drogich, nie śpią w hotelach i nie wynajmują luksusowych samochodów. Podróżują z dala od kurortów i pięciogwiazdkowych hoteli, na plaże docierają przez dżungle, a nocleg znajdują w wioskach, w których nikt nie mówi po angielsku. Szymon podróżował już w brzuchu mamy, do dziś zwiedził 30 krajów, jeździł po Europie, obu Amerykach, Nowej Zelandii, Australii, Azji. Na mapie jego podróży są: Laos, Tajlandia, Borneo, Kuba, Filipiny, Dubaj, Etiopia, Argentyna, Oman. Widział lodowce i wulkany, rzeki pełne krokodyli i dżungle pełne węży, wioskę kanibali, targ pływający po rzece, czy siarkowe jeziora. Wszystko opisuje swoimi słowami, z zachwytem, przerażeniem, zaskoczeniem i ciekawością. Szymon Radzimierski to autentyczny, zabawny, bystry chłopak, który nie potrafi za długo usiedzieć w miejscu. W wolnych chwilach najbardziej lubi bawić się z kolegami w tworzenie fantastycznych światów w stylu Gwiezdnych Wojen. Lubi jeździć na rowerze. Ma na koncie książkę - „Dziennik łowcy przygód. Extremalne Borneo” - napisaną na podstawie własnych przygód. Właśnie ukazało się jej nowe, rozszerzone wydanie. Extremalnie między wersami Niezwykły „Dziennik Łowcy Przygód” to unikalny, zabawny, pełen zaskoczeń i odkryć dziennik z podróży. Szymon często przerywa opowieść, bo akurat trafia na węża, przewodnik właśnie oznajmia, że zabłądził w dżungli albo rodzice wołają go na rybną kolację. Czytelnik staje się towarzyszem podróży, wszystko dzieje się teraz, na jego oczach. Nie bez powodu Autor na początku książki prosi „Wpisz swoje imię. Od teraz będziesz częścią naszej ekipy”. I tak się staje. Z książki dowiemy się, czy łowcy głów są niebezpieczni, jak przetrwać tydzień w dżungli bez namiotu i dlaczego nie wolno wnosić do samolotu durianów? Poznamy nosacze, dzioborożce, krokodyle i węże, odwiedzimy pływające miasta i kopalnie diamentów. Dowiemy się, jak powstaje maczeta, gdzie rośnie cynamon, skąd bierze się kauczuk i co oznacza ular lari lurus. Nowe wydanie zawiera „megabonus” – relację Szymona z jego szkolnych perypetii, wzbogaconą wspomnieniami z innych wypraw oraz unikatowy „wywiad z lokalsem” – rozmowę z mieszkańcem Indonezji, "chłopcem z Banjarmasin". - Zdradzę ci też, czy morze może świecić, co robią jednodniowe żółwiki i gdzie snorkelować z nieparzącymi meduzami lub z diabłami morskimi o paszczy większej od twojej głowy. Pamiętaj, każdy może zostać Tarzanem! – zachęca autor. To przede wszystkim fascynujący opis przeżyć żądnego przygód chłopca. Są tu jego emocje, ogromny entuzjazm, zachwyt, przerażenie i ciekawość. Wydawnictwo Burda Książki zaprasza w podróż z Szymonem Radzimierskim, autorem książki „Dziennik łowcy przygód. Extremalne Borneo”. Gotowi na superprzygodę? Książkę można już zamówić na empik.com! Więcej: FB SIMON: facebook.com/planetkiwi FB BURDA KSIĄŻKI: facebook.com/burdaksiazki
Piekło i niebo na ziemi. Na tej wyspie zmieniło się ich życie
"To, co zawsze wydawało się fotomontażem na zdjęciach katalogów agencji turystycznych, zaistniało tuż przed nami" - tak o tym miejscu piszą podróżnicy, którzy podzielili się z nami wspomnieniami i fantastyczną galerią zdjęć
Kiedy po godzinie podróży dopływaliśmy do tej niewielkiej wyspy na zachód od malezyjskiego Borneo, nie mogliśmy uwierzyć własnym oczom. To, co zawsze wydawało się fotomontażem na zdjęciach katalogów agencji turystycznych, zaistniało tuż przed nami. Niezmierzony błękit oceanu, jasnozłote plaże, intensywna zieleń palm, małe przystanie w sam raz na kilka lokalnych łodzi. Przestrzeń, cisza, wolność, jednym słowem raj. Tak nam się przynajmniej wydawało. Zobacz galerię zdjęć Już po kilku chwilach raj ten jednak zaczął odsłaniać przed nami swoje piekielne aspekty. Pierwsze były śmieci. Choć mieszkaliśmy dosłownie 10 kroków od oceanu, wolontariusze organizacji Blue Life, która gościła nas na wyspie od razu powiedzieli – jeśli chcecie popływać (o niczym innym nie marzyliśmy!) musicie iść na drugi koniec wyspy. Tutaj, tuż przy wiosce, to jedno wielkie wysypisko śmieci. I tak było istotnie. Mieszkańcy i mieszkanki wyspy od pokoleń wyrzucali swoje śmieci do oceanu. Problem jest taki, że jakiś czas temu śmieci były organiczne. Teraz to głównie plastik, który przypływ przynosi z powrotem na plaże. W oceanie znaleźć można wszystko – ubrania, torebki, baterie, nawet telewizor. Drugą oznaką piekła okazali się turyści. Masowe wycieczki Chińczyków, którzy przypływali na wyspę o 11.00 i odpływali o 15.00. Cztery godziny hałasu, masowych zdjęć bez respektu dla lokalnych mieszkańców, ale i dla nas. Czasem nagle orientowaliśmy się, że jesteśmy obiektem sesji fotograficznej, czasem ich burzliwa dyskusja zagłuszała nasz intymny kontakt z naturą. Na szczęście 20 minut spacerem, w miejscu w którym pracowaliśmy nad wybudowaniem Green Lounge, wciąż istniała nietknięta przez nikogo plaża, gdzie odizolowani od hałasu i śmieci, kąpiąc się w krystalicznej wodzie oceanu, rozkoszując się świeżymi kokosami i podziwiając jedne z najpiękniejszych zachodów słońca jakie kiedykolwiek widzieliśmy, mogliśmy kontemplować życie nasze i naszej planety. A nie były to kontemplacje szczególnie optymistyczne. Green Lounge to jeden z projektów zainicjowanych przez Blue Life, NGO które wszelkimi drogami stara się ocalić Mantanani przed kompletnym zniszczeniem. Wśród ich programów odnaleźć można takie inicjatywy jak „Alternative Livelihood for Fisher Folks”, “Mantanani Agriculture and Homestay Initiative”, “H2O Help to Offer Clean Drinking Water for Mantanani”. Fred, dyrektor Blue Life: stworzyliśmy Blue Life, ponieważ chcieliśmy rozwinąć ideę eko-turystyki na wyspie Mantanani, a przez eko-turystykę rozumiemy nie tylko przyjmowanie gości i oferowanie im dobrych warunków. Eko-turystyka to również dbanie o przyrodę, społeczeństwo, relacje z lokalnymi mieszkańcami. Naszym celem jest zbudowanie dobrych relacji z lokalnymi społecznościami i przyczynienie się do rozwoju infrastruktury i podniesienia jakości ich życia. Współpraca z lokalną społecznością nie jest jednak prosta i wymaga wiele cierpliwości i zrozumienia. Część mieszkańców/ek nigdy nie opuściła wyspy, trudno im zobaczyć rzeczy z szerszej perspektywy, zrozumieć dlaczego wyrzucanie śmieci do oceanu nie jest najlepszym pomysłem. Fred rekrutuje wolontariuszy do swoich projektów z zewnątrz, gdyż mieszkańcy dla których projekty zostały stworzone, często nie są nimi zainteresowani. A może nauczeni doświadczeniem wiedzą, że większość projektów przerywana jest w połowie. Bo skończyły się fundusze, bo zabrakło entuzjazmu, bo ktoś zmienił plany życiowe. Fred jednak, mimo wielu wyzwań pojawiających się dosłownie każdego dnia, zdeterminowany jest iść do przodu. Fred: Motywacją dla mnie i dla naszej organizacji jest relacja, jaką zbudowaliśmy z lokalnymi społecznościami, to dzięki niej czujemy się odpowiedzialni za kontynuowanie naszych projektów. Musisz pokazać, że traktujesz swój projekt poważnie i chcesz doprowadzić go do końca, do momentu, w którym społeczność może go przejąć i zobaczyć jako swoje własne osiągnięcie. Nie jest to jednak proste. Do codziennych wyzwań zaliczyć można te wynikające z mentalności pracowników, z braku środków, z nieodpowiedzialnego podejścia polityków, którzy pojawiają sie na wyspie od czasu do czasu, obiecują góry pieniędzy i znikają zostawiając mieszkańców w oczekiwaniu na fundusze i z nieumiejętnością zabrania się za własne życie. Niespodziewane zastrzyki gotówki zniechęcają ich do podjęcia własnej inicjatywy, na dłuższą metę odbierają im poczucie sprawstwa, a co za tym idzie również poczucie godności. Ich życie upływa na czekaniu, a większość decyzji podejmuje się za nich. Politycy, ludzie biznesu wykorzystują ich brak edukacji i naiwność do swoich celów, nie mających nic wspólnego z ochroną ludzi czy środowiska. Jakie są tego konsekwencje? Spędziliśmy na Mantanani tydzień. I ten tydzień pod wieloma względami zmienił nasze życie. Otworzył nam oczy na to, co niby wszyscy wiemy, a jednak często do nas nie dociera. Nasza planeta umiera. Nie mamy zbyt wiele czasu. Jeśli będziemy mieli szczęście nasze dzieci, może i wnuki, wciąż będą miały szanse żyć na Ziemi. Najprawdopodobniej jednak, już nasze pokolenie będzie świadkiem destrukcji. Trudno powiedzieć czy najpierw dosięgną nas katastrofy naturalne, czy raczej wojna spowodowana brakiem zasobów. Ziemia umiera. Mamy dużo mniej czasu niż większości z nas się wydaje. To nie pierwszy raz, kiedy słyszymy o zagrożeniu. Dlaczego dopiero na tej niewielkie wyspie naprawdę to do nas dotarło? Prawdopodobnie dlatego, że poza rozmawianiem ze specjalistami w tej dziedzinie, sami tego doświadczyliśmy. Zobaczyliśmy umierający ocean. Oceany dostarczają około 70% tlenu, którym oddychamy. Mniej niż 1/3 tlenu pochodzi z drzew, o których uczą nas w szkołach. Śmierć oceanu oznacza śmierć nas wszystkich. A ocean umiera w zastraszającym tempie. Mantanani jest tego doskonałym przykładem. Więcej rafy koralowej znajduje się na plaży, niż w oceanie. Wokół tej, która przetrwała, wciąż jeszcze pływają jakieś ryby, nie ma jednak porównania z setkami, tysiącami ryb, które powinny otaczać zdrową rafę. A będzie jeszcze gorzej. Więcej turystów/ek, więcej śmieci, lokalne społeczności niszczone przez chciwych inwerstorów. Mantanani bynajmniej nie jest wyjątkiem. Ziemia umiera. Wystarczy sprawdzić naukowe dane. Jak w Matrixie, mamy do wyboru dwie pastylki: możesz wrócić do swojego życia i wierzyć, że to nie Twój problem. Albo połkąć czerwoną pastylkę i podążać za królikiem: sprawdzać, czytać, słuchać, zrozumieć i zaakceptować, że – czy tego chcemy czy nie – taka jest rzeczywistość. Jeśli wybierasz pierwszą opcję, nadal życzymy Ci pięknego życia. Jeśli druga opcja brzmi dla Ciebie rozsądniej, według nas istnieją dwie rzeczy, na których powinniśmy się skoncentrować. Pierwsza i najważniejsza to robić to, co daje Ci szczęście. Teraz, natychmiast! Nie mamy wiele czasu. Rzuć wszystko co musisz i zacznij robić to, co chcesz. Kochaj, doświadczaj, czuj, podążaj za marzeniami, żyj KAŻDĄ chwilą. A gdy to się wydarzy, zacznij zmieniać świat. Przemyśl w co warto zainwestować Twój czas, energię, zasoby. Które działania są kluczowe i naprawdę coś zmienią. Które zmiany muszą wydarzyć się natychmiast. Zadecyduj też czy chcesz rozpocząć swoją własną inicjatywę, czy raczej dołączyć do jednej z tych, które już istnieją. Współpraca jest ogromnie ważna. Potrzebujemy globalnego ruchu, który doprowadzi do globalnych zmian. Nie wystarczy porzucić plastikowe torebki czy segregować śmieci. Wszystko to dobre i właściwie, ale nie zmieni sytuacji, w której jesteśmy.Wszyscy potrzebujemy zacząć zmieniać świat, teraz. To nie wydarzy się samo. Tego nie zrobi za nas nikt inny. To nie jest kwestia dla polityków/czek. To nasze życie. I życie naszych dzieci. Oba opisane powyżej aspekty zakładają zmianę. Wierzymy, że życie ma sens tylko wtedy, gdy podążamy własną drogą starając się pozostawić ten świat lepszym niż go zastaliśmy. Biorąc pod uwagę, że możemy być ostatnim pokoleniem na tej planecie, myśl ta staje się bardziej aktualna niż kiedykolwiek wcześniej. Żyj. Za późno może przyjść szybciej niż myślisz. Dobra wiadomość jest taka, że coraz więcej osób zaczyna to rozumieć. Podróżując dookoła świata widzimy wyraźnie, że nadchodzą wielkie zmiany. Ludzie zaczynają dostrzegać, że nie możemy dalej podążać tą samą drogą jeśli chcemy uratować naszą planetę i nasze życie. Światozmieniacze tacy jak Fred z Blue Life są wszędzie, dosłownie wszędzie. Ale potrzebują naszej pomocy. Pomocy każdej jednej osoby. Razem możemy zrobić tak wiele. Razem możemy wszystko. Fred Weirowski – dyrektor organizacji Blue Life, całym sobą zaangażowany w ratowanie Mantanani. O Blue Life tutaj bluelifeeco.org Źródło: How to (ex)change the world?
