Otwarto indyjskie megalotnisko. Ten futurystyczny port ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie
Po niemal 20 latach Indie otworzyły jedno z najbardziej ambitnych lotnisk świata. Międzynarodowy Port Lotniczy Navi Mumbai ma w najbliższych latach stać się jednym z największych centrów komunikacyjnych w Azji. To projekt, który łączy nowoczesną architekturę, zaawansowaną technologię i ekologiczne rozwiązania.
Spis treści: Nowe lotnisko w Mumbaju oficjalnie otwarte Drugie lotnisko Mumbaju ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie Biuro Zaha Hadid Architects zaprojektowało futurystyczny terminal Po latach planowania, przesunięć i wyzwań logistycznych, Mumbaj wkracza w nową erę transportu lotniczego. Nowy Międzynarodowy Port Lotniczy Navi Mumbai obiecuje podróżnym krótsze kolejki, więcej lotów i znacznie płynniejszą obsługę niż dotychczasowe lotnisko. Dla miasta, które od dekad zmaga się z przeciążeniem ruchem i ograniczoną przepustowością, otwarcie drugiego portu to nie tylko ulga dla pasażerów, lecz także symbol postępu technologicznego i inżynieryjnego Indii. Nowe lotnisko w Mumbaju oficjalnie otwarte Po blisko dwóch dekadach planowania, opóźnień i wyzwań logistycznych, 8 października 2025 roku premier Narendra Modi uroczyście otworzył Międzynarodowe Lotnisko Navi Mumbai (NMIA) – inwestycję, która ma całkowicie odmienić system transportu lotniczego w Indiach. Projekt, realizowany w ramach koncepcji Viksit Bharat (czyli wizji nowoczesnych, rozwiniętych Indii), powstał jako odpowiedź na przeciążenie głównego portu Chhatrapati Shivaji Maharaj w Mumbaju, który w 2024 roku obsłużył ponad 54 miliony pasażerów i stał się jednym z najbardziej zatłoczonych lotnisk Azji. Dynamiczny rozwój gospodarczy, rosnąca liczba podróżnych i szybkie powiększanie się klasy średniej sprawiły, że dotychczasowa infrastruktura przestała wystarczać. Właśnie te czynniki doprowadziły do rozpoczęcia budowy drugiego portu, który dziś symbolizuje nie tylko odciążenie dla miasta, ale także postęp technologiczny całego kraju. Podczas ceremonii otwarcia premier Modi przypomniał też, że w 2014 roku Indie miały zaledwie 74 lotniska, a dziś jest ich już ponad 160, co czyni kraj trzecim co do wielkości rynkiem lotnictwa krajowego na świecie. Nowy port Navi Mumbai ma być kolejnym krokiem w tej transformacji – nie tylko zwiększając przepustowość, ale także wprowadzając nowy standard podróżowania dzięki w pełni cyfrowemu systemowi odprawy z wykorzystaniem danych biometrycznych. Drugie lotnisko Mumbaju ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie Pierwsza faza projektu pozwoli na obsługę około 20 milionów pasażerów rocznie, co już teraz znacząco odciąży główny port lotniczy Mumbaju. W kolejnych etapach, do 2032 roku, lotnisko ma zostać rozbudowane o cztery terminale o łącznej przepustowości 90 milionów podróżnych rocznie. Tak duża inwestycja nie tylko zmieni układ komunikacyjny metropolii, ale również wzmocni pozycję Indii w globalnym sektorze lotniczym. Władze podkreślają, że NMIA ma stać się impulsem dla rozwoju regionu, ponieważ dzięki nowym połączeniom eksportowym rolnicy i rybacy zyskają możliwość szybszego dostarczania swoich produktów na rynki w Europie i na Bliskim Wschodzie. W ten sposób port Navi Mumbai stanie się nie tylko węzłem transportowym, lecz także narzędziem rozwoju społeczno-gospodarczego, łącząc ambicje kraju z realnymi korzyściami dla mieszkańców. Biuro Zaha Hadid Architects zaprojektowało futurystyczny terminal Nowy terminal Międzynarodowego Lotniska Navi Mumbai, zaprojektowany przez londyńską pracownię Zaha Hadid Architects, przyciąga uwagę futurystyczną formą i śmiałą konstrukcją. Jego bryła inspirowana jest lotosem (narodowym kwiatem Indii), którego kształt wykorzystano do stworzenia charakterystycznego dachu z nakładających się na siebie „płatków”. Architekci połączyli w ten sposób symbolikę z praktycznym podejściem: każdy segment zadaszenia zaprojektowano tak, by optymalnie wykorzystywał światło dzienne, regulował cyrkulację powietrza i odprowadzał wodę w czasie monsunu. Centralne atrium, przypominające „staw lotosu”, pełni funkcję otwartej przestrzeni publicznej i naturalnego punktu orientacyjnego. Projekt przyznany w 2018 roku jest największym zleceniem Zaha Hadid Architects w Indiach i jednym z najbardziej ambitnych przedsięwzięć lotniskowych na świecie. Warto dodać, że październikowa inauguracja miała charakter symboliczny, gdyż pełne uruchomienie lotniska nastąpi dopiero po zakończeniu testów operacyjnych, przeszkoleniu personelu i przydzieleniu slotów liniom lotniczym. Pierwsze loty komercyjne zaplanowano na grudzień 2025 roku, kiedy terminal będzie w pełni gotowy do przyjmowania pasażerów. Władze podkreślają, że dzięki połączeniu nowoczesnej architektury, technologii i rozwiązań proekologicznych NMIA stanie się jednym z najbardziej zaawansowanych i zrównoważonych portów lotniczych w Azji. Źródła: CNN, Architectural Digest, Construction World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bombaj, czyli Mumbaj to miasto miliarda kolorów i wrażeń. Mieszkają tu aż 23 mln ludzi
Bombaj jest jak bollywoodzkie filmy. Pełen rozmachu, kolorów, emocji. Przywiązani do tradycji mieszkańcy nie zaakceptowali nowej nazwy „Mumbaj”.
W tym artykule: Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Największe miasto na świecie? Miasto jak z Bollywood Eklektyczny Bombaj Jak kupuje się czas w Bombaju Napięcia społeczne Bombaj – informacje praktyczne Jadąc do Bombaju pierwszy raz, w głowie miałam fragmenty książek Salmana Rushdiego. Każda z jego magicznych powieści chociaż częściowo rozgrywa się w tym mieście. Rushdie nie mieszka w Indiach od lat, ale miasto jego dzieciństwa odcisnęło na nim wyraźne piętno. Tak sugestywnie opisywał rezydencje bogaczy na wzgórzu malabarskim, „wieczorny naszyjnik alei Marine Drive”, zatłoczoną plażę miejską – Chowpatty Beach, ekskluzywne antykwariaty w Kolabie i tanie czynszówki w Kurli, że marzyłam, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Bombaj z „Dzieci północy” i „Szatańskich wersetów” nie był innym miastem niż to, które zobaczyłam. Moje rozczarowanie wynikało raczej z tego, że nie urzekło, tylko przytłoczyło. Myślę, że tak może się czuć niemowlak w czasie pierwszych dni życia, którego codziennie przychodzą oglądać wszystkie ciocie, babcie i znajomi rodziców. Każdy przynosi mu jakiś prezent, każdy do niego zagaduje, chce zwrócić na siebie jego uwagę. Podręczniki do wychowywania dzieci nazywają taką sytuację: „zbyt wiele bodźców”. Wieczorem nieszczęsny malec nie chce już nic więcej czuć ani widzieć. Ma ochotę zasnąć, ale jest tak rozedrgany i pobudzony, że potrafi tylko ryczeć bezsilnie. Ja w Bombaju miałam podobnie. Wszystkiego było za dużo. Nie bez powodów hindusko-amerykański dziennikarz Suketu Mehta swoją genialną książkę o tej metropolii zatytułował „Maximum City”. Największe miasto na świecie? Bombaj to największe miasto na świecie. Tak przynajmniej lubią powtarzać bombajczycy. Statystyki mówią różnie. W niektórych rankingach faktycznie zajmuje pierwsze miejsce, w innych ledwo się mieści w światowej pierwszej dziesiątce, wyprzedzany nie tylko przez Tokio i Szanghaj czy Karaczi, ale nawet przez indyjską stolicę New Delhi. Bo czy za miasto uznaje się też jego dalekie peryferie? Czy mieszkańcy to tylko oficjalnie zarejestrowani rezydenci, czy po prostu wszyscy ludzie przebywający w mieście? Starożytne Indie – życie, kultura i osiągnięcia w starożytnych Indiach Starożytne Indie to miejsce, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych cywilizacji świata. Choć o osiągnięciach najdawniejszych ludów zamieszkujących subkontynent indyjski mówi się n... Te dane są oczywiście ważne dla demografów, ale dla podróżnych odwiedzających Bombaj liczy się co innego. Tutaj naprawdę można się poczuć jak w największej metropolii świata. Bo tutaj wszystko jest naj. Na każdym kroku natykałam się na jakiś światowy rekord. A to największy slums na świecie, a to najdroższy hotel, najdłuższy most czy największą szwalnię przerobioną na największe centrum handlowe. Miasto jak z Bollywood Bombaj jest taki jak hinduskie filmy. Shahrukh Khan, zwany w Indiach SRK, największa gwiazda bollywoodzkiego kina, mieszka oczywiście w Bombaju. Ma w tamtejszej dzielnicy Bandra West dom, który jest, a jakże, największym domem jednorodzinnym w mieście. Kiedyś wyznał indyjskiemu dziennikowi Times of India, że jego celem „jest robić tak cholernie wielkie filmy, żeby jego rodzice [wcześnie go osierocili], którzy siedzą sobie gdzieś w niebie, też mogli patrzeć na swojego syna i mówić: widzimy stąd jego filmy lepiej niż Mur Chiński i wszystko inne ma ziemi”. Rzeczywiście, czego jak czego, ale rozmachu indyjskim filmom odmówić nie można. A SRK jest chyba rzeczywiście największą gwiazdą na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o liczbę fanów. Każdego dnia 14 mln Hindusów ogląda filmy w 13 tys. kin. Na hinduskie filmy sprzedaje się rocznie miliard biletów więcej niż na hollywoodzkie! Dzięki filmom – pisze Suketu Mehta – Hindusi zawsze żyją w Bombaju, nawet ci, którzy tak naprawdę nigdy tu nie byli. Szeroki łuk Marine Drive, plaża w Juhu, brama na Zachód, jaką jest lotnisko w Andheri – są rozpoznawalne