Zima nuklearna to globalny skutek wojny jądrowej. Może trwać dziesiątki lat i doprowadzić do wyginięcia życia na Ziemi
Wojna nuklearna może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci milionów ludzi. Jednak ci, którzy przetrwaliby eksplozje i uniknęli napromieniowania, niekoniecznie uniknęliby śmierci. Zawieszony w powietrzy pył doprowadziłby do drastycznego spadku temperatury na naszej planecie oraz utrzymującej się przez wiele lat ciemności. To tzw. zima nuklearna.
Spis treści: TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Eksplozja nuklearna Ciemna, zimna noc Długofalowe skutki zimy nuklearnej Termin „zima nuklearna” odnosi się do hipotetycznego zjawiska klimatycznego, które mogłoby wystąpić po zakrojonej na szeroką skalę wojnie jądrowej. Według autorów analiz dotyczących skutków użycia bomb atomowych, ich detonacje wprowadziłyby do atmosfery ogromne ilości dymu i pyłu, zdolne wywołać efekt „antycieplarniany”. Ziemia ochłodziłaby się do temperatury poniżej zera, a utrzymujący się pył doprowadziłby do długotrwałej ciemności. Miałoby poważne konsekwencje zarówno dla naturalnych ekosystemów, jak i dla przetrwania nas, ludzi. Doprowadziłoby też do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt, co skutkowałoby masowym głodem wśród ocalałych. Skutki takiej katastrofy widzimy m.in. w grze i serialu „Fallout”. TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Sformułowanie scenariusza zimy nuklearnej jest w znacznej mierze wynikiem prac zespołu badawczego powołanego w 1982 roku przez Narodową Akademię Nauk (NAS). NAS poprosiła Richarda B. Turco, Owena B. Toona, Thomasa P. Ackermana, Jamesa B. Pollacka i Carla Sagana – zespół znany później jako TTAPS (od pierwszych liter ich nazwisk) – o zbadanie możliwych skutków pyłu wznoszonego przez detonacje jądrowe. Zespół TTAPS składał się z naukowców, którzy wcześniej badali różne efekty atmosferyczne cząstek pyłu, w tym konsekwencje erupcji wulkanicznych, zachowanie burz pyłowych na Marsie oraz teorie masowych wymierań spowodowanych uderzeniami planetoid lub komet. Jednym z najbardziej niepokojących wyników badań TTAPS było wykazanie, że pełnoskalowa wymiana jądrowa wcale nie jest konieczna do wywołania zimy nuklearnej. Przy założeniu, że taka wymiana oznaczałaby łączną moc wybuchową około dwudziestu pięciu tysięcy megaton, zima nuklearna mogłaby zostać wywołana znacznie mniejszymi konfliktami w zakresie od trzech do pięciu tysięcy megaton, w zależności od charakteru celów. Jednak nawet ograniczona wymiana jądrowa mogłaby wywołać znaczące, globalne zmiany klimatyczne z powodu wzorców cyrkulacji atmosferycznej. Potencjalne skutki obejmują rozległe skażenie radioaktywne oraz zwiększoną ekspozycję na szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe w wyniku zubożenia warstwy ozonowej. Eksplozja nuklearna Wszystko zaczyna się od eksplozji bomby atomowej. Mniej niż jedna milionowa sekundy po detonacji materiał jądrowy zmienia się z ciała stałego w szybko rozszerzającą się kulę ognia. Po ochłodzeniu się para z bomby kondensuje w cząstki stałe, zawierające radioaktywne pozostałości wybuchu jądrowego. Cząstki opadające z radioaktywnych chmur określamy mianem opadu promieniotwórczego. Drobne cząstki z radioaktywnych chmur mogą pozostawać w stratosferze przez lata, wielokrotnie okrążając planetę. Im dłużej cząstki pozostają w powietrzu, tym słabsza będzie ich radioaktywność w chwili dotarcia do powierzchni. Okresy półtrwania izotopów promieniotwórczych z broni jądrowej wahają się od ułamka sekundy do miliardów lat. Opad radioaktywny może również powstać bez użycia broni atomowej. Może go wytworzyć awaria reaktora nuklearnego, jak to miało miejsce, gdy w 1986 roku eksplodował reaktor w Czarnobylu. Błąd operatora w połączeniu z wadliwą konstrukcją doprowadził do dwóch eksplozji chemicznych, które uniosły tysiąctonową płytę osłonową z rdzenia reaktora, wyrzucając cząstki radioaktywne na wysokość ponad siedmiu kilometrów i wywołując serię pożarów. Wywołane pożarami emisje utworzyły na wysokości około 1,5 kilometra chmurę radioaktywną. Ogień płonął przez kolejne dni, nieustannie zasilając radioaktywną chmurę. Ciemna, zimna noc Teoria zimy nuklearnej zakłada, że ogromne ilości dymu i pyłu wprowadzone do atmosfery przez detonacje jądrowe obniżyłyby temperatury na Ziemi poniżej punktu zamarzania wody. To wraz zasłonięciem nieba pyłem i zmniejszeniem ilości światła słonecznego docierającego do powierzchni, poskutkowałoby przedłużającym się chłodem i ciemnością. Wtórne efekty opadu radioaktywnego i toksycznych substancji niesionych przez dym i pył również byłyby niezwykle rozległe. Połączone skutki zimy nuklearnej mogłyby być wystarczające, aby doprowadzić do ostatecznego wyginięcia życia roślin i zwierząt, a być może także samej ludzkości. Choć niebezpieczne materiały radioaktywne mogą zostać wprowadzone do atmosfery w wyniku awarii elektrowni jądrowych, scenariusz zimy nuklearnej jest znacznie silniej związany z wojenną wymianą broni jądrowej. W zależności od skali do atmosfery mogłoby zostać wprowadzonych od 100 do 300 milionów ton metrycznych dymu i cząstek sadzy. To ilość wystarczająca, aby zmniejszyć dopływ światła słonecznego do powierzchni o ponad 90 procent. Dym pochodziłby z ogromnych burz ogniowych wywołanych detonacjami nad miastami lub dużymi ośrodkami przemysłowymi, tak potężnych, że generowałyby konwekcyjne wiatry o sile huraganu. Podobne do tych, których doświadczyły ofiary alianckiego bombardowania Drezna w Niemczech podczas II wojny światowej. Burze ogniowe w nowoczesnych ośrodkach miejskich pochłaniałyby nie tylko budynki i dobra materialne, lecz także ogromne ilości tworzyw sztucznych, lekkich metali i wielu syntetycznych chemikaliów o wciąż nieznanym potencjale. Długofalowe skutki zimy nuklearnej Choć tym, co budzi nasze największe przerażenie jest nagła śmierć w wyniku eksplozji nuklearnej tysięcy ludzi, to wtórne, długoterminowe straty są jeszcze bardziej wstrząsające. Pozbawiona ciepła i światła słonecznego znaczna część Ziemi doświadczyłaby stanu temperatur poniżej zera i ciągłej ciemności – nawet w południe – trwającego przez wiele lat. Wśród ocalałych z nuklearnego holokaustu zimno, ekspozycja na warunki atmosferyczne oraz niezwykły stres psychologiczny i brak opieki medycznej prowadziłyby do dalszych śmierci. W ciągu kolejnych sezonów nastąpiłoby załamanie naturalnego łańcucha pokarmowego. Ocala­li walczyliby o żywność, wodę i schronienie w świecie pozbawionym zaawansowanej infrastruktury i technologii, które dziś są oczywistością. Brak światła słonecznego przerwałby procesy fotosyntezy u roślin, niszcząc rolnictwo. Dzikie gatunki roślin również zostałyby dotknięte. Wkrótce nastąpiłoby masowe wymieranie gatunków kręgowców zależnych od roślin jako źródła pożywienia. W oceanach populacja fitoplanktonu, stanowiąca podstawę łańcucha pokarmowego dla wielu dużych gatunków, uległaby załamaniu, a wiele większych gatunków organizmów wodnych również stanęłoby w obliczu wyginięcia. Źródła wody i żywności oddalone nawet o setki lub tysiące kilometrów od miejsc detonacji zostałyby skażone w wyniku atmosferycznego transportu materii radioaktywnej oraz toksycznych substancji z płonących miast. Populacje ludzkie również by się zmniejszyły, czyniąc gatunek podatnym na ostateczne wyginięcie. Obszary przybrzeżne – w przeciwieństwie do wnętrz kontynentów, gdzie konwekcja byłaby niemal nieobecna przez lata – mogłyby doświadczać burz o niespotykanej sile, gdy stosunkowo ciepłe i wilgotne masy powietrza znad oceanów zderzałyby się z wychłodzonymi masami powietrza nad lądem. Zima nuklearna byłaby prawdziwą apokalipsą wywołaną na żądanie człowieka. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Radioaktywne zagrożenie w wyspiarskim raju. Pęka „nuklearny sarkofag” na Pacyfiku
Runit Dome, czyli nuklearny „grobowiec” na Wyspach Marshalla zaczyna pękać i przeciekać. Pozostałości po amerykańskich testach jądrowych mogą wkrótce zalać pobliską lagunę i wywołać katastrofę ekologiczną.
W Polsce wszyscy słyszeliśmy o betonowym sarkofagu chroniącym miejsce awarii w elektrowni atomowej w Czarnobylu. Ale takich miejsc jest więcej. Jedno z nich, na wyspie Runit w archipelagu Wysp Marshalla, skrywa pod betonową kopułą niewiarygodną ilość aż 120 tysięcy ton odpadów radioaktywnych. Niestety, sarkofag jest w coraz gorszym stanie, który poważnie niepokoi ekspertów. Atomowy spadek po Zimnej Wojnie Runit Dome to betonowa konstrukcja wzniesiona w latach 1977–1980 na wyspie Runit, będącej częścią atolu Enewetak na Wyspach Marshalla. Obiekt powstał w celu zabezpieczenia skażonej ziemi i gruzu pozostałego po 67 amerykańskich testach jądrowych przeprowadzonych w tym regionie w dobie zimnej wojny. Wielki krater „Cactus”, powstały po eksplozji o sile 18 kiloton, wypełniono ogromną masą radioaktywnych odpadów i przykryto kopułą o średnicy 115 metrów. Miała być rozwiązaniem tymczasowym, ale od prawie 50 lat pozostaje jedyną barierą oddzielającą ponad 120 tysięcy ton toksycznego materiału – w tym zabójczego plutonu-239 – od ekosystemu Pacyfiku. Sarkofag zaczął się sypać – trudno oczekiwać innego obrotu sprawy po pół wieku prowizorki. Pękający beton i porowate fundamenty Ivana Nikolic-Hughes z Columbia University oraz inni badacze podczas pobierania próbek zauważyli wyraźne pęknięcia w sarkofagu. Jednak to, co dzieje się pod betonową kopułą, budzi jeszcze większe obawy. Cała konstrukcja została zbudowana na porowatej glebie, powstałej z osadów koralowych. Jej wnętrza nie wyłożono żadną izolacją. W rezultacie woda morska przenika do środka, wypłukując radioaktywne substancje do wód gruntowych i laguny. Choć morski ekspert Ken Buesseler uspokaja, że wycieki są póki co niewielkie, to przyznaje że integralność obiektu pozostawia wiele do życzenia. Skażenie wokół wyspy Runit już teraz jest miejscami wyższe niż to odnotowane w okolicach Czarnobyla. Klimatyczne „oblężenie” sarkofagu Zmiana klimatu i związany z nią wzrost poziomu mórz to główne powody do niepokoju, bo większość powierzchni wyspy Runit znajduje się zaledwie dwa metry nad poziomem oceanu. Raport Departamentu Energii USA z 2024 roku wskazuje jednoznacznie, że sztormy i stopniowe podnoszenie się wód mogą w końcu doprowadzić do niekontrolowanego uwolnienia radioaktywnych odpadów w całym atolu. Naukowcy przewidują, że do 2100 roku poziom wód wzrośnie o około jeden metr. W praktyce oznaczałoby to regularne podtapianie pękającej kopuły i wymywanie plutonu-239, którego toksyczność utrzymuje się przez dziesiątki tysięcy lat. Huragany, cyklony i wysokie fale mogą w każdej chwili uszkodzić osłabioną strukturę i spowodować katastrofę ekologiczną o trudnych do przewidzenia skutkach dla ekosystemu Pacyfiku. Testy, skażenie i przesiedlenia Sytuacja na Wyspach Marshalla ma jeszcze inny wymiar. ONZ oraz lokalni aktywiści, tacy jak Hart Rapaport, apelują do Stanów Zjednoczonych o wzięcie pełnej odpowiedzialności za radioaktywne odpady. Mieszkańcy Republiki Wysp Marshalla byli zmuszani do przesiedleń z powodu testów nuklearnych, a potem skażenia. Dla lokalnych społeczności, które korzystają z zasobów laguny oddalonej o zaledwie 30 kilometrów od sarkofagu, każda kolejna rysa na betonie to bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Amerykańskie wojsko na Grenlandii odebrało Inuitom ich ziemie. A potem je skaziło
W czasach, gdy skuta lodem Grenlandia ponownie znalazła się na ustach świata, warto przypomnieć, że amerykańskie wojsko ma już tam bazę. Zbudowaną w latach 50. ubiegłego wieku i wciąż działającą. Militaryzacja tego obszaru doprowadziła do przymusowego wysiedlenia ludności tubylczej oraz radioaktywnego skażenia terenu.