Borneo w ogniu. Co z orangutanami? "Nikt nie panuje nad sytuacją"
Tegoroczna pora sucha połączona z celowym wypalaniem obszarów leśnych na Borneo pod nowe uprawy, doprowadziła do największej jak dotąd katastrofy ekologicznej XXI wieku i są już dziś określane mianem „zbrodni przeciwko ludzkości”.
Skutki katastrofy odczuwają dotkliwie dzikie zwierzęta, zamieszkujące pierwotne lasy na Borneo. Wśród nich są orangutany z lasów rezerwatu Mawas, które każdy z nas może ocalić, biorąc udział w specjalnej akcji crowdfundingowej – apeluje organizacja ekologiczna WWF Polska. – Fundacja Borneo Orangutan Survival działa na rzecz ocalenia orangutanów, między innymi w rezerwacie Mawas w centralnej części indonezyjskiej prowincji na Borneo, Kalimantan – mówi Paweł Średziński z WWF Polska. – Ogień zagraża dziś stacji badawczej Tuanan położonej na terenie niezwykle cennych przyrodniczo lasów rezerwatu Mawas, w których żyją orangutany. Potrzebny jest sprzęt gaśniczy, maski, bez których nie da się dziś funkcjonować na wyspie spowitej gęstym dymem, i pożywienie dla ekip gaśniczych. Indonezyjskie władze i służby leśne nie panują już nad sytuacją. W tym roku pora sucha nadeszła bardzo szybko. Już w czerwcu doszło do wysuszenia lasów torfowych. Nałożył się na to proceder wypalania lasów przez osoby indywidualne i firmy, które chcą zakładać kolejne plantacje palm olejowych i pola pod uprawę. Połączenie pory suchej, efektu El Niño i podłożenia ognia przez ludzi, doprowadziło do katastrofalnego w skutkach pożaru. – Nikt nie panuje nad sytuacją – tłumaczy Anna Marzec, prymatolog, doktorantka na Uniwersytecie w Zurychu, która od lat zajmuje się badaniami naczelnych na Sumatrze i Borneo. – Trudno mi oceniać, co dzieje się w innych miejscach. W Tuanan nasz zespół uzyskał kilkudniowe wsparcie od wojska oraz lokalnego departamentu leśnictwa, a mimo to pożary wciąż nie są pod kontrolą. Las, który się pali to zupełnie wysuszony las torfowy. Suchy torf ma to do siebie, że ogień rozprzestrzenia się również pod powierzchnią gleby i stąd tak trudno nad nim zapanować. Nie sposób przewidzieć gdzie wybuchnie kolejny pożar, bo zwyczajnie nie widać w którą stronę zmierza ogień. Sytuację może uratować pora deszczowa, ale ta w tym roku ma przyjść później niż zwykle. Rezerwat Mawas jest jedną z najważniejszych ostoi orangutanów borneańskich. Odnotowuje się tam jedno z największych zagęszczeń osobników tego gatunku, 4,5 osobników na kilometr kwadratowy. Oprócz orangutanów, Rezerwat Mawas stanowi schronienie dla wielu innych rzadkich gatunków zwierząt, w tym pantery mglistej i niedźwiedzi malajskich. – WWF Polska przekazał już na rzecz walki z pożarem równowartość trzech tysięcy dolarów – dodaje Piotr Nieznański z WWF Polska. – Za pośrednictwem akcji crowdfundingowej chcemy zebrać kolejne środki, które przekażemy bezpośrednio Fundacji Borneo Orangutan Survival. Każdy kto chce wesprzeć akcję pomocy Tuanan, może to zrobić już teraz za pośrednictwem serwisu crowdfundingowego https://wspieram.to/ratujorangutany Za sytuację na Borneo odpowiadają również konsumenci z Polski. Pożary są najczęściej rozniecane pod uprawę palmy olejowej. Olej palmowy znajduje się obecnie w większości kosmetyków, wielu produktach żywnościowych, a także jest wykorzystywany w gastronomii i jako biopaliwo. Zamiast tego oleju możemy sięgać po jego lokalne i zdrowsze zamienniki, dostępne w Polsce. Starajmy się też wyeliminować olej palmowy z kuchni, a producentów pytajmy o to, skąd pochodzi olej, który znajduje się w ich produktach i czy posiada odpowiedni certyfikat.
Pożary lasów w Indonezji zagrażają orangutanom [GALERIA]
Najgorszy od 1997 roku sezon pożarów zniszczył siedliska orangutanów i uczynił zwierzęta jeszcze podatniejszymi na śmierć z rąk kłusowników.
Zagrożone wyginięciem orangutany walczą o przeżycie w czasie pożarów, które pustoszą lasy. To najgorszy pod tym względem sezon od 1997 roku. Do tej pory zginęło co najmniej 19 osób, a pół miliona ucierpiało na zdrowiu z powodu dymu, będącego efektem pożarów. Spłonęło ponad 20 tys. km kwadratowych lasu – to więcej niż powierzchnia stanu New Jersey. Pożary wpływają też na klimat – dzień w dzień emitują więcej dwutlenku węgla niż cała amerykańska gospodarka. Tim Laman, fotograf "National Geographic" spędził 10 dni dokumentując wpływ pożarów na życie lokalnych społeczności, a także orangutanów na Borneo. Przez całą podróż nosił maskę, ale i tak skarży się na dolegliwości płucne. – Gruba warstwa mgły pokrywa większość wyspy – mówi. Wiele pożarów zostało wywołanych umyślnie przez rolników, wypalających swoje działki pod założenie plantacji palm olejowych. Te zabiegi – w Indonezji nielegalne – wymknęły się jednak spod kontroli. W wyniku fali gorąca z lasu uciekają orangutany, kierując się w kierunku rzek i innych akwenów wodnych. Stają się tym samym łatwym celem dla kłusowników. Mogą mieć też problemy ze znalezieniem pożywienia. Brian Clark Howard / National Geographic News
W Malezji żyje największa populacja orangutanów. Jednocześnie Malezja to największy światowy producent oleju palmowego. Niestety oba te fakty nie idą w parze.
Borneo od zawsze kojarzyło mi się głównie z dziewiczym ekosystemem lasów deszczowych o niesamowitej bioróżnorodności. Żeby wyrobić sobie zdanie o tym, jak jest naprawdę, wystarczy zamiast lecieć z krańca wyspy na drugi samolotem, przejechać się autobusem, choćby drogą z Kota Kinabalu do Kuching. Trasa liczy nieco ponad 800 km, całymi dziesiątkami ciągną się wzdłuż niej plantacje palm. Autobus jedzie i jedzie, a za oknami wciąż ten sam usypiający, monotonny widok. Nic dziwnego, w ciągu 40 lat obszar uprawy oleju palmowego wzrósł tu 12-krotnie. Malezja jest jego głównym producentem. W objęciach drzew Kiedy ostatnio widziałeś orangutany? – zagaduję, płacąc za zakupy. Haziq kręci głową, że nie pamięta. – Parę miesięcy temu. Wiem, że farmerzy przeganiają małpy, bo te niszczą sadzonki. Często zabijają zwierzęta. Maluchy są oszczędzane; słodkie, zabawne, trafiają do ludzi jako maskotki. Orangutany przywiązują się do terytorium, nie potrafią przenieść się ot tak na inne ziemie z tych, które właśnie zostały wykarczowane i wypalone przez ludzi. – Mogłabym gdzieś kupić młodą małpę? – podpuszczam. – Nie – mężczyzna kręci głową przestraszony. Za handel orangutanami grożą tu dwa lata więzienia i niebagatelne 30 tys. zł grzywny. Karani są zarówno handlarze, jak i posiadacze zwierząt. To czarny rynek, o tym nikt tu ze mną nie pogada. – Chcesz zobaczyć małpy, jedź do Semenggoh – rzuca Haziq i zaczyna dłubać w zębach, co ma oznaczać, że kończy rozmowę. Naturalnie Semenggoh Semenggoh Wildlife Center powstało w 1975 r. To 740 ha dżungli, w której w naturalnych warunkach żyją orangutany. I to jest najlepsze miejsce w całej malezyjskiej części Borneo, aby obserwować te wielkie małpy. Jadę. Z Kuching to tylko 24 km, trzy kwadranse autobusem odchodzącym z miejskiego dworca. Czytam, że na obszarze centrum mieszka 26 orangutanów. Ale tak naprawdę wcale nie ma pewności, ile ich dokładnie jest. Żyją w koronach drzew i tam, wysoko nad ziemią, budują z gałęzi gniazda, odpoczywają w nich i śpią. Kiedy zbiera się na deszcz, szukają schronienia pod parasolami z rozłożystych liści, bo tak jak my, nie lubią moknąć. Każdego dnia zakładają nowe gniazdo. Będąc w ruchu, łatwiej umknąć naturalnym wrogom. Ale od tygrysów i węży dziś groźniejsi są ludzie. Kiedy w końcu zabraknie drzew, które zapewniają schronienie i dają pokarm, gdy wszędzie pojawią się palmy olejowe, orangutany znikną. Według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych IUCN, w Malezji zagrożonych wyginięciem jest 47 z 300 występujących tam gatunków ssaków lądowych, z czego sześć krytycznie. Są to m.in. orangutany borneańskie i sumatrzańskie. Takie jak my Dla odwiedzających przygotowano ścieżkę ciągnącą się równo 1300 m i parę miejsc, z których mogą mieć nadzieję zobaczyć małpy. Wchodzenie do dżungli jest zabronione. To ich dom. Stoję w kilkunastoosobowej grupce. Mży, a strażnicy uprzedzają, że dziś szansa na spotkanie jest niewielka. Małpy lubią przespać taki szarobury dzień. Sama nasuwam kaptur kurtki głębiej na oczy. A jednak po chwili słyszymy szelest liści. A potem je widzę! Są, jak my, podobnego wzrostu i przyglądają się nam uważnie. Nieruchomieję pod spojrzeniem mądrych brązowych oczu. To Nora. Na biodrze niesie malucha; Bako jest jej trzecim dzieckiem. Tu w centrum żyją w stanie półdzikim, brak wokół ogrodzeń i klatek, za to dwa razy dziennie o 9 rano i wczesnym popołudniem, o 15, strażnicy przynoszą zwierzętom kiście bananów, orzechy kokosowe. Jeśli zechcą, zejdą z drzew na ziemię, ale bywa, że nie pokazują się tygodniami. Trzy procent. Tylko tyle różni nasze DNA od kodu genetycznego leśnych ludzi, bo to właśnie w języku malajskim znaczy orang hutan. Jesteśmy do siebie bardzo podobni. Zanim urodzi się młode, mama nosi je pod sercem dokładnie dziewięć miesięcy. Zwykle w ciągu życia ma dwoje, troje młodych. I nie odstępuje ich na krok przez co najmniej pięć, a bywa, że i osiem lat. Uczy, jak przetrwać w dżungli, wspinać się na drzewa, wybierać odpowiednie pożywienie, unikać drapieżników, używać narzędzi. Wściekłe małpy wciągają powietrze przez zaciśnięte wargi, dokładnie jak my. Wiemy, że planują swoje dni, że mają wspomnienia! Zginąć za herbatnika Orangutany, które przejdą rehabilitację w miejscach podobnych do Semenggoh Wildlife Center, potrzebują do życia na wolności terenów niezamieszkanych już przez inne populacje. I to jest kluczowy problem, bo odgłosy karczowania lasów na Borneo niestety nie milkną. Parę lat temu telewizja BBC wyemitowała reportaż Dying for a Biscuit (Umierając za herbatnika) odkrywający, że pomimo protestów niewiele się w tej sprawie zmienia. Olej palmowy jest w ciastkach, czipsach, szamponach, szminkach... Wszyscy go używamy. A dodatkowo globalny popyt wzrasta. Przewidywania FAO (ONZ ds. wyżywienia i rolnictwa) są takie, że do roku 2020 się podwoi, potroi zaś do 2050! Jeśli nie jesteśmy w stanie wyeliminować go z naszego życia, możemy chociaż świadomie wybierać ten, który jest certyfikowany przez RSPO (Roundtable on Sustainable Palm Oil). By mieć gwarancję, że nie pochodzi z terenów przyczyniających się do spadku bioróżnorodności. Wielki koncern Nestlé pod wpływem społecznych nacisków i presji zaczął w końcu używać certyfikowanego oleju palmowego w swoich wafelkach Kit Kat. Wciąż można podpisywać petycje dotyczące certyfikacji upraw palm (więcej m.in. na stronie: www.cmzoo.org/conservation/palmOilCrisis).
Dwie dekady temu na Borneo próbowałem znaleźć przedstawiciela małp z gatunku Presbytis rubicunda.