w mgnieniu oka, od Kanpuru po Keralę. Bombaj jest też mityczny w sposób, w jaki Los Angeles być nie może. Hollywood dysponuje budżetami pozwalającymi na tworzenie całych miast w studiach, podczas gdy indyjski przemysł filmowy musi poprzestać na prawdziwych ulicach, plażach i wieżowcach. Eklektyczny Bombaj Także realia przedstawione w tych filmach są po bombajsku prawdziwe, choć mogą wydawać się absurdalne. Przemysł filmowy zdominowali muzułmanie, ale bohaterowie przeżywają przygody, jakie przydarzały się hinduistycznym bogom i półbogom z Ramajany i Mahabharaty. Na dodatek w jednej scenie, odziani w doti i sari tańczą tradycyjne tańce, by w następnej, już w europejskich kreacjach, sączyć colę w zaciszu nowoczesnego apartamentu. W Bombaju też jest ta niesamowita mieszanka stylów. Poczynając od eklektycznej wiktoriańskiej architektury, poprzez smaki tutejszych potraw, aż po kreacje miejscowych piękności. Wszystko to atakuje przepychem i nadmiarem. Jest jednocześnie skromne i wyuzdane, piękne i tandetne. I przez to strasznie męczące na dłuższą metę. Indie od kuchni, czyli co znajdziemy na hinduskim talerzu Indie słyną z dobrej kuchni i niepowtarzalnych smaków. Czego szczególnie warto spróbować podczas pobytu w Azji Południowej? Poznaj najbardziej popularne dania kuchni hinduskiej. Teraz, kiedy wspominam to miasto, potrafię z natłoku wrażeń wyłuskać poszczególne chwile, konkretne smaki i kolory, pojedyncze wątki opowieści. Dzięki upływowi czasu już nie rzucają się na mnie jednocześnie ze wszystkich stron, tylko snują się w mojej głowie, każda we właściwym sobie rytmie. Restauracja Britannia Na przykład staroświeckie, ciemnawe wnętrze restauracji Britannia. I jej właściciel, pan Kuhe Nur, który przy znakomitym baranim pilawie, a potem już tylko przy kolejnych szklankach lemon soda opowiadał mi dzieje swojej rodziny. Jego przodkowie byli irańskimi zaratustrianami, pochodzili z Jazdu i pod koniec XIX w. przyjechali do Bombaju. Przez kilkadziesiąt lat, do rewolucji islamskiej, Kuhe Nurowie funkcjonowali między oboma krajami: handlowali w Indiach, mieli ziemię w Iranie. Teraz stary restaurator nadal ma irańskie obywatelstwo, ale nie myśli ruszać się z Bombaju. Wsiąkł w środowisko tutejszych parsów (zaratustrian żyjących w Indiach, przybyłych z Persji kilkaset lat wcześniej). Choć wciąż myśli po persku, to tu mówi w gudżarati, hindi i po angielsku. Kolacja u pisarza Albo kolacja u pisarza Kirana Nagarkara. W uroczym starym domu przy eleganckiej Nepean Sea Road, który jego żona odziedziczyła po swoich znakomitych przodkach. Jedliśmy rękami z dokładnie takich samych tacek i miseczek, jakie są w każdym indyjskim barze, tylko że wszystko zamiast z taniego metalu było ze srebra. Indyjskie świątynie Khajuraho słyną z bardzo śmiałych zdobień. Jaką rolę pełniły? W Europie zachowało się wiele wspaniałych świątyń z czasów średniowiecza. W analogicznym okresie, w odległych Indiach również wznoszono niezwykłe obiekty sakralne, której jednak znacz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/khajuraho-co-wiemy-o-tych-indyjskich-swiatyniach-z-listy-unesco-fot-rahul-sharma-indiapicture-universal-images-group-via-getty-images-f412d13.jpg" width="938" height="626" alt="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" title="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" /> Idąc do nich, mijałam cukiernię pełną finezyjnych czekoladek, która wyglądała jak żywcem przeniesiona z brukselskiego Grand Place. A przecież mieszkali tylko o kilkanaście przecznic od zatłoczonego Dworca Wiktorii i niewiele dalej od gigantycznego slumsu Dharavi. Wizyta u parsyjki Przypomina mi się też zagracone mieszkanie Mehr Moos, starej parsyjki. Godzinami opowiadała mi, jak w poszukiwaniu miejsca narodzin proroka Zaratustry jeździła do Tadżykistanu i żaliła się na złe stosunki z konserwatywnymi parsyjskimi kapłanami w Bombaju. Ci mieli jej za złe, że zadaje się z rosyjskimi neofitami. Ich zdaniem zaratustryzmu nie można przyjąć, zaratustrianinem trzeba się urodzić. – To bzdura! – grzmiała staruszka, przytomnie zauważając, że takie podejście wkrótce doprowadzi do całkowitego wymarcia tej religii. Na pożegnanie dała mi stosy spleśniałych książek i artykułów. Obiecałam, że to wszystko przestudiuję. Przyznam szczerze, że część lektur wyrzuciłam zaraz za rogiem. Kilka najmniej zniszczonych i śmierdzących wzięłam do Warszawy. Wciąż czekają, aż będę miała więcej czasu. Jak kupuje się czas w Bombaju O kupowaniu sobie czasu w Bombaju rozmawiała ze mną Samira Khan, muzułmanka. Spotkałyśmy się u niej w mieszkaniu, po którym kręciło się aż troje służących. Samira nie należała wcale do finansowej elity miasta. Jako dziennikarka była raczej typową przedstawicielką tutejszej klasy średniej. Godzina jej pracy była jednak warta kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy więcej niż godzina pracy niewykwalifikowanych mężczyzn i kobiet, zasiedlających liczne bombajskie slumsy. To dzięki temu Samira mogła sobie pozwolić na wynajęcie niańki do dziecka, kucharza i kierowcy. Ten ostatni dowoził ją codziennie jej własnym samochodem z przedmieścia do centrum miasta, gdzie znajdowała się jej redakcja. W Bombaju prawie każdy posiadacz samochodu ma kierowcę. Przekonałam się o tym na parkingu pod jednym z centrów handlowych. Między samochodami kręciło się mnóstwo mężczyzn, którzy wyglądali, jakby na kogoś czekali. Nie od razu wpadłam, że czekają na państwa robiących zakupy. Dopiero później dowiedziałam się, że pensja takiego kierowcy to kilkadziesiąt dolarów miesięcznie. Urzędnikom, prawnikom i lekarzom opłaca się tyle wydać. Stojąc w gigantycznych bombajskich korkach, mogą w końcu zająć się swoimi sprawami. Napięcia społeczne Teraz co prawda korki są już mniejsze. W Bombaju pobudowano kilometry kładek i wiaduktów. To uczyniło znośniejszym dojazdy do centrum, ale też przyczyniło się do gettoizacji. Jedna z kładek odseparowała od reszty miasta obszar Bhendi Bazaar. Ta dzielnica, zamieszkana głównie przez biednych muzułmanów, znajduje się w samym centrum. Poznałam wielu hinduskich bombajczyków, którzy w życiu w niej nie byli, a na samą wieść, że się tam wybieram, radzili mi zachować ostrożność. Wzajemna nieufność jest pokłosiem zamieszek z początku lat 90. Rozruchy zaczęły się od serii zamachów bombowych zaplanowanych przez potężnego lokalnego gangstera, muzułmanina. Wybuchy ponoć miały być odwetem za zburzony w zupełnie innej części Indii meczet. Podkładaczy bomb szybko wyłapała policja. Za to hinduska biedota, podburzana z kolei przez hinduskich gangsterów, rzuciła się w zemście na swoich muzułmańskich sąsiadów. Gwałty, rabowanie i podpalanie trwały wiele dni. Zginęło blisko tysiąc osób, w większości muzułmanów. Sari. Zaskakująca historia indyjskiego stroju Od wieków kobiety z Azji Południowej okrywają się kolorowymi jedwabiami i bawełnami. Sposób ich wykonania i noszenia jest olśniewający i różnorodny. Słowo "sari" oznacza w sanskrycie "pa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fabryce-sari-w-radzastanie-pracownica-wiesza-swiezo-ufarbowane-tkaniny-na-sloncu-aby-wyschly-przed-zlozeniem-ich-do-transportu-photograph-by-tuul-and-bruno-morandi-145864a.png" width="938" height="532" alt="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" title="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" /> Od tego czasu wzrastała w mieście fala etnicznych i religijnych szowinizmów. Hindusi z odmiennych grup etnicznych i kast, parsowie i muzułmanie różnych wyznań zamknęli się w swoich małych społecznościach. Także przegłosowana w 1995 r. zmiana nazwy z Bombaj na Mumbaj jest wyrazem partykularyzmów. Hinduska większość w radzie miasta chciała odciąć się od kolonialnej tradycji i podkreślić narodowy charakter metropolii. Jednak liberalna bombajska inteligencja do dziś demonstracyjnie używa starej nazwy. Tego miasta nie da się zmienić jedną urzędową decyzją w coś, czym nigdy nie było. Bombaj pozostanie tyglem kultur, wybuchową mieszanką wibrującą tysiącem pomysłów. Tu w kilka godzin można dostać zawrotu głowy. Od smrodu, od pieniędzy, od natłoku wrażeń. Teraz to już wiem na pewno: kocham Bombaj, choć nie była to miłość od pierwszego wejrzenia. I chcę tam jeszcze pojechać. A smak lodów kulfi – pistacjowy, kardamonowy, korzenny – serwowanych na papierowych tackach w budkach przy Chowpatty Beach śni mi się czasem po nocach, jeśli głodna położę się spać. Bombaj – informacje praktyczne Kiedy przyjechać? W przeciwieństwie do Delhi czy Kalkuty tu pogoda jest stabilna – temperatura oscyluje wokół 30–35 stopni. Kto nie lubi ciepłych deszczów, niech nie zjawia się w czerwcu i lipcu. Komunikacja Metro i kolej miejska pozwalają podróżować tanio i szybko, ale w godzinach szczytu oznaczają walkę o przetrwanie. Kto ma czas, niech wybiera autobusy. Co zjeść? Miasto słynie z kramów z przekąskami. Najsłynniejszą jest bhel puri – ostro przyprawiona mieszanka dmuchanego ryżu, prażonych orzechów i ziemniaków, Gdzie kupować? Wzdłuż Colaba Causeway stoją dziesiątki straganów i sklepów – tu można się zaopatrzyć w upominki dla całej rodziny. Po wyższej jakości towary (biżuteria, materiały, ubrania, meble) w lepszej cenie warto udać się na duże bazary, np. przy Mohammed Ali Road. Źródło: archiwum NG.