Spis treści: Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Operacja „Modrosójka błękitna” Wykorzenić lud zakorzeniony Skażony śnieg Baza Sił Kosmicznych Pituffik na Grenlandii położona jest 1210 km na północ od koła podbiegunowego i 1524 km od bieguna północnego. Na jej terenie znajdują się góry lodowe, dwie wyspy, lądolód polarny oraz fiord Wolstenholme. To tam zainstalowana została znaczna części globalnej sieci czujników ostrzegania rakietowego, mającej jak najszybciej ostrzec o wystrzelonych pociskach. To też miejsce, którego powstanie zmieniło historię Grenlandii i przede wszystkich mieszkających na niej Inuitów. Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Pierwszym znanym z imienia Europejczykiem, który zapędził się na te odległe i zimne tereny oraz nawiązał kontakt z żyjącym tam koczowniczym północnym ludem Inughuit był w 1818 roku oficer Marynarki Królewskiej sir John Ross. Badał trudne warunki życia tamtejszych ludów, techniki polowań i przede wszystkim dał jasno do zrozumie, że człowiek Zachodu nie przetrwa w tamtejszych warunkach bez praktycznej wiedzy wypracowanej przez pokolenia Inughuitów. Przez kolejne dziesięciolecia tereny te pozostawały niemal nietknięte. Jednak gdy 16 czerwca 1951 roku Jean Malaurie, francuski antropolog, pisarz i człowiek, który najlepiej poznał życie północnego ludu Grenlandii podróżował psim zaprzęgiem wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża wyspy, dostrzegł coś, co pozostawiło na nim niezatarte wrażenie. Tego dnia, po wielu miesiącach spędzonych wśród Inuitów, w krytycznym momencie wiosennych roztopów, Malaurie podróżował z kilkoma myśliwymi. Był wyczerpany, brudny i wychudzony. Jeden z Inuitów dotknął jego ramienia: „Takou, spójrz”. Na niebie unosiła się gęsta żółta chmura. Przez lornetkę Malaurie początkowo uznał to za miraż: „Miasto hangarów i namiotów, blach i aluminium, oślepiające w słońcu, pośród dymu i pyłu... Trzy miesiące wcześniej dolina była spokojna i pusta. Rozbiłem tam swój namiot w pogodny letni dzień, na kwitnącej, nienaruszonej tundrze.” Oddech tego nowego miasta – jak napisze później Malaurie – „nigdy już nas nie opuścił”. Gigantyczne koparki rozrywały ziemię, ciężarówki wysypywały gruz do morza, nad głowami krążyły samoloty. Malaurie został gwałtownie przeniesiony z epoki kamienia do epoki atomowej. Odkrył właśnie tajną amerykańską bazę w Thule, noszącą obecnie nazwę Pituffik, a wówczas znaną pod kryptonimem Operation Blue Jay. Operacja „Modrosójka błękitna” Modrosójki błękitne są niedużym ptakami, żyjącymi na wschodnim Wybrzeżu Kanady i Stanów Zjednoczonych. Są bardzo ciekawskie, głośne i agresywne. Poza tym są wyjątkowo terytorialne i przeganiają inne ptaki. Zupełnie jak baza wojskowa, której budowa wysiedliła z północy Grenlandii rdzennych mieszkańców, by zastąpić ich 12 tysiącami żołnierzy. W ciągu jednego krótkiego lata około 120 statków i 12 tys. ludzi zostało skierowanych do zatoki, która wcześniej znała jedynie cichy ślizg inuickich kajaków. W tamtym czasie cała populacja Grenlandii liczyła zaledwie 23 tys. osób. W ciągu 104 dni, na wiecznej zmarzlinie, powstało technologiczne miasto zdolne do przyjmowania gigantycznych bombowców B-36 przenoszących głowice nuklearne. Ponad 1200 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, w niemal całkowitej tajemnicy, Stany Zjednoczone zbudowały jedną z największych baz wojskowych, jakie kiedykolwiek powstały poza ich terytorium kontynentalnym. Nieopodal powstał też tajny ośrodek badań jądrowych Camp Century. Wykorzenić lud zakorzeniony I nikt nie zapytał żyjących tam od wieków Inuitów, czy chcą oddać swoje tereny. Czy godzą się, by ich łowiska zasiedliły okręty wojskowe, a tereny łowieckie zmieniły się w poligony. W 1953 roku, w celu zabezpieczenia obwodu bazy i instalacji radarowych, władze zdecydowały o przesiedleniu całej lokalnej ludności Inughuit do Qaanaaq, około 100 kilometrów dalej na północ. Przesiedlenie było szybkie, przymusowe i przeprowadzone bez konsultacji, zrywające organiczną więź tego ludu z jego ziemią. Jak napisał Malaurie: „lud zakorzeniony” został wykorzeniony, aby zrobić miejsce dla pasa startowego. Operacje wojskowe mają to do siebie, że nie zawsze się udają, za to ich skutki są zawsze przytłaczające. Do takiej sytuacji doszło 21 stycznia 1968 roku. W trakcie stałego dyżuru nuklearnego amerykański bombowiec B-52G Sił Powietrznych USA, realizujący zadania w ramach programu Chrome Dome, rozbił się na lodzie morskim około dziesięciu kilometrów od Thule. Samolot przenosił cztery bomby termojądrowe. W chwili uderzenia zdetonowały konwencjonalne ładunki inicjujące, przeznaczone do zapoczątkowania reakcji jądrowej. Choć nie doszło do wybuchu nuklearnego, eksplozja rozproszyła na rozległym obszarze pluton, uran, ameryk oraz tryt. Skażony śnieg Niedługo później władze w Waszyngtonie i Kopenhadze rozpoczęły projekt Crested Ice – szeroko zakrojoną operację odzysku materiałów i dekontaminacji terenu przed nadejściem wiosennych roztopów. Do usuwania skażonego lodu i śniegu skierowano około 1500 duńskich pracowników. Wiele lat później część z nich wystąpiła na drogę sądową, utrzymując, że wykonywali swoją pracę bez odpowiedniej wiedzy o zagrożeniach i bez właściwych środków ochrony. Postępowania te ciągnęły się aż do lat 2018–2019 i zakończyły bez formalnego uznania odpowiedzialności prawnej. Do dziś nie przeprowadzono pełnych badań epidemiologicznych wśród miejscowych społeczności Inuitów. Pamiętajmy o tym teraz, gdy Grenlandia ponownie staje się strategiczną zdobyczą, a historia łatwo może się powtórzyć. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Zegar zagłady” znów przesunięty. Według naukowców do końca ludzkości pozostało 85 „sekund”
Już nie 89, a 85 symbolicznych sekund dzieli nas od zagłady ludzkości według naukowców z amerykańskiego Bulletin of the Atomic Scientists. Stworzony przez nich w 1947 roku „zegar zagłady” ma ostrzegać przed zagrożeniami, jakie sami sobie zgotowaliśmy, w tym zbrojeniami nuklearnymi i zmianami klimatycznymi.
27 stycznia 2026 roku tzw. Zegar Zagłady (Doomsday Clock) został ustawiony na czas 85 sekund do północy, która symbolizuje moment, gdy Ziemia stanie się niezdatna do zamieszkania. Decyzja podjęta przez naukowców wynika z braku wystarczającego postępu w walce z zagrożeniami, takimi jak ryzyko nuklearne, kryzys klimatyczny oraz tzw. technologie destabilizujące. Co grozi zagładą ludzkości i dlaczego naukowcy nas ostrzegają? Naukowcy zwrócili szczególną uwagę na wygasający 4 lutego 2026 układ o redukcji zbrojeń strategicznych między USA a Rosją, co może doprowadzić do ponownego „wyścigu zbrojeń”. Wskazali też na liczne konflikty zbrojne z udziałem państw posiadających broń atomową, w tym wojnę w Ukrainie oraz starcia na Bliskim Wschodzie i w dalszych rejonach Azji. Poza tym wymienili zagrożenia związane z biologią syntetyczną oraz dezinformacją, w czym coraz wyraźniejszy udział mają technologie sztucznej inteligencji. Przedstawiciele organizacji podkreślają jednak, że skoro to ludzie stworzyli te zagrożenia, mają oni również moc ich ograniczenia poprzez poważne zaangażowanie władz na wszystkich szczeblach. Historia Zegara Zagłady Został on stworzony w 1947 roku, przez grupę badaczy znaną jako Chicago Atomic Scientists, uczestniczących wcześniej w Projekcie Manhattan. Pierwotnie symbol ten miał ostrzegać przed wyścigiem zbrojeń nuklearnych między USA a Związkiem Radzieckim. Na początku Zegar ustawiono na 23:53, a północ miała symbolizować zagładę ludzkości. Do dziś czas na zegarze był zmieniany już 27 razy, odzwierciedlając zmiany w poziomie globalnego bezpieczeństwa. Jeszcze w 2021 roku był ustawiony na 100 sekund przed północą. Najdalej od katastrofy – aż 17 minut – ludzkość znajdowała się w 1991 roku, po zakończeniu zimnej wojny i podpisaniu traktatu START I. W 2007 roku zakres monitorowanych zagrożeń rozszerzono o zmiany klimatyczne, a w późniejszych latach dodano także technologie zakłócające i zagrożenia biologiczne. Od 2020 roku czas Zegara zaczęto podawać w sekundach zamiast w minutach, co miało podkreślić narastające zagrożenie. Obecnie o ustawieniu wskazówek decyduje Rada ds. Nauki i Bezpieczeństwa (Science and Security Board) w konsultacji z Radą Sponsorów, w skład której wchodzi ośmiu laureatów Nagrody Nobla z różnych dziedzin, w tym m.in. chemik Roald Hoffmann, fizycy Brian Schmidt, Frank Wilczek i Jerome Friedman czy biochemik Richard Roberts. Źródło: CNN, Bulletin of the Atomic Scientists Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Matematyk z Polski, który współtworzył najbardziej niszczycielską broń świata. Kim był Stanisław Ulam
Opracował tzw. metodę Monte Carlo, jedną z fundamentalnych technik obliczeniowych do dziś wykorzystywaną w fizyce, finansach, inżynierii czy IT. Ujawnił fundamentalne błędy w modelu superbomby wodorowej zaproponowanym przez Edwarda Tellera. Zaproponował i obliczył możliwości napędu jądrowego dla projektu międzygwiezdnego statku kosmicznego Orion. Stanisław Ulam był matematycznym geniuszem i jednym z największych uczonych XX wieku.
Spis treści: Lwowska szkoła matematyczna Wyjazd do USA Projekt Manhattan Prace nad bombą wodorową Statek międzygwiezdny Orion Stanisław Ulam urodził się 13 kwietnia 1909 roku we Lwowie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Ulamowie byli zamożnymi ludźmi, co pozwoliło małemu Stasiowi rozwijać liczne zainteresowania. Ponoć od najmłodszych lat miał znakomitą pamięć. Już w wieku kilku lat potrafił odtworzyć z pamięci artykuły prasowe czytane mu przez matkę. Mając 15 lat zainteresował się zaawansowaną matematyką. Impulsem do tego były odkrycia Władysława Sierpińskiego o rachunku różniczkowym, teorii grup i teorii liczb. Lwowska szkoła matematyczna Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Ogólnym Politechniki Lwowskie,j trafiając tym samym do słynnej lwowskiej szkoły matematycznej, której główną postacią był Stefan Banach – jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku. Ulam szybko odnalazł się wśród genialnych matematyków. Jeszcze jako student brał udział w legendarnych debatach organizowanych przez Banacha w Kawiarni Szkockiej. Do dyskusji zapraszano tylko wybitnych i posiadających dorobek naukowy uczonych. Fakt, że Ulam mógł uczestniczyć w tych dyskusjach już jako student, mówi wiele o jego talencie i uznaniu, jakim się cieszył. Stanisław Ulam obronił doktorat w 1933 roku. Jego promotorem był Kazimierz Kuratowski, który napisał o Ulamie, że jest jego wielkim odkryciem matematycznym. W tej sposób nawiązywał do słów Hugona Steinhausa na temat Banacha. Lata 30. ubiegłego wieku to okres wzrastającego antysemityzmu. Możliwości kariery akademickiej dla osób pochodzenia żydowskiego były niewielkie. To sprawiło, że Stanisław Ulam zdecydował się wyjechać. Najpierw przez dwa lata podróżował po ośrodkach akademickich w Europie, gdzie jego dorobek był znany i ceniony. Następnie, skuszony zaproszeniem Johna von Neumanna do Princeton, wyjechał do USA. Ten węgierski fizyk kwantowy i pionier informatyki szybko stanie się jednym z najbliższych przyjaciół Ulama i głównym współpracownikiem. Wyjazd do USA W 1936 roku polski matematyk podpisał trzyletni kontrakt w Society of Fellows na Uniwersytecie Harvarda. Stowarzyszenie tworzyła grupa wybranych przez uniwersytet uczonych o największym potencjale naukowym. Kontrakt umożliwiał prowadzenie badań w dowolnej dziedzinie bez formalnych wymogów, w otoczeniu innych wybitnych umysłów, kładąc nacisk na niezależną pracę i rozwój intelektualny. Stanisław regularnie wracał do Polski. Ostatnie wakacje spędził w kraju latem 1939 roku. 23 lipca wsiadł wraz z młodszym bratem Adamem na pokład transatlantyckiego liniowca „Batory”. Był to ostatni przedwojenny rejs tego statku do Nowego Jorku. W ten sposób Stanisław uratował siebie i młodszego brata. Większość pozostałej w Polsce rodziny matematyka zginęła. Tak napisał w swoich wspomnieniach o chwili, gdy dowiedział się o zbombardowaniu Warszawy: „W tym momencie poczułem, jakby na moje przeszłe życie zapadła zasłona, odcinając je od przyszłości”. Projekt Manhattan W 1943 roku otrzymał – z polecenia von Neumanna – zaproszenie od Hansa Bethego do współpracy przy tajnym projekcie wojskowym o kryptonimie „Projekt Manhattan”. Po załatwieniu formalności, Ulam, wraz ze swoją ciężarną żoną Françoise, udał się do tajnego ośrodka w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk. Został przypisany do zespołu Edwarda Tellera i zajął się teoretycznymi pracami nad superbombą – bombą wodorową. W tym samym czasie Ulam badał hydrodynamikę implozji – zagadnienie wymagające precyzyjnego zrozumienia wzajemnych oddziaływań fal uderzeniowych w miarę upływu czasu. Temat ten okaże się kluczowy zarówno przy projekcie bomby wodorowej, jak i późniejszych pracach nad hipotetycznym statkiem międzygwiezdnym. Lata czterdzieste XX wieku to również czas, w którym komputeryzacja dopiero stawiała pierwsze kroki. Właśnie wtedy polski uczony zaproponował podejście o przełomowym znaczeniu: zamiast opierać się wyłącznie na teoriach prowadzących do rozwiązań analitycznych, wskazał na możliwość wykorzystania masowych obliczeń numerycznych. Był to pomysł niezwykle nowatorski, otwierający drogę do prowadzenia złożonych symulacji komputerowych. Dzięki maszynom liczącym zamówionym w IBM analiza numeryczna implozji zaczęła przynosić pierwsze rezultaty, choć precyzja tych obliczeń pozostawiała jeszcze sporo do życzenia. Jak później wspominał sam Ulam: „To była jedna z pierwszych przyczyn, dla których zaczęto rozwijać elektroniczne maszyny liczące”. Prace nad bombą wodorową Ulam nie brał udziału w głośnym teście bomby atomowej nazwanym Trinity. Wolał zostać w tym czasie w Los Alamos. Ale wydarzenia z Hiroszimy i Nagasaki wstrząsnęły nim. Przyznał później, że pierwszym uczuciem, jakiego doznał podczas oglądania zdjęć po wybuchu w Hiroszimie, było zdziwienie: „Nagle w moim mózgu dokonał się niezwykły skrót myślowy: cyfry, wypisane białą kredą na czarnej tablicy, i natychmiast potem miasto zmiecione z powierzchni Ziemi”. Polski matematyk był jednym z naukowców, którzy pozostali w Los Alamos na wiele kolejnych lat. W 1950 roku, wspólnie z Corneliusem Everettem, rozpoczął wstępne obliczenia, które ujawniły fundamentalne błędy w modelu superbomby Edwarda Tellera. Tutaj na arenę wkracza „ostatni człowiek, który wiedział wszystko” – legendarny Enrico Fermi. Ustalenia Ulama i Fermiego zostały potwierdzone przez Johna von Neumanna przy użyciu komputerowych obliczeń. Rozwiązaniem problemów okazał się tzw. układ Tellera-Ulama. Wiele jednak wskazuje, że głównym autorem rozwiązania był Stanisław Ulam, a Edward Teller nadał jej następnie użyteczną postać. Efektem była konstrukcja skomplikowanej i potężniejszej broni – bomby wodorowej, której niszczycielski potencjał znacznie przewyższał wcześniejsze bomby atomowe. W trakcie testu przeprowadzonego 1 listopada 1952 roku na atolu Enewetak, w środkowej części Oceanu Spokojnego, okazało się, że eksplozja osiągnęła oszałamiającą moc 10,4 megaton. Eksplozje bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki miały moc odpowiednio 16 kiloton i 22 kiloton. To spowodowało, że Ulam jednoznacznie opowiedział się za zaniechaniem dalszych prób termonuklearnych w atmosferze ziemskiej. Statek międzygwiezdny Orion Za prezydentury Johna F. Kennedy’ego Ulam został powołany do wielu istotnych komisji naukowych, w tym tych związanych z planowaniem pierwszej załogowej misji na Księżyc. To również okres wytężonej pracy w projekcie Orion. Była to koncepcja międzyplanetarnego statku kosmicznego napędzanego serią kontrolowanych eksplozji jądrowych. To właśnie Stanisław Ulam zaproponował tzw. nuclear pulse propulsion – napęd impulsowego, w którym każda mała detonacja nuklearna „popychałaby” statek do przodu, umożliwiając osiąganie prędkości nieosiągalnych dla klasycznych rakiet. Ulam wniósł więc do projektu zarówno koncepcję fizyczną, jak i matematyczne podstawy analiz dynamiki takiego napędu. Choć Orion nigdy nie został zrealizowany ze względów politycznych i traktatowych, jego wizja stała się jednym z najbardziej fascynujących epizodów w historii marzeń o dalekich podróżach kosmicznych. Stanisław Ulam do końca życia pielęgnował swoją narodowość oraz stał się wielkim orędownikiem i popularyzatorem koncepcji Lwowskiej Szkoły Matematycznej. Jak wielu innych naukowców Projektu Manhattan, z Oppenheimerem na czele, opowiadał się za powstrzymaniem prób atomowych. Gdy w 1983 roku Stanisław Ulam usłyszał pytanie o to, jak potoczyłyby się losy świata, gdyby w Los Alamos odkryto, że skonstruowanie bomby atomowej jest niewykonalne, odpowiedział, że Ziemia byłaby dziś o wiele bezpieczniejsza, a ludzie nie żyliby pod nieustanną presją groźby samobójczej wojny i całkowitego unicestwienia. W swojej autobiografii powrócił do tej rozmowy, zauważając, że „ludzkość, jak się zdaje, nie dorosła jeszcze emocjonalnie ani intelektualnie do radzenia sobie z gwałtownym przyrostem wiedzy – niezależnie od tego, czy dotyczy on ujarzmiania źródeł energii, czy też poznawania bezdusznych, elementarnych mechanizmów życia”. Stanisław Ulam zmarł 13 maja 1984 roku. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Montparnasse w Paryżu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy Fallout ma naukowe podstawy? Oto, jak naprawdę wyglądałby świat po nuklearnej apokalipsie
Fallout od prawie 30 lat fascynuje wizją świata po wojnie atomowej. Ale czy gigantyczne karaluchy, mutanci, ghule i jałowe pustkowia to realny scenariusz? Sprawdzamy, które elementy postapokaliptycznego świata mają naukowe podstawy.