Las deszczowy wokół Camp Leakey, ośrodka badawczego zajmującego się orangutanami usytuowanego w parku narodowym Tanjung Puting, był wtedy jeszcze absolutnie dziewiczy. Któregoś dnia, po paru godzinach marszu oznaczonym szlakiem, zauważyłem swój cel. A przynajmniej tak mi się zdawało. Zaryzykowałem i zszedłem ze szlaku, jednak przez 45 min wędrówki nie dostrzegłem żadnego tropu. Kierowałem się wskazaniami kompasu, ale po następnych 30 min zacząłem odczuwać poważny niepokój. Miałem wprawdzie latarkę czołówkę, więc byłem trochę przygotowany do marszu w ciemności, ale dżungla po zmroku nie jest przesadnie gościnna. W pewnym momencie ujrzałem przed sobą dziwnie błyszczące metalicznoniebieskie rozlewisko. Gdy podszedłem bliżej, zaczęło drgać, a potem... setki motyli wzbiły się w powietrze. To, co przed chwilą wydawało się tak atrakcyjne, okazało się płaską przestrzenią usłaną świńskimi odchodami, które najwyraźniej miały dla motyli jakiś nieodparty urok. Ruszyłem na południe. Uznałem, że nawet jeśli nie znajdę oznaczonej trasy, prędzej czy później dojdę do rzeki. Opłaciło się. Po pewnym czasie trafiłem na szlak. Sekundy później usłyszałem szelest. Pomyślałem, że może to być jakiś dzik lub kot. Nagle w światło mojej czołówki wkroczyła samica orangutana. Miała znajomą twarz – była członkiem jednej z grup rehabilitowanych w obozie badawczym. Spojrzeliśmy na siebie, po czym małpa wyciągnęła do mnie dłoń i poprowadziła za rękę. Najprawdopodobniej wracała do obozu na wieczór, tak jak ja.
Pamiętam ten dzień. Właściwie nie wyróżniał się niczym szczególnym, ot zwyczajne marcowe przedpołudnie 2007 roku. Ale w redakcji było nam gorąco. Z emocji. Na wielkiej korkowej tablicy rozwiesiliśmy wówczas makietę pierwszego Travelera przygotowanego pod moim okiem. Wcześniej tygodniami rozmawialiśmy nad doborem tematów i zdjęć. Dopieszczaliśmy wszystko. Bo pierwszy numer, jak pierwsza randka, jest niezapomniany. Potem z każdym kolejnym numerem coraz wyżej podnosiliśmy sobie poprzeczkę. Ale redaktor naczelny nie istnieje bez redakcji, czyli ZESPOŁU. To cud, że wszyscy zmieściliśmy się na jednym zdjęciu. (Fotograf musiał się trochę pogimnastykować). Różni nas wiele: temperament, zainteresowania, upodobania kulinarne, rozmiary. A co łączy? To że kochamy i swoją pracę, i podróże. Tego właśnie życzę WAM na Boże Narodzenie. Bo ten numer jest jednocześnie świątecznym. Podwójnie wyjątkowym, ponieważ tym razem to Wy – Nasi Czytelnicy, biorąc udział w konkursie i przesyłając nam swoje teksty i zdjęcia, wykonaliście za nas kawał dobrej roboty. WIELKIE DZIĘKI :-) PS. Następnego Travelera wypatrujcie w kioskach 21 grudnia.
SPIS TREŚCI: Fotoreportaż - Norwegia naturalnie mistyczna PRZEPIS NA POLSKĘ - Polska jest najfajniejsza Szlakiem warszawskich neonów WYWIAD – LUDZIE W DRODZE - Wojciech Jagielski radzi, jak pisać reportaże z krańca świata WYPRAWY ŻYCIA - Hawana Kubański ślub w 48 h PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Bułgaria. Anna Guzik przekonuje, że Złote Piaski to nie wszystko NIEODKRYTE SZLAKI - Zamki Dolnego Śląska w szponach książąt Hitlera ADVENTURE - Słowenia. Rajd przygodowy w klasycznym wydaniu Raport specjalny - Przeżyłam biały szkwał na Mazurach NIEZBĘDNIK - Jak robić zdjęcia z podróży – radzi 10 wybitnych fotografów Świat na patelni. Madryckie przysmaki w robotniczym stylu Igor Zalewski o nowej zimowej tradycji, czyli wyjazdach do Egiptu 10 naj... bardziej oczekiwanych postaci na święta
Przez jego przerzedzone włosy prześwituje łysina. Twarz przeorana zmarszczkami niczym u starego Indianina. Chodzi tak, jakby był na lekkim rauszu. Jedząc, mlaska i cmoka. Robi głupie miny i co jakiś czas wybucha śmiechem, odsłaniając zęby, których stan przemilczę. Taki facet powinien być spisany na straty, tymczasem wszyscy się w nim zakochują.
Robię mu setki zdjęć, mimo że to najbrzydszy mężczyzna świata. To orangutan, a spotykam go na Borneo. Szczerze mówiąc, tylko po to tu przyleciałam... Wyspa jak naleśnik Godzina zero, czyli 7.45 naszego czasu. Na lotnisku w Warszawie czekam na samolot do Monachium. Potem będę czekała na samolot do Singapuru, a potem do Kota Kinabalu na Borneo. Spędzę cały dzień w samolocie. Od samego myślenia o tym puchną nogi. Najwyższy czas, żeby ktoś wymyślił maszynę do teleportacji. Gdzieś nad Oceanem Indyjskim. 10.35 czasu miejscowego. Czyli u nas 4.30 w nocy albo, jak kto woli, nad ranem. Mój mózg jest trochę skołowany. Nie wie, czy jestem głodna już, czy będę dopiero za kilka godzin. Odwracam jego uwagę widokiem za oknem. Prujemy chmury o wyglądzie waty cukrowej. Co chwila prześwituje przez nie ocean. Po nim niczym naleśniki pływają wyspy. Największa z nich to Borneo, trzecia co do wielkości wyspa świata. Z prędkością 800 km/ godz. zbliżam się do celu. Kota Kinabalu, w skrócie KK – stolica malezyjskiej części Borneo. Już sama jej nazwa zapowiada przygodę. Wyspa to przecież kraina łowców głów, dziwacznych roślin i jeszcze bardziej dziwacznych zwierząt, np. małp z wielkimi nosami. Miejsce dzikie i pierwotne, gdzie naukowcy wciąż mają szansę zabłysnąć, odkrywając gatunki nieznane człowiekowi. Niestety KK nie grzeszy urodą. Gdyby ktoś ogłosił konkurs na najmniej ciekawe miasto świata, miałoby szansę na podium. Jego najbardziej malowniczym elementem architektonicznym są „biedadomy” zbudowane na wodzie. Ich lokatorzy dostają ziemię od rządu za darmo, płacą tylko za wodę i prąd, ale w zamian za to muszą bez szemrania przeprowadzić się, gdy ten postanowi sprzedać ich fragment wybrzeża. W KK mieszka 450 tys. ludzi: muzułmanów, chrześcijan, hinduistów, buddystów i animistów. Osman, nasz przewodnik, podkreśla, że panuje tu love and peace. Po prostu raj wciśnięty między tropikalną, deszczową puszczę a morze. Najstarszy budynek KK – wieża zegarowa, pochodzi z 1905 roku, a „stare miasto” to blokowisko wzniesione w latach pięćdziesiątych. Między nimi odnalazł swoje miejsce tzw. nocny market założony przez uchodźców z Filipin. Na pewno do końca życia zapamiętam jego zapach, rzadko co cuchnie równie intensywnie, jak sprzedawane na nim w olbrzymich ilościach suszone ryby. Ale to eldorado nie tylko dla amatorów produktów z długim okresem przydatności do spożycia. Są tu też świeże ryby w rozmiarach, które przyprawiłyby o zawrót głowy niejednego szefa kuchni. Wskazanego przez nas palcem wybranego stwora mogą nam tu usmażyć, zgrillować lub poddusić w egzotycznym sosie. Niektóre ryby wyglądają, jakby zostały wymyślone na potrzeby jakiegoś rozgrywającego się w głębinach horroru. Te morskie potwory poukładane rządkami na ladach, szczerzące do mnie swoje wielkie zębiska przypominające ręczne piły do drewna. Zaczynam doceniać to, że są martwe. Nago, choć w kostiumie Podczas śniadania zdradzam moje ukochane arbuzy dla papai – ależ ona cudownie rozpływa się w ustach! Papaję z kolei rzucam dla soku z mango. Sama już nie wiem, co smakuje bardziej. Szybka decyzja – papaja, arbuz, ananas i sok z mango na śniadanie, obiad i kolację. Jedziemy do gorących źródeł Poring Hot Springs parujących na terenie parku narodowego Kinabalu, reklamowanego jako miejsce z najbogatszą kolekcją roślin na świecie. Od samego początku towarzyszy nam góra Kinabalu, najwyższe wzniesienie między Himalajami a Papuą-Nową Gwineą. Góra raz tonie w chmurach, raz się z nich wynurza, by po chwili znowu zasłonić się woalem niczym muzułmańskie kobiety. Żyjący w jej otoczeniu ludzie z plemienia Kadazandusan wierzą, że jest to miejsce święte, gdzie po śmierci udają się dusze ich bliskich. Uważają się za strażników tej góry. Tymczasem, jak każda wysoka góra, ta również przyciąga wspinaczy. Zgodę na szczytowanie dostaje jednak niecałe 200 osób dziennie, pod warunkiem że wniosek złożą odpowiednio wcześnie - nawet z półrocznym wyprzedzeniem. Temperatura gorących źródeł wynosi ponad 40°C. Niczym niewierny Tomasz wsadzam rękę do wody i… rzeczywiście można się tu rozgrzać, a przy okazji odprężyć i zrelaksować dzięki zawartym w niej minerałom. Panie, głównie muzułmanki, taplają się w niewielkich, parujących basenach kompletnie odziane. W kostiumie kąpielowym, który mam na sobie, czułabym się wśród nich jak ekshibicjonistka. Trupia roślina Wybieram Canopy Walk. Podniebny spacer długości prawie 160 m zaczyna się tuż za basenami. Wystarczy wspiąć się na mosty rozpięte między koronami drzew tropikalnej puszczy, ponad 40 m nad ziemią. Poszczególne ich odcinki rozdzielone są wieżami obserwacyjnymi, które okupują Japończycy, bo oni zawsze są tam, gdzie można zrobić najlepsze ujęcia. Konstrukcja identyczna jak na ? lmach przygodowych, deski powiązane sznurkami. Tyle że na filmach takie mosty zwykle się zarywają, a bohaterowie cudem unikają śmierci. No cóż, mnie tutaj tylko nieźle wytrzęsło. W drodze do kolejnej atrakcji zaliczamy superatrakcję. Jest dla Borneo tym, czym Big Ben dla Londynu, Krzywa Wieża dla Pizy, coc ee shop dla Amsterdamu. Mam na myśli rafiezję, największy i z całą pewnością najgorzej pachnący kwiat świata. Kiedy zakwitnie na czyimś terenie, to tak, jakby bezdzietnej parze urodziło się upragnione dziecko. Szczęśliwy właściciel dzieli się swoją radością z całym światem, bo też i cały świat chce to dziwo zobaczyć, płacąc za tę przyjemność około dziesięciu złotych. Ra? ezja zakwita raz na 5–7 lat i nigdy nie wiadomo, gdzie to się wydarzy. Zapewne gdzieś w pobliżu lian, na których pasożytuje. Nie ma łodygi, korzeni, waży do dziesięciu kilogramów, a zachowuje świeżość zaledwie przez kilka dni. Choć słowo „świeżość” w przypadku rośliny nazywanej trupim kwiatem jest chyba lekkim nadużyciem. Nasz egzemplarz, nie dość że nie ma imponującej średnicy (niektóre osiągają nawet metr!), to jeszcze zdaje się więdnąć na naszych oczach. Pamiątkowe zdjęcia robimy sobie z bardziej imponującą rozmiarami sztuczną imitacją. Badania genetyczne wykazały, że współczesna ra? ezja jest 79 razy większa niż była 46 mln lat temu. To rekordzistka w tempie powiększania rozmiarów wśród wszystkich znanych dotychczas organizmów. Dziś składamy wizytę łowcom głów. Będzie ona pokojowa. Nie mam przy sobie nawet plastikowego noża. Otaczają nas skąpo ubrani, wymalowani w barwy ochronne panowie uzbrojeni w dzidy i dmuchawki. Strasznie na nas krzyczą. Poszturchują. Szarpią. Nie rozumiemy ich. Czego oni od nas chcą – zwariowali czy co? Zbijamy się w kupkę i czekamy, co będzie dalej. Zaczną do nas strzelać zatrutymi strzałami? Odetną nam głowy, a może dadzą krokodylom na pożarcie? W scenariuszu ceremonii powitalnej jest zdecydowanie za dużo przesady. Miało być groźnie, a wyszło śmiesznie. Łowcy głów w bokserkach Dotarliśmy do Mari Mari – skansenu, w którym w rolę pierwotnych mieszkańców Borneo wciela się młodzież z sąsiednich wiosek bądź studenci chcący sobie zarobić na wakacje. Średnia wieku nie przekracza 25 lat. Wszyscy chłopcy odgrywają rolę dzikich, pozbawionych skrupułów wojowników (wizerunek niestety rujnują im wystające spod opasek biodrowych bokserki). Wszystkie dziewczyny to świetne gospodynie, robią wino z ryżu, smażą makaron, malują henną dłonie i pięknie wyglądają w tradycyjnych strojach. Malezyjską część Borneo (wyspa podzielona jest między Malezję, Indonezję i Brunei) zamieszkuje dwa miliony ludzi. Największą grupę etniczną stanowią Dusun, rolnicy zajmujący się uprawą ryżu. Robią z niego wino ryżowe i gdy zwiedzamy ich tradycyjne domostwo, upijają nas nim. Alkoholu wolno nadużywać wszystkim, ale jedynie mężczyźni mogą spać po nim cały dzień. Zaraz obok żyje kolejne plemię (oczywiście mam na myśli skansen). Wyobraźcie sobie dom, w którym jest aż 100 pokoi oddzielonych ścianami uplecionymi z liści, każdy (do dziesięciu metrów długości) zajmuje inna rodzina. W