Ponad 250 dniami słonecznymi w roku może się poszczycić Grecja, bohaterka tego wydania Travelera. To też kraj o jednej z najdłuższych linii brzegowych na świecie – liczy prawie 15 tys. km. Położony jest na 2 tys. wysp, z których 170 jest zamieszkanych, i z dowolnego jego punktu podobno do morza będziemy mieli nie dalej niż 140 km. Ten fakt chętnie wykorzystują mieszkańcy interioru, którzy po pracy lubią sobie urządzać wycieczki nad morze, by tam delektować się kolacją i widokiem zachodzącego słońca. Taki tryb życia plus zdrowa kuchnia oczywiście sprzyjają długowieczności, czym również mogą się pochwalić zwłaszcza wyspiarze. Oni bowiem w dobrym zdrowiu dożywają 90 lat i dłużej. Jednak dla większości z nas Grecja to przede wszystkim kolebka naszej europejskiej cywilizacji, o której uczyliśmy się na lekcjach polskiego i historii. Tutaj narodziły się filozofia, medycyna, matematyka i wiele innych nauk. Tutaj odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie, powstał teatr i wystawiane były pierwsze sztuki – komedie i tragedie. Wreszcie Grecja była pierwszym demokratycznym krajem na świecie, a Ateny to najstarsza europejska stolica. Nie dziwi więc, że właśnie tu jest chyba najwięcej muzeów przypadających na mieszkańca i zabytków, które przez wieki wyznaczały kierunki w rzeźbie i architekturze. Nie jesteśmy w stanie opisać wszystkich zakątków Grecji, ale mamy nadzieję, że nasz subiektywny wybór zainspiruje Was do zaplanowania wakacji w tym wyjątkowym kraju.
Wyjście z cienia. Lamparty na ulicach Bombaju. Poruszający reportaż
Gdy miasta zasypiają, nadchodzą lamparty. Pasjonująca historia o zderzeniu ludzkości z dziką przyrodą.
Siedzimy w mroku przy drodze prowadzącej skrajem Parku Narodowego im. Sanjaya Gandhiego i czekamy na lamparty. Ten indyjski park zajmuje 104 km bujnej zieleni, a z trzech stron otacza go szarość rozpełzającej się we wszystkich kierunkach zabudowy Bombaju. Po drugiej stronie drogi stoi rząd bloków mieszkalnych. Jest dziesiąta wieczór, z otwartych okien dobiegają odgłosy zmywania naczyń i usypiania dzieci. Z niedalekiej świątyni dochodzi obrzędowa muzyka. Słychać śmiech nastolatków, warkot motocykla. 21 mln ludzi robi nieustający hałas przywodzący na myśl wielką maszynę. Lamparty schowane w krzakach tuż obok nas nasłuchują, obserwują. Czekają, aż się uspokoi. W parku i jego okolicach żyje około 35 lampartów. Na jednego przypada mniej więcej 4 km2 powierzchni lasu, a lampart bez trudu pokonuje 15 km dziennie. Koty są otoczone przez tereny miejskie niezwykle ludnego Bombaju, gdzie na 1 km2 przypada ponad 30 tys. mieszkańców (to 9 razy więcej niż w Warszawie). A mimo to mają się dobrze. Ich pożywienie składa się z czytali (Axis axis, gatunek jelenia) i innej występującej tu zwierzyny. Ale wiele drapieżników zapuszcza się poza granice parku, na obszary zajęte przez cywilizację. Gdy miasto ogarnia sen, prześlizgują się ulicami i zaułkami, polując na psy, koty, kury, świnie czy kozy. Od czasu do czasu zjadają też ludzi. Najbardziej prześladowane spośród dzikich kotów Przed człowiekiem odczuwają lęk, i nie bez racji. Ludzie są bowiem nieprzewidywalni: jedni lampartami się zachwycają, ratują je i podziwiają, a inni do nich strzelają, łapią w sidła, trują, wieszają. Czasem nawet polewają schwytane zwierzęta naftą i podpalają, a potem filmują męczarnie konającego stworzenia. Według działaczy ochrony przyrody lamparty są ze wszystkich wielkich kotów najbardziej prześladowane. A mimo to chodzą za ludźmi jak cienie. Nie mając wyboru, stały się niemal ich towarzyszami. Miejsca, gdzie lampartów jest najwięcej – czyli Afryka na południe od Sahary i Półwysep Indyjski – to równocześnie najgęściej zaludnione obszary świata. Ekspansja człowieka spowodowała, jak się ocenia, zmniejszenie zasięgu lampartów o 66 proc. w Afryce i 85 proc. w Eurazji; większość tych strat przypada na ostatnie 50 lat. Na wielu obszarach świata lamparty nie mają innego miejsca do życia niż w pobliżu siedzib ludzkich. Mistrzowie przystosowania W przeciwieństwie do innych wielkich kotów lamparty umieją się przystosować – ale oczywiście tylko do pewnego stopnia. Potrafią się wyżywić, polując na wszystko: od żuków gnojowych, przez jeżozwierze, po ważące blisko tonę antylopy eland. Czują się jak u siebie i przy 43OC w kotlinie Kalahari, i przy minus 25 na Syberii. Prosperują zarówno na poziomie morza, w namorzynowych lasach u wybrzeży Indii, jak i na wysokości 5200 m n.p.m., w Himalajach. Ich zdolności przystosowawcze połączone z wyjątkowym talentem do maskowania się sprawiają, że lamparty mogą żyć wśród ludzi – tak jak to się dzieje w Bombaju. Pytanie, czy ludzie są w stanie nauczyć się żyć z lampartami. Związek ludzi i lampartów jest długi i skomplikowany – a zaczął się, tak jak wiele innych, w Afryce. Lampart jest gatunkiem nowym: w swojej współczesnej postaci pojawił się nie dawniej niż pół miliona lat temu. I podobnie jak człowiek rozprzestrzenił się na sporej części kuli ziemskiej: od południowego skraju Afryki po syberyjski Daleki Wschód i od dzisiejszego Senegalu na zachodzie po Indonezję na południowym wschodzie. Lamparty podążały jak cienie za praludźmi, korzystając z tego, że odstraszaliśmy lwy i innych konkurentów. Potem nauczyły się porywać zwierzęta hodowlane. Bywało pewnie i tak, że to my szliśmy za nimi, by pożywić się resztkami tego, co upolowały. Lampartom można łatwiej odebrać zdobycz niż wielu innym drapieżnikom, mają bowiem zwyczaj odpoczywać po polowaniu, a zdobycz zostawiać na później schowaną w krzakach lub na drzewie. Kot, który zapisał się w naszych genach Będąc groźnymi drapieżnikami, lamparty odcisnęły się w genomach naszych małpich krewniaków: małpa, która nigdy w życiu nie spotkała lamparta, wykazuje wrodzony lęk na widok żółtawej, cętkowanej szaty kota. My podobnie, choć ten niepokój jest połączony z zainteresowaniem. W RPA w prowincji Limpopo odwiedzam pewnego hodowcę bydła – tęgiego faceta po sześćdziesiątce. Na jego biurku leży Biblia, widać, że często czytana, oraz czaszka lamparta. W czaszce widoczna jest okrągła dziurka od kuli. – Kochamy te zwierzęta – zaczyna przemowę. – Są piękne! Ale żyć z nim na tym samym kawałku ziemi trudno. Tyle mają tu naturalnego pożywienia: guźców, pawianów, innej zwierzyny. A uparły się na cielęta. Otwiera księgi hodowlane, w których rejestruje urodzenia i śmierć swojego bydła zebu cennej rasy brahmańskiej, i zaczyna wyliczać ofiary lampartów – jedno cielę mniej więcej co sześć tygodni w ciągu półtora roku. Każde zabite cielę to dla hodowcy strata ponad 30 tys. randów (ok. 8 tys. zł). – Mam doświadczonych tropicieli i oni sprawdzą, czy lampart zabójca to młoda samica, czy stary samiec. Zazwyczaj wraca do schowanej zdobyczy po dwóch dniach. Korzystanie z usług tropicieli, a także czaszka na biurku sugerują, że wtedy ktoś na lamparta czeka ze strzelbą. Ale hodowca mówi mi tylko: – Jeśli się z nimi mieszka, trzeba trzymać język za zębami, bo za zabicie lamparta można trafić do więzienia. Giną setki tych zwierząt. Ludzie je zabijają, wrzucają do dołu, polewają benzyną, podpalają i po wszystkim – zdradza hodowca (według południowoafrykańskich przepisów karą jest więzienie lub grzywna, sądy jednak z reguły są w tych sprawach pobłażliwe). Skóry lampartów stanowią przedmiot handlu, a największym zaskoczeniem jest to, że popyt na nie jest nakręcany przez chrześcijaństwo. Skóra zbliża do Boga Tysiące bosych pielgrzymów w piękny słoneczny dzień w prowincji KwaZulu-Natal na wschodzie RPA wędruje na święte wzgórze. Towarzyszą im dźwięki wuwuzeli i niespieszne rytm wybijany dwulitrowymi plastikowymi butelkami po coli. Niezamężne dziewczęta idą w ozdobionych paciorkami przepaskach na nagich piersiach. Mężatki odziane na czarno w rytmie fanfar unoszą w górę czarne parasole. Ale prawdziwie widowiskowo wyglądają mężczyźni. Mija mnie ich około 1200, wszyscy w skórach lampartów zarzuconych na ramiona, z opaskami z lamparciej skóry na czołach, ramionach, nadgarstkach i kostkach stóp. Na łące zaczynają tańczyć równocześnie w rytm monotonnej muzyki. Wyglądają wojowniczo, poruszają się, jakby podchodzili zwierzynę, przykucają, robią powoli krok naprzód, wyrzucają nogę i tupią, wzbijając kłęby pyłu. To wyznawcy Nazaretańskiego Kościoła Baptystycznego, zwanego Kościołem Shembe, chrześcijańskiej sekty, która powstała mniej więcej sto lat temu. Do swoich obrzędów włącza ona elementy tradycji zuluskiej, a taniec uznaje za formę