Spis treści Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? Promieniowanie w Fallout: mity i uproszczenia Ekologia postapokalipsy i przykład Czarnobyla Gigantyczne karaluchy i mutanci – realny scenariusz czy fantazja? Uniwersum Fallout od 1997 roku podbija serca miłośników popkultury wizją świata zniszczonego przez wojnę nuklearną, a jednocześnie zatrzymanego estetycznie w amerykańskich latach 50. Ale czy świat Fallouta ma naukowe podstawy? Wiele elementów kultowej serii czerpie inspirację z realnych zjawisk fizycznych, biologicznych i społecznych. Gdzie zatem kończy się nauka, a zaczyna fikcja? Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? W Fallout wojna nuklearna trwa zaledwie kilka godzin, ale jej skutki są widoczne przez kolejne dwa stulecia. Jedynym realnym historycznym doświadczeniem użycia broni jądrowej w warunkach wojennych są bombardowania Hiroszimy i Nagasaki. W obu miastach ogromna część zabudowy została zniszczona w ciągu sekund, przez falę uderzeniową i promieniowanie cieplne. Dziesiątki tysięcy ludzi zginęły natychmiast, często bez widocznych obrażeń zewnętrznych, a kolejne tysiące w następnych dniach i tygodniach, na skutek choroby popromiennej. Oba miasta nie zostały jednak całkowicie wymazane z mapy, a ich odbudowa rozpoczęła się stosunkowo szybko. To właśnie Hiroszima i Nagasaki pokazują, że skutki wojny nuklearnej byłyby bardziej złożone, niż sugerują apokaliptyczne wizje. Skażenie promieniowaniem nie utrzymywało się tam przez setki lat. Już kilka lat po wybuchach oba miasta funkcjonowały ponownie. Niedawne badania „hibakusha”, czyli ocalałych pokazały, że zaledwie 1 proc. z nich zmarło w kolejnych latach na nowotwory popromienne. Współczesna wojna nuklearna różniłaby się jednak skalą – użycie setek lub tysięcy głowic mogłoby doprowadzić np. do tzw. nuklearnej zimy, czyli spadku temperatur i załamania rolnictwa. Fallout przedstawia świat, w którym skutki wojny są niemal absolutne i nieodwracalne. Rzeczywistość byłaby prawdopodobnie mniej jednorodna. Promieniowanie w Fallout: mity i uproszczenia Działanie promieniowania w Fallout zostało uproszczone i podporządkowane mechanice gry. Jednostka „rads” działa natychmiast i w przewidywalny sposób, a napromieniowanie można szybko odwrócić używając „rad-away”. W rzeczywistości jego skutki są dużo bardziej złożone i często ujawniają się po jakimś czasie. Choroba popromienna nie zawsze oznacza natychmiastową śmierć, lecz przebiega etapami i może przyjmować bardzo różne formy – od krótkotrwałych nudności i osłabienia po ciężkie uszkodzenia szpiku kostnego, materiału genetycznego, przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Warto przywołać realne jednostki dawek promieniowania – siwerty (Sv). Dawka rzędu 0,05 siwerta zwykle nie powoduje ostrych objawów. Około 1 siwerta może wywołać nudności i przejściowe obniżenie odporności, jednak większość ludzi przeżywa taką ekspozycję bez trwałych skutków. Dawki 3–4 siwertów są uznawane za potencjalnie śmiertelne dla około połowy napromieniowanych osób bez specjalistycznego leczenia. Powyżej 6–7 siwertów śmiertelność gwałtownie rośnie, a przy dawkach przekraczających 10 siwertów uszkodzenia organizmu są zwykle nieodwracalne. Jeden z hibakusha – Tsutomu Yamaguchi – przeżył zrzucenie bomb na Hiroszimę i Nagasaki. Otrzymał dawkę szacowaną na kilka siwertów. Mimo ciężkich poparzeń i objawów choroby popromiennej przeżył i dożył ponad 90 lat. Znacznie bardziej dramatyczny był przypadek Hisashiego Ouchiego, pracownika japońskiego zakładu jądrowego Tokai, który w 1999 roku został napromieniowany dawką szacowaną na ponad 17 siwertów. To sporo więcej od dawki śmiertelnej. Ouchi przeżył około trzech miesięcy dzięki intensywnej terapii, transfuzjom i przeszczepom komórek macierzystych, ale jego organizm w końcu się poddał. Wizja Fallouta jest zatem w tym aspekcie dość uproszczona. Istnienie jednej substancji odwracającej skutki choroby popromiennej raczej pozostanie czysta fantazją – jest ona bowiem po prostu zbyt skomplikowana i wpływa na zbyt wiele procesów i układów w w organizmie. Ekologia postapokalipsy i przykład Czarnobyla Jedynym realnym punktem odniesienia dla świata Fallouta odradzającego się po wojnie nuklearnej jest katastrofa w Czarnobylu. W 1986 roku eksplozja reaktora doprowadziła do skażenia ogromnych obszarów i masowego wysiedlenia ludności. Z perspektywy czasu okazało się jednak, że najważniejsze dla środowiska nie było samo promieniowanie, lecz nagłe zniknięcie człowieka. Dziś Strefa Wykluczenia wokół Czarnobyla jest jednym z najlepiej przebadanych obszarów skażonych promieniotwórczo na świecie. Powołano tam też rezerwat: Poleski Państwowy Rezerwat Radiacyjno-Ekologiczny. Mimo utrzymującego się, podwyższonego poziomu promieniowania, obserwuje się tam prawdziwy przyrodniczy rozkwit. Wilki, łosie, konie czy rysie radzą sobie zaskakująco dobrze. Według niedawnych badań także ziemia nadawałaby się już pod bezpieczną uprawę roślin takich jak ziemniaki i kukurydza – obecny poziom promieniowania jest już bowiem niższy niż występujący naturalnie w wielu rejonach świata. To pokazuje, że naturalne ekosystemy są znacznie bardziej elastyczne niż myślimy. Ich odbudowa może nastąpić szybciej, niż sugerują wizje jałowych pustkowi z Fallouta. W Czarnobylu nie pojawiły się zmutowane organizmy, a środowisko stanie się zamieszkiwalne w czasie znacznie krótszym niż 200 lat. Gigantyczne karaluchy i mutanci – realny scenariusz czy fantazja? Karaluchy są powszechnie uważane za stworzenia zdolne do przeżycia wojny nuklearnej. W Fallout nie tylko przeżywają, ale i mutują w gigantyczne, niebezpieczne organizmy. Faktycznie, są bardziej odporne na promieniowanie niż ludzie. Ich komórki dzielą się wolniej, a to właśnie w procesie podziału najczęściej dochodzi do uszkodzeń. Oznacza to jednak odporność kilkadziesiąt razy większą – ale nie całkowitą. W dłuższej perspektywie karaluchy miałyby rzeczywiście większe szanse na przetrwanie w skażonym środowisku. W Fallout zdeformowanej przyrody jest więcej, są to m.in. wielkie skorpiony, dwugłowe krowy, pół-martwi ludzie (ghule) czy supermutanci o wielkiej sile. W rzeczywistości promieniowanie rzadko prowadzi do tak spektakularnych mutacji. Znacznie częściej powoduje drobne, niewidoczne zmiany genetyczne albo śmierć organizmu na wczesnym etapie rozwoju. Jednym z najciekawszych skutków katastrofy w Czarnobylu są grzyby z gatunku Cladosporium sphaerospermum, zdolne do przeżycia nawet w osłonie otaczającej zniszczony reaktor. Nowe badania sugerują, że grzyb ten może wręcz „żywić się” promieniowaniem. Zderzenie wizji Fallouta z rzeczywistymi obserwacjami prowadzi do wniosku, że postapokalipsa byłaby mniej „radioaktywna”, a bardziej „bezludzka”. Przyroda nie tylko przetrwałaby w wielu miejscach, ale po czasie mogłaby nawet rozkwitnąć. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Prawda o UFO wychodzi na jaw po 70 latach. Kluczem okazały się archiwalne zdjęcia nieba
Naukowcy przebadali niewyjaśnione zjawiska na niebie. Wyjątkowo dużo doniesień o UFO przypada na lata 50. XX wieku. Analiza zdjęć nieba wykonanych przed erą sztucznych satelitów rzuciła nowe światło na ówczesne niezidentyfikowane obiekty latające.
W czasopiśmie naukowym „Scientific Reports” opublikowano właśnie analizę, która sugeruje związek między niewyjaśnionymi zjawiskami astronomicznymi sprzed ery satelitów, a testami broni jądrowej, prowadzonymi w latach 50. XX wieku. Skąd się wzięły światła na starych zdjęciach? Zanim w 1957 roku wystrzelono pierwszego satelitę – radzieckiego Sputnika 1 – na świecie przeprowadzono już ponad 120 naziemnych testów nuklearnych (głównie w USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii). W tym samym okresie astronomowie rejestrowali na płytach fotograficznych krótkotrwałe obiekty gwiazdopodobne, które pojawiały się i znikały w ciągu minut. Ich natura pozostawała nieznana, ale nowe badanie pokazuje wyraźny związek z datami prób jądrowych. Wiadomo, że promieniowanie może wywoływać zjawiska świetlne w atmosferze (np. tzw. promieniowanie Czerenkowa). Zatem autorzy badania postanowili sprawdzić, czy tajemnicze światła na zdjęciach mogą być efektami ubocznymi testów nuklearnych. Zwrócili też uwagę na relacje o „świecących kulach” widywanych w okolicach opadu radioaktywnego po próbach. Mozolna analiza archiwalnych zdjęć nieba Badania przeprowadzono w ramach projektu VASCO (Vanishing and Appearing Sources during a Century of Observations). Jego celem jest porównywanie historycznych i współczesnych zdjęć nieba, by zidentyfikować obiekty, które pojawiały się lub znikały w sposób niewytłumaczalny. Naukowcy przeanalizowali archiwalne fotografie z obserwatorium Palomar, z lat 1949–1957. Na części z nich znaleziono białe światła – zjawiska trwające krócej niż 50 minut (czas ekspozycji). Na niektórych zdjęciach jest ich nawet kilka. Aby zbadać możliwe korelacje, porównano daty uwiecznienia tych zjawisk na fotografiach, z datami testów jądrowych oraz zgłoszeniami o UAP (unidentified anomalous phenomena, czyli współczesne określenie UFO). Analiza objęła 2718 dni i okazała się bardzo owocna. Związek UFO z testami nuklearnymi potwierdzony Wykazała ona że: niewyjaśnione zjawiska świetlne występowały o 45% częściej w ciągu jednej doby od testu jądrowego; ich liczba koreluje z liczbą raportów o UFO – było ich o 8,5% więcej na każde zgłoszenie. Autorzy badania podkreślają jednak, że wyniki te nie dowodzą jednoznacznie związku przyczynowego, ale mogą pomóc wykluczyć niektóre hipotezy. Korelacja z datami testów sugeruje, że zjawiska nie były jedynie artefaktami fotograficznymi – trudno przypuszczać, by uszkodzenia płyt fotograficznych zdarzały się zgodnie z kalendarzem detonacji. Pojawianie się rozbłysków dzień po teście wskazuje też, że „światła” nie były odłamkami bomb. Okazuje się więc, że stare zdjęcia to prawdziwa kopalnia informacji, a projekt VASCO z pewnością zaskoczy jeszcze niejeden raz. A nowe badanie to istotny krok w zrozumieniu związku anomalii astronomicznych z działalnością człowieka. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jezioro Szagan – atomowe dziedzictwo radzieckiego eksperymentu
Jezioro Szagan powstało w miejscu, gdzie niegdyś rozciągały się suche stepy, w północno-wschodnim Kazachstanie. To jeden z najbardziej niezwykłych i kontrowersyjnych akwenów świata. Nie jest to twór natury, lecz efekt eksperymentu atomowego przeprowadzonego w ramach radzieckiego programu „Wybuchy jądrowe dla gospodarki narodowej”. To miejsce fascynuje podróżników i badaczy, ale także budzi grozę jako przykład nieodwracalnych skutków działań człowieka w środowisku.
Spis treści: Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W latach 60. XX wieku Związek Radziecki chciał zrealizować ambitny plan pokojowego wykorzystania energii atomowej. Program ten miał swoją amerykańską inspirację (Program Plowshare), lecz szybko przewyższył ją skalą. Podczas gdy Stany Zjednoczone po 27 teście zakończyły swój program, ZSRR przeprowadziło aż 156 prób jądrowych. Radzieccy naukowcy i inżynierowie wierzyli, że kontrolowane eksplozje jądrowe mogą służyć m.in. do: przekopywania kanałów, tworzenia zbiorników wodnych, drążenia tuneli, wydobycia ropy i gazu. Kazachstan, z jego suchym klimatem i deficytem wody, wydawał się idealnym miejscem do przetestowania takich śmiałych pomysłów. Plan zakładał budowę nawet 40 sztucznych jezior. Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Pierwszym i najbardziej spektakularnym eksperymentem programu była detonacja w rejonie rzeki Szagan, na obrzeżach Semipałatyńskiego Poligonu Jądrowego. Miejsce to wybrano celowo – rzeka była okresowa, a sucha dolina mogła posłużyć za naturalną nieckę pod przyszły zbiornik. 15 stycznia 1965 roku w suchym korycie umieszczono ładunek termojądrowy o sile dziesięciokrotnie większej niż bomba zrzucona na Hiroszimę. Ten 140-kilotonowy pocisk umieszczono w otworze o średnicy 70 cm i głębokości 178 metrów. Eksplozja wytworzyła potężny grzyb atomowy. Skala zniszczenia i powstanie krateru W wyniku wybuchu powstał krater o średnicy około 400 metrów i głębokości 100 metrów, z wałem o wysokości 20–38 metrów. W kolejnych miesiącach wykopano kanał, który połączył go z korytem rzeki Szagan. Woda zaczęła stopniowo wypełniać powstałą nieckę, tworząc zbiornik o powierzchni około 5,9 km² i pojemności 19,1 miliona m³. Powstały w ten sposób akwen został nazwany Jeziorem Szagan, choć powszechnie funkcjonują też alternatywne nazwy: Czagan, Bałapan czy Atomowe Jezioro. Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Eksplozja nie pozostała bez konsekwencji międzynarodowych. Szacuje się, że ok. 20% produktów promieniotwórczych wydostało się poza strefę wybuchu, a ich ślady wykryto nawet w Japonii. Stany Zjednoczone oskarżyły ZSRR o naruszenie podpisanego w 1963 roku Układu o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Radziecka odpowiedź była lakoniczna – twierdzono, że test był podziemny, a emisja do atmosfery „nieznaczna”. Spór ostatecznie wygasł, ale niesmak pozostał. Ludzie w strefie skażenia Choć teren po wybuchu był silnie skażony, już wiosną 1965 roku rozpoczęto prace łączące zbiornik z rzeką. Wzięło w nich udział ok. 300 pracowników budowlanych, korzystających z koparek osłoniętych 5-milimetrową blachą ołowianą. Osłony okazały się niewystarczające i wskutek narażenia na promieniowanie wielu robotników zmarło w kolejnych latach. Promieniowanie dotknęło również około 2000 mieszkańców z 11 pobliskich miejscowości. Mutacje w przyrodzie i badania naukowe W latach 70. i 80. XX wieku Atomowe Jezioro stało się poligonem badawczym. Naukowcy obserwowali wpływ promieniowania na faunę i florę. Nietypowe cechy zostały stwierdzone zarówno u roślin, jak i u zwierząt. Organizmy żyjące na tym terenie posiadały liczne deformacje, zmiany ubarwienia i nadmierne owłosienie. W zbiorniku pojawiły się także gatunki osiągające niezwykłe rozmiary. Przykładem były skorupiaki, z których największy okaz ważył aż 34 kg. Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W 1990 roku władze ogłosiły jezioro rezerwatem przyrody i zamknęły teren dla ludności. Pomimo zakazu, miejsce to zaczęło przyciągać miłośników ekstremalnej turystyki oraz badaczy historii zimnej wojny. Obecnie poziom wody w Jeziorze Szagan obniżył się o około 40% w stosunku do początkowego stanu. Spadło także promieniowanie i według różnych źródeł przekracza ono dopuszczalne normy o 20–100%. Naukowcy są jednak zgodni, że promieniowanie wciąż utrzymuje się na poziomie, które jest niebezpieczne dla człowieka (dotyczy to zarówno kontaktu z samą wodą, jak i spożywania ryb czy skorupiaków pochodzących z Jeziora Szagan). Choć teren jest trudno dostępny, a wstęp oficjalnie zakazany, to regularnie pojawiają się grupy podróżników, którzy chcą zobaczyć tzw. „kazachską Hiroszimę” na własne oczy. Widok rozległego krateru wypełnionego wodą robi ogromne wrażenie, ale świadomość jego pochodzenia nadaje mu zupełnie inny wymiar. Dziedzictwo „pokojowego atomu” znad Jeziora Szagan Historia Jeziora Szagan pokazuje, jak cienka jest granica między postępem a katastrofą. Choć projekt miał poprawić warunki życia w suchych regionach Kazachstanu, ostatecznie przyniósł długotrwałe skażenie, choroby i degradację środowiska. Podobne eksperymenty w innych miejscach ZSRR i USA zakończyły się porażką – zarówno techniczną, jak i wizerunkową. Współcześnie naukowcy traktują je jako cenne źródło danych o oddziaływaniu promieniowania na ekosystemy, ale nikt nie planuje powtarzać takich prób. Jezioro Szagan jest tragicznym świadectwem lekkomyślności polityków epoki zimnej wojny. Powstałe w wyniku jednej z największych detonacji termojądrowych w historii ZSRR, miało być symbolem technicznego triumfu. Dziś jest raczej ostrzeżeniem przed niekontrolowaną wiarą w technologię i przykładem tego, jak eksperymenty prowadzone bez pełnego zrozumienia skutków mogą zniszczyć środowisko i zagrozić zdrowiu tysięcy ludzi. To miejsce pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych i jednocześnie najbardziej skażonych akwenów na świecie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tylko 1 procent. Nowe badania „hibakusha” z Hiroszimy i Nagasaki zaskakują
Skutki promieniowania po Hiroszimie i Nagasaki nie były tak długofalowe, jak wcześniej przypuszczano. Nowa analiza statystyczna pokazała, że zaledwie 1% ocalałych zmarło na nowotwory popromienne.