takich dłuuugich domach mieszkają Rungus, bo podobno dzięki bliskiemu sąsiedztwu czują się bezpieczniej. Lundayeh słyną z ubrań, które robią z kory drzew. Bajau częstują nas słodkim makaronem z mąki ryżowej i cukru smażonym na głębokim oleju. Ciasto o konsystencji naleśnikowego przelewane jest przez sitko wprost do garnka z olejem, gdzie zamienia się w złocisty, chrupiący makaron. Wytatuowani Murut to urodzeni myśliwi, dawniej ścinający głowy swoim wrogom, o czym przypomina sztuczna czaszka wbita na pal pod ich domostwem. Oni oczywiście udzielają nam lekcji zabijania za pomocą dmuchawki. Wykonanie takiej blow pipe zajmuje nawet dwa lata. Strzały zatruwają jadem węża. Zgłaszam się na ochotnika. Opanowanie techniki nie jest trudne, gorzej z celnością. Po kilku próbach wiem, że mój cel powinien być nie mniejszy od słonia. Idąc za ciosem, w KK odwiedzamy Monsopiad Cultural Village. Ciągle słyszymy o łowcach głów, a nigdzie nie widzieliśmy ich prawdziwych trofeów! Wioska-muzeum upamiętnia dokonania wielkiego wojownika o imieniu Monsopiad. Był on łowcą głów, który żył 300 lat temu. Tego procederu zabroniono w 1920 roku i tylko podczas inwazji japońskiej zrobiono wyjątek. Łowcy głów znów mogli polować na ludzi, wrogów, Japończyków. Kolekcja czaszek zebrana przez wojownika dowodziła jego męstwa, ale też przynosiła mu szacunek członków plemienia, była trampoliną do kariery. Najlepsi łowcy zostawali szefami wiosek, decydowali o życiu i przyszłości całego plemienia. Spuścizną po Monsopiadzie, czyli właśnie 42 czaszkami podwieszonymi pod sufitem domu i wykorzystywanymi tylko w specjalnych rytuałach, zajmują się jego potomkowie. Nikt oprócz plemiennych szamanów, zwanych bobohizan, nie może ich dotykać. Fotografować już tak, ale tylko ludziom z dobrymi intencjami pozwalają uwiecznić się na zdjęciu. Funkcję bobohizan pełniły najczęściej kobiety. Potrafiły rozmawiać z duchami, a skumulowaną w czaszkach złą moc obrócić w coś pozytywnego. Troszczyły się o zdrowie fizyczne i psychiczne członków wioski. Rodzina potomków to chrześcijanie, którzy wiedzą, jak kontaktować się z duchami. Robią to właśnie przez bardzo już sędziwego bobohizana, który nie ma następców. Wszyscy się zastanawiają, co się stanie, gdy staruszek umrze. Tradycja rozmów z duchami zostanie przerwana. Powstanie konflikt między ludźmi i duchami. Małpy de volaille Płyniemy motorową łodzią po rzece Klias. Jest pięknie, wiatr rozwiewa nam włosy. Przypominają mi się sceny z Miami Vice, tylko nasz pojazd nie jest aż tak ekskluzywny. Zagłębiamy się w wiecznie zielone lasy mangrowe stabilizujące wybrzeże Borneo, splątane korzenie drzew wyrastają wprost z wody. To jeden z najbogatszych ekosystemów na ziemi. Żyje tu wiele zagrożonych wyginięciem zwierząt. My wypatrujemy małp nosaczy. Jak sama nazwa wskazuje, mają one wielkie nosy. Od siebie dorzucę, że przypominają mi one kotlet de volaille przyklejony między oczami. Zakrywa pół twarzy – usta, brodę, niemal sięga szyi. Nosy są największą ozdobą samców. Małpy są też wyjątkowo brzuchate. Ponieważ konsumują toksyczne liście, w żołądkach mają mnóstwo neutralizujących trucizny bakterii. Obserwuję, jak małpie rodziny układają się do snu na gałęziach najwyższych drzew. Tam czują się najbezpieczniej, mają szerokie pole widzenia, które ułatwia im wypatrzenie na przykład polującego na nie pytona. Leśny człowiek Żeby zbudować na Borneo dom, nie wystarczy dostać pozwolenie, zgromadzić pieniądze i wymyślić projekt. Wcześniej trzeba złożyć ofiarę prawdziwemu właścicielowi tego miejsca – lokalnemu duchowi, jakiejś zbłąkanej duszy, która rości sobie prawo do naszego kawałka lądu. Jeżeli nie potraktuje się go z należytym szacunkiem, prędzej czy później zalezie nam za skórę. Uprzykrzy życie, będzie się wyzłośliwiać i mścić. Duchy można przekupić ofiarami spożywczymi z owoców, mięsa, mleka, kurzej krwi. Prośba o dobrowolną eksmisję musi zostać wyrażona przez szamana (ma go każdy dystrykt). Często odcina on kawałek mięsa i rzuca do puszczy. Zastanawiam się, dlaczego duchy są takie małostkowe, samolubne, kapryśne. Jakby nie mogły być miłe i przyjazne. Dlaczego ten drugi świat, w założeniu lepszy, jest równie niefajny jak nasz. Człowiek złośliwy za życia taki sam będzie też po śmierci. To przygnębiające. Ciekawe, czy właściciel Sangri-La Rasa Ria – ekskluzywnego ośrodka położonego nad morzem jakieś 20 kilometrów za KK, też złożył duchom stosowną daninę. Bardzo tu elegancko, kwitną hibiskusy, swoje wielkie liście rozkładają rododendrony. Wszędzie czyściutko, w gustownych restauracjach serwują jedzenie typowe dla całej Azji. Podobno mnóstwo młodych par bierze tu ślub – i to nie tylko Malezyjczyków. Ja jednak nie przyjechałam tu zażywać aromatycznych masaży, delektować się miejscowymi posiłkami, pływać w szafirowym morzu, wylegiwać się pod parasolem na plaży czy wypoczywać w zaciszu supereleganckiego apartamentu, pijąc kawę zrobioną własnym ekspresem. Największą atrakcją resortu są orangutany, sześć maluchów, które są tu karmione i otaczane troską. Większość ma od trzech do czterech lat. Wysłuchujemy krótkiej prelekcji. Można ją zawrzeć w dwóch smutnych zdaniach: człowiek to bestia, ciągle mu mało terenu, jedzenia, zawsze wykorzystuje swoją przewagę. Zawsze skopie lub zabije słabszego. Małpi dom dziecka Na szczęście niektórzy z nas mają też sumienie, a jego wyrzuty prowadzą często do dobrych rzeczy. Jedną z nich jest właśnie ochronka dla osieroconych orangutanów. Maluchy straciły dzieciństwo i matki, ponieważ Borneo to największy producent oleju palmowego na świecie. Ta chlubna lokata ma swoją cenę. Pod nowe plantacje wycinana jest tropikalna puszcza, giną zwierzęta i unikatowe rośliny. Orangutany nie potrafią żyć na otwartej przestrzeni, najlepiej czują się w lesie. Stoimy na platformie, a młody ubrany w zielony uniform człowiek wydaje z siebie dziwne dźwięki. Po chwili rozlega się szelest i trzask łamanych gałęzi, mała włochata kulka przelatuje z jednej gałęzi na drugą, a kilka sekund później ląduje w objęciach opiekuna. To Reg, najodważniejszy i najbardziej przebojowy z maluchów. Kiedy dorośnie, będzie większy i cięższy od każdego z nas. Teraz zachowuje się jak dziecko. Człowiek jednak nie może zastąpić orangutanowi matki, i to nie z powodu braku miłości. Prawdziwa matka uczy malucha wszystkiego, co sama wie o puszczy, m.in. rozpoznawania setek jadalnych gatunków roślin. Opiekuje się nim nawet osiem lat, to rekord w świecie zwierząt. Tej wiedzy nie przekaże im nawet najbardziej oddany człowiek. Bez niej skazane są na dożywotnią niewolę, choć opakowaną w pozory wolności. Zaledwie kilkanaście minut podróży łodzią dzieli Kota Kinabalu od cudownego archipelagu pięciu niewielkich wysepek, które oblewa morze. To Tunku Abdul Rahman Marine Park – rezerwat stworzony, by chronić bogactwo tutejszych raf koralowych. Uchodzą one za jedne z najpiękniejszych na świecie. Zanim zejdę pod wodę, biorę klasycznego drinka z parasolką i w jego towarzystwie wygrzewam się na złotej plaży. Staram się wykorzystać ostatnie minuty wakacji. W pamięci staje mi znane powiedzenie, że wszystko, co dobre, kiedyś się kończy. Ja, choć jestem coraz starsza, wciąż nie potrafię zrozumieć dlaczego. Powierzchnia: 743 tys. km kw. (największa wyspa Archipelagu Malajskiego) Język urzędowy: bahasa melayu (malajski), angielski jest powszechnie używany. Czas: GMT+8 (czas polski GMT+7) Waluta: malajski ringgit (MYR), jeden ringgit to 100 sen, 1 PLN = 1,216 MYR. Na miejscu można także płacić dolarami. Borneo to deszczowa i gorąca wyspa. Temperatura nie spada poniżej 20°C, a jej średnia roczna wartość wynosi ok. 30°C. Opady występują przez cały rok, ale w okresie od czerwca do września jest ich mniej. Wtedy najlepiej wybrać się na wycieczkę. Wiza nie jest wymagana, jeśli chcemy przyjechać na krócej niż 90 dni. Władze imigracyjne nie wymagają od Europejczyków przedstawienia środków finansowych na każdy dzień pobytu. Należy posiadać paszport z okresem ważności co najmniej 6 miesięcy. Na Borneo latają Singapore Airlines (SA). Cena za bilet na trasie Warszawa–Kota Kinabalu–Warszawa przez Frankfurt wynosi około 3,5–4 tys. zł. Plus opłata za wystawienie biletów, która waha się od 80 do 120 zł. Z Polski można dolecieć do Singapuru i dalej do Kota Kinabalu z Warszawy, Gdańska, Krakowa, Poznania, Rzeszowa i Wrocławia przez Frankfurt – dwa rejsy dziennie – oraz przez Monachium, skąd samolot odlatuje także codziennie. Pasażerowie Singapore Airlines mają też możliwość zrobienia stopu w Singapurze, co nie wpływa na koszt przelotu. Pakiet Singapore Stopover Holiday zawiera: nocleg w jednym z 40 hoteli w 6 kategoriach, transfer autokarem z lotniska do hotelu i z powrotem, bilety wstępu do 6 wybranych atrakcji turystycznych, np. Malay Heritage Centre, National Orchid Center czy Jorong Bird Park, nieograniczoną liczbę przejazdów turystyczną linią HOP-ON BUS po głównej strefie turystycznej Singapuru i wiele innych atrakcji, w tym 50 proc. zniżki na posiłki z karty dań w hotelu, w którym pasażer jest zakwaterowany. A to wszystko już od 118 zł dla jednej osoby (w pokoju dwuosobowym). Oferta ważna jest do 31.03.2011. www.singaporeair.com Lotnisko w Kota Kinabalu oddalone od centrum miasta o zaledwie 8 km. Dostać się tam można autobusem (2 ringgity), taksówką (20 ringgitów), można też od razu wynająć samochód. Na wyspie obowiązuje ruch lewostronny, a kultura jazdy Malezyjczyków jest dość wysoka. Na miejscu można bez problemu wynająć samochód. Koszt to ok. 150 ringgitów za dzień z ubezpieczeniem. Honorowane jest międzynarodowe prawo jazdy lub polskie prawo jazdy z załączonym tłumaczeniem na angielski. Komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Autobusy państwowe kursują na drogach lokalnych. Trasy dalekobieżne są obsługiwane przez autobusy prywatne. Nie ma bezpośrednich połączeń promowych między Półwyspem Malajskim a Borneo. Aby dostać się na wyspę, trzeba przepłynąć lokalnym statkiem do pobliskich wysepek. Na wyspie możliwe jest poruszanie się szybkobieżnymi łodziami na rzekach Rejang i Baram. Ceny noclegu na Borneo są umiarkowane. Za noc w hotelu BB zapłacimy 30–50 zł, w trzygwiazdkowym 120–180 zł. Jeśli chcemy mieszkać w luksusowym hotelu o znacznie wyższym standardzie, musimy zapłacić powyżej 300 zł za noc. W niektórych hotelach trzeba dopłacić za klimatyzację. W restauracjach można zjeść chińską zupę, curry z mleczkiem kokosowym, sushi oraz jagnięcinę. Wszystko jest ostro przyprawione, a do wielu potraw podaje się dipy z orzeszków ziemnych. Na Borneo pije się miejscowe piwo Tiger. Posiłek kosztuje 50–70 ringgitów, piwo ok. 7 ringgitów. Borneo jest bardzo bezpiecznym miejscem, jednak aby nie wpaść w tarapaty, trzeba przestrzegać kilku zasad, np. należy zdejmować buty przed wejściem do miejsca kultu religijnego lub prywatnych domów. Sepilok OrangutanRehabilitation Centre to sierociniec, gdzie przebywa ok. 200 orangutanich maluchów. Można je oglądać podczas karmienia, które odbywa się dwa razy dziennie. Bilet wstępu kosztuje 30 ringgitów. Szczepienia ochronne nie są wymagane. Można pić wodę z kranu, jednak lepiej jest kupować butelkowaną. Służba zdrowia jest na niskim poziomie, lepiej udać się do prywatnej kliniki, gdzie wizyta kosztuje ok. 40 zł u internisty do 90 zł u specjalisty. Ambasada RP No 495, 4 1/2 Jalan Ampang 68000 Ampang , Selangor P.O. Box 10052 50704 Kuala Lumpur Malaysia tel. 60-3-42576733, 42576719 fax. 60-3-42570123 e-mail: polamba@tm.net.my
Indonezja leży na 17 tys. wysp, w jej wypadku pojęcie narodowej kuchni należy więc traktować umownie. Podstawowym składnikiem większości potraw jest mleczko kokosowe – właściwie używa się go zamiast wody.