praktyki religijnej i medytacji. Ważny jest też strój. W przeszłości skóra lamparcia była zarezerwowana dla króla Zulusów, symbolizowała siłę i władzę, miała podwładnych onieśmielać. Dziś wierni Kościoła Shembe – księgowi, prawnicy, urzędnicy, handlowcy – twierdzą, że skóra lamparta przybliża ich do Boga i do przodków. Działacze na rzecz ochrony zwierząt byli zbulwersowani, gdy kilka lat temu po raz pierwszy zobaczyli taką pielgrzymkę. Jeden z nich nazwał ją „największą na świecie wystawą nielegalnych trofeów myśliwskich”. Liczba skór była przerażająca, biorąc pod uwagę, że liczebność lampartów w RPA spada i dziś ocenia się ją na mniej niż 7 tys. osobników. Na dodatek skóry lampartów zużywają się, wierni muszą je zmieniać co pięć–sześć lat, bo linieją. Wyznawców Kościoła przybywa, uroczystości religijnych jest kilkanaście rocznie, więc wyglądało na to, że kres pozyskiwaniu skór przyniesie dopiero wymarcie gatunku. Tristana Dickersona, badacza lampartów z organizacji Panthera, pociesza jedno: oglądając pielgrzymkę, zauważył, że część skór to podróbki, głównie skóry antylopy impala pomalowane w cętki. To mu nasunęło pomysł produkcji lepszych falsyfikatów. Zaczął wytwarzać syntetyczne skóry na bazie polichlorku winylu i pluszowej tkaniny o kolorach i deseniu naśladujących naturalną lamparcią skórę. – Ma przypominać oryginał jak dobra podróbka roleksa – mówi Dickerson. Przywódcy Kościoła Shembe popierają jego plan, miejscowa fabryka wytwarza obecnie sztuczne skóry pod marką „Furs for Life” („Futra dla życia”). Organizacja Panthera dostarcza je członkom Kościoła bezpłatnie, rozprowadziła ich już 9 tys. i z trudnością zaspokaja popyt. W dniu, w którymy obserwowałem pielgrzymkę, zauważyłem tylko jedną prawdziwą skórę na sprzedaż. Żądano 5 tys. randów (niespełna 1,4 tys. zł) za pelerynkę z przedniej części skóry lamparta, a 5,5 tys. randów (ponad 1,5 tys. zł) za tylną połówkę. Jakiś mężczyzna narzekał, że sztuczne skóry to metoda białych ludzi na tłumienie tradycji Zulusów. Inny z kolei twierdził, że podróbki zrobione ze skór impali lub innych zwierząt są lepiej widziane przez przodków niż syntetyk. Ale wyglądało na to, że większość ma ochotę na sztuczne skóry. Dickerson ocenia, że 30–40 proc. skór lamparcich na uroczystościach Kościoła Shembe to dziś sztuczne skóry produkowane przez organizację Panthera, a jeszcze dwa lata temu stanowiły one zaledwie 5–10 proc. Nie jest to może zwycięstwo miłości do lampartów czy tylko tolerancji. Ale przynajmniej jeden powód do zabijania mniej. Zbyt blisko ludzi Prawdziwym testem – a może nawet modelem – możliwości przetrwania lampartów w zatłoczonym świecie są Indie. Lamparty żyją tam w dużej liczbie, także poza obszarami chronionymi i zdumiewająco blisko ludzi. Tolerancja dla tych zwierząt jest tu na ogół wysoka, zwłaszcza że ataki kotów na ludzi są stosunkowo rzadkie. W Indiach znacznie łatwiej zginąć z przyczyn związanych z cywilizacją niż z przyrodą. W całym kraju każdego dnia ginie średnio 381 osób w wypadkach drogowych, 80 w kolejowych i 24 wskutek porażenia prądem. Niemniej jednak każdy atak lamparta trafia na czołówki wiadomości. Po pierwsze dlatego, że zdarza się rzadko, a po drugie – bo porusza w naszej psychice jakiś atawistyczny lęk. Pewnego majowego dnia w okolicach miasta Junnar, 150 km na wschód od Bombaju, przed zamożnie wyglądającą zagrodę wiejską zajeżdża rządowy samochód wiozący przedstawiciela ministerstwa leśnictwa. Okazja jest tragiczna. Na dużej werandzie, otoczonej sięgającym do pasa betonowym murkiem i ocienionej blaszanym dachem, na urzędnika czeka gromadka ludzi. Sześć dni wcześniej, około 22.30, dwuletni Sai Mandlik klęczał na ławeczce stojącej na tej właśnie werandzie i jeździł po murku autobusem zabawką. Jego babcia odpoczywała obok na leżaku. W wysokiej trawie, jakieś 20–30 m od werandy, lampart coś zauważył: poruszającą się główkę dziecka, nie większą od głowy makaka indyjskiego, małpy, która jest częstą zdobyczą lampartów. Zaczął się podkradać. Chłopiec, jeśli miał szczęście, zginął, zanim mógł zauważyć wielkiego kota, który go chwycił i odciągnął przez pola w las. Babcia zaczęła krzyczeć. Reszta rodziny wybiegła w mrok. Za późno. Teraz tragedia przekształca się w rytualne gesty. Kobiety siedzą w milczeniu na podłodze w głębi werandy. Urzędnicy lokalnych władz – starsi mężczyźni w białych furażerkach – usadowili się na środku, zaś miejsce, gdzie bawił się feralnego wieczoru chłopiec, zajmuje ojciec otoczony przez męskich członków rodziny. Wysłannik ministra leśnictwa wyjaśnia, że zdaje sobie sprawę, iż pieniądze, które przywozi, 800 tys. rupii (niespełna 50 tys. złotych), nie mogą zrekompensować ich straty, ale są przyznaniem się do odpowiedzialności ze strony rządu. Jeden z miejscowych urzędników podchodzi, żeby sprawdzić czek, potem obaj wdają się w grzecznościowy spór, bo każdy uważa, że zaszczyt wręczenia odszkodowania powinien należeć się drugiemu. Rodzina wysuwa kilka drobnych próśb, urzędnik z ministerstwa obiecuje pomoc i na tym koniec. 6 km dalej, przy tej samej drodze, jest jeszcze jeden dom, w którym złoży identyczną wizytę. Kiedy dochodzi do ataków lampartów na ludzi, często odbywa się to falami. Porwanie Saia Mandlika było trzecim atakiem w okolicach Junnaru w ciągu zaledwie dwóch tygodni, a drugim o skutku śmiertelnym. Przyciągane przez człowieka To zagadka. Na ogół przecież, nawet w Bombaju, ludzie i lamparty koegzystują ze sobą pokojowo. Dlaczego dochodzi do takich tragicznych serii jak ta w okolicach Junnaru? Vidya Athreya, która jest biologiem i współpracuje z Wildlife Conservation Society, nazajutrz po spotkaniu w domu Mandlika siedzi na skraju pola trzciny cukrowej w pobliżu miasta Akole, około 60 km od Junnaru. Przegląda na laptopie mapę gminy, na której na turkusowo podświetlone są miejsca, gdzie w trakcie prowadzonych od pięciu lat badań, posługując się fotopułapkami i obrożami z nadajnikiem, stwierdziła obecność lampartów. Mówiąc zwięźle, lamparty są tu wszędzie: w okolicach Akole, gdzie nie ma lasów, jeleni ani innej dzikiej zwierzyny, a za dnia przemieszcza się w różne strony 20 tys. ludzi, nocą poluje 11 dorosłych osobników. Pierwsze pytanie brzmi: dlaczego jest tu aż tyle lampartów? Tak jak wszędzie w Indiach bierze się to z otwartych śmietników i wysypisk przy targowiskach mięsnych i jatkach, na których świetnie prosperują stada bezpańskich psów, zdziczałych świń, niezliczonych gryzoni i innych drobnych zwierząt. Zarówno przepisy prawa, jak i wpływowe organizacje opieki nad zwierzętami nie pozwalają na eliminację bezpańskich psów. A więc psy, koty i inne zwierzęta domowe są podstawą bytu populacji lampartów. Systemy nawadniania zbudowane w latach 80. XX w. także przyciągają dzikie koty. Na suchych niegdyś obszarach, jak okolice Akole i Junnaru, dziś rosną plantacje, głównie trzciny cukrowej zapewniającej lampartom idealne schronienie – i to tuż obok wiosek, wysypisk i psów. Powstał ekosystem. Życie obok drapieżnika Pewnego dnia w trakcie badań terenowych Athreya przechodziła przez pole, na którym 15 kobiet zbierało pomidory. Zatrzymała się, żeby porozmawiać z właścicielem gospodarstwa. Tak, powiedział, widziałem tu lamparta kilka dni temu. Badaczka nie zdradziła mu, że wie, iż w trzcinie cukrowej jakieś 20 m od nich odpoczywa dziki kot. Nie było się czego obawiać. – Lamparty wcale nie łakną tak krwi, jak się nam wydaje. Są na ogół rozsądne – tłumaczy Athreya. Antropolog Sunetro Ghosal, który również prowadzi badania w Akole, opisywał „dzieje wspólnego użytkowania przestrzeni”, a nawet „wzajemne dostosowanie” ludzi i lampartów polegające na schodzeniu sobie z drogi i unikaniu konfliktów (tutejsza ludność, przypuszczalnie w ramach asekuracji, czci lamparty i tygrysy jako bóstwa i w kapliczkach składa im ofiary). Chcąc zrozumieć te sytuacje, w których stosunki ludzi i lampartów ulegają załamaniu, Athreya badała falę ataków, która miała miejsce w okolicach Junnaru w latach 2001–2003. Zbiegła się ona, jak się początkowo wydawało przypadkowo, z akcją odłowu kotów, które napadały na inwentarz. Schwytano wtedy ponad sto osobników i wypuszczono w lesie około 30 km od miejsca odłowienia. Jest to praktyka stosowana na całym świecie w przypadku chronionych drapieżników, które sprawiają problemy. Niestety, jak wykazały badania Athrei i jej zespołu, po przesiedleniach zwierząt liczba ataków na ludzi w okolicach Junnaru wzrosła o 325 proc., a odsetek ataków