Osiemdziesiąt lat po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki badania pokazują, że nowotwory popromienne były przyczyną śmierci znacznie mniejszej ilości osób niż dotychczas sądzono. Nowe ustalenia na podstawie rozszerzonej próby badawczej Według nowych badań statystycznych jedynie około 1% osób, które przeżyły wybuchy amerykańskich bomb zmarło w kolejnych latach na nowotwory popromienne. Szacuje się, że do końca 1945 r. w Hiroszimie zginęło 140 tys. osób, a w Nagasaki 74 tys. – głównie na skutek eksplozji, wysokiej temperatury i ostrej choroby popromiennej. Prof. Philip Thomas z Uniwersytetu w Bristolu (Wielka Brytania), ekspert ds. zarządzania ryzykiem, przeanalizował losy 324 tys. ocalałych, znacznie poszerzając próbę w stosunku do wcześniejszych badań prowadzonych przez japońsko-amerykańską Fundację Badań nad Skutkami Promieniowania (RERF). Fundacja przebadała znacznie mniej osób, bo jedynie 87 tysięcy. Z jego obliczeń wynika, że około 3100 ocalałych zmarło (lub może umrzeć w przyszłości) na białaczkę oraz nowotwory innych narządów związane z napromieniowaniem. W analizie prof. Thomas wykorzystał techniki matematyczne i statystyczne, aby oszacować śmiertelność aż do roku 2055 r., kiedy najmłodsi „hibakusha” (tak w Japonii nazywa się ocalałych) osiągną wiek 110 lat. Z jego obliczeń wynika, że ryzyko białaczki rosło przez 2–3 lata po napromieniowaniu i osiągało szczyt po dekadzie. Rozwój guzów litych innych narządów mógł trwać nawet ponad pół wieku. Wnioski naukowców zgodne z wcześniejszymi analizami Badania pokazują także, że nawet osoby narażone na ogromne dawki promieniowania żyły stosunkowo długo. Średnia długość życia ludzi, którzy otrzymali 2,25 Gy (greja) promieniowania wynosiła ponad 78 lat. Taka dawka promieniowania radioaktywnego to ponad trzykrotnie więcej niż potrzeba, by wywołać ostrą chorobę popromienną i stukrotnie więcej niż dzisiejsze normy dla pracowników elektrowni jądrowych w Wielkiej Brytanii. Wyniki badań Thomasa zostały uznane za zgodne z wcześniejszymi analizami, co podkreśliła prof. Sally Berrington z King’s College w Londynie. Zastrzegła jednak, że nie należy ich automatycznie odnosić do innych populacji, ponieważ poziom narażenia na promieniowanie może się różnić. Artykuł prof. Thomasa ukazał się w czasopiśmie „Journal of Biological Physics and Chemistry”. To nie pierwszy raz, kiedy długofalowe skutki promieniowania jonizującego na występowanie nowotworów okazały się słabsze niż sądzono. W 2000 roku raport Komitetu Naukowego ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego (UNSCEAR) ujawnił, że po wybuchu w elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 roku jednak nie zanotowano wzrostu liczby nowotworów tarczycy wśród dzieci. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Nie było huku. Tylko światło” – wstrząsająca relacja świadka z Hiroszimy
Nie było słychać odgłosów samolotów. Ranek był czysty, miejsce chłodne i przyjemne. Wtedy po niebie rozlał się straszliwy błysk. Wydawało się, że rozbłysło słońce – przeczytajcie wstrząsającą relację osoby, która przetrwała eksplozję bomby w Hiroszimie. Mija dokładnie 80 lat od tego wydarzenia.
Spis treści: Strach przed nalotami Zwykły poranek pastora Zignorowane ostrzeżenie Grom z jasnego nieba Ogrom zniszczeń Hiroszimy Wielebny Kiyoshi Tanimoto, pastor kościoła metodystów w Hiroszimie, wstał tego dnia o piątej rano. Był sam, gdyż żona z trzyletnim dzieckiem spędzała noce u przyjaciółki w Ushidzie, północnym przedmieściu Hiroszimy. Ze wszystkich ważnych miast japońskich tylko Kioto i Hiroszima nie zostały masowo odwiedzone przez B-san, Pana B, jak z mieszaniną szacunku i bolesnej poufałości nazywali Japończycy B-29. Strach przed nalotami Tanimoto, jak wszystkich jego sąsiadów i przyjaciół, przepełniała trwoga. Słyszał okrutnie szczegółowe opowieści o masowych nalotach na Kure, Iwakuni, Tokuyamę i inne okoliczne miasta. Był pewien, że wkrótce przyjdzie też pora na Hiroszimę. Źle spał poprzedniej nocy, gdyż ogłoszono kilka alarmów lotniczych. Już od tygodni nękały one Hiroszimę niemal co noc, gdyż B-29 używały jeziora Biwa, na północny wschód od Hiroszimy, jako miejsca spotkania. Niezależnie więc od tego, które tym razem miejsce amerykańskie superfortece planowały zaatakować, gromadziły się nad wybrzeżem nieopodal Hiroszimy. Częstość tych ostrzeżeń, a także fakt, że Pan B pomijał Hiroszimę, niepokoiły jej mieszkańców. Krążyła plotka, że Amerykanie szykują dla tego miasta coś zupełnie wyjątkowego. Zwykły poranek pastora Tanimoto był niskim mężczyzną, gadatliwym i bardzo emocjonalnym. Miał długie czarne włosy z przedziałkiem na środku głowy. Wyraźnie zaznaczona nad brwiami kość czołowa, niewielki wąsik, zarys ust i podbródka nadawały mu osobliwy młodzieńczo-dojrzały wygląd – chłopięcy, a zarazem pełen mądrości, łagodny, a jednak popędliwy. Ruchy miał nerwowe i szybkie, a jednocześnie była w nich miara sugerująca, że jest człowiekiem ostrożnym i rozważnym. Zdecydowawszy, że żona będzie nocować w Ushidzie, Tanimoto zajął się przenoszeniem wszystkich rzeczy z kościoła, który mieścił się w gęsto zaludnionej dzielnicy mieszkalnej Nagaragawa, do domu producenta jedwabiu mieszkającego w Koi, o jakieś 3 kilometry od centrum miasta. Producent ów, Matsui-san, swoją niezamieszkaną posiadłość udostępnił dużej grupie przyjaciół i znajomych, aby tu, w bezpiecznej odległości od przypuszczalnego centrum nalotu, mogli zgromadzić wszystko, co chcieliby uchronić. Tanimoto bez trudu sam przewiózł na taczkach krzesła, pulpity, biblie, wyposażenie ołtarza oraz księgi kościelne. Jednak w przypadku klawiatury organowej i pianina potrzebował pomocy. Przyjaciel o nazwisku Matsuo pomógł mu przetransportować do Koi pianino, w zamian za to Tanimoto obiecał, że pomoże Matsuo przewieźć dobytek córki. Dlatego wstał dzisiaj tak wcześnie. Zrobił sobie śniadanie. Czuł się okropnie zmęczony. Wysiłek związany z transportem pianina, bezsenna noc, tygodnie strachu i nieregularnego odżywiania się, troska o losy parafii – wszystko to sprawiło, że nie bardzo nadawał się do ciężkiej pracy przez kolejny dzień. Do wszystkich więc innych zajęć i trosk dołączyły jeszcze sprawy związane z organizacją ochrony przed nalotami jakichś dwudziestu rodzin. O szóstej rano Tanimoto zjawił się u Matsuo. Okazało się, że czeka ich dźwiganie tansu, dużego japońskiego kredensu, pełnego ubrań i sprzętu domowego. Wyruszyli ze swym ciężarem. Dzień był zupełnie jasny i już teraz zbyt ciepły, aby jego dalsza część mogła być przyjemna. Zignorowane ostrzeżenie Zaledwie po kilku minutach rozległa się syrena alarmu lotniczego – trwające minutę wycie ostrzegało o zbliżaniu się samolotów, ale pośród mieszkańców Hiroszimy nie budziło specjalnego zaniepokojenia, ponieważ sygnał rozlegał się codziennie o tej porze, gdy na niebie pojawiały się maszyny amerykańskiego zwiadu meteorologicznego. Podtrzymując bagaż, pchali taczki ulicami miasta. Hiroszima ma kształt wachlarza. Rozłożona jest na sześciu wyspach, rozdzielonych siedmioma wpływającymi do morza odgałęzieniami rzeki Oty. W głównej dzielnicy handlowej i mieszkalnej, stanowiącej centrum i mającej powierzchnię jakichś 10 metrów kwadratowych, skupiło się trzy czwarte ludności. Jednak w efekcie programów ewakuacyjnych liczba jej mieszkańców zmniejszyła się z 380 tysięcy (najwyższy poziom wojenny) do około 245 tysięcy. Fabryki i przedmieścia rozłożyły się na skrajach centrum. Na południu znajdowały się doki, lotnisko i gęste od wysepek Morze Wewnętrzne. Pozostałe trzy strony delty były ograniczone przez pasma górskie. Tanimoto i Matsuo minęli centrum handlowe, już teraz pełne ludzi, i pokonawszy dwie rzeki, zaczęli się wspinać stromymi uliczkami Koi na obrzeża miasta, gdzie zaczynały się wzgórza. Kiedy opuścili teren gęsto zabudowany, rozległ się sygnał oznaczający koniec alarmu. (Japońscy operatorzy radarów wykryli wprawdzie trzy samoloty, ale uznali, że to lot zwiadowczy). Pchanie taczki do domu producenta jedwabiu było bardzo męczące, gdy więc obaj mężczyźni wreszcie znaleźli się na podjeździe i dotarli do schodów wejściowych, stanęli, żeby trochę odpocząć. Byli ustawieni w taki sposób, że miasto zasłaniał im róg domu. Jak większość budowli w tej części Japonii, dom miał drewniany szkielet i drewniane ściany, które podtrzymywały ciężki dach z płytek ceramicznych. Frontowy hol, ciasno upakowany stosami pościeli i ubrań, wydawał się chłodną, grubo wymoszczoną jaskinią. Naprzeciw domu, po prawej stronie drzwi wejściowych znajdował się duży, nieregularny ogródek skalny. Grom z jasnego nieba Nie było słychać odgłosów samolotów. Ranek był czysty, miejsce chłodne i przyjemne. Wtedy po niebie rozlał się straszliwy błysk. Tanimoto pamięta dokładnie, że rozchodził się ze wschodu na zachód, od miasta w kierunku wzgórz. Wydawało się, że rozbłysło słońce. I on, i Matsuo w przerażeniu – obaj mieli czas na reakcję, znajdowali się bowiem o 3,5 kilometra od centrum – rzucili się do tyłu. Matsuo po frontowych schodach wpadł do domu i zanurkował w stosy pościeli. Tanimoto zrobił cztery kroki, może pięć, i zwaliwszy się między dwa wielkie głazy w ogrodzie, przywarł mocno do jednego z nich. Ponieważ twarz miał wtuloną w kamień, nie widział, co stało się dalej, poczuł natomiast ogromny ucisk, po czym posypały się na niego kawałki drewna i dachówek. Nie słyszał żadnego huku. (Niemal nikt w Hiroszimie nie przypomina sobie, by bomba wydała jakiś dźwięk. Natomiast rybak – człowiek, u którego mieszkały teściowa i szwagierka Tanimoto – który siedział w sampanie nieopodal Tsuzu, widział błysk i słyszał straszliwą eksplozję. Znajdował się około 30 kilometrów od Hiroszimy, ale łoskot był większy niż wtedy, gdy B-29 bombardowały odległe raptem o 8 kilometrów Iwakuni). Ogrom zniszczeń Hiroszimy Ze szczytu wzniesienia pan Tanimoto zobaczył zdumiewający widok. Nie z części Koi, jak oczekiwał, ale z całej Hiroszimy, jak daleko sięgnął wzrokiem przez zadymione powietrze, unosił się gęsty, straszliwy wyziew. Przez opar kurzu zaczęły się przedzierać i blisko, i daleko kłęby dymu. Nie rozumiał, jak zniszczenie o takiej skali mogło spaść z milczącego nieba, przecież nawet kilka lecących wysoko samolotów byłoby słychać. Wszędzie dookoła płonęły domy, a gdy zaczęły spadać wielkie krople wody o rozmiarach kulek z dziecięcych gier, w pierwszej chwili pomyślał, że pewnie pochodzą z węży strażaków, którzy natychmiast wzięli się do gaszenia pożarów. (Były to w istocie krople skondensowanej wilgoci, lecące z wirującej wieży pyłu, gorąca i odłamków, które już wzbiły się na kilometry nad Hiroszimę). Pan Tanimoto zrobił krok w dół, gdy usłyszał, że Matsuo woła, czy z nim wszystko w porządku. Pan Matsuo, bezpiecznie skryty w pościeli zalegającej frontowy hol, teraz się z niej wyczołgiwał. Tanimoto odpowiedział, wylękniony. Myślał o żonie i dziecku, kościele, domu, parafianach, o tym wszystkim, co skryło się w straszliwym mroku. I znowu w przerażeniu poderwał się do biegu, tym razem w kierunku miasta. Wielebny Tanimoto, lękając się o rodzinę i kościół, najpierw podążył najkrótszą drogą, wzdłuż szosy Koi. Był jedyną osobą zmierzającą do miasta, po drodze spotykał setki uciekających – wszyscy doznali jakichś obrażeń. Niektórzy mieli wypalone oczy, a skóra zwisała im z twarzy i rąk. Niektórzy z bólu trzymali wyciągnięte przed siebie ramiona, jak gdyby nieśli coś oburącz. Niektórzy wymiotowali, idąc. Wielu było nagich lub tylko w strzępach ubrań. Zdarzały się nagie ciała, na których gorąco wyryło wzory, ślady po ramiączkach podkoszulków i staników, na skórze niektórych kobiet – białe stroje odbijały światło, ciemne je wchłaniały – widać było zarys kwiatów wyhaftowanych na kimonach. Bardzo często osoby ranne podtrzymywały inne, jeszcze bardziej okaleczone. Niemal wszyscy szli ze spuszczonymi głowami, wzrokiem wbitym w ziemię, w milczeniu, bez żadnego wyrazu na twarzach. To jest przedruk z książki autorstwa Johna Herseya pt. „Hiroszima”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak w przekładzie Jerzego Łozińskiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Bomba atomowa to najgroźniejsza broń w dziejach. Na zawsze zmieniła bieg historii
Bomba atomowa to jedna z najbardziej kontrowersyjnych konstrukcji w dziejach ludzkości. Powstała, by zakończyć wojnę, a rozpoczęła epokę nuklearnego strachu. Ile naprawdę wiemy o jej działaniu i skutkach?