Na Indiach kończy się świat dobrze nam znanych przypraw w proszku, a zaczyna bogactwo aromatycznych past, które charakteryzują kuchnię Indonezji. Są one zawsze przygotowywane ze świeżych składników, ucieranych w drewnianych lub kamiennych moździerzach (tzw. ulekanach). Najważniejsze z nich to: galangal (kłącze podobne do imbiru), trawa cytrynowa, liście kaffiru (tzw. drzewo gorzkiej cytryny), imbir, tumerik (kłącze o pomarańczowym wnętrzu), tamaryszek ( jadalny dopiero w połączeniu z innymi składnikami), bazylia i kolendra (nie mają nic wspólnego z naszymi ziołami). W kuchni często używa się past bumbu – nazwa pochodzi od dźwięku rozchodzącego się podczas rozcierania składników w ulekanach: bum- bum- bum. Jedną z takich past jest kari (nie mylić z curry), zielone, żółte lub czerwone – w zależności od gatunku użytych papryczek chili. Dodaje się je do dań na bazie mleczka kokosowego. Z kolei sambal – również zawierający chili (odmiana królewska łączy aż 20 rodzajów) – dodawany jest do wszystkiego. Od ilości zawartej w nim papryczki zależy, czy potrawa będzie pikantna, czy łagodna. Do wielu smażonych i duszonych dań podaje się ketjap manis, słodki sos sojowy z orzechami i cukrem palmowym. Popularne przyprawy to także trasi (pasta krewetkowa) i sos rybny. Obie (nim trafiły na taśmy produkcyjne fabryk) powstawały w specyficznych warunkach: w przypadku trasi głowy, pancerzyki i ogony krewetek wrzucano do wykopanego na plaży dołu i przykrywano deską bądź muślinem. Po trzech miesiącach sfermentowane odpadki zmieniały się w jednolitą substancję, z której po wysuszeniu robiono pastę. Na patelni zaczynała wydzielać intensywny aromat. Każdemu, kto teraz chce się zmierzyć ze smakami Indonezji we własnej kuchni, życzymy salamat makan – smacznego. Warto wiedzieć Indonezyjczycy stołują się na ulicach. Większości osób nie stać na gotowanie w domu, a kuchnia z warugów, pospolitych jadłodajni, jest tania. Potrawy można kupić za mniej niż dolara, a za 2–3 dolary – zjeść obfity obiad. Dania nie są przypisane do poszczególnych pór dnia – można zjeść to samo na śniadanie, obiad czy kolację. Używa się sztućców, ale jedzenie rękami nikogo nie dziwi. Co więcej, miejscowi głęboko wierzą, że wtedy potrawy dużo lepiej smakują. Uwaga: nie należy jeść lewą ręką i nie wypada odmawiać, gdy częstują.
Na Borneo możesz spotkać małpy, które wyglądają niczym sędziwi mędrcy, powąchać największy kwiat świata, zaprzyjaźnić się z łowcami głów, zdobyć szczyty i głębiny, spłynąć rzeką w dżungli, zaznać luksusu i niewygód. Na tej wyspie na pewno przeżyjesz wspaniałą przygodę!
Na Borneo możesz spotkać małpy, które wyglądają niczym sędziwi mędrcy, powąchać największy kwiat świata, zaprzyjaźnić się z łowcami głów, zdobyć szczyty i głębiny, spłynąć rzeką w dżungli, zaznać luksusu i niewygód. Na tej wyspie na pewno przeżyjesz wspaniałą przygodę! Czysto, nowocześnie. Uprzejmi i mówiący po angielsku urzędnicy imigracyjni, dwupasmowa droga z lotniska, a na niej dużo japońskich aut terenowych, klimatyzowane domy towarowe i świeżo wybudowane apartamentowce. Na billboardach uśmiechnięci Chińczycy wysyłają SMS-y. Gorąco, duszno, parno, szaro i ani śladu dżungli, dzikich plemion czy orangutanów. Jestem w Kota Kinabalu, malezyjskiej, północnej, części Borneo. (Reszta wyspy należy do Indonezji i niewielkiego sułtanatu Brunei). Kota Kinabalu, zwane przez mieszkańców KK, okazuje się nieciekawym betonowym blokowiskiem z knajpkami i tanimi hotelami dla backpackersów. Droższe obiekty wybudowano przy plażach pod miastem albo na okolicznych wyspach. W KK najciekawszy jest chyba ożywający wieczorem targ filipiński, który swą nazwę zawdzięcza królującym tu, legalnym bądź nie, emigrantom z tego kraju. Wśród straganów z egzotycznymi owocami i warzywami można zjeść równie egzotyczną świeżą rybę z rusztu oraz wszelkie możliwe wyroby rzemieślnicze. Na Borneo rozwój przemysłu drzewnego, kopalnie rud miedzi, cyny, boksytu i żelaza i stale rozrastające się plantacje palmy oleistej doprowadziły do znacznej poprawy sytuacji ekonomicznej jego mieszkańców. Właściwie nie ma tu bezrobocia, zarobki są coraz lepsze. Teraz nawet krajanie z kontynentalnej Malezji nie mogą przebywać na wyspie dłużej niż dwa miesiące, chyba że otrzymali specjalne zezwolenia na pracę. W stanie Sabah, w którym leży KK, przy drewnianych domach na palach cumują łodzie ze 100-konnymi silnikami, obok parkują najnowsze modele dżipów. Tradycyjne wsie, kampungi, znikają w szybkim tempie i ustępują miejsca nowoczesnej architekturze. Nie ma się co temu dziwić – w końcu już za panowania Brytyjczyków Borneo nadawało ton rozwoju wielu azjatyckim ośrodkom. W ówczesnej stolicy, Sandakanie, założono jedną z pierwszych linii telefonicznych w Azji (po Hongkongu i Szanghaju). Wynajętą łodzią płynę do osady na wysepce Pulau Gaya oddalonej o kilka kilometrów od KK. Jeszcze 10 lat temu zamieszkiwało ją około 25 tys. filipińskich uchodźców, ale ich liczba gwałtownie spadła po tym, jak malezyjski rząd przeprowadził akcje wysiedleńcze. Życie wioski tradycyjnie toczy się na dwóch poziomach: dołem pływają łodzie, kobiety piorą i zmywają naczynia, dzieciaki pluskają się w wodzie. Nad nimi rozpościerają się wąskie deski-deptaki, które mają zaledwie szerokość stopy i niepokojąco się uginają. Wygląda na to, że tutaj mieszkają sami cyrkowcy. Kroki trzeba stawiać szybko i pewnie, sekunda nieuwagi może zakończyć się, w najlepszym razie, kąpielą w morzu. Krążą plotki, że na wyspie rezydowali terroryści, ale nawet jeśli tak było, lub jest, spotykam się wyłącznie z serdecznością i gościnnością. Po drugiej stronie Pulau Gaya wybudowano na palach kilkanaście eleganckich willi, a goście wożeni są motorówką na prywatną plażę. Pełen luksus: na życzenie serwowane są tam kolacje przy zachodzącym słońcu. Granitowa góra Kinabalu wyrastająca spośród płaskiej dżungli podsyca moją ciekawość. To jedno z najwyższych wzniesień w Azji Południowo-Wschodniej (4101 m n.p.m.) ambitnie obrałem za cel mojego pierwszego trekkingu. Wcześniej zarezerwowałem pobyt w Parku Narodowym Góry Kinabalu i dostałem płatne zezwolenie na wejście na szczyt (razem z przewodnikiem, ubezpieczeniem kosztuje ono około 170 zł). Teraz przy bramie ośrodka w pół godziny załatwiam wszelkie formalności. Przewodnik formuje grupę i każdemu wręcza imienny identyfi kator. Po powrocie czekają na nas certyfi katy zaświadczające o zdobyciu góry. Startujemy z wysokości około 1000 m. Jest parno i wilgotno. Przedzieramy się przez bambusowe zarośla, kluczymy wśród wielkich paproci i rododendronów. Ten otaczający nas gąszcz skrywa ponad połowę istniejących na świecie rodzin roślin. Storczyki mienią się kolorami, a największy z mięsożernych dzbaneczników może podobno pomieścić kilka litrów wody i zabić zwierzę wielkości szczura. Po kilku godzinach zaczyna padać deszcz. Chwilę później już wieje i zacina, a temperatura z 40° spada do 20°C. Nocujemy w schronisku na wysokości 3100 m n.p.m., a o 3.00 nad ranem ruszamy dalej. Trzymając się lin, mozolnie, niemal w mroku, trawersujemy kolejne odcinki biegnące po szarej, nagiej skale. Dygocząc z zimna, wyobrażam sobie maratończyków, którzy każdego roku w zawodach Mount Kanibalu Climbathon pokonują tę trasę w niespełna cztery godziny. A my robimy co w naszej mocy, by wrócić do schroniska, zanim popołudniowy deszcz zamieni granit w ślizgawkę... Na szczycie szaleje porywisty wiatr. Wtuleni w siebie i w granitowe głazy czekamy na świt. Wraz z pierwszymi promieniami słońca wiatr milknie i kilkaset metrów pod nami ukazuje się wspaniale oświetlona z góry gruba warstwa chmur. Schodzimy do bazy. Podnosząca się chmura odkrywa przed nami tętniącą życiem dżunglę. Kąpiel w gorących źródłach Poring, bijących na terenie Parku Narodowego Góry Kinabalu, podobno doskonale działa na zmęczone po wysiłku mięśnie. Wskakuję do basenu i próbuję się zrelaksować. Otoczenie jest rajskie – lecznicze źródła obudowano kompleksem dla turystów, do którego należą farma motyli, ogród botaniczny z 1200 gatunkami storczyków i ptaszarnia. Szkoda tylko, że wszystko cuchnie siarką niczym piekielne czeluście. Z serwowanych tu atrakcji wybieram spacer po kładkach zawieszonych 40 m nad ziemią między drzewami lasu deszczowego. Grzechem byłoby nie skorzystać z szansy oglądania okolicy z perspektywy orangutana. Ta ruda włochata małpa żyje tylko na Borneo i sąsiedniej Sumatrze, na ziemię schodzi niechętnie. Kolejnego dnia wyruszam do najdzikszej części malezyjskiej dżungli. Przez parę godzin jedziemy samochodem terenowym przez plantacje palmy oleistej, potem nad rzeką Kinabatangan przesiadamy się na łodzie. Po dwóch godzinach docieramy do obozowiska składającego się z kilku drewnianych chatek. Jesteśmy w samym sercu dżungli. Umawiamy się z właścicielem łodzi, że za kilka dni damy znać, kiedy ma po nas przyjechać. Wieczorem przy ognisku nad rzeką grillujemy ryby, warzywa, gotujemy ryż. 200 m dalej mały orangutan przygotowuje sobie posłanie na jednej z bujnych koron drzew – małpy te każdego dnia nocują w innym miejscu. Są olbrzymie. Samce, które z zasady są mało towarzyskie, mogą osiągać 180 cm wzrostu i masę ponad 100 kg. Gdyby oceniać iloraz inteligencji na podstawie mimiki, orangutany mogłyby uchodzić za najmądrzejsze istoty świata. Z przerzedzonymi czuprynami i ciągle zafrasowanym obliczem wyglądają niczym mędrcy spędzający czas na rozważaniach nad istotą życia. Niestety, tym łagodnym z natury zwierzętom grozi zagłada. Ludzie porywają na sprzedaż dzieci małp i co roku drastycznie zmniejszają ich terytorium, wycinając dżunglę. Osierocone orangutany (młode stają się samodzielne dopiero, gdy osiągną ósmy rok życia) są przewożone do rozsianych na całym Borneo ośrodków badań. Kiedyś sam przez godzinę bawiłem się w jednej z takich placówek z maluchami, które zachowywały się jak ludzkie dzieci. Znowu leje. Na Borneo deszczowych jest około 270 dni w roku. Gdy przestaje padać, natychmiast robi się parno i gorąco nie do wytrzymania, więc z dwojga złego wolę, jak pada. Po dżungli poruszamy się drewnianym dwuosobowym czółnem i wyprawiamy się na kilkugodzinne spacery. Jestem z Chrisem, 40-letnim malajskim przewodnikiem. Żyje tu samotnie, ma kilka domów, łodzi i od czasu do czasu przyjmuje gości z „innego świata”, naukowców poszukujących nowych gatunków, wybitnych fotografów. Pokazuje mi National Geographic z artykułem poświęconym małpom nosaczom, którym smętnie zwisa wydatny narząd powonienia, dedykacją dla niego za trud i poświęcenie podczas przeprawy przez tropikalną puszczę. Chris nie może się nadziwić, że ktoś „obcy” na własne życzenie przyjeżdża tutaj na dwa miesiące, żeby robić zdjęcia. Z rozbawieniem wspomina transport kilku skrzyń sprzętu fotograficznego łodzią: Me not important, my cameras