ze skutkiem śmiertelnym się podwoił. – To doskonale pokazuje, co się dzieje ze zdezorientowanym kotem – wyjaśnia Athreya. Dezorientacja wywołana jest przez traumatyczne przeżycia związane ze schwytaniem, zamknięciem w klatce, bliskością ludzi i wyrzuceniem w nieznanym terenie, już zajętym przez inne lamparty. Wysyp ataków na ludzi nie był wynikiem wrodzonej agresywności kotów. Według ustaleń Athrei i jej zespołu ataki na ludzi były wywołane przez przesiedlenia zwierząt. Athreya ogłosiła wyniki badań 10 lat temu. Władze leśne przyjęły je do wiadomości i odpowiednio zmodyfikowały swoje działania. Administracja Parku Narodowego im. Sanjaya Gandhiego w Bombaju przestała przyjmować przesiedlane zwierzęta (podobnie jak w okolicach Junnaru, także i wokół parku zaobserwowano falę ataków). Środki masowego przekazu też zrozumiały, że przesiedlenia są bardziej niebezpieczne niż lamparty jako takie. Zorganizowano warsztaty dla mieszkańców osiedli położonych wokół parku, w tym slumsów, które wciskają się w obręb parku narodowego. Starano się przekonać ludzi, że sam widok lamparta w okolicy nie oznacza jeszcze, że „doszło do konfliktu”. Odłowienie lampartów – czego często domagali się mieszkańcy miast – dezorganizuje system społeczny populacji zwierząt i sprawia, że na zwolnione obszary wprowadzają się nowe osobniki, często młode i niedoświadczone, gorzej nauczone zasad „wzajemnego dostosowania”. Warsztaty podkreślają też fakt, że owo „wzajemne dostosowanie” jest dwustronne, wymaga przestrzegania przez ludzi pewnych zasad, takich na przykład, jak niewypuszczanie dzieci na dwór po zmroku. Trwałym przesłaniem szkoleń jest to, że lamparty w Bombaju, Akole i innych obszarach to nie „intruzi” czy „przybłędy”. To współmieszkańcy. Wprowadzenie ideału w życie nie jest jednak łatwe. Mogą coś o tym powiedzieć funkcjonariusze leśni, którzy pojawiają się w miejscach tragedii i muszą znosić ataki, czasem nie tylko werbalne, rozwścieczonych mieszkańców. Presję wywierają też politycy szczebla lokalnego. Nadal więc ustawia się pułapki, żeby przekonać ludzi, że władze coś robią, i żeby mieli poczucie, że będzie bezpieczniej – nawet jeśli rzeczywistym efektem jest spadek bezpieczeństwa. Kilka „sprawiających problemy” lampartów zgromadzono w zatłoczonych „schroniskach” rozrzuconych po kraju, choć prawdę mówiąc, nie ma sposobu, żeby odróżnić lamparta „sprawiającego problemy” od takiego, który ich nie sprawia, chyba że zostanie schwytany na gorącym uczynku. Dlatego w schroniskach siedzą raczej kozły ofiarne. Po kilku śmiertelnych wypadkach koło Junnaru urzędnik leśny przysłał mi e-mail: Z przyjemnością informuję, że udało nam się schwytać samca lamparta. To ten sam osobnik, który w ubiegłym miesiącu porwał chłopca. Resztę życia spędzi w „schronisku dla lampartów” w Junnarze, już przepełnionym. Dołączy do 28 innych osobników. Większość innych lampartów, które złapią się w pułapki, zostanie wypuszczona na wolność, choć z oczywistych powodów ministerstwo leśnictwa nie ujawnia, ile sztuk wypuszcza w okolicach Junnaru i gdzie konkretnie. Dwa tygodnie później inny lampart zabił i częściowo pożarł 60-letnią kobietę. Stało się to w gospodarstwie rolnym kilka kilometrów od miejsca, gdzie zginął Sai Mandlik. To nie one przychodzą do nas, to my się rozprzestrzeniamy Wyjeżdżam z Indii ze świadomością, że to, z czym tu mamy do czynienia, to skomplikowany problem, niemający związku z tym, co się dzieje w krajach lepiej rozwiniętych. A po przybyciu do domu czytam doniesienie o pumie widzianej 6 km od miejsca, gdzie mieszkam, na wybrzeżu stanu Connecticut, a potem informację o baribalu (niedźwiedziu czarnym) w pobliskim mieście New Haven. Pumy grasują dziś w Los Angeles, kojoty w Chicago, wilki na przedmieściach Rzymu, żarłacze białe u brzegów Cape Cod. W miarę jak ludzkość się rozprzestrzenia, w miarę jak Ziemia jest coraz bardziej zabudowana miastami, drapieżniki dostosowują się do sytuacji i uczą żyć wśród nas. Może nam to działać na nerwy, ale to niekoniecznie coś złego: ze wszystkich badań wynika, że liczna populacja drapieżników korzystnie wpływa na niemal wszystko dookoła. Może nie są bóstwami, ale z pewnością mają dobroczynny wpływ na ekosystemy. Indyjskie doświadczenia z lampartami przestają być egzotycznym wyjątkiem, są raczej zwiastunem, zapowiedzią tego, z czym niedługo wszyscy będziemy mieli do czynienia i z czym będziemy musieli nauczyć się żyć. Tekst Richard Conniff Zdjęcia Steve Winter Artykuł pochodzi grudniowego numeru National Geographic - 12 (195) / 2015
Tanie bilety lotnicze idealnym prezentem
Ruszyła świąteczna akcja sprzedażowa biletów lotniczych KLM, która potrwa do 19 listopada br. W promocyjnej puli znalazło się aż 85 miast!
Oryginalnym prezentem gwiazdkowym może być podróż do urokliwego zakątka świata. W ofercie KLM „Podaruj świat na Święta" znalazło się aż 85 bajecznych destynacji! Do 19 listopada br. można kupić w atrakcyjnej cenie bilety lotnicze na Karaiby (od 2999 PLN) i Bliski Wschód (od 1575 PLN) oraz do Azji (1999 PLN), Ameryki Południowej (od 2999 PLN), Afryki (od 1399 PLN) i Stanów Zjednoczonych (od 1763 PLN). Oferta obejmuje wyloty pomiędzy 5 listopada tego roku, a 11 kwietnia 2014 roku. Na liście proponowanych „prezentów gwiazdkowych” znalazły się zarówno popularne destynacje turystyczne, jak np. Chicago (za 1769 PLN), Meksyk (za około 2839 PLN), Kair (już od 1399 PLN) oraz Las Vegas (dostępne już od 2319 PLN), jak i niepowtarzalne kierunki typu Alaska czy Kilimandżaro. Wyjazd na Alaskę może być wyzwaniem, ale jednocześnie fantastyczną przygodą. Ta przepiękna, surowa kraina słynie z wulkanów, pól wulkanicznych oraz zorzy polarnej – Aurora Borealis, widocznej średnio 243 dni w roku. Warto wspomnieć, że należące do Alaski Wyspy Pribyłowa są domem dla największej kolonii fok na świecie. To również wspaniała okazja do zmiany zimowej scenerii i wyjazdu w cieplejsze rejony świata. Doskonałą propozycją może być np. podróż na jedną z egzotycznych wysp. Hawaje, dostępne są w cenie już od 2749 PLN, a do raju na Karaibach, na wyspę St Maarten można polecieć już od 2999 PLN. Miłośnicy gorących klimatów i indiańskiej kultury mogą się wybrać także na położoną nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym Panamę – w promocyjnej cenie już od 2999 PLN. KLM oferuje także atrakcyjne ceny biletów do Hawany, ulubionego miejsca Ernesta Hemingwaya, który spędził tu niespełna 20 lat swojego życia. Bilet do stolicy Kuby jest dostępny już od 2999 PLN. Z pewnością prezent, dzięki któremu m.in. możliwe będzie poznanie ulubionych miejsc słynnego pisarza, będzie oryginalnym podarkiem pod choinkę. Osoby, które marzą o przetarciu szlaków w Ameryce Południowej również nie mogą narzekać. Propozycji na tym kontynencie jest całkiem sporo. Można m.in. wylecieć do Buenos Aires w cenie od 3799 PLN lub do tętniącego życiem Rio de Janeiro za około 2999 PLN. W stolicy Argentyny – Buenos Aires znajduje się największe skupisko polonijne w całej Ameryce Południowej oraz jedna z najbardziej ruchliwych i szerokich (200 metrów) ulic na świecie - Avenida 9 Julio. Ponadto warto zwiedzić Avenida de Mayo, wraz z przylegającymi do niej ulicami (Calle Lavalle i Calle Florida) oraz dzielnicę Santa Fe, katedrę z XVIII wieku czy gmach opery z XIX wieku (jeden z największych na świecie). Dla spragnionych egzotyki, w ofercie holenderskiego przewoźnika jest również Bombaj od 1999 PLN, Osaka od 2459 PLN, Kapsztad od 2809 PLN, Dubaj od 1579 PLN i ponad 80 innych ciekawych kierunków na całym świecie. - Staramy się oferować specjalne akcje sprzedażowe biletów lotniczych przy każdej możliwej okazji. Tym razem pokaźna pula destynacji dostępna jest w pakiecie świątecznym. Gwiazdka jest wyjątkową okazją do spełnienia marzeń naszych najbliższych. Specjalne oferty cenowe mogą pomóc wielu osobom zrealizować sny o fantastycznej podróży w tak odległe rejony świata jak np. Hawaje, Ameryka Południowa czy odległe zakątki Azji. Ułatwieniem w rezerwacji promocyjnych przelotów jest „kalendarz niskich cen - dostępny na stronie www.klm.pl. Pamiętajmy, że wszystkie wyloty KLM są z i do Warszawy, ceny obejmują przelot w obie strony i zawierają opłaty lotniskowe.”– powiedziała Chloe Marchand, Dyrektor Generalna Air France KLM w Polsce. Bilety KLM w wyjątkowych świątecznych cenach rezerwować można na stronie www.klm.pl, za pośrednictwem call center KLM tel.: 22 55 66 444 oraz w biurach podróży na terenie całej Polski.