W tym artykule: Na czym polega rozszczepienie jądra atomowego? Dlaczego w bombie atomowej stosuje się izotopy uranu i plutonu? Skąd się bierze charakterystyczny grzyb po wybuchu bomby atomowej? Gdzie zbudowano pierwszą bombę atomową? Ile bomb atomowych zostało użytych? Co to jest bomba atomowa? To potężna broń uwalniająca w ułamku sekundy ogromną energię. Pierwsza zdetonowana bomba atomowa – Little Boy – miała moc odpowiadającą wybuchowi 15 tys. ton (kiloton) trotylu. „Little Boy” ważył cztery tony, jednak sam ładunek wybuchowy to zaledwie nieco ponad 60 kg uranu. Gigantyczna moc bomby atomowej zostaje uwolniona w wyniku reakcji jądrowej. Jak wskazuje nazwa, to reakcja dotycząca jądra atomowego. W „zwykłych” reakcjach chemicznych udział biorą elektrony krążące wokół atomowego jądra. Reakcja jądrowa oznacza przemiany, jakim podlega samo jądro atomu. Niezależnie od jej rodzaju reakcja taka generuje znacznie więcej energii. Na czym polega rozszczepienie jądra atomowego? Jądro atomowe składa się z naładowanych dodatnio protonów i obojętnych neutronów. Czym cięższy pierwiastek, tym jego jądro składa się z większej liczby protonów i neutronów. Wiążą je ze sobą potężne siły. Jednak w pewnych okolicznościach mogą one zostać przezwyciężone. Jeśli np. w jądra izotopu uranu 235 albo plutonu 239 uderzy neutron, rozpadną się one na mniejsze części. W procesie zostanie wydzielona ogromna ilość energii cieplnej i promieniowania gamma. Oraz kolejne neutrony. Przyjmijmy, że opisany wyżej proces zachodzi w materiale o dużej gęstości. Jeśli wokół znajduje się więcej jąder atomowych, istnieje prawdopodobieństwo, że uwolniony neutron trafi w kolejne jądro i je rozbije. W ten sposób zostanie zainicjowana reakcja łańcuchowa. Jej efektem będzie wybuch jądrowy o potężnej mocy. Dlaczego w bombie atomowej stosuje się izotopy uranu i plutonu? Co to jest izotop? Każdy pierwiastek ma w jądrze taką samą ilość protonów. W przypadku uranu jest to 92 (i tyle wynosi jego liczba atomowa). Jednak ten sam pierwiastek może różnić się nieco liczbą neutronów w jądrze. Wówczas mówimy o izotopach pierwiastka, czyli jego „odmianach” o innej liczbie neutronów. Rudy uranu najczęściej składają się z izotopu uranu 238. Nie nadaje się on do produkcji bomby. Gdyby strzelić w niego neutronem, uran 238 pochłonąłby go, zamieniając się w uran 239. Naukowcy pracujący nad pierwszą bombą atomową w Los Alamos musieli więc zaopatrzyć się w inny izotop. To uran 235, którego jądro łatwiej ulega rozszczepieniu i emituje przy tym więcej neutronów. Nie była to prosta sprawa, gdyż uran 235 stanowi tylko 0,7 proc. całego uranu. Jeśli chodzi o pluton, jego „najlepszym” – z punktu widzenia konstrukcji bomby – izotopem jest pluton 239. Skąd się bierze charakterystyczny grzyb po wybuchu bomby atomowej? Co się dzieje w czasie wybuchu bomby? Wydzielane są ogromne ilości ciepła – temperatura wewnątrz bomby sięga milionów stopni. Powstaje ogromna kula ognia, które może wywołać gigantyczne pożary, zdolne zmieść z powierzchni ziemi wszystko, co się na niej znajduje. Powstałe w wyniku eksplozji prądy konwekcyjne zasysają do kuli pył, ziemię, fragmenty bomby itp. Ciepłe powietrze unosi cały ten materiał i tak powstaje charakterystyczna dla wybuchu atomowego chmura w kształcie grzyba. Rezultatem wybuchu jest również fala uderzeniowa rozchodząca się we wszystkich kierunkach od epicentrum. Może ona zmieść nawet budynki. Oprócz tego w eksplozji emitowane jest promieniowanie gamma. Promieniowanie jonizujące jest śmiertelnie niebezpieczne i zabójcze w promieniu nawet kilometra–dwóch od epicentrum (w zależności od siły wybuchu). Niebezpieczne są również pozostałości w postaci opadu promieniotwórczego. To radioaktywne sadza i pył, które mogą być przenoszone przez prądy powietrza nawet na ogromne odległości. Czy bomba atomowa może jednak uratować Ziemię przed asteroidą? Wyniki najnowszych badań NASA dają nadzieję na skuteczną obronę Ziemi przed asteroidą mogącą zniszczyć życie na naszej planecie. Gdzie zbudowano pierwszą bombę atomową? W Los Alamos w Nowym Meksyku. W czasie II wojny światowej Amerykanie założyli tam tajny ośrodek naukowy, który realizował tzw. Projekt Manhattan. Jego celem było wyprodukowanie – szybciej niż Trzecia Rzesza – pierwszej bomby atomowej. Od strony naukowej operacją zarządzał fizyk Robert Oppenheimer, ochrzczony później „ojcem bomby atomowej”. Całe przedsięwzięcie zostało opisane w książce Kaia Birda i Marina J. Sherwina, którą w zeszłym roku na duże ekrany przeniósł Christopher Nolan. Prace nad bombą trwały kilka lat. Pierwszy naziemny test pod kryptonimem Trinity przeprowadzono 16 lipca 1945 r., a więc już po kapitulacji Trzeciej Rzeszy i zakończeniu wojny w Europie. Materiałem rozszczepialnym w próbnej bombie, nazywanej „Gadżetem” (Gadget), był pluton 239. O 5:29 rano „Gadżet” wybuchnął z siłą, którą oszacowano na ok. 20 kiloton trotylu. Obserwowało to aż 425 osób – wojskowych i naukowców – ze schronów zbudowanych dziesięć kilometrów od miejsca detonacji. Po wybuchu pozostał 40-metrowy krater, zaś grzyb atomowy miał 12 km wysokości. Rosjanie ujawnili nagranie z eksplozji największej w dziejach bomby wodorowej Rosyjska Państwowa Korporacja Energii Jądrowej ROSATOM z okazji 75-lecia przemysłu atomowego upubliczniła 40 minut częściowo nieznanych, a częściowo poprawionej jakości materiałów filmow... Ile bomb atomowych zostało użytych? Po sukcesie Trinity Amerykanie zdecydowali się wykorzystać bombę atomową na wojnie. Zrobili to dwukrotnie. Pierwsza bomba atomowa, „Little Boy”, została zrzucona 6 sierpnia 1945 roku na Hiroszimę. Drugą – „Fat Mana” – zdetonowano trzy dni później nad Nagasaki. Obie spowodowały gigantyczne zniszczenia i od razu zabiły łącznie 150 tys. ludzi. Kolejne tysiące zmarły później na skutek choroby popromiennej i innych schorzeń wywołanych radioaktywnym skażeniem środowiska. Skutki zrzucenia bomb atomowych na Japonię były tak tragiczne, że od 1945 r. nikt nigdy nie użył tej broni na polu bitwy. „Little Boy” i „Fat Man” różniły się od siebie konstrukcyjnie. Pierwsza była bombą uranową wykorzystującą tzw. metodę działa. Zakłada ona, że materiał rozszczepialny układany jest obok siebie w porcjach. Konwencjonalny ładunek wybuchowy łączy je, tak że materiał osiąga masę krytyczną i zaczyna zachodzić reakcja łańcuchowa. "Mały chłopiec" miał niedużą wydajność. Bomba zawierała ponad 60 kg uranu 235, jednak rozszczepieniu uległ niecały kilogram. „Fat Man” był bombą plutonową: zastosowanym w niej materiałem rozszczepialnym był pluton 239. W tej bombie zastosowano metodę implozyjną. Kula plutonu została otoczona materiałem wybuchowym, który ścisnął ją, tak że plutonowe jądro zostało skompresowane i zaczęła w nim zachodzić reakcja jądrowa. Wybuch Fat Mana miał siłę ok. 21 kiloton. Zniszczone zostało ok. 40 proc. Nagasaki. USA przygotowywały jeszcze jedną bombę plutonową, która miała spaść na Tokio. Jednak Japonia ogłosiła kapitulację kilka dni po ataku na Nagasaki. W efekcie plutonowa kula, która miała stać się bombą, została wykorzystana do badań. Zyskała potem ponury rozgłos jako tzw. rdzeń demona. Po drugiej wojnie próby atomowe wykonało wiele krajów. Poza USA był to Związek Radziecki, Wielka Brytania, Francja, Chiny, Indie, Pakistan i w 2006 r. Korea Północna. Źródła: Brittanica, Atomic Heritage Foundation, The Conversation, Wikipedia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zmrożone sekrety projektu Iceworm. Jak USA budowały tajną bazę atomową na Grenlandii
W apogeum zimnej wojny pod skuwającym Arktykę lodem armia amerykańska wybudowała niewiarygodną bazę atomową. Naukowcy sprawdzają właśnie, co się naprawdę na Grenlandii działo. A przy okazji uzyskują bezcenne dane o zmianach klimatu.
Spis treści: Atomowa baza manifestacją potęgi Plany Lodowego Robaka Życie w skrajnej izolacji Rewolucja z zapomnianych próbek Pewnego mroźnego dnia w październiku 1960 r. na dalekiej Północy zespół inżynierów US Army zebrał się we wnętrzu lodowca, szykując się do uruchomienia reaktora jądrowego. Był to model eksperymentalny, dość mały i nieprzewidywalny, bo technologie atomowe dopiero rozwijano. Mężczyźni zdawali sobie sprawę, że wystarczy jedna dawka promieniowania, by położyć ich trupem. Wysoko ponad ich głowami wysklepiały się stalowe łuki. Pod stopami mieli gruby na 1,5 km lód pamiętający czasy plejstocenu. Gdy rozpoczęła się wreszcie reakcja łańcuchowa, dało się słyszeć westchnienie ulgi. A może nawet nieśmiały okrzyk radości z pobliskiego centrum sterowania. Ale już kilka minut później ekipa zaczęła procedurę wygaszania reaktora. Gdzieś głęboko pod lodem nastąpił wyciek, a radioaktywne neutrony sączyły się w mrok. Atomowa baza manifestacją potęgi Spróbujmy sobie wyobrazić, jak otoczeni przez grenlandzki lód ludzie uruchamiają reaktor. Nikt wcześniej nie próbował dokonać czegoś podobnego – i nie spróbował nigdy później. Oficjalnie ich działania były częścią przedsięwzięcia mającego pokazać, że USA są w stanie stworzyć zdatne do zamieszkania miejsce nawet w najsurowszym i najzimniejszym zakątku świata. Byłaby to pierwsza zasilana przez reaktor jądrowy baza wydrążona wewnątrz lodowca. Arcydzieło inżynierii. Triumf człowieka nad żywiołami. Po uruchomieniu bazy Camp Century liczne redakcje, w tym National Geographic, wysyłały tam dziennikarzy, którzy wizytowali arktyczną placówkę i przemierzali labirynt tuneli oświetlanych przez reaktor. (Z wyciekiem uporano się za pomocą ołowianych cegiełek i kilku inżynieryjnych trików). Reporterom – ani wielu z mieszkających w bazie żołnierzy, których było nawet 200 jednocześnie – nie ujawniono jednak, że w gruncie rzeczy Camp Century stanowił przykrywkę dla sekretnego projektu zimnowojennego. Jego istnienie było ściśle tajne. Do tego stopnia, że o niczym nie wiedziały nawet władze administrującej Grenlandią Danii. Plany Lodowego Robaka Ambicją Amerykanów na mroźnej Północy było nie tyle opracowanie przenośnego źródła zasilania jądrowego, co wybudowanie pod lodem rozległej bazy z wyrzutniami rakiet balistycznych. W odtajnionych obecnie dokumentach wojskowi podkreślali „wyjątkową przydatność” tej części świata dla wojsk nuklearnych. Było to bowiem miejsce odludne, położone blisko Rosji i trudne do zaatakowania. Plany te, nazwane projektem Iceworm (Lodowy Robak), zakładały ułożenie w tunelach rozchodzących się z Camp Century torów kolejowych i potajemne przechowywanie w nich nawet 600 rakiet z głowicami atomowymi, wycelowanych ponad biegunem północnym w terytorium ZSRR. Życie w skrajnej izolacji Przez siedem lat funkcjonowania Camp Century jego personel żył i pracował w skrajnej izolacji. Miejsce to było oddalone o nieco ponad 200 km od najbliższej siedziby ludzkiej – bazy lotniczej Thule. Żywność, paliwo i sprzęt dostarczano długimi konwojami sań. W ten sam sposób na miejsce docierali ludzie. Austin Kovacs – dziś przeszło 80-letni emerytowany inżynier, który spędził w bazie kilka sezonów – wspomina, że nawet w sprzyjających warunkach przeprawa trwała długie godziny. A jeśli pogoda się pogarszała, potrafiła przeciągnąć się do kilku dni. Zdarzało się nawet, że karawany gubiły kierunek w bezkresnej pustce Arktyki. Ale największym zagrożeniem była – jak twierdzi Kovacs – panująca w bazie nuda. – Ludzie sądzą, że było tam niebezpiecznie. Nie było. Żyło się całkiem wygodnie. Ale często bardzo, bardzo monotonnie. Personel mieszkał w umieszczonych pod lodem barakach z prefabrykatów. Kovacs pracował w tzw. Wykopie 33, gdzie prowadził badania nad fundamentami zdolnymi utrzymać duże budowle na polarnej czapie lodowej. Całkowity mrok, żadnej bryzy ani śpiewu ptaków. Raz na tydzień w bazowym kinie wyświetlano jakiś film. Była też biblioteka, ale ze skąpym księgozbiorem. Wszelkie odpady – śmieci, ścieki, chemikalia, nawet radioaktywną wodę po chłodzeniu reaktora – spuszczano w głąb lodowca, gdzie spoczywają zamrożone do dziś. Kovacs skupiał się na swoich badaniach, inni czuwali nad pracą reaktora albo prowadzili obserwacje śniegu i lodu. Jedna z grup drążyła głęboki odwiert w lodzie. W 1966 r., po kilku latach pracy, przebili się wreszcie przez lądolód do właściwej powierzchni Grenlandii, ponad 1200 m niżej. Pobrali w ten sposób pierwszy w dziejach rdzeń lodowy z całego przekroju pokrywy. A z ciekawości powiercili jeszcze głębiej i pobrali 3,5 m prastarej zamarzniętej gleby. Przestali dopiero, gdy zużyło się łożysko wiertła. To właśnie ta próbka gleby stanowi najbardziej frapujące dziedzictwo Camp Century – choć wówczas nikogo zbytnio nie zainteresowała. Rewolucja z zapomnianych próbek Pojemniki z próbkami zalegały w zamrażarkach w Buffalo w stanie Nowy Jork, skąd po jakimś czasie przeniesiono je do Danii. Niewiele wskazywało, że ich zawartość może dostarczyć jakichkolwiek rewelacji. No i niemal nie było narzędzi, za pomocą których można by spróbować je odkryć. Dopiero w 2019 r. Paul Bierman, geolog z University of Vermont, przystąpił wraz z kilkorgiem współpracowników do badań. Ich ustalenia zrewolucjonizowały wiedzę o klimacie dawnej Grenlandii – i dały wgląd w naszą prawdopodobną przyszłość. Zespół Biermana odnalazł w glebie fragmenty liści, gałązek, mchów, nawet owadów. Ewidentnie pochodziły one z epoki, gdy ziemia ta nie była przykryta grubym na 1,5 km lądolodem. Odkrycie ujawniło nieznane oblicze Grenlandii. – Pewnych rzeczy o pokrywach lodowych nie jesteśmy się w stanie dowiedzieć z badania samego lodu – wyjaśnia Bierman. – Trzeba zajrzeć w to, co jest pod nim. Próbki gleby zakwestionowały dotychczasową dość mglistą hipotezę, jakoby lądolód grenlandzki miał kilka milionów lat. Badania udowodniły, że ok. 400 tys. lat temu lądu położonego pod Camp Century nie pokrywał lód. Był on za to nieco cieplejszy niż dziś, a oblewające go morze sięgało znacznie wyżej. Wyłaniający się z danych obraz przedstawia – zdaniem Biermana – nie tylko przeszłość, ale być może także przyszłość, w której kwadryliony litrów słodkiej wody, dziś zastygłej w grenlandzkim lądolodzie, roztopią się w oceanie. Gdyby tak się stało, skutki odczulibyśmy niemal wszędzie. Porażka w starciu z lądolodem Szkicując plany ukrytych pod śniegiem tuneli dla rakiet, zimnowojenni stratedzy popełnili fundamentalny błąd. Uznali mianowicie, że są w stanie zmusić lodowce, by przestały zachowywać się jak żywe istoty. A one to suną naprzód, to się cofają, rosną i spływają. Umieszczone w nich konstrukcje okazały się więc niestabilne i wymagały nieustannej konserwacji. Sztywne stalowe szyny w każdej chwili mogły wygiąć się pod naporem lodu, rakiety przewrócić, a reaktor atomowy – podłączony do niestabilnej sieci rur i przewodów – mógł zostać uszkodzony w wyniku ruchów lodowca. Wąskie tunele bez przerwy patrolowali żołnierze wyposażeni w elektryczne piły mechaniczne. Próbowali przykrawać nimi napierający nieustannie lód. W 1963 r. reaktor wyłączono, a trzy lata później Camp Century został zamknięty. Gdy Kovacs powrócił tam w 1969 r., żeby ocenić stan instalacji, zastał kompletną ruinę. Fotografie, które wtedy wykonał, zdają się przedstawiać katastrofę górniczą w zwolnionym tempie. Korytarzami pełzną jęzory lodu, stalowe konstrukcje walą się, drewniane belki pękają jak kości. Zdjęcia uzmysławiają, jak potężną i żywą, choć na co dzień statyczną masą jest lądolód. Wystarczyło, by ludzie zniknęli dosłownie na moment, a nad obiektem zawisło widmo zagłady. Resztki miały zostać zmiażdżone i pochłonięte na zawsze. Zapomniana przez pół wieku baza jest dziś doskonałą ilustracją zimnowojennej megalomanii, choć wywołuje też nostalgię za czasami tak śmiałych przedsięwzięć. – Pomyśl tylko o zasobach i energii poświęconych na wybudowanie tuneli i sprowadzenie tam żołnierzy – mówi Bierman. – Dziś nikt nie śmiałby nawet o tym marzyć. Źródło: National Geographic
Los Alamos: od rancza do centrum naukowego. Jaka jest historia tego miejsca?