very, very important! – naśladuje fotografa NG. O wschodzie słońca wypływamy posłuchać odgłosów dżungli. Suniemy przez mgłę unoszącą się nad wodą. Gdy zaczyna opadać, najpierw dostrzegamy soczyste zielone liście, a potem kolorowe kwiaty. Zwierząt spotykamy niewiele: kilka makaków i wielką śpiącą zamyśloną sowę. Chris w ciągu dwóch godzin wiosłowania wypowiada tylko jedno zdanie: – Moja wyspa zmienia się, słonie przychodzą coraz rzadziej, nosorożca nie widziałem już od lat. – Za to później opowiada, że tutaj niemal w każdej rodzinie ktoś zajmuje się wyrębem rzadkich gatunków drzew, że to ciężka praca i jest dużo wypadków. Ale za jedną dobrze ściętą sztukę można dostać nawet 200 dolarów, czyli więcej niż średnią pensję. Samolotem lecę z KK do Parku Narodowego Mulu. Nie ma tu osób zwiedzających w pojedynkę, same grupy turystów. Postanawiam dotrzeć do największej atrakcji tego miejsca – tajemniczych pinakli. Droga tam i z powrotem zajmuje mi pół dnia, ale 50-metrowe bajkowe, wapienne iglice, które przebijają się ponad tropikalną roślinność, sprawiają, że zapominam o ciężkiej zadyszce. Nie przeszkadza mi nawet, że mogę podziwiać je tylko z małego zatłoczonego tarasu widokowego. Do Parku Narodowego Niah z kompleksem wspaniałych jaskiń również docieram samolotem. Po raz kolejny zaskakuje mnie profesjonalizm tutejszej branży turystycznej. Na terenie parku wszystko oznakowane w sposób amerykański, tyle że w dwóch językach. Przez dżunglę do jaskiń prowadzą wygodne drewniane pomosty. W grotach w oczy rzucają mi się przymocowane do sufitu długie drewniane pale. Do czego służą? Okazuje się, że w sezonie wykwalifikowani pracownicy dokonują ekwilibrystycznej sztuki zbierania z nich ptasiego guano, przysmaku dodawanego do zup. Szczególnie ceniony jest on w Chinach i w Japonii. Kilogram guano na czarnym rynku osiąga zawrotne ceny. W drodze między Niah a rzeką Ai kierowca wynajętego przeze mnie dżipa zatrzymuje się przy drewnianym znaku z napisem „Raflezja”. Ten największy na świecie kwiat ma prawie metr średnicy. Rozkwita rzadko, a jego mięsiste i purpurowe płatki mogą przetrwać najwyżej tydzień. Potem zaczynają gnić, wydzielając woń rozkładającego się mięsa. Smród przyciąga mrówki i inne owady, które wchodzą na kwiat i w ten sposób go zapylają. Idziemy szukać kolejnych zwalistych 10-kilogramowych okazów. Te gnijące oczywiście omijamy szerokim łukiem. W regionie rzeki Ai mieszka słynne plemię Ibanów, legendarnych łowców głów. Choć Malezję zwiedzam od ponad dwóch tygodni, aby do nich dotrzeć, kolejny raz muszę pokazać paszport i dostać pieczątkę. Od kilku godzin płynę w drewnianym czółnie rzeką Rjang, a przewodnik opowiada mi, że wioskę Ibanów tworzy jedno domostwo – 30–40-metrowy drewniany budynek na palach, longhouse, w którym w wydzielonych pomieszczeniach może mieszkać od kilku do nawet 50 rodzin. Kiedy koło południa dobijamy do osady, panuje w niej cisza i spokój. Dzieciaki śpią w hamakach. Ale już wieczorem, gdy rodziny schodzą z pól, robi się gwarno. Poszukuję wzrokiem charakterystycznych rytualnych kwiatów, wytatuowanych na plecach starszych mężczyzn. Do lat 60. XX w. Ibanowie mordowali przedstawicieli sąsiadujących plemion, a trwały malunek na plecach był nagrodą za przyniesienie ściętej głowy. Symbolem męskości był również tatuaż na grdyce. Do tej pory pod sufitem longhouse'a gdzieniegdzie wiszą ludzkie czaszki, mające zapewniać wiosce bezpieczeństwo. Jako że dobry zwyczaj nakazuje pojawić się z prezentami dla wspólnoty, przybywam z papierosami, chipsami, warzywami i owocami. Szef wioski uroczyście dzieli podarki między rodziny. Gdy tradycji staje się zadość, mieszkańcy porywają mnie do rytualnego tańca. Zaczyna się impreza. Jej stałym elementem są trzykrotnie powtarzane toasty: u-haaa, u-haaa, u-haaa! Wydawałoby się słaby ryżowy bimber tuaku potrafi ściąć najmocniejszą nawet głowę... Teraz już się nie dziwię, że trwający około tygodnia festiwal obfitości uchodzi za jedną z największych balang w dżungli Borneo. Po dwóch dniach spędzonych w towarzystwie Ibanów organizm podpowiada mi, że powinienem odpocząć. Wybieram pięknie położony longhouse Hiltona. Cudownie jest pływać w luksusowym basenie zatopionym w samym środku dziczy… Kuching to chyba najmilsze miasto na całej wyspie. Nowoczesne, malowniczo położone nad rzeką, bogate i bardzo spokojne. Są tu: chińskie świątynie, fort, kolonialne rezydencje, wspaniałe ogrody, hotele i restauracje z pysznymi owocami morza. Kuching to także raj dla miłośników pamiątek. Poza tradycyjnym rzeźbionym kotem, symbolem miasta, sprzedaje się tu atrybuty plemion zamieszkujących Sabah i Sarawak (stany należące do Malezji): oryginalne długie drewniane dmuchawki, tarcze wojowników, rekwizyty szamanów oraz meble wykorzystujące ornamentykę plemienną. W kilkunastu sklepach na głównej ulicy można płacić kartą, a nawet zamówić transport zakupów do Polski. Niedaleko stąd znajduje się niewielki i bardzo stary Park Narodowy Bako. Dostać się tam można tylko od strony wody, najlepiej wcześnie rano, przed przypływem. Wynajmuję łódź i przez dwa dni zwiedzam dobrze przygotowane urokliwe szlaki i dzikie plaże. Czas na ostatnią wyprawę w głąb lądu. Tym razem w górę rzeki Rejang nowoczesnymi, smukłymi, krytymi łodziami zmierzamy do Miri, gdzie przypadkiem trafiamy na coroczny piknik mniejszości etnicznych, zamieszkujących Borneo. Niestety, festiwal przypomina nasze imprezy odpustowe z taką różnicą, że tutaj na ogromnej huśtawce z liny buja się kilka osób i można wziąć lekcję chińskiej kaligrafii. Poznałem tam panią Marię, Polkę, która zakochała się w Malaju służącym w regimencie brytyjskim i w 1946 r. przyjechała na Borneo na stałe. Po miesiącu spędzonym na wyspie, czasem w luksusie, czasami w dziczy, i po przyjemnych niespodziankach, jakie mnie tu spotkały, jestem pewien, że jeszcze tu wrócę. Zobacz również: Indonezja - Przewodnik, Malezja - Przewodnik Nasza społeczność też tam była Zajrzyj do galerii: Stwór z Borneo Borneo i orangutany Borneo
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Malezję i Borneo.
Powierzchnia: 743 tys. km2. Największa wyspa Archipelagu Malajskiego. Jej północna część (stany Sarawak i Sabah) należy do Malezji. Język: Językiem urzędowym jest bahasa melayu (malajski). Angielskiego używa się powszechnie. Liczne grupy etniczne mówią swoimi własnymi językami i dialektami. Wszystkie rozkłady jazdy na dworcach kolejowych i autobusowych oraz tabliczki z nazwami ulic mają również napisy w języku angielskim. Waluta: Malajski ringgit (MYR). Jeden ringgit to 100 sen. 1 PLN = 1,216 MYR Przy pobytach nieprzekraczających 90 dni nie ma obowiązku posiadania wizy. Od turystów z Europy władze imigracyjne nie żądają przedstawienia środków finansowych na każdy dzień pobytu. Średnia temperatura przez cały rok wynosi ok. 30°C i właściwie nigdy nie spada poniżej 20°C. W malezyjskich prowincjach Borneo występują dwa monsuny: północno-wschodni oraz południowo-zachodni. Na Sarawaku, gdzie pada najsilniej, opady są najwyższe między październikiem a marcem. Nie ma bezpośrednich lotów z Polski do Kota Kinabalu i Kuching. Najlepsze połączenia lotnicze do KK są z Frankfurtu i Londynu z przesiadkami w Kuala Lumpur lub Singapurze. Najtańsze bilety kosztują ok. 4000 zł wraz z opłatami lotniskowymi. Obowiązuje ruch lewostronny. Ze stanu Sarawak do Sabah trzeba jechać przez Brunei. Autobus: komunikacja działa sprawnie. Autobusy państwowe kursują na liniach lokalnych, a trasy dalekobieżne obsługują przewoźnicy prywatni. Codziennie jest wiele połączeń między Sibu, Bintulu i Miri. Samochód: kultura jazdy Malezyjczyków jest dość wysoka. Łatwo jest wypożyczyć auto. Najtańszy i najpopularniejszy w tym kraju proton saga (pojemność 1,3 dm3) kosztuje ok. 150 MYR za dzień (900 MYR za tydzień), nie ma limitu kilometrów. Cena pokrywa też ubezpieczenie i autocasco. Statek: Nie ma regularnych połączeń promowych między Półwyspem Malajskim a Borneo. Lokalne promy i statki kursują z półwyspu na wysepki w pobliżu wybrzeża Borneo i na rzekach w Sabahu i Sarawaku. Po Rejang i Baram pływają szybkie statki pasażerskie. Tam, gdzie nie mogą one dotrzeć, pływa się łodziami z silnikiem, co znacznie podnosi koszty wyprawy – ceny paliwa w mało dostępnych miejscach Borneo są wysokie. Nocleg w hotelu B&B kosztuje 30–50 zł, w trzygwiazdkowym od 120 do 180 zł. Amatorzy pełnego luksusu muszą wyłożyć powyżej 300 zł. Malezyjczycy uwielbiają jeść, w kuchni korzystają z doświadczeń swoich sąsiadów, oryginalnie je modyfikując. Serwują więc indyjskie curry z mleczkiem kokosowym, chińskie zupy z makaronem, a do wielu potraw (m.in. do satay – mięsa z rożna) dodają słodkie dipy z orzeszków ziemnych. Zamiast wieprzowiny jedzą mięso kozie i jagnięcinę. Należy zdejmować buty, gdy wchodzi się do miejsc kultu religijnego lub do domów prywatnych. Podczas zwiedzania obiektów religijnych nogi i ramiona powinny być zakryte (także u mężczyzn). Poza basenem nie należy nosić krótkich spodni. Tylko prawą ręką powinno się jeść, dawać coś czy kogoś dotykać. Lewa ręka jest uznawana za nieczystą. Nie ma zwyczaju wręczania napiwków, w restauracjach i hotelach dolicza się do rachunku 10 proc. za obsługę. Różnica czasu w Malezji w stosunku do Polski wynosi plus siedem godzin. Do Malezji najlepiej zabrać dolary amerykańskie, ale nie powinno być również problemów z wymianą innych popularnych walut. Banki działają sprawnie. Waluty można wymieniać w kantorach, bankach, hotelach i większych sklepach. W miastach dostępne są bankomaty, w wielu placówkach można płacić kartami kredytowymi. W przeciwieństwie do innych krajów azjatyckich w Malezji nie należy się targować przy zakupie artykułów codzienne-go użytku. Co innego podczas kupowania pamiątek, nawet jeśli mają wywieszkę z ceną. Z Borneo warto przywieźć drewniane rzeźby, rękodzieło plemienne, wyroby z plecionki. Kraj uchodzi za jeden z najbezpieczniejszych w Azji Południowo-Wschodniej. Można pić wodę prosto z kranu. Bezpieczniej jednak kupić mineralną w plastikowych butelkach. Lecznictwo państwowe jest stosunkowo tanie, ale na niskim poziomie. Usługi lekarzy prywatnych są płatne, łatwo dostępne na bardzo dobrym poziomie. Ceny: od 40 zł za wizytę u internisty, 90 zł za poradę specjalisty. Nie są wymagane szczepienia ochronne; www.szczepienia.pl. www.mymalaysiaparadise.com www.borneoexpress.com http://borneoinformation.blogspot.com Zobacz również: Malezja - przewodnik
Myśl o wyprawie chodziła nam po głowach od dłuższego czasu, ale ciągle coś nas trzymało na miejscu. Konflikt marzenia–rzeczywistość coraz bardziej narastał. W końcu postawiliśmy na marzenia. Zapadła decyzja: bierzemy dziekanki i jedziemy „Dookoła świata”! Jak? Autostopem! Najciekawiej i najtaniej – w tej kwestii nie było żadnych wątpliwości.