Urlop po sezonie: dokąd wybierają się Polacy?
Raport o posezonowych wyjazdach „do it yourself” do Azji
W październiku, wraz z końcem pory deszczowej, rozpoczyna się w Azji sezon turystyczny, który, jak wynika z najnowszego raportu FRU.PL, przyciągnie w tym roku o 15 proc. więcej polskich turystów niż w roku minionym. Najchętniej odwiedzanymi krajami są: Tajlandia, Chiny, Indie oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie – te kierunki wybrało 69 proc. klientów platformy FRU.PL podróżujących do Azji po sezonie. Nowością są wyjazdy „do it yourself” do nieco zapomnianej przez turystów Armenii oraz krajów dotychczas zarezerwowanych głównie dla wyjazdów z touroperatorem - Indonezji i Nepalu. - Azja to dla coraz większej grupy polskich turystów ulubiony kierunek posezonowych podróży organizowanych na własną rękę. Z naszych danych wynika, że okresie od października do grudnia 2013 wybierze się tam o 15 proc. więcej turystów w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego – mówi Bogumiła Sowa z platformy rezerwacji biletów lotniczych FRU.PL. - W ciągu ostatniego roku zainteresowanie samodzielnymi podróżami do Azji wzrosło niewątpliwie dzięki liniom lotniczym Emirates i Qatar Airways, które oferują bardzo dogodną siatkę połączeń w zakresie lotów na kontynent azjatycki, a rywalizując o polskich pasażerów oferują rejsy po cenach mocno konkurencyjnych wobec pozostałych przewoźników – dodaje Bogumiła Sowa. Dlaczego Azja? Jak wynika z danych FRU.PL, w tym roku, podobnie jak w roku poprzednim, największą popularnością wśród podróżujących do Azji cieszy się Tajlandia, dokąd poleci niemal co trzeci turysta (31 proc.). Na drugim miejscu plasują się ex aequo - Indie i Chiny (po 11 proc.), na trzecim - Zjednoczone Emiraty Arabskie (8 proc.). „Turyści wybierają kontynent azjatycki, gdyż oferuje on niezwykle ciekawą kulturę w połączeniu ze stosunkowo niskimi kosztami pobytu. Dodatkowo, konstruując wyprawę na własną rękę, podróżni sami mają wpływ na to, jaki będzie całościowy budżet podróży” - mówi Bogumiła Sowa z FRU.PL. „Jeszcze do niedawna, aby zaoszczędzić na cenie biletu lotniczego do Azji, należało dokonać jego zakupu przynajmniej pół roku wcześniej. Widzimy jednak, że ta tendencja się zmienia - dzięki wejściu na rynek nowych przewoźników, turyści mają dostęp do licznych promocji oraz zniżek, a sam bilet mogą zakupić znacznie później, decydując się na wyjazd nawet kilkanaście dni przed rozpoczęciem podróży” - zauważa Bogumiła Sowa z FRU.PL. Bangkok na pierwszym miejscu Najchętniej odwiedzanym krajem azjatyckim jest Bangkok, dokąd wybiera się niemal co trzeci (31 proc.) pasażer dokonujący rezerwacji biletu lotniczego w serwisie FRU.PL na podróż w okresie od października do grudnia bieżącego roku. - Nasze dane potwierdzają najnowsze wyniki badań przeprowadzonych przez Światową Organizację Turystyki, według których w tym roku Bangkok jest najczęściej odwiedzanym miastem - stolicę Tajlandii odwiedziło już blisko 16 milionów turystów – wyjaśnia Sowa. Drugim pod względem popularności miastem azjatyckim jest Dubaj, dokąd poleci 7 proc. turystów. Taki sam odsetek turystów wybierze się do Bombaju, Deli i Tel Avivu (po 5 proc.). „Znaczący wpływ na wzrost zainteresowania lotami do Dubaju miały linie Emirates, które wraz z pojawieniem się na polskim niebie w lutym bieżącego roku uruchomiły bezpośrednie regularne połączenia między Warszawą a Dubajem - zauważa Bogumiła Sowa. Podróże trwają dłużej niż 3 tygodnie Z danych FRU.PL wynika, że zdecydowana większość (68,1 proc.) turystów wybiera się do Azji na dłużej niż 3 tygodnie. Niemal taki sam odsetek turystów pozostaje w podróży na kontynencie azjatyckim od 2 do 3 tygodni (16,7 proc.) jak i na okres do 2 tygodni (15,2 proc.) Ile kosztują bilety? Średnio najtańsze bilety lotnicze polscy turyści kupili do Dubaju i Bombaju. - Podróżni wybierający się po sezonie do Dubaju polecą średnio za 1655 zł, zaś do Bombaju za 1964 zł w obie strony. Najtańszy lot zarezerwowano do Dubaju za 1 100zł – mówi Bogumiła Sowa. - Te dane świadczą o tym, że warto śledzić ceny biletów lotniczych, gdyż jest spora szansa, że trafimy na promocję bądź wyprzedaż biletów prowadzoną przez przewoźnika, oszczędzając na cenie biletu nawet 1 500 zł - dodaje. Miasto przylotowe Średnia cena biletu (zł) Cena najtańszego biletu (zł) Dubaj 1655 1100 Bombaj 2070 1954 Bangkok 2350 1700 Deli 2400 2 265 Tabela 4. Zestawienie najniższych średnich cen biletów i najtańszych cen lotów do czterech miast azjatyckich Azji na wyloty w okresie: październik-grudzień 2013 r. Źródło: FRU.PL
Dotarłam do Bombaju, mój bagaż też. Ze znajomymi spędzę w tym kraju miesiąc. Chcemy odwiedzić kilka miejsc, na przykład rajskie plaże Goa.