Zanim Los Alamos stało się centrum badań naukowych, było miejscem spokojnym i odosobnionym. Znajdujące się na Płaskowyżu Pajarito w stanie Nowy Meksyk terytorium zamieszkiwali pierwotnie ludzie kultury Anasazi. Ale to sześć tysięcy naukowców, wśród których znajdowało się czterech laureatów Nagrody Nobla, sprawiło, że Los Alamos stało się niemal synonimem nauki na najwyższym poziomie oraz utajnionych, rządowych projektów.
Spis treści: Projekt Manhattan i budowa miasta Los Alamos i nobliści Los Alamos po II wojnie światowej Współczesne Los Alamos Pierwszymi mieszkańcami niegościnnego Płaskowyżu Pajarito w Nowym Meksyku byli przedstawiciele Anasazi. Pozostałości ich obecności, takie jak ruiny i petroglify, można odnaleźć w pobliskim Parku Narodowym Bandelier. Później region był zamieszkiwany przez lud Pueblo, a jego kultura wpłynęła na historię tego miejsca. Indianie Pueblo uprawiali rolę, bardzo cenili kobiety, można wręcz powiedzieć, że funkcjonowali w warunkach matriarchatu. Nie hodowali wielu zwierząt. To im zresztą zawdzięczamy legendarne dzikie mustangi. Po jednej z wygranych z Hiszpanami bitew, Pueblo uwolnili wszystkie znalezione konie. W XIX wieku Płaskowyż Pajarito stał się celem ekspansji osadniczej. Powstały tu rancza i farmy, jednak trudne warunki życia, głównie wynikające z izolacji i braku wody, sprawiły, że region nie rozwijał się dynamicznie. W 1917 roku na tym terenie powstała ekskluzywna szkoła z internatem – Los Alamos Ranch School. Placówka ta specjalizowała się w edukacji chłopców, łącząc tradycyjne nauczanie z aktywnościami outdoorowymi. Szkoła funkcjonowała do 1942 roku, kiedy została zamknięta w ramach przygotowań do realizacji tajnego projektu wojskowego. Projekt Manhattan i budowa miasta W 1942 roku Stany Zjednoczone rozpoczęły Projekt Manhattan – tajny program badawczo-rozwojowy mający na celu stworzenie broni atomowej. Wybór lokalizacji dla głównego ośrodka badawczego padł na Los Alamos ze względu na izolację, niedostępność oraz bezpośrednią bliskość do ośrodków wojskowych. Głównym inicjatorem wyboru miejsca był fizyk J. Robert Oppenheimer, który sam znał ten teren z wycieczek i pracy naukowej. Budowa miasta dla naukowców rozpoczęła się niemal natychmiast. W ciągu kilku miesięcy powstały tymczasowe baraki, laboratoria oraz podstawowa infrastruktura. Miasto było zamkniętą jednostką – adres korespondencyjny brzmiał po prostu „Poczta, Santa Fe”. Robert Oppenheimer początkowo sądził, że do stworzenia bomby atomowej wystarczy niewielki zespół – kilku naukowców oraz kilkunastu inżynierów i techników. Był to jednak poważny błąd w ocenie. Już w marcu 1943 roku do Los Alamos przybyło kilkuset uczonych, a po zaledwie pół roku liczba ta wzrosła do 3,5 tysiąca. Latem 1945 roku, tuż przed zakończeniem projektu, w 300 domach, 52 internatach i 200 przyczepach mieszkało już 4 tysiące cywilów oraz 2 tysiące żołnierzy. Kompleks badawczy składał się z 37 budynków, obejmujących m.in. oczyszczalnię plutonu, odlewnię, sale wykładowe, liczne laboratoria, biura oraz magazyny. Projekt Manhattan obejmował m.in. budowę „Gadżetu” – pierwszego w historii ładunku nuklearnego. Jego test przeprowadzono 16 lipca 1945 roku na poligonie Trinity w stanie Nowy Meksyk, oddalonym o około 320 kilometrów na południowy wschód od Los Alamos. Test ten był kluczowym wydarzeniem w historii broni jądrowej, potwierdzającym skuteczność opracowanych technologii. Los Alamos i nobliści W Los Alamos Laboratory (znanym również jako "The Hill"), w ramach Projektu Manhattan mieszkało około 4 000 naukowców i techników z różnych dziedzin. Z tej liczby około 130 naukowców uzyskało kluczowy wkład w prace badawcze związane z projektem. Spośród tych naukowców, aż 17 osób zostało laureatami Nagrody Nobla. W czasie projektu Nagrodę Nobla posiadało 4 naukowców: Arthur Compton (fizyka, 1927), Niels Bohr (fizyka, 1922), James Chadwick (fizyka, 1935), Ernest Lawrence (fizyka, 1939). Po projekcie kolejne 13 osób otrzymało Nobla za inne prace naukowe: Richard Feynman, Hans Bethe, Emilio Segrè, Eugene Wigner, Luis Alvarez, Owen Chamberlain, Julian Schwinger, Melvin Calvin, Willis Lamb, Felix Bloch, Edward Teller, Glenn Seaborg, Herbert Anderson. Naukowcy zaangażowani w projekt to głównie Amerykanie – największa grupa, około 70–75% zespołu – oraz Europejczycy – szczególnie fizycy: żydowscy emigranci z Niemiec i Węgier: m.in. Edward Teller, Leo Szilard, John von Neumann, Duńczycy: m.in. Niels Bohr, Brytyjczycy: m.in. James Chadwick. Mniejszości w zespole stanowili Kanadyjczycy, Rosjanie i inni wspierający program. Los Alamos po II wojnie światowej Po zakończeniu wojny Los Alamos straciło swój tajny charakter, ale laboratorium pozostało jednym z głównych ośrodków badawczych USA. W 1947 roku Los Alamos National Laboratory (LANL) przeszło pod zarząd Komisji Energii Atomowej. Ośrodek rozszerzył zakres badań o fizykę cząstek elementarnych, technologię materiałową, informatykę oraz badania nad energią jądrową. Miasto zaczęło się rozwijać jako otwarta jednostka administracyjna. Powstały szkoły, sklepy, ośrodki zdrowia oraz infrastruktura mieszkaniowa. Mimo to Los Alamos pozostało miejscem o ograniczonym dostępie – znaczna część prac naukowych i technologicznych nadal podlega klauzuli tajności. W czasie zimnej wojny Los Alamos odgrywało kluczową rolę w rozwoju technologii nuklearnych, co zapewniło mu status strategicznego ośrodka naukowego w polityce obronnej USA. Współpracowało z innymi laboratoriami narodowymi, takimi jak Lawrence Livermore National Laboratory. Współczesne Los Alamos Dziś Los Alamos liczy około 13 tysięcy mieszkańców i jest znane jako jedno z najbardziej zaawansowanych technologicznie miejsc w USA. LANL prowadzi badania w dziedzinach takich jak: fizyka cząstek elementarnych, biotechnologia, energia odnawialna, informatyka kwantowa. Miasto przyciąga naukowców z całego świata, oferując wysoce rozwiniętą infrastrukturę badawczą i edukacyjną. Jednocześnie rozwija się turystyka naukowa. Turyści mogą odwiedzić Bradbury Science Museum oraz Los Alamos History Museum, które dokumentują historię regionu i rolę miasta w Projekcie Manhattan. Pomimo swojej militarnej przeszłości, współczesne Los Alamos stawia na zrównoważony rozwój oraz innowacje technologiczne, stając się symbolem połączenia nauki z wyzwaniami współczesności. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ciężka woda była cenna. Jak alianci powstrzymywali niemiecki program atomowy podczas II wojny światowej
Podczas II wojny światowej trwały gorączkowe prace nad militarnym wykorzystaniem rozszczepienia atomu. Niemcy, mające wybitnych naukowców, dążyły do stworzenia broni masowego rażenia o niespotykanej dotąd sile. A kluczowym elementem niemieckiego programu atomowego była ciężka woda.
W tym artykule: Co to jest ciężka woda i dlaczego była tak ważna? Norsk Hydro: fabryka w sercu walki o przyszłość świata Sabotaż w Vemork: heroiczne działania aliantów Zatopienie promu Hydro. Ostateczny cios dla niemieckiego programu atomowego Znaczenie walki o ciężką wodę dla losów II wojny światowej Prawda czy mit? Ciężka woda to substancja niezbędna do przeprowadzenia kontrolowanej reakcji łańcuchowej w reaktorze jądrowym. W tym artykule przybliżymy dramatyczną historię walki o ciężką wodę, której wyniki mogły zadecydować o losach całej wojny. Co to jest ciężka woda i dlaczego była tak ważna? Ciężka woda, znana chemicznie jako tlenek deuteru (D2O), to związek chemiczny, w którym atomy wodoru zostały zastąpione przez izotop wodoru – deuter. Ta niepozorna substancja miała ogromne znaczenie dla niemieckiego programu atomowego, ponieważ była niezbędna do moderowania neutronów w reaktorze jądrowym. Dzięki temu proces rozszczepienia jądrowego mógł być kontrolowany, co z kolei było kluczowe dla produkcji plutonu – materiału, który mógł zostać użyty do produkcji bomby atomowej. Norsk Hydro: fabryka w sercu walki o przyszłość świata Jedynym miejscem na świecie, gdzie na dużą skalę produkowano ciężką wodę, była fabryka Norsk Hydro w Vemork znajdująca się w niedostępnych norweskich górach. Dzięki potężnej hydroelektrowni fabryka była w stanie wytwarzać znaczne ilości ciężkiej wody, co przyciągnęło uwagę niemieckich władz. Po zajęciu Norwegii przez Niemców w 1940 roku produkcja ciężkiej wody została szybko wznowiona, a zapotrzebowanie na ten kluczowy surowiec rosło z każdym miesiącem. Fabryka Norsk Hydro w Vemork, pod norweskim miasteczkem Rjukan, w latach 40. była najpotężniejszą hydroelektrownią na świecie, o mocy 145 MW. A także największym producentem wodoru w procesie elektrolizy. Gaz był tłoczony rurociągami na dno doliny, gdzie w wyniku syntezy wodoru i azotu powstawał amoniak, używany przy produkcji nawozów i materiałów wybuchowych. Za opracowanie tej metody niemiecki profesor Fritz Haber (ten sam, który stworzył niemiecką broń chemiczną użytą podczas I wojny światowej i nadzorował jej użycie na froncie) otrzymał Nagrodę Nobla. W 1933 r. młody norweski uczony Leif Tronstad i jego kolega Jomar Brun z Uniwersytetu w Trondheim zaproponowali wykorzystanie potężnych instalacji Norsk Hydro do wytwarzania tlenku deuteru w procesie elektrolizy. Korzystając z wielkich zasobów wody i energii, zakład Norsk Hydro ruszył z produkcją. II wojna światowa była najkrwawszym konfliktem w dziejach. Zbiór najważniejszych informacji II wojna światowa okazała się najkrwawszą w historii ludzkości. Szacuje się, że w latach 1939–1945 życie straciło od 60 do nawet 85 mln osób, z czego zdecydowaną większość stanowili... Sabotaż w Vemork: heroiczne działania aliantów Alianci, zdając sobie sprawę z zagrożenia, jakie niosła ze sobą produkcja ciężkiej wody w Vemork, podjęli decyzję o dokonaniu operacji sabotażowych. Jedną z najbardziej znanych akcji była Operacja Gunnerside przeprowadzona w lutym 1943 roku przez grupę norweskich komandosów. Dzięki ich brawurowym działaniom udało się zniszczyć kluczowe instalacje fabryki, co znacznie opóźniło produkcję ciężkiej wody. Choć Niemcy szybko przystąpili do odbudowy zniszczeń, akcja ta miała ogromne znaczenie symboliczne i strategiczne. Zatopienie promu Hydro. Ostateczny cios dla niemieckiego programu atomowego Kiedy okazało się, że produkcja ciężkiej wody została wznowiona, alianci uderzyli ponownie. Tym razem celem stał się transport ciężkiej wody, która miała zostać przetransportowana do Niemiec. 20 lutego 1944 roku norwescy sabotażyści zatopili prom SF Hydro na jeziorze Tinn, na pokładzie którego znajdowało się 600 litrów tlenku deuteru. Zatopienie promu było ostatecznym ciosem dla niemieckich planów zdobycia bomby atomowej. Znaczenie walki o ciężką wodę dla losów II wojny światowej Choć niemiecki program atomowy ostatecznie nie zakończył się sukcesem, działania aliantów związane z ciężką wodą miały ogromne znaczenie. Udało się opóźnić niemieckie prace nad bronią masowego rażenia, co mogło mieć decydujący wpływ na przebieg wojny. Walka o ciężką wodę to symbol odwagi i determinacji w obliczu globalnego zagrożenia, a operacje sabotażowe przeprowadzone w Vemork i na promie Hydro stały się jednymi z najbardziej brawurowych i skutecznych działań wojennych w historii. Prawda czy mit? Dziś historycy są zgodni, że niemiecki program atomowy nie mógł się równać z amerykańsko-brytyjskim projektem Manhattan pod względem zaangażowanych środków i zaawansowania myśli naukowej. Niemcy nie zdołali zbudować działającego reaktora ani zaprojektować bomby. Nie wynikało to z przerw w dostawach ciężkiej wody, tylko z szeregu problemów, których Uranverein nie zdołał rozwiązać z powodu słabej współpracy wewnątrz programu, braku funduszy i sceptycznego nastawienia części władz III Rzeszy. Jednak w latach 1942–1944 alianci mieli prawo sądzić, że Niemcy są na najlepszej drodze do zbudowania bomby atomowej. Dlatego wszelkie akcje zmierzające do storpedowania niemieckich planów były w pełni uzasadnione. Akcja w Rjukan ma swoje niekwestionowane miejsce w historii, jako jeden z najbardziej bohaterskich wyczynów II wojny światowej.
Gigantyczny arsenał nuklearny w Polsce Ludowej. Miał posłużyć do ataku na Danię
Gdyby składowana w Polsce broń jądrowa została wykorzystana przeciw Zachodowi, nasz kraj musiałby się liczyć ze straszliwym odwetem. Z jawnych już dziś dokumentów wynika, że ogromne atomowe ładunki miały spaść m.in. na Gubin, Olsztyn i Mińsk Mazowiecki. Jeszcze większe głowice miały zostać wystrzelone m.in. na Warszawę, Wrocław, Nową Hutę i Medykę. W sumie w pierwszych dniach konfliktu tylko na terenie Polski miało zginąć 2–3 miliony ludzi.