Później poszło błyskawicznie. Przypadkowo znaleziona oferta lotu na Wielkanoc do Tajlandii w bardzo dobrej cenie, z wylotem za trzy dni, telefon do rodziny z przeprosinami, że święta spędzimy z nimi za rok, bo na te akurat lecimy do Bangkoku. Wielkie zdziwienie, masa emocji, niepewność, ale też wiara. Z sercami pełnymi nadziei rozpoczęliśmy naszą „podróż za jeden uśmiech”. Autostopem przez Tajlandię pomogła nam przedostać się... policja. Uczynni panowie w służbowych mundurach, z gwizdkiem i lizakiem w ręku stawali na środku drogi i zatrzymywali samochody. „Do Suhrat Ahni? To jeszcze dwóch pasażerów na pakę. Jazda!”. Tak musiała wyglądać rozmowa, bo zaskoczeni kierowcy nie śmieli odmówić, a my błyskawicznie przemknęliśmy przez ten kraj, przesiadając się przy kolejnych posterunkach. Spieszyliśmy się, by więcej czasu spędzić w Malezji, na Borneo. Tam odebraliśmy pierwszą porządną lekcję pokory. W malezyjskiej Taman Negara, najstarszej dżungli świata, dostaliśmy w kość jak nigdy. Trzydniowy trekking po dżungli okazał się bliski granic naszych możliwości. Wydeptany przez turystów główny trakt powoli znikał – zwężał się i dziczał. W końcu stał się rwącą wątłą ścieżką. Na drodze pojawiły się potężne pnie zwalonych drzew, na które trzeba było się wspinać albo pod nimi czołgać. Musieliśmy też pokonywać głębokie parowy strumieni spływających do rzeki. Marsz zmienił się w niekończącą się wspinaczkę góra–dół–góra, ze ścieżki przez strumień i z powrotem na ścieżkę. Do tego duchota, oblepiająca wilgoć, robactwo, pijawki i nasze błędy w zaprowiantowaniu (za mało jedzenia i wody pitnej). Spaliśmy w kryjówkach do obserwacji zwierząt, za bardzo zmęczeni, by je oglądać, i zbyt zmęczeni, by reagować na śpiące z nami pająki, szerszenie i szczury. Było na tyle źle, że nie poruszaliśmy tego tematu. Potem przestaliśmy poruszać jakiekolwiek inne. W milczeniu ciągnęliśmy noga za nogą, by dotrzeć do końca szlaku, do resortu i siedziby Parku Taman Negara. Ostatnie 1,5 km pokonaliśmy drogą wodną – wskoczyliśmy do łódki strażników parku. Spokornieliśmy. Przekonaliśmy się, że żyjąc w miastach, straciliśmy respekt dla natury. Odkryliśmy też, że z serca najstarszej dżungli świata można wydostać się autostopem, bo do Kuala Tahan, przy którym mieści się resort, dojeżdża lokalny autobus! W Singapurze staraliśmy się dostać na statek płynący na Borneo, ale dużo prościej i taniej okazało się kupić bilety na lokalny przelot z Malezji na wyspę. Zrobiło się naprawdę egzotycznie. Coraz bardziej oddalaliśmy się od turystycznej ścieżki i coraz więcej uczyliśmy od mieszkańców. Przy granicy malezyjsko-indonezyjskiej trafiliśmy do pewnej chaty. Dom trzymał się w jednym kawałku chyba głównie dzięki sile woli jego mieszkańców. Konstrukcja z paru desek i pogiętej blachy falistej stała na czterech szczudłach w kożuchu błota i śmieci. Obok przycupnęły dziesiątki podobnych pająkowatych straszaków. Sterta odpadów pokrywała okoliczne krzaki i brzeg – morze zabierało je w czasie odpływu, a nowe śmieci wypadały z domów przez okna. To ekologia na rajskiej wyspie Borneo. Kampung Air (Wioska na Wodzie) – bez prądu, kanalizacji i wody pitnej – to rzeczywistość ludzi pracujących przy obsłudze turystów w eleganckich kurortach, np. światowej sławy Sipadan. W chacie spało na podłodze dziewięcioro dzieci. Wchodząc do środka w całkowitej ciemności, staraliśmy się nie nastąpić na żadne z nich. Dwudziestoletnia Sandra, pani domu i najstarsza z rodzeństwa, pracowała z mężem od świtu do nocy, by utrzymać rodzinę, posłać najmłodsze dzieci do szkoły i jak szczęście się kiedyś do nich uśmiechnie – kupić mały generator prądu. Ci właśnie ludzie, widząc, że nie mamy gdzie spać, zaprosili nas do siebie na nocleg. Spędziliśmy z nimi prawie tydzień. Z podziwem patrzyliśmy, jak potrafią się dzielić i cieszyć tym, co mają, i z niedowierzaniem słuchaliśmy, z jakim brakiem szacunku są traktowani na co dzień przez bogatych turystów. Od tamtej pory zmieniło się nasze podejście do życia – mniej pretensji i wymagań. Doceniliśmy warunki, w jakich żyjemy na co dzień w Polsce. Posiadamy przecież tak wiele, a ciągle chcemy więcej. Złość na spóźniający się autobus zamieniliśmy na uśmiech z przymrużeniem oka: „Dobrze, że w ogóle mamy autobusy...”. Dotarliśmy do dżungli Kalimantanu, czyli końca drogi na mapie. Tu zaczynała się indonezyjska część Borneo. Teraz o porozumiewaniu się w języku angielskim musieliśmy zapomnieć i jak najszybciej nauczyć się bahasa indonesia. Bolehkah kami menumpang sama Anda kira kira sepuluh kilometr? (Czy możemy podjechać z panem dziesięć kilometrów?). To zdanie–klucz otwierało drzwi samochodów i dawało czas na ułożenie kolejnego. Początki nie były łatwe. Uparliśmy się raz, że w środku dżungli poczekamy na pociąg (znane nam malezyjskie słowo kereta w Indonezji zmieniło znaczenie z „samochód” na „pociąg”). Na nic zdały się tłumaczenia mieszkańców, że kereta tam nie ma. Powtarzaliśmy, że będziemy czekać i że to żaden problem, bo mamy dużo czasu. Cały rok. W końcu przybiegł lokalny dziennikarz i zrobił zdjęcia, jak to biali oczekują na budowę linii kolejowej, gdy najbliższa znajduje się na Jawie, oddalona o 2 000 km. Na początku przedstawialiśmy się nie jako autostopowicze, ale ścinacze drzew z Polski. Później już szło lepiej. Bahasa indonesia uczyliśmy się od spotykanych ludzi. Zdumionym policjantom na posterunkach udało nam się wyjaśnić naszą ideę podróży: nie korzystamy z żadnych hoteli i śpimy tylko w namiocie – stąd prośba, czy możemy na ich posterunku przenocować, gdyż jest to jedyne bezpieczne miejsce w okolicy. Nigdy nie odmówili, a rano stali z nami na drodze i łapali „stopa”. Między indonezyjskimi wyspami poruszaliśmy się promami. Ich stan techniczny zawsze kazał nam stawiać sobie pytanie, czy to aby nie ostatni etap naszej podróży... Uznając spienioną wodę przelewającą się z sykiem po pokładzie samochodowym za lokalny folklor, podążaliśmy na wschód. Jawa, Bali, Lombok, Sumba, Sumbawa, Flores… Im dalej od turystycznych rejonów, tym piękniej. Chcieliśmy jechać na Rince i Komodo, ale odkryliśmy, że kończy się nasza indonezyjska wiza i nie możemy jej przedłużyć. Jeszcze przed podróżą ustaliliśmy, że do Australii dostaniemy się jachtem, a wypłyniemy z wyspy Timor. Pędziliśmy tam na złamanie karku. Wieczorem ostatniego dnia ważności wizy dotarliśmy do miasta Kupang. Na miejscu dowiedzieliśmy się, że do Australii nic nie płynie. Oczywiście, nie mogliśmy tej informacji potraktować serio. Kuter rybacki? – nie płynie, kuter łowiący kraby? – wziąłby, ale już odpłynął, jachty? – nie ma. Wkrótce znalazły się jednak dwa. Kołysały się na kotwicy 100 metrów od brzegu. Czyżby znów nam się udało? Czekaliśmy na właścicieli, aż zapadł zmrok. Przy nas zebrała się spora grupa mieszkańców, nie wierzących, że do Australii można się dostać za darmo. Dwóch z nich podwiozło mnie małą łódką do jachtów. Zapukałam w burtę: – Dobry wieczór, państwo może do Australii? Pierwszy, niestety, wraca na Bali, zaś drugi – płynie właśnie do Darwin! Pozostaje tylko przekonać właściciela. – Nazywam się Kamila i mam krótkie pytanie… Chyba jeszcze nigdy nie nagimnastykowałam się tak bardzo, by ktoś mnie polubił. Całe szczęście, że mieliśmy żeglarskie doświadczenie. Negocjacje trwały z godzinę, ale cel został osiągnięty – płyniemy! Rejs trwał prawie dwa tygodnie i przebiegł bardzo spokojnie. Sielankową monotonię przerwało tylko jedno wydarzenie – atak barakudy, gdy nurkowałam na płytkiej rafie w ABC. Tutaj pierwszy, i mam nadzieję ostatni raz, przydała mi się znajomość techniki obrony przed rekinem. Płetwy nurka postawione gwałtownie w górę przed nosem ryby tworzą ścianę, od której odpływa. Moja barakuda po dwukrotnej próbie ataku poddała się i zniknęła w turkusowej toni. Dowiedziałam się, że mniejsze barakudy pływają w stadach, większe polują samotnie. Trzy miesiące spędzone w Australii pełne były pięknych przygód, z których chyba najbardziej w pamięć zapadła nam gościna u aborygenów. Nasi gospodarze pokazali nam ziemię, na której się wychowali. Pod świętym Uluru dostaliśmy na lunch tłuste larwy motyli wyciągnięte z korzeni drzew i pieczone ogony kangurów. Prawie tydzień mieszkaliśmy w Parku Narodowym Kata Tjuta i poznawaliśmy fascynującą kulturę i wierzenia rdzennych mieszkańców tego kontynentu. Objechaliśmy niemal cały kontynent. Największe wrażenie zrobiła na nas środkowa i zachodnia Australia. Dzika, surowa, z wąską nitką drogi ciągnącą się przez czerwoną ziemię aż po horyzont. Zaskoczyła nas oszałamiającą wręcz liczbą żyjących tam kangurów, emu, dzikich psów dingo i potężnych orłów, które można było zobaczyć po wschodzie słońca przy drodze. Kiedy zaczęliśmy rozmyślać, jak dostać się do Nowej Zelandii, pojawił się John z Brisbane. Usłyszał, że chcemy szukać statku płynącego do Nowej Zelandii i uznał, że to zawracanie głowy. Następnego dnia zrobił nam prezent, wręczając bilety lotnicze do Auckland. Tym sposobem znaleźliśmy się w krainie cudów. Nowa Zelandia przerosła wszelkie nasze oczekiwania. Fantastyczni ludzie, niewiarygodna gościnność i niewyobrażalnie piękna przyroda. Wszystko było w zasięgu ręki: turkusowe morze, dzikie wulkaniczne plaże, jeziora czyste jak kryształ, górskie rzeki, niezliczone wodospady, ośnieżone szczyty gór, błękitne lodowce i paprocie drzewiaste wysokie jak palmy. Na północy z sykiem strzelały gejzery i mamrotały gotujące się błota, na południu góry przeglądały się w jeziorach i zapraszały na swoje ścieżki. Nie mogliśmy przegapić takiej okazji – z plecakami i namiotem przeszliśmy ponad 200 km po szlakach nowozelandzkich Alp. Niezwykle przyjaźni okazali się mieszkańcy Kiwilandii. Już na początku pobytu dostaliśmy od obcych ludzi samochód, żeby spokojnie przez tydzień pozwiedzać wyspę. Zaproponowali nam także pracę na farmie owiec i nocleg. Rano nikogo nie było. Na stole czekało śniadanie, kartka, a na niej kluczyki i krótka wiadomość: „Smacznego, miłej podróży, jak wrócicie, zaczniemy pracę”… Po trzech miesiącach spędzonych w Nowej Zelandii znaliśmy już wielu wspaniałych ludzi, których domy były dla nas otwarte, a na ich gospodarzy mogliśmy liczyć w każdej sytuacji (Dziękujemy Aniu, dziękujemy Romku!). Mimo usilnych starań nie udało się złapać jachtu do Ameryki Południowej (na Pacyfiku zaczął się sezon huraganów i żeglugę zawieszono na 3 miesiące). Nie mogliśmy tak długo czekać. Zabraliśmy się do pracy i zarobiliśmy na bilet lotniczy. Po drodze zatrzymaliśmy się na Tahiti, by przywitać Nowy Rok. Mieszkańcy Polinezji Francuskiej znani są z gościnności. Szukali nas, jeżdżąc samochodem po wyspie, by zaprosić na ucztę noworoczną. Parę godzin wcześniej widzieli, jak siedzieliśmy z plecakami na plaży i uznali, że w taki dzień, tak daleko od domu na pewno czujemy się samotni. Gdy nas znaleźli, na migi wyjaśnili, że mamy wsiadać do samochodu. Pod gołym niebem czekał na nas suto zastawiony stół, a przystrojeni kwiatami mieszkańcy przywitali nas jak własną rodzinę. Spędziliśmy parę błogich dni na rajskiej Tahiti i ruszyliśmy na Wyspę Wielkanocną. Tam z zachwytem i niedowierzaniem