Bollywood superstar Pierwszy dzień jest od razu dniem spełniania marzeń. Moja wielka miłość do kina z Bollywood zostaje odwzajemniona! Czy kobiecie potrzeba czegoś więcej do szczęścia niż spełniona miłość? Po dotarciu do centrum miasta bardzo szybko znajdujemy tanią noclegownię. Nie zdążyliśmy jeszcze zająć naszych pokoi, a już zaczepia nas producent filmowy – tak przynajmniej wynika z jego wizytówki. Podejrzewam jednak, że jest to asystent asystenta do spraw statystów ze specjalizacją „wyłapywanie białych turystów na ulicy”. Pyta, czy przypadkiem nie chcemy zagrać w filmie. Ja bym nie chciała?! W filmie z Bollywood!! Na dodatek w Bombaju – czyli centrum kina bollywoodzkiego? Zgadzam się bez chwili wahania. Zgodziłabym się, nawet gdyby kazali mi za to zapłacić. Jeśli ktoś chciałby zobaczyć film, w którym „zagrałam”, muszę go rozczarować. Musiałby oglądać jedną produkcję za drugą, wypatrując mnie w gromadzie statystów. A że w samym Bombaju rocznie powstaje kilkaset filmów, mógłby tak stracić kilka długich miesięcy. Niestety, mimo natrętnych pytań i szczerych chęci po drugiej stronie nikt nie był w stanie powiedzieć, jak brzmi tytuł filmu z moim udziałem ani o czym on jest. Zaczęliśmy podejrzewać, że taką wiedzę posiadał tylko reżyser. Aktorzy występują w kilku produkcjach jednocześnie i często nawet nie są świadomi, w której z nich w danym momencie grają. Nasuwa się też inne wyjaśnienie: nagrywa się kilka różnych scen, montuje, a później sprawdza, co wyszło i dopiero wtedy nadaje się tytuł filmowi. Mniszką nie zostanę Do Puny przyjeżdżamy rankiem. Zanim wpuszczą nas do OSHO, czyli międzynarodowego centrum medytacji, musimy zostać prześwietleni przez tutejsze „służby specjalne”. Kilkakrotnie sprawdzają nam paszporty, rejestrują, wypisują dziesiątki dokumentów i... testują na nosicielstwo wirusa HIV. (Uff, nie mam – to chyba jedyne pozytywne doświadczenie z tego miejsca). Życie w centrum koncentruje się wokół przytulania się do obcych ludzi, medytacji i tańca prowadzącego do oświecenia. I na ciągłym uśmiechaniu się. Jakby tego było mało – wszyscy przez cały dzień chodzą w szatach tego samego, MARONOWEGO koloru (nie należy go mylić z bordowym ani brązowym). Raz ubrałam się w taką szatę i już wiem, że nigdy więcej nie włożę niczego, co choć przez chwilę leżało w pobliżu koloru maronowego. Nie pasuje mi ani ta szata, ani atmosfera tego miejsca. Co ja tu robię? Bardzo mi się to centrum nie podoba. Dzisiaj zabrano nawet moją przepustkę. A bez niej ani rusz – ani wyjść, ani wejść. Ze łzami w oczach żądam jej zwrotu, po czym szybko uciekam, zostawiając moich współtowarzyszy podróży. Postanawiam samotnie wyruszyć na Goa. White as a chicken Tak właśnie mówią tu o mnie miejscowi. Hmm... Gdy na siebie patrzę, wydaje się dość mocno opalona. Ale jak to w Indiach – wszystko jest względne. A więc to tak wygląda ten rozreklamowany wszędzie raj na Ziemi!? Przecieram oczy ze zdumienia, gdy po całonocnej podróży docieram wreszcie na Goa. Chyba ktoś się pomylił i przywiózł mnie w niewłaściwe miejsce? Wokół pustkowie, a jedyne, co mogę dostrzec w blasku samotnej latarni, to śmieci i stare rozpadające się baraki. One świadczą, że wciąż jestem w Indiach, ale co się stało z cudownym Goa, o którym tyle słyszałam i gdzie miałam odpocząć przed wyprawą w głąb kraju? I do tego jeszcze to stado krów, chyba chcą mnie zaatakować – białą, dobrze widoczną pod latarnią, przestraszoną zachodnią turystkę! O świcie okazuje się, że jednak jestem na Goa. Baraki zamieniły się w restauracje, bary i sklepiki, przestały już wyglądać tak obskurne. Widoki przypominają te z reklam Bounty. Upał sięga 50oC lub nawet więcej, piasek na plaży tak parzy, że nie jestem w stanie po nim chodzić. To cud, że żyją tu ludzie. Podejrzewam, że tubylcy zastanawiają się, jak my wytrzymujemy temperatury –20oC. Chwilami tęsknię do naszego polskiego chłodnego lata. Lady Baloon Oto Hampi – miasto tysiąca zrujnowanych świątyń. W ruinach zadomowili się miejscowi. Mają tu domy, sklepy, restauracje, jest nawet posterunek policji. Zapewne daje im to niesamowite poczucie obcowania ze świętością. Jak wszędzie w Indiach, tak i tu na ulicach jest pełno dzieci, a więc również wrzasku, śmiechu i zabawy. A kto może być większą atrakcją niż biały człowiek z aparatem fotograficznym? Może jedynie biały rozdający balony. Bo taki biały myśli sobie, że jeśli przekupi czymś dzieciaki, będzie mógł zrobić im więcej zdjęć. Nic bardziej mylnego! Gdy tylko włożyłam rękę do kieszeni plecaka w poszukiwaniu balonów, natychmiast otoczyła mnie chmara maluchów. W takich warunkach nie da się zrobić zdjęć nawet najbardziej szerokokątnym obiektywem świata. Nie mam nawet odwagi pomyśleć, co się stanie, jak im pokażę balony! I słusznie – dzieci przybywa coraz więcej, a wrzask wzrasta do poziomu przekraczającego wszelkie normy BHP (chyba że w Indiach mają inne normy, lub, co bardziej prawdopodobne, w ogóle ich nie mają). Obdarowane balonikami dzieci odbiegają uradowane, a w ich miejsce pojawiają się kolejne. Po rozdaniu balonów zaczynam wyjmować z plecaka wszystko, czego mogę się pozbyć: spinki i gumki do włosów, naklejki, gumy do żucia, długopisy, cukierki. Odtąd jestem dla nich „panią od balonów”. Gdziekolwiek je napotkam, słyszę mniej lub bardziej śmiałe: madame, baloons, baloons! In indian way Po przebyciu kilkuset kilometrów skrajnie zmęczona i głodna trafiam w sam środek monsunu – którego się, oczywiście, nie spodziewałam! Ulice zamieniły się w rzeki, nie mam się do kogo odezwać, nikt nie chce dodać mi otuchy. Przełykam łzy, które pojawiły się z poczucia bezradności i… uciekam. Kolejna noc w drodze. Podczas dość długiej podróży do Majsur doświadczam czegoś, co można ogólnie nazwać „indian way”. „Indyjskość” Hindusów przerasta mnie momentami – mówią, że funkcjonują in indian way, a znaczy to tyle co „mamy to wszystko gdzieś”. Na przykład: nie można wierzyć, że autobus odjedzie za pięć minut. Bardziej prawdopodobne, że za 5 godzin, ale nim to nastąpi, pięciu „organizatorów” przeliczy po pięć razy wszystkich pasażerów, robiąc przy tym mnóstwo hałasu, wydzierając się, nawołując, poganiając, biegając tam i z powrotem. Ma to dawać wrażenie pośpiechu, a i tak trzeba cierpliwie czekać. Ja do cierpliwych, niestety, nie należę. Oprócz tego załamuje mnie fakt, że nikt tu bezinteresownie niczego nie zrobi. Owszem, Hindusi pomogą trafi ć na stację kolejową bądź wybrać odpowiedni autobus, ale zwykle chcą przy okazji coś sprzedać albo naciągnąć turystę na kasę. Do tego są święcie przekonani, że każda dziewczyna z Zachodu przyjeżdża na wakacje do Indii po to, by zaspokoić seksualnie każdego napotkanego mężczyznę! Męczy mnie już to nieufanie nikomu. Jesus loves you Za sprawą przecudnego miasteczka Koczin, do którego wczoraj trafi łam, jestem już w lepszym nastroju. A może dlatego, że się wreszcie najadłam? Albo dlatego że Hindusi, jak chcą, potrafi ą być jednak mili i nawet, o dziwo, bezinteresowni? W mieście szokuje mnie liczba kościołów, kaplic, krzyży i szkół przykościelnych. Podejrzewam, że polscy słuchacze pewnego radia mogliby poczuć zazdrość. Dość ciekawie prezentuje się grupa kobiet w sari modlących się z różańcami w rękach. Koczin to inny świat. Nie ma świątyń hinduskich, zniknęły kolorowe obrazki z bóstwami, za to pojawiły się plakaty z napisami „Jesus loves you”. Indie: w jednym miejscu ludzie modlą się do Jezusa, a w drugim karmią małpy i słonie, żeby mieć dobrą karmę. Nie musisz być żołnierzem Mija piąty dzień mojego pobytu w Koczin, a ja mam wrażenie, że jestem tutaj od zawsze. Piłam tu najlepszy na świecie koktajl mleczny z chikku. W Indiach jest mnóstwo nieznanych mi owoców i warzyw. Chikku wygląda jak mały ziemniak albo jak połączenie ziemniaka z kiwi. Owoc sam w sobie jest paskudny – grudki papieru ściernego zatopione w przejrzałej gruszce. Ale w połączeniu z mlekiem i lodem… Raj dla podniebienia, przynajmniej mojego. Jedzenie to jedna z tych rzeczy, za które się kocha Indie. Ja pokochałam je od pierwszego ryżu biryani. Ten kraj kocham też za wszechobecną soczewicę, placki naan, masala dosa, ale przede wszystkim za samosy, czyli smażone trójkątne pierożki. Czasami tylko zdradzam je, cichcem pochłaniając w jakiejś wąskiej uliczce lassi – tutejszy jogurt. Dzień bez bananowego lassi to po prostu dzień stracony. Mimo tej miłości do indyjskiej kuchni od czasu do czasu odzywa się we mnie „zachodnia” natura i konsumuję pepsi (co dziwne, coca-cola – która wydaje się być zawsze i wszędzie – została tu wyparta właśnie przez koncern Pepsico). Zimny napój nie dość, że gasi pragnienie, to jakimś dziwnym sposobem działa też kojąco na układ nerwowy. Po męczącym dniu, po znoszeniu upałów, które wcześniej wydawały się nie do zniesienia, po niezliczonych zaczepkach i przeróżnych propozycjach wypijam butelkę bąbelkowanego napoju i świat wydaje się piękny. Znowu byłam w kinie, tym razem na filmie Heros. Miał traktować o poważnej tematyce (przynajmniej tak mi się wydawało, sądząc po patosie niektórych scen), ale był niewiarygodne, idiotycznie śmieszny. Oczywiście, nie rozumiem jeszcze hinduskiego, jednak w Indiach aktorstwo jest na tak wysokim poziomie, że nie trzeba nawet znać języka. Morał z fi lmu był następujący: You don’t have to be a soldier to love your country! Czy wiedzieliście o tym? Kochacie swój kraj, tak jak Hindusi swój? Post scriptum Wiedziałam, że tak się to skończy. Nie byłabym sobą, gdybym się choć na chwilę nie zakochała. No, i zdarzyło się, właśnie tu, w samym centrum chrześcijańskich Indii. Ma na imię Francis – tak samo jak mało hinduskie jest jego imię, równie mało egzotycznie się zachowuje. To znaczy: nie wyznaje mi miłości od pierwszego wejrzenia. Nie wznosi pod niebiosa mojej urody, nie widzi nieba w moich oczach i nawet nie chce dotknąć mojej tak pięknej jasnej skóry. Jak na Hindusa, jest nienormalny. Idę z nim dziś na kolację. Ale aby ostrożności stało się zadość, wybrałam zatłoczoną restaurację blisko mojego hotelu. Publicznie chyba nic mi złego nie zrobi? Koniec tego dobrego Jutro o 9.05 mam lot do Helsinek, a stamtąd do domu. Z jednej strony żal wyjeżdżać, zostawiać słońce, miejsca, do których pewnie już nie wrócę. Żal, że nie poznałam lepiej tutejszej kultury. Z drugiej strony ulga. Indie są super, Hindusi – niekoniecznie. Już się cieszę na myśl, że gdy będę szła ulicą, nikt nie będzie zwracał na mnie uwagi. Dziwny jest ten kraj. Czasem się zastanawiam, jak to wszystko się kręci przy całkowitym braku organizacji, w tym brudzie? W kraju, gdzie jedną sprawą zajmuje się kilka osób. A aby coś załatwić, trzeba wypełnić dziesiątki formularzy. Nie wiem, gdzie oni te wszystkie dokumenty trzymają. Gdyby mieli Ministerstwo Archiwizacji, byłoby wielkości całego Bombaju. A może mają, tylko ja nic o tym nie wiem? Ludzie śpią na chodniku, w poprzek przejścia przez ruchliwą ulicę. Sygnalizacja świetlna – po co? I tak nikt nie zwraca uwagi na kolory. Do zapanowania nad ruchem drogowym potrzeba kilku policjantów. A jednak to wszystko działa... w sumie chyba nie najgorzej. Indie – informacje praktyczne Waluta: rupie (INR); 1 USD = ok. 50 INR. Przelot Lufthansa czy FinnAir kosztuje ok. 2 000–2 500 zł w obie strony. Koszt 184 zł, formularz do pobrania na www.indianembassy.pl. Pociąg Bangalur–Madras 205 rupii. Autobus Puna–Kolhapur 170 rupii, autokar Madras–Majsur ok. 700 rupii. Pociąg Bangalur– Bombaj ok. 300 rupii. Hostel w Bombaju ok. 600– –1 500 rupii, na Goa 300 rupii. W innych miejscach ok. 500 rupii (ceny za jedynkę). Obiad 40–60 rupii, koktajl z chikku 20 rupii, butelka wody 10 rupii.