W tym artykule: Przygotowania do trzeciej wojny światowej Jak duży był arsenał nuklearny w Polsce „Polacy, musicie zbudować składy atomowe" Operacja skończyła się spektakularną klapą Działania za plecami Polaków Polskie składy atomowe i nie tylko W siedem dni do Renu Kiedy i w jaki sposób broń atomowa została wycofana z Polski? Jak się zrzuca atomówkę? Broń atomowa na terenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej mogła być ukrywana w budynkach udających zwykłe magazyny, elektrownie czy warsztaty. Z raportów CIA wynika, że polskie składy atomowe mogły liczyć nawet 300 bomb i głowic nuklearnych. Przygotowania do trzeciej wojny światowej Koniec zimy 1968 roku, poligon w Nadarzycach na granicy Wielkopolski i Pomorza. Nadlatujący na niskiej wysokości myśliwiec bombardujący Su-7 nagle podrywa się do góry, rozpoczynając manewr zwany zawrotem Immelmanna. Z prędkością 1150 km na godzinę samolot wspina się pionowo na wysokość 3250 metrów i wtedy pilot zwalnia podwieszoną pod maszyną bombę. Wyrzucony jak z katapulty półtonowy pocisk leci jeszcze dwa kilometry wyżej, po czym zaczyna spadać na cel. Tymczasem Su-7 wykonuje półobrót, wraca do lotu poziomego i na dopalaczach, z naddźwiękową prędkością, ucieka z miejsca zrzutu. Będzie 20 kilometrów dalej, gdy nad poligonem pojawi się najpierw oślepiający błysk, a następnie wysoki na kilkaset metrów grzyb. Tak wyglądały pierwsze w Polsce ćwiczenia zrzutu bomby atomowej. Pilotem wyznaczonym do tej misji był major Kułach z 3. Pomorskiego Pułku Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego z Bydgoszczy. Zrzucony przez niego ładunek nie był prawdziwą bombą jądrową, lecz imitującą jej wybuch pozoracyjną IAB-500, wypełnioną płynnym paliwem, fosforem i trotylem. Jednak polscy piloci już od co najmniej roku byli szkoleni do zrzucania prawdziwych „atomówek”. Gdy rozpoczynały się manewry w Nadarzycach, w oddalonej o zaledwie 15 km tajnej bazie wojskowej koło Sypniewa trwała budowa magazynów do przechowywania broni jądrowej, która w razie wybuchu trzeciej wojny światowej miała zostać użyta przez polskich żołnierzy w ataku na Zachód. Jak duży był arsenał nuklearny w Polsce Zbudowano trzy takie bazy. Każda mogła pomieścić po 60 głowic i bomb atomowych. Przez niemal 20 lat przechowywano w nich arsenał nuklearny o łącznej mocy niemal 9 megaton. Magazynów pilnowały jednostki radzieckiego specnazu, a w Polsce wiedziało o nich tylko 12 najwyższych rangą wojskowych. A nie była to cała broń nuklearna, jaka znalazła się na terytorium naszego kraju. W 1962 roku radzieccy generałowie dostali do ręki nowe śmiercionośne narzędzie – była to lekka bomba atomowa o mocy 5 kiloton, oznaczona kryptonimem 8U49. Można ją było montować w głowicach odpalanych z ruchomych wyrzutni rakiet bliskiego zasięgu lub zrzucać z szybkich myśliwców bombardujących Su-7. Takie właśnie taktyczne bomby miały – zdaniem dowództwa ZSRR – odegrać ważną rolę w razie wybuchu wojny w Europie, pomagając w wyrąbywaniu „atomowych korytarzy” dla prących na Zachód czołgów Układu Warszawskiego. Co więcej, broń tę można było łatwo ukryć na terytorium Europy Środkowej: NRD, Polski czy Czechosłowacji. Z tych właśnie krajów miało ruszyć komunistyczne natarcie, poprzedzone zmasowanym uderzeniem atomowym. „Polacy, musicie zbudować składy atomowe" Oficerowie, którzy pod koniec lutego 1965 roku wracali z poligonu w Drawsku, miny mieli nietęgie. Ćwiczeniom przyglądał się sam szef sztabu generalnego Armii Czerwonej gen. Paweł Batow, tymczasem zawiodło praktycznie wszystko. Oficjalnie na poligonie miał odbyć się pokaz odpalania rakiet balistycznych R-11M, ale był to tylko pretekst do o wiele większej operacji. Na początku 1965 roku radzieccy generałowie postanowili bowiem przećwiczyć przerzut do Polski ładunków atomowych, w które w razie wybuchu wojny miały zostać uzbrojone ruchome zestawy rakietowe typu Łuna, znajdujące się w wyposażeniu zarówno Ludowego Wojska Polskiego, jak i stacjonujących w PRL jednostek radzieckich. Atrapy głowic i całe rakiety miały dotrzeć czterema drogami: koleją z Brześcia do Bornego-Sulinowa, statkiem do bazy marynarki wojennej w Ustce, samochodami z obwodu królewieckiego w okolice Orzysza na Mazurach i samolotami na lotnisko w Debrznie na południowym Pomorzu. Stamtąd miały być rozwiezione dalej. Operacja skończyła się spektakularną klapą Większość atrap nie dotarła na miejsce w wyznaczonym czasie, a transporty były łatwe do wykrycia i zniszczenia. Co gorsza, duże opóźnienia w warunkach zimowych oznaczały ryzyko poważnego uszkodzenia prawdziwych głowic, ponieważ do utrzymania ich sprawności niezbędna jest temperatura w granicach 5–30 st. C. Wystarczyłaby niewielka awaria zasilania kontenerów, by warta prawie 8 milionów rubli (równowartość kilku czołgów typu T-55) głowica jądrowa o mocy 20 kiloton stała się radioaktywnym złomem. Wkrótce po ćwiczeniach zapadła decyzja: w Polsce muszą powstać atomowe magazyny. Co prawda władze PRL już od 1957 roku zgłaszały na forum międzynarodowym projekty utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej (tzw. plan Rapackiego i plan Gomułki), ale nikt ich o zdanie nie pytał. Zdecydowali wojskowi. 25 lutego 1967 roku zostało podpisane w Moskwie tajne porozumienie między ministrami obrony PRL i ZSRR, generałem Marianem Spychalskim i marszałkiem Andriejem Greczką, w sprawie budowy trzech składów amunicji jądrowej. Miały zostać wykonane na koszt strony polskiej, a następnie przekazane „pod opiekę” ZSRR. Jeszcze w tym samym roku starannie sprawdzonych przez kontrwywiad pracowników państwowych firm budowlanych skierowano do Podborska na Pomorzu, Sypniewa na granicy Wielkopolski oraz Trzemeszna na ziemi lubuskiej. Otoczone ścisłą tajemnicą prace trwały ponad dwa lata. W styczniu roku 1970 trzy obiekty oznaczone kryptonimami od 3001 do 3003 zostały przekazane stacjonującym w Polsce specjalnym jednostkom Armii Radzieckiej. Poza kilkunastoma wtajemniczonymi osobami z kierownictwa LWP nikt w Polsce nie znał ich przeznaczenia. Działania za plecami Polaków Nie były to jedyne takie miejsca. Prawdopodobnie już w 1968 roku w Szprotawie na Dolnym Śląsku został zbudowany pierwszy bunkier typu Monolit, służący do przechowywania broni atomowej. Ponieważ obiekt znajdował się na terenie prawie 700-hektarowej bazy, należącej do pobliskiej radzieckiej jednostki lotniczej, nikt z Polaków nie miał pojęcia o jego istnieniu. Odkryto go dopiero po 23 latach – po wycofaniu się z Polski wojsk radzieckich. Ponieważ jest takiego samego typu jak te zbudowane w Podborsku, Sypniewie i Trzemesznie, szybko udało się rozszyfrować jego przeznaczenie. Nie wiadomo jednak dotąd, w ilu innych miejscach w Polsce Rosjanie przechowywali broń jądrową. Eksperci wymieniają m.in. Borne-Sulinowo, Bagicz, Chojnę, Pstrąże i Kluczewo. Wszystkie te miejsca do 1991 roku były w posiadaniu Armii Radzieckiej: w sumie zajmowała ona tereny o powierzchni 700 kilometrów kwadratowych, w tym 13 lotnisk, 6 poligonów, bazy morskie i 8 tysięcy nieruchomości o bardzo różnych charakterze. Broń atomowa mogła być więc ukrywana w budynkach udających zwykłe magazyny, elektrownie czy warsztaty. Z raportów CIA wynika, że na terenie Polski mogło być przechowywanych nawet 300 bomb i głowic nuklearnych. Polskie składy atomowe i nie tylko Polskie wojsko już od początku lat 60. XX wieku dysponowało zestawami rakietowymi typu Łuna, zdolnymi do przenoszenia ładunków jądrowych na odległość 70 km. O istnieniu tej broni Polacy dowiedzieli się w 1963 roku w dość nietypowy sposób, bo ze… znaczka pocztowego, wydanego na XX-lecie LWP. Wynoszący aż 3 kilometry „rozrzut”, z jakim pierwsze wersje rakiet taktycznych trafiały w cel, powodował, że nadawały się wyłącznie do przenoszenia głowic jądrowych. Później celność poprawiono do 250 metrów, ale to wciąż było za mało, by myśleć o precyzyjnych uderzeniach ładunkami konwencjonalnymi. Łuny oraz ich następczynie – Toczki o zasięgu 300 km – były więc pierwszą polską bronią do wykonania atomowego uderzenia. Władze PRL zakupiły 48 takich zestawów. W trzech atomowych bunkrach na terenie Polski przechowywano dla nich w sumie około 100 głowic jądrowych o mocy od 10 do 200 kiloton. Polskie miasto w Chinach. Kursował tam nawet pociąg z Ciechocinka Na wieść o wycofywaniu się okupacyjnych wojsk i nadejściu Sowietów uzbrojone grupy młodych Polaków zaczęły zajmować strategiczne obiekty w mieście. Był sierpień, ale nie 1944, tylko ro... Drugą bronią były samoloty Su, mogące atakować cele odległe o 700–800 km. W latach 1964–1987 Polska zakupiła ok. 150 takich samolotów, jednak do wykonywania uderzeń nuklearnych przeznaczonych było 36 maszyn pułku lotniczego z Bydgoszczy. Zmagazynowano dla nich ponad 30 bomb lotniczych o mocy od 15 do nawet 500 kiloton. LWP posiadało też radzieckie 203-milimetrowe armaty samobieżne typu 2S7 Pion, mogące strzelać małymi ładunkami jądrowymi na odległość ok. 40 km. W siedem dni do Renu Cały ten arsenał o mocy wystarczającej do zniszczenia 530 Hiroszim miał zostać użyty przez polskie wojsko w ataku na Zachód. Natarcie miało ruszyć z okolic Szczecina przez tereny NRD w stronę Półwyspu Jutlandzkiego. W czasie przemieszczania się wzdłuż pasa nadmorskiego Polacy mieli wystrzeliwać rakiety z głowicami atomowymi na oddalone o 100–300 km cele w Szlezwiku-Holsztynie i Danii. Dalej położone obiekty miały atakować samoloty Su – cel atomowych bombardowań stanowiły m.in. Kopenhaga, Roskilde i Brema. Była to jednak tylko niewielka część ataków jądrowych, przewidzianych w pierwszych dniach trzeciej wojny światowej. Amerykański wywiad szacował, że oprócz zgromadzonych w Polsce ładunków wojska Układu Warszawskiego użyją jeszcze około 500 bomb i głowic nuklearnych przechowywanych w NRD oraz 100 zgromadzonych w Czechosłowacji, nie licząc tych, które miały być dostarczone z ZSRR. Celem zmasowanego atomowego ataku miało być zarówno zastraszenie przeciwnika, jak i utworzenie „atomowych korytarzy” dla nacierających wojsk pancernych. Przyjęta pod koniec lat 70. strategia zakładała, że radzieckie, polskie, czeskie, węgierskie i wschodnioniemieckie czołgi powinny osiągnąć Ren w ciągu tygodnia. Wojna atomowa w Europie miała być blitzkriegiem dlatego, by zająć jak największe tereny przeciwnika, zanim żołnierze z pierwszego rzutu zaczną umierać na chorobę popromienną. Straty w tej fazie operacji szacowano na 48–53 proc. stanu jednostek. Oczywiście liczono się ze zdecydowaną nuklearną odpowiedzią NATO. Z jawnych już dziś dokumentów wynika, że atomowe ładunki o mocy 16 kiloton (odpowiedniki bomb zrzuconych na Hiroszimę) miały spaść m.in. na Gubin, Olsztyn i Mińsk Mazowiecki. O wiele silniejsze, 300-kilotonowe głowice miały zostać wystrzelone m.in. na Warszawę, Wrocław, Nową Hutę i Medykę. W sumie w pierwszych dniach konfliktu tylko na terenie Polski miało zginąć 2–3 miliony ludzi. Kiedy i w jaki sposób broń atomowa została wycofana z Polski? Tego wciąż nie wiadomo. Janusz Onyszkiewicz, pierwszy cywilny wiceminister obrony narodowej po upadku komunizmu, powiedział nam, że informacji tych Rosjanie nie ujawnili nikomu z polskich władz. Jego zdaniem do zabrania ładunków mogło dojść już w czasie obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku, a być może wcześniej. Z kolei generał Zdzisław Ostrowski, były pełnomocnik rządu RP ds. pobytu i wycofania wojsk radzieckich z Polski, nie wyklucza, że mogło stać się to nawet w pierwszej połowie 1991 roku. Wszystko jednak – w największej tajemnicy. Trwający dwie dekady atomowy polski epizod zakończył się tak samo po cichu, jak zaczął. Jak się zrzuca atomówkę? Z pułkownikiem Bogdanem Likusem, byłym pilotem 3. Pomorskiego Pułku Lotnictwa Myśliwsko-Bombowego z Bydgoszczy, rozmawia Andrzej Fedorowicz. Czy zrzucenie bomby atomowej jest dla pilota trudnym zadaniem? Bogdan Likus: Pierwszymi, którzy opanowali technikę zrzutu bomby atomowej z Su-7, byli major Kułach i kpt. Dziedzic. Byli też inni, ale Kułach i Dziedzic najczęściej trafiali w cel z zakładaną dokładnością 100 metrów. Robili to z Immelmanna przy kącie 110 stopni i przeciążeniu sięgającym 5,5 G. Mieli zaledwie 3 sekundy nad celem, w czasie których należało zwolnić ładunek. Latali też jako piloci pokazowi – Zbyszek Dziedzic wykonał manewr do zrzutu bomby atomowej w czasie jednej z defilad lotniczych nad Warszawą. Pan też wykonywał takie manewry? B.L.: Ja szkoliłem się już na Su-20 i Su-22. To była inna technika. W 1978 roku razem z trzema kolegami wezwano nas na szkolenia do radzieckiej bazy w Lidzie na Białorusi. Celem ćwiczeń było zrzucanie „specjalnej awiabomby”, jak Rosjanie nazywali ładunki nuklearne. W Lidzie były szkolenia teoretyczne, a nad Morzem Azowskim ćwiczyliśmy kilka technik: z lotu poziomego, nurkowego i tzw. podrzutu pod kątem 10–15 stopni. Zrzucaliśmy makiety wielokrotnego użytku, wyglądające jak prawdziwe bomby. Opadały nad cel na spadochronie. Widział pan prawdziwą bombę atomową? B.L.: Jedną widziałem w ZSRR. To była mała bomba, chyba RN-45. Zapakowana we flanelę, miała przód wypolerowany jak lustro i siedem zapalników. Można ją było uruchamiać na wiele sposobów. Kiedy uruchomiło się ostatni zapalnik, nie można już było z taką bombą lądować. Trzeba ją było zrzucić. Jaka była moc tych bomb? B.L.: O tym nas nie informowano, nawet na szkoleniach. Mówiono tylko ogólnie, że RN-45 ma moc większą niż ta zrzucona na Hiroszimę. Ale konstrukcje wszystkich bomb były podobne: składały się z ostrego dziobu z radiowysokościomierzem i zapalnikami, kadłuba z ładunkiem i stateczników. Te elementy można było dowolnie łączyć, jak klocki Lego. Czy samoloty, na których pan ćwiczył zrzucanie bomb atomowych, miały jakieś specjalne wyposażenie? B.L.: Nie, wszystkie Su, jakimi dysponowaliśmy w Bydgoszczy, były dostosowane to takich zadań. Specjalne kapsuły montowane były tylko do lotów szpiegowskich, które wykonywaliśmy na wysokości 10 tysięcy metrów nad Bornholmem i wzdłuż wybrzeża Danii. A czy psychologicznie zrzucenie bomby atomowej to trudne zadanie? B.L.: Do takich zadań mieliśmy latać we trzech. Jeden miał zrzucać bombę atomową, pozostali atrapy. Nie poinformowano by nas, kto ma prawdziwy ładunek. To zbyt duże psychiczne obciążenie. Pilot, który zrzucił bombę na Hiroszimę, zwariował.
Rdzeń demona doprowadził do śmierci 2 naukowców. Wciąż nie wiadomo, co się stało z tą śmiercionośną kulą
W historii nauki nie brak tragicznych wypadków. Za aż dwa z nich odpowiada rdzeń demona. Czyli kula z plutonu, która miała stać się jedną z amerykańskich bomb atomowych.
W tym artykule: Czym był rdzeń demona Amerykanie chcieli zrzucić kolejną bombę atomową na Tokio Pierwszy wypadek śmiertelny Drugi wypadek śmiertelny Dalsze losy „rdzenia demona” Szczególne miejsce wśród niebezpiecznych obiektów zainteresowania naukowców zajmuje pewna kula z plutonu. Stała się ich nemezis aż dwukrotnie, zyskując przydomek „rdzenia demona” lub „diabelskiego rdzenia” (demon core). Czym był rdzeń demona Rdzeń demona był wykonany ze stopu plutonu z galem. Pokryto go warstwą niklu, by zapobiec korozji plutonu. Pluton to metal, który – podobnie jak uran – ulega rozpadowi radioaktywnemu. W czasie tej reakcji jądra atomowe izotopu plutonu 239 rozpadają się na lżejsze. Uwalniają przy tym neutrony i energię. Jeśli zbierzemy w jednym miejscu wystarczająco dużo plutonu czy uranu, reakcja rozszczepienia jąder przebiega w sposób łańcuchowy. Oznacza to, że każde rozszczepienie jądra atomowego inicjuje dokładnie jedno następne rozszczepienie. Dzieje się to dzięki neutronom. Ilość metalu, przy której dochodzi do reakcji łańcuchowej to tzw. masa krytyczna. Mechanizm reakcji łańcuchowej jest podstawą działania elektrowni jądrowych i bomb atomowych. Kula nazwana potem „rdzeniem demona” miała średnicę 89 mm i masę 6,2 kg. Masę dobrano tak, by była jak najbliższa krytycznej. Do reakcji łańcuchowej można było doprowadzić, otaczając kulę materiałem odbijającym neutrony. W 1945 r. kula ta służyła fizykom z Los Alamos pracującym nad bombą plutonową do badań nad masą krytyczną. Z plutonu, z którego ją uformowano, pierwotnie miała powstać trzecia bomba przeznaczona do zrzucenia na Japonię. Amerykanie chcieli zrzucić kolejną bombę atomową na Tokio Pierwsza broń atomowa została zbudowana w ramach Projektu Manhattan. W lipcu 1945 roku Stany Zjednoczone wyprodukowały wystarczającą ilość paliwa na trzy kompletne bomby jądrowe: „Gadget” (zbudowany z plutonu), „Little Boy” (z uranu) „Fat Man” (z plutonu). Została jeszcze taka ilość plutonu, która prawie wystarczyłaby na czwartą bombę. 16 lipca „Gadget” został zdetonowany na pustyni w Nowym Meksyku w ramach testu o nazwie Trinity. 6 sierpnia „Little Boy” został zrzucony na Hiroszimę. Trzy dni później „Fat Man” eksplodował nad Nagasaki. Amerykanie nie byli pewni, czy to wystarczy, by zmusić Japonię do bezwarunkowej kapitulacji. Dlatego planowali trzeci atak atomowy. Jako cel typowane było Tokio. Do zrzucenia bomby miało dojść 19 sierpnia. Rdzeń tej bomby powstał w Los Alamos w sierpniu 1945 roku. Według niektórych relacji nosił przydomek „Rufus” lub „Dirty Gerty”. Nie trafił jednak do Japonii, ponieważ ta skapitulowała 15 sierpnia. Rdzeń pozostał w USA, gdzie miał być używany w pracach eksperymentalnych. Pierwszy wypadek śmiertelny Fizyk Harry Daghlian był pierwszą ofiarą „rdzenia demona”. Prowadził badania nad masą krytyczną i reakcją łańcuchową. Jako reflektor neutronów, odbijający wyrzucane z kuli cząstki z powrotem do jej wnętrza, używał bloczków z węglika wolframu. 21 sierpnia 1945 r. ustawiał je wokół kuli, szukając takiego ich ułożenia, by pluton był jak najbliższy wystąpienia reakcji łańcuchowej. Układanka była prawie gotowa. Nagle licznik neutronów ostrzegł, że położenie ostatniego bloczka wywoła reakcję łańcuchową. Daghlian cofnął gwałtownie rękę, upuszczając bloczek na rdzeń. Natychmiast strącił pozostałe cegiełki, by przerwać reakcję i zapobiec katastrofie. Nie miał jednak szans, żeby zrobić to odpowiednio szybko. Otrzymał śmiertelną dawkę promieniowania o wartości ponad 5 siwertów. Został zabrany do szpitala w Los Alamos pół godziny po wypadku. Szybko pojawiły się objawy choroby popromiennej. Po 25 dniach agonii Harry Daghlian zmarł. Drugi wypadek śmiertelny Mimo tej tragedii kontynuowano badania z użyciem „rdzenia demona”. W roku 1946 Amerykanie postanowili wykorzystać go do testów nuklearnych na atolu Bikini. Przygotowania prowadzono w Los Alamos. Tym razem zamiast cegiełek z wąglika wolframu rolę reflektora spełniały otaczające kulę dwie powłoki z berylu. Gdyby zetknęły się ze sobą, ruszyłaby reakcja łańcuchowa. Do odkrycia, kiedy może to nastąpić, znów miał posłużyć człowiek. Berylowe powłoki trzeba było jak najbardziej zbliżyć do siebie. Najlepszy w tym wydawał się kanadyjski fizyk Louis Slotin. Zamiast specjalnych przekładek, zapobiegających zetknięciu się powłok, używał śrubokrętu. 21 maja doszło do wypadku. Śrubokręt wyślizgnął się Slotinowi z dłoni. Górna powłoka z berylu opadła na dolną, rozpoczynając reakcję łańcuchową. Jej objawem było błękitne jarzenie się zjonizowanego powietrza wokół kuli. Slotin zerwał połowę osłony i przerwał reakcję. Jednak siebie uratować już nie zdołał. Otrzymał dawkę większą niż Daghlian, bo aż 21 siwertów. Zmarł po dziewięciu dniach. Dalsze losy „rdzenia demona” Po tym wypadku losy „rdzenia demona” są niejasne. Miał zostać przewieziony na atol Bikini na Wyspach Marshalla na serię testów nuklearnych. Jednak wypadek Slotina spowodował, że rdzeń był zbyt radioaktywny, aby można go było transportować. Obawiano się też, że podczas wybuchu bomby mógłby zachować się w sposób nieprzewidywalny. Badacz Glenn McDuff z Los Alamos uważa, że ostatecznie z rdzeń ostał przetopiony i poddany recyklingowi. Miał stać się częścią kolejnej bomby w amerykańskim arsenale – prawdopodobnie w ramach jednego z testów nuklearnych. Ale czy tak było? „Rdzeń demona” może nadal być w silosie rakietowym, łodzi podwodnej lub bunkrze magazynowym. I wciąż może być groźny. Źródła: archiwum NG, National Geographic.
USA i ZSRR chciały zrzucić na Księżyc bomby atomowe. Plany były bardzo zaawansowane
Niewiele brakowało, a człowiek zbombardowałby Srebrny Glob, zanim postawił na nim stopę! Taką szaleńczą demonstrację siły planowali i sowieci, i Amerykanie.
W tym artykule: Wyścig kosmiczny zapoczątkowały badania nazistów Amerykańskie ambicje Eksplozja atomowa w celach badawczych Radziecki projekt głowicy jądrowej Zarzucenie projektu ZSRR Amerykanie też zrezygnowali Czy projekty bombardowania były realne? Ryzyko ceną za postęp Były lata 50., trwała zimna wojna. Supermocarstwa – ZSRR i USA – prześcigały się w demonstrowaniu swojej potęgi. Kiedy 4 października 1957 r. Moskwa wystrzeliła na orbitę okołoziemską Sputnika 1, Waszyngton zadrżał. Do tej pory Amerykanie czuli się bezpieczni: mieli bombowce, które mogły zaatakować niemal każdy cel w ZSRR, a Moskwie brakowało adekwatnej odpowiedzi. Teraz Kreml postraszył Waszyngton rakietą: skoro potrafiła wynieść Sputnika w kosmos, to mogła też z głowicą nuklearną zaatakować USA! Poza tym radziecki Sputnik 1, pierwszy sztuczny satelita Ziemi, okazał się dla USA ciosem propagandowym. „Z jednej strony zapanowała na świecie ogromna euforia, bo doszło do przełamania pewnej bariery niemożności, do dotarcia w przestrzeń kosmiczną. Ale z drugiej strony wielu ludzi zdawało sobie sprawę, że to wyścig z czasem obu supermocarstw. Także w związku z możliwością dotarcia na Księżyc” – mówi prof. Włodzimierz Malendowski, specjalista od zimnej wojny z Zakładu Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM w Poznaniu. Ameryka nie świętowała więc sukcesu radzieckiego satelity. „Wielkie narodowe zagrożenie”, „straszliwa porażka”, „technologiczne Pearl Harbor” – cytuje dramatyczne komentarze amerykańskiej prasy Matthew Brzezinski w książce „Wschód czerwonego księżyca. Wyścig supermocarstw o dominację w kosmosie”. Wyścig kosmiczny zapoczątkowały badania nazistów Magazyn „Time” pisał o „mrożących krew w żyłach” sygnałach wysyłanych przez Sputnika, pokazujących że „w najważniejszych sektorach wyścigu technologicznego USA prawdopodobnie utraciły swoją cenną przewagę”. Przewagę, która nie wzięła się znikąd. Félicette to pierwsza i jedyna kotka w kosmosie. Jaki los ją spotkał? Jej historia nadaje się na film familijny. Francuska kotka Félicette wyszła z bezdomności, wykazała się większą odwagą niż kocur. Poleciała w kosmos, wróciła i została bohaterką naro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/64dfe02ee31faaa6f511e0745607639d6a3a5711-9195951.jpeg" width="938" height="621" alt="Félicette 60 lat temu poleciała w kosmos jako pierwszy i jedyny kot. Jej późniejsze losy zaskakują (Fot. INA.fr / YouTube)" title="Félicette 60 lat temu poleciała w kosmos jako pierwszy i jedyny kot. Jej późniejsze losy zaskakują (Fot. INA.fr / YouTube)" /> Jak tłumaczy prof. Malendowski, to naukowcy III Rzeszy stworzyli projekty pojazdów, zdolnych odbyć lot w przestrzeń kosmiczną. Potem Amerykanie i Sowieci „przejęli” niemieckich badaczy oraz ich plany. „Nigdy tych dokumentów nie ujawniono. Jednak z całą pewnością ta dokumentacja została wykorzystana” – twierdzi profesor. Dowód stanowią amerykańskie próby z rakietą (a właściwie latającym pociskiem odrzutowym) Matador już w 1951 r., 6 lat po II wojnie światowej. Zdaniem dr. Krzysztofa Ziołkowskiego z Centrum Badań Kosmicznych PAN loty kosmiczne były oczywiście osiągnięciem technicznym wykorzystywanym do celów militarnych, ale te cele militarne stymulowały też dalszy rozwój nauki. Bez rywalizacji supermocarstw po prostu nie byłoby tak szybkiej eksploracji przestrzeni kosmicznej. „Najlepszym przykładem może być to, że zaledwie w 12 lat po wystrzeleniu pierwszego sztucznego satelity Ziemi (1957) człowiek stanął na Księżycu (1969)” – podkreśla astronom. Amerykańskie ambicje W 1957 r. zwykli Amerykanie, początkowo dosyć obojętni wobec radzieckiej przewagi w kosmosie, pod wpływem mediów zaczęli odczuwać niepokój. Organizowali nawet nocne dyżury, aby dostrzec przelatującego na niebie złowrogiego radzieckiego satelitę. A kiedy 3 listopada 1957 r. Rosjanie wysłali w kosmos psa Łajkę, ciśnienie Amerykanom podskoczyło jeszcze bardziej. Brzezinski cytuje kolejne prasowe nagłówki: „Co będzie dalej?”, „Człowiek na Księżycu?”, „Moskiewska misja na Marsa w najbliższej przyszłości?”, „Celuj w Księżyc, Ike”. Pewien dziennikarz z „Pittsburgh Press” zaproponował wprost, by USA rozbiły feralnego radzieckiego satelitę w drobny mak. Nawet redakcja szacownego magazynu „Time” snuła katastroficzne wizje: „Rakieta ma tak duży udźwig, że mogłaby posłużyć do wysłania na Księżyc potężnej bomby atomowej”. Ale tak się składa, że ten ostatni pomysł powstał najpierw w Stanach Zjednoczonych, a nie na Kremlu. Eksplozja atomowa w celach badawczych Fizyk Edward Teller, ojciec amerykańskiej bomby wodorowej, już w lutym 1957 r. przedstawił pomysł dokonania eksplozji atomowej w niedalekiej odległości od Księżyca lub ewentualnie na jego powierzchni. Oczywiście w celach naukowych, żeby uzyskać informacje o okołoksiężycowej przestrzeni kosmicznej. Na pewno miałoby to jednak i swoją wymowę propagandową. Dlatego kiedy nad głowami ludzkości śmigał już radziecki Sputnik, amerykańscy naukowcy zajęli się projektem Tellera, oznaczonym później kryptonimem A–119. Marzenie o Księżycu. Jak Juliusz Verne zainspirował konstruktorów pierwszych rakiet kosmicznych Mało która historia wymyślona przez człowieka wywarła tak ogromny wpływ na rozwój techniki jak powieść „Z Ziemi na Księżyc” Juliusza Verne’a. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/marzenie-o-ksiezycu-jak-juliusz-verne-zainspirowal-konstruktorow-pierwszych-rakiet-kosmicznych-fot-hulton-archive-getty-images-65a9a03.jpg" width="938" height="590" alt="Marzenie o Księżycu. Jak Juliusz Verne zainspirował konstruktorów pierwszych rakiet kosmicznych (fot. Hulton Archive/Getty Images)" title="Marzenie o Księżycu. Jak Juliusz Verne zainspirował konstruktorów pierwszych rakiet kosmicznych (fot. Hulton Archive/Getty Images)" /> Tymczasem nie próżnowała i Moskwa. W OKB–1, biurze konstrukcyjnym ojca radzieckiej kosmonautyki Sergieja Korolowa, opracowano w 1958 r. projekty wysłania próbników księżycowych. W liście do wszechwładnego Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego naukowcy sformułowali program badań Srebrnego Globu. Plany te zaprezentowano pierwszemu sekretarzowi Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Nikicie Chruszczowowi, którego interesował głównie polityczny aspekt badań kosmosu. Pierwszy projekt otrzymał kryptonim E–1 i zakładał osiągnięcie (trafienie) przez próbnik powierzchni Księżyca. To by już było coś. Projekty E–2 i E–3 zakładały oblot Księżyca i sfotografowanie jego niewidocznej strony. Nauka radziecka miałaby czym pochwalić się przed światem. Ale byli i tacy, którzy chcieli pójść o krok dalej. Rozszerzyć plan E–3 czy też stworzyć nowy plan, oznaczony jako E–4, a przewidujący przeprowadzenie detonacji ładunku nuklearnego na Srebrnym Globie! Radziecki projekt głowicy jądrowej Co ciekawe, propozycja doprowadzenia do wybuchu jądrowego wyszła z kręgów naukowych, nie politycznych: od znanego radzieckiego fizyka atomowego Jakowa Borysowicza Zeldowicza. Głównym celem programu było udowodnienie całemu światu, że radziecki próbnik dotarł do Księżyca. Zeldowicz przedstawił następujące argumenty przemawiające na korzyść jego pomysłu. Próbnik księżycowy jest bardzo mały, zatem jego upadku na powierzchnię Księżyca nie będzie potrafił stwierdzić żaden astronom. Jeżeli pojazd będzie miał na pokładzie konwencjonalny ładunek wybuchowy, to eksplozji nikt na Ziemi nie zauważy. Jeśli jednak na powierzchni Srebrnego Globu dokona się eksplozji bomby atomowej, zwróci na to uwagę cały świat! I nikt nie będzie miał wątpliwości, że to radziecki pojazd kosmiczny trafił w Księżyc! Takiemu uderzeniu w powierzchnię Srebrnego Globu miał towarzyszyć (zdaniem Sowietów) rozbłysk łatwy do zauważenia przez obserwatorów z Ziemi. Pomimo pewnych wątpliwości plan trafił do biura konstrukcyjnego Korolowa. Tam przygotowano prototyp pojazdu. Jego rozmiary i masa zostały określone przez radzieckich atomistów, którzy opracowali parametry niedużej głowicy jądrowej, mającej trafić na Księżyc lub w Księżyc. Pojemnik z ładunkiem był jak mina morska, cały pokryty powtykanymi prętami, które miały zagwarantować wybuch niezależnie od pozycji obiektu w czasie zetknięcia z powierzchnią Księżyca. Przygotowano jednak tylko makietę. Już w trakcie realizacji projektu nasuwały się bowiem pytania o bezpieczeństwo przedsięwzięcia. Nikt nie mógł obiecać na 100 