patrzyliśmy w majestatyczne twarze olbrzymich posągów. Jedno z dawnych, dziecięcych marzeń właśnie się spełniło. Kamienne kolosy wykute ze zboczy wulkanu niewzruszenie spoglądają na ruiny nieistniejących już wiosek i w milczeniu strzegą wielkich tajemnic. Przed najdłuższym szeregiem posągów, w świetle zachodzącego słońca siedziała po turecku maleńka figurka, półnagi człowiek, modlący się do prastarych bogów. Gdy skończył, zaczęliśmy rozmowę. Zabrał nas do swojego domu, gdzie spędziliśmy niezwykłą noc, grając z nim do rana w szachy. Płomienie świec tańczyły, kładąc cienie na porozwieszane wokół rogate czaszki zwierząt, a przez zrujnowane ściany do środka domu zaglądały gwiazdy. Rapa Nui, z pozoru szara i płaska, wywarła na nas ogromne wrażenie. To nie tylko posągi powstałe ze zboczy wulkanu Ranoraraku, ale także tabuny dzikich koni pędzących po spękanej ziemi, granat wody czystej jak kryształ, ukryte jaskinie i podwodny labirynt wulkanicznych skał. Lądując w Santiago de Chile, znaleźliśmy się w Ameryce. Dystanse zrobiły się ogromne. Obraliśmy kierunek Patagonia– Ziemia Ognista. Tutaj przeżyliśmy kryzys autostopu. Wybraliśmy La Rute 40, argentyńską legendarną drogę ciągnącą się tysiącami kilometrów przez półpustynne tereny. Przyszła najcięższa próba. Pustkowie bez końca, żar z nieba i tumany pyłu gnane wiatrem po spękanej ziemi. Niewiele wody, jeszcze mniej ludzi. Jeśli już ktoś jechał, miał samochód wypełniony po brzegi. Myśleliśmy, że nasze problemy się skończyły, gdy dotarliśmy do regionów bardziej turystycznych. Niestety – dopiero się zaczynały! Był to okres wakacyjny i przy drogach czekało mnóstwo autostopowiczów. Na stacjach benzynowych trwał wyścig, kto pierwszy dobiegnie do kierowcy i poprosi o podwiezienie. Zaczęliśmy się zastanawiać, czy nie skorzystać z autobusów. Kryzys minął w Patagonii. Ta bajeczna kraina błękitnych lodowców, strzelistych poszarpanych gór i wiatru wynagrodziła wszystkie wcześniejsze trudy. Poznaliśmy wspaniałych Polaków, z którymi wspólnie zwiedziliśmy najpiękniejsze parki narodowe. Przez kilka dni mieszkaliśmy z potomkami Indian z Ziemi Ognistej. Usłyszeliśmy od nich: Do tej pory było nas w rodzinie 31. Teraz jest 33. Dwójka z Polski. To chyba najpiękniejsze słowa, jakie mogliśmy usłyszeć w Fin del Mundo – czyli „na Końcu Świata”. W Ushuaia chcieliśmy się załapać na rejs wokół przylądka Horn, ale jachty właśnie wróciły do bezpiecznych portów. Stał tam jednak legendarny Seamaster – polarny szkuner sir Petera Blake’a. Zbudowany 17 lat temu we Francji, służył wielu ekspedycjom badawczym, nie tylko w rejony podbiegunowe, ale również w tropiki. Obecnie pod francuską banderą i pod nową nazwą Tara5 wracał do kraju po skończonej ekspedycji w rejonach Antarktydy. Konstrukcja i rozmiary: 36 m długości, 10 m szerokości, 400 m² żagla robią ogromne wrażenie, nawet na tych, którzy nie interesują się żeglarstwem. Mogliśmy wracać do Europy na jego pokładzie! Zapadła ciężka decyzja o powrocie. Rejs z Brazylii do Francji, z przystankami w Salvadorze i na Azorach, zajął 6 tygodni. Dobra francuska kuchnia, dużo luksusu, trochę monotonii przerywanej kąpielami za rufą, spacerami po bomie czy obserwacją wielorybów z potężnych salingów. Przeżyliśmy też spotkanie z Neptunem i jego świtą. Na równiku dosięgła nas kara za niecne czyny, które popełniliśmy jako szczury lądowe. Tortury były bardzo wymyślne – trzymanie w komorze silnika w temperaturze 60ºC, całowanie stóp Neptuna i wygolenie na głowie symbolicznej linii równika – łysego paska od czoła po potylicę. Już jako prawdziwi, ochrzczeni żeglarze zeszliśmy na ląd we Francji, autostopem dojechaliśmy do Polski i po 13 miesiącach podróży zamknęliśmy pętlę dookoła globu. W pokoju na biurku stoi globus. Cienka, czerwona linia zygzakiem zatacza nieforemne koło – Polska, Tajlandia, Malezja, Singapur, Borneo, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja, Polska… Po nocach wciąż śni mi się Boliwia, Peru, miejsca, których nie zdążyliśmy zobaczyć. Konflikt marzenia–rzeczywistość zaczyna znajomo narastać… NO TO W DROGĘ ■ Podróż była bardzo niskobudżetowa. Staraliśmy się zatrudniać jako divemasterzy – by nurkować, jako instruktorzy narciarstwa – aby pojeździć na nartach, jako załoga na jachtach – by pożeglować, jako pomoc przy sprzątaniu na whale safari – by oglądać wieloryby. Robiliśmy jeszcze wiele innych rzeczy, by móc przeżyć i zobaczyć jak najwięcej – bo na tym nie chcieliśmy oszczędzać. ■ Na trasie: Tajlandia, Malezja, Singapur, Indonezja, Australia, Nowa Zelandia, Tahiti, Wyspa Wielkanocna, Chile, Argentyna, Paragwaj, Brazylia, Azory, Francja wizy są wymagane tylko w Tajlandii, Indonezji i Australii. Tajlandia: ■ 15-dniową wizę (visa on arrival) można otrzymać przy wjeździe do kraju na międzynarodowych lotniskach (w Bangkoku, Chiang Mai, Hat Yai, Phuket i Utapao). Koszt ok. 10 USD. Można ją odpłatnie przedłużyć w Biurze Imigracyjnym. Na lądowych przejściach granicznych taką wizę można dostać, jedynie przybywając z Laosu. Przy wjeździe jest wymagany bilet powrotny lub do innego kraju, a także wystarczające środki na pobyt. ■ O wizę na dłuższy, dwumiesięczny pobyt trzeba się starać w Ambasadzie Królestwa Tajlandii, ul. Willowa 7, 00-790 Warszawa, Wydział Konsularny tel. 022 849 26 55. thaiemb@thaiemb.pol.pl Indonezja: ■ Miesięczną wizę można otrzymać przy wjeździe do tego kraju (visa on arrival). Koszt: 35 USD. Jest to wiza jednokrotna, bez możliwości przedłużenia, można ją dostać na wybranych przejściach granicznych. ■ O wizę turystyczną na dłuższy pobyt należy się starać jeszcze przed wyjazdem w Ambasadzie Republiki Indonezji, ul. Estońska 3/5, 03-903 Warszawa, tel. 022 617 51 79, 022 617 51 08. www.indonesianembassy.pl Australia: ■ Na wyspie Bali w Konsulacie Australii w Denpasarze uzyskanie trzymiesięcznej wizy turystycznej jest prostą formalnością – czeka się 3 dni i wystarczy pokazać wyciąg z konta bankowego. Nie trzeba przedstawiać całej dokumentacji zatrudnienia, dochodów, zaświadczeń ze szkoły, badań lekarskich. ■ Można objechać kulę ziemską autostopem. Trzeba trochę wytrwałości, czasu, wiary i pozytywnego nastawienia. Naszą receptą na podróż za darmo była życzliwość i otwartość, wdzięczność za pomoc i chęć jej niesienia. To dzięki temu przeżyliśmy tak niezwykłe, niezapomniane chwile i poznaliśmy fantastycznych ludzi. W przeprawie przez morze czy ocean bardzo przydatne okazały się nasze patenty żeglarskie. ■ Podczas podróży nie korzystaliśmy z hoteli, tanich pensjonatów i kempingów. Spaliśmy przez ponad rok w namiocie rozbijanym na dziko. W miastach nasz mały zielony namiocik rozstawialiśmy za co większymi klombami kwiatów i w parkach. W krajach, gdzie nie czuliśmy się bezpiecznie (Indonezja), spaliśmy w kościołach i na posterunkach policji. Zapraszani przez przyjaznych mieszkańców kolejnych odwiedzanych państw, trafialiśmy pod skrzydła wielu wspaniałych ludzi – „rodziców na jedną noc”. ■ Żywiliśmy się w lokalnych restauracjach i na ulicznych straganach. Najmniej przypadło nam do gustu jedzenie w Tajlandii – ponieważ okazało się niezwykle pikantne i przygotowane ze składników trudnych do zidentyfikowania. Najsmaczniejsze i najtańsze jedzenie było w Indonezji. Koszt obiadu nie przekraczał 2 zł, a nasz przysmak stanowiły pieczone banany (pisang goreng) sprzedawane na ulicznych straganach w cenie ok. 7 groszy za sztukę. ■ Podczas wyjazdu odkryliśmy płatki owsiane, które świetnie zastąpiły nam ryż i które gotuje się trzy minuty zamiast 20. Co za oszczędność czasu i gazu! ■ W Australii w hipermarketach jednodniowe produkty, jak pieczywo, pieczone kurczaki, sałatki można dostać za 15–20 proc. ceny. Należy przyjść 10–15 minut przed zamknięciem sklepu. ■ Bardzo szybko okazało się, czego nie powinniśmy byli zabierać ze sobą w podróż. W wielkiej paczce wróciły do Polski: wszystkie białe, zapasowe i ulubione ubrania oraz aparat analogowy z dwoma obiektywami i zapasem filmów. Zostały rzeczy niezbędne: namiot, śpiwór, kuchenka gazowa, czołówki, dwa zestawy rzeczy na upał i jeden na mróz, buty górskie, podstawowy sprzęt nurkowy, sprzęt wspinaczkowy, kijki do trekkingu w górach. Doszła maczeta do kokosów i pstrokata parasolka na tropikalny upał. Część rzeczy pogubiliśmy, część rozdaliśmy, ubrania wymienialiśmy, gdy starych nie dało się już nosić. Szkoda zabierać drogie czy ulubione rzeczy, bo bardzo łatwo je zniszczyć, gdy podróżuje się na brudnych pakach ciężarówek. ■ Bardzo pomocne są zapasowe środki pieniężne na koncie. Mogą być z założenia nie do wydania, otwierają jednak granice krajów, w których na wjeździe wymagany jest bilet powrotny. Sprawdza się opcja wspólnego konta. Gdy każde z nas pokazywało osobno wyciąg z konta, wydawało się, że mamy dwa razy więcej oszczędności niż w rzeczywistości. ■ Aby móc kontynuować podróż, chwyciliśmy się paru dorywczych prac w Australii i Nowej Zelandii. Malowaliśmy, sprzątaliśmy, kładliśmy kafelki, pracowaliśmy na farmie owiec, kwiatów, na plantacji winogron i świerków. Zarabialiśmy w bogatych krajach, wydawaliśmy w biednych. Gdy dotarliśmy do brzegów Australii, przed sobą mieliśmy 10 miesięcy podróży i 200 AUD na dwie osoby (dolarów australijskich), czyli około 500 zł. Resztę pieniędzy zarobiliśmy, część nawet przywieźliśmy do Polski (zatrudniliśmy się jako załoga na statku ekspedycyjnym wracającym z Antarktydy, dzięki czemu zaoszczędziliśmy na przelocie przez Atlantyk). ■ Nie licząc pieniędzy, które na bieżąco zarabialiśmy i wydawaliśmy, nasza trwająca ponad rok podróż – wraz z biletem lotniczym do Bangkoku (bardzo promocyjne ceny po tragicznym tsunami w grudniu 2004) – kosztowała nas w granicach 2 500 zł/osobę. ■ Mieliśmy dwa aparaty cyfrowe oraz karty pamięci o pojemności 1 GB. W kafejkach internetowych zgrywaliśmy zdjęcia na płyty CD w dwóch kopiach i jedną z nich wysyłaliśmy do Polski. W dzisiejszych czasach Internet można znaleźć praktycznie wszędzie i nigdy nie mieliśmy problemu ze skopiowaniem plików. Z podróży przywieźliśmy ok. 8 000 zdjęć. ■ Przed podróżą zaszczepiliśmy się przeciw żółtaczce typu A i B oraz tężcowi. Najpoważniejszą chorobą, jakiej się obawialiśmy, była malaria. Leki antymalaryczne zabraliśmy ze sobą z Polski, ale podczas podróży przez Indonezję zażywaliśmy miejscowe specyfiki, chyba najlepiej dostosowane do lokalnych warunków. Mieliśmy jedną przykrą przygodę. Po tygodniowej przeprawie przez dżunglę na Borneo mój organizm był tak wyczerpany, że dostałam zakażenia skóry. Indonezja jest bardzo nieodpowiednim miejscem, by chorować – niekompetentni lekarze, dezinformacja i słaby dostęp do leków. Nie mogliśmy kupić nawet termometru! www.compartir.org www.hitchhikers.org www.4hikers.com ■ Zdjęcia, dziennik, relacja z wyprawy znajdują się na stronie dookolaswiata.geozeta.pl, przez którą można się także kontaktować z autorką artykułu. ■ Praktyczne informacje o podróży dookoła świata można też znaleźć na stronie Kamila Michnola www.rtw.pl oraz Kuby Gurdaka wpodrozy.geoblog.pl. ■ Prowadził nas Los – książka pary podróżników, Chopina i Kingi, o pięcioletniej podróży autostopem dookoła świata.