Jedziemy na plan filmu Ramana Kumara. Munna, mój hinduski agent filmowy, trzysta razy na minutę sprawdza, czy pamiętam swój tekst. Doprowadza mnie tym do szału, bo moja rola życia to… jedno zdanie w hindi: Main apko pyaar karta hoon – kocham cię.
Miejsce akcji: Bollywood, Indie Obsada: Ja, mój agent Munna i sławy indyjskiego kina Main apko pyaar karta hoon, Main apko pyaar karta hoon – powtarzam do znudzenia, aż stajemy w drzwiach wytwórni Kumara. Tym większe jest moje zdziwienie, gdy okazuje się, że zdjęcia zostały odwołane. Dowiadujemy się, że zmarł ojciec jednego z aktorów. Nie sądzę, żeby z takiego powodu skasowano dzień zdjęciowy w Polsce… Zdeterminowana, by znaleźć się na jakimkolwiek planie filmowym, wkładam swoje sari, biorę Munnę pod pachę i jedziemy do kolejnego studia w Bollywood. Kamal Amrohi Film Studio nie wygląda może okazale, ale Munna przekonuje mnie, że to jedno z największych w Bombaju (tak, tak, to tu powstaje najwięcej filmów na świecie!). Muszę uwierzyć mu na słowo. Wszędzie kręci się pełno ludzi, których funkcji nigdy nie odgadnę, w każdym kącie leży bezdomny pies, a z hangaru po prawej dobiega głośny indyjski pop. To znak, że zaczęły się już zdjęcia do filmu Dil Ne Jise Apna Kaha – jak się później okazało, historii Rishabha (w tej roli Salman Khan), który po śmierci ukochanej Pari (Preity Zinta) nie zgadza się na transplantację jej serca. Oczywiście, zostaje ono w końcu przeszczepione w ciało uroczej Dhani, a ta, jak to bywa w filmach, zakochuje się w Rishabhu… Póki co – czekamy. Moje cenne sari „wala się” w bombajskim błocie. W Bollywood nie sposób zrobić kariery bez sari, więc nabyłam wiśniowo-złoty strój, który okazał się... ślubnym. Wilgotność powietrza sięga chyba 90 proc., więc robi mi się coraz bardziej gorąco… W końcu Munna oznajmia, że lada moment pojawią się gwiazdy – Salman Khan i jego filmowa partnerka Preity Zinta. Jeśli się zgodzą, może będziemy mogli zobaczyć zdjęcia. Niestety, nie ma mowy o żadnym moim aktorskim występie. – Dont worry, Martina – pociesza mnie przez chwilę Munna, po czym oddala się w nieznanym kierunku, w interesach, jak twierdzi. Tors Salmana Khana W oczekiwaniu na Salmana wypytuję tancerzy i statystów o Bollywood. Jeden z nich pracuje w tej branży od czterech lat – jest profesjonalnym tancerzem i choreografem. Jednak gdy pytam go o tytuł filmu, na którego planie zaraz wystąpi, jest mocno skonfundowany. – Nie znasz tytułu filmu, w którym grasz? Odpowiedzią jest tylko szeroki uśmiech, po którym mój nowy znajomy pokazuje mi nowy krok. Ale skoro powstaje tu ok. 700 (!) produkcji rocznie, to człowiekowi faktycznie może się coś pomieszać... W pewnym momencie na plac przed studiem wjeżdża samochód, a wokół niego robi się niezłe zamieszanie. Salman Khan! Mój przewodnik jako pierwszy dobiega do gwiazdora, a może jego menedżera, i prosi o krótki wywiad. Aktor zgadza się, choć niechętnie – nie chce się rozpraszać przed zdjęciami. Gdy w końcu staje przede mną, pierwsze, co rzuca mi się w oczy, to jego wydepilowany tors ledwo przykryty nonszalancko rozpiętą koszulą. Nim włączy się nasza kamera, Salmana otaczają asystenci z papierosem. Jeden trzyma go przy ustach aktora, drugi podpala. Zszokowani patrzymy na ten spektakl. W końcu zadaję pierwsze pytanie: – W ilu filmach zagrałeś? – W 98 – odpowiada ulubieniec tłumów. – W 98?! – dziwię się do kamery. Przyznacie, że w Polsce byłoby to niemożliwe dla aktora tylko trochę po czterdziestce. Salman najwyraźniej przekonany, że go nie zrozumiałam, wyjaśnia mi raz jeszcze: – 98! To tylko dwa mniej niż sto. Tak, wiem, panie Piękna Klatka… – Jakie to były filmy? – Sensacyjne, romanse, melodramaty… Każdego gatunku – odpowiada aktor, należący do pierwszej dziesiątki najpopularniejszych gwiazd Bollywood. Złośliwi wytykają mu, że na sławę zapracował nie talentem, lecz nagim torsem i skandalami. W 2002 r. aktor spowodował wypadek, w którym zginął człowiek. Badania wykazały, że znajdował się pod wpływem alkoholu. Salman był także oskarżony o prześladowanie swojej eks-narzeczonej – Aishwarii Ray (Aiśwarja Raj). Losy ich związku śledziły całe Indie. Zarzut został wycofany, a aktor bynajmniej nie zakończył trwającej od lat 80. kariery filmowej. Równolegle do sprawy toczącej się w sądzie myślano o obsadzeniu Salmana Khana w roli boga Ramy w ogromnym filmowym przedsięwzięciu Ramajana. W kraju, gdzie bohaterowie filmowi są mocno utożsamiani z gra-nymi przez nich postaciami, rozpętała się publiczna dyskusja. Ortodoksyjna hinduistyczna partia Shiv Sena ostro skrytykowała pomysł – muzułmanin (!) – w roli hinduskiego boga. Produkcję wstrzymano. To również nie zaszkodziło karierze aktora. Sławę przyniósł mu film Maine Pyaar Kya (Me pjar ke), w którym po raz pierwszy obnażył swą muskularną klatę. Salman zgadza się wpuścić nas na plan. Ruszamy więc do studia za nim i jego świtą. Być jak Preity Zinta W studio zastajemy tłum statystów i kiczowatą scenografię imitującą dyskotekę. Na parkiecie dziesiątki pięknych, roznegliżowanych tancerek, a także mój znajomy tancerz! Za chwilę rozpoczną się zdjęcia do filmowego teledysku, którego głównymi bohaterami będą Salman i Preity. Po chwili widzimy ich wirujących w świetle reflektorów. Z lekką zazdrością patrzę na skomplikowaną choreografię... Po paru dublach Preity znajduje dla nas chwilę. Jest bardzo ładna, choć jej uroda kłóci się ze stereotypem Hinduski – jasna karnacja, zielone oczy. To jedna z najpopularniejszych obecnie indyjskich aktorek. Chciała zostać pilotem, astronautą lub kobietą biznesu, a przez przypadek trafiła do filmu (Tak jak ja! – myślę). Zinta jest lubiana przez publiczność za naturalność i wdzięk. Jako jedyna gwiazda filmowa nie wycofała się przed sądem z zeznań w sprawie bombajskiej mafii. Według niej kilkakrotnie żądano od niej tysięcy dolarów za „ochronę”. (No, niezłe towarzystwo w tym Bollywood – pomyślałam. Może to nawet lepiej, że nie zrobię kariery w tym biznesie). W przeciwieństwie do większości indyjskich gwiazd Zinta nie jest laureatką konkursu piękności i nie trafiła do Bollywood dzięki rodzinnym koneksjom. W 2005 r. z ciekawością śledziłam dyskusję internautów na temat aktorki, która opisała tsunami w Tajlandii. Ponoć cudem uszła z życiem i gdy świat pomagał ofiarom, ona… uprawiała boks, chcąc odreagować stres. Po krótkiej rozmowie Preity wraca na plan, a ja… do hotelu. A więc nie udało mi się zagrać w indyjskim filmie. Munna pociesza mnie, mówiąc, że Raman Kumar zaprasza mnie do współpracy już w grudniu. – Martina, you will be big, big star! – wykrzykuje mój bollywoodzki agent. Podobno Raman Kumar jest gotów napisać scenariusz specjalnie dla mnie. A jednak! W Bollywood nie ma rzeczy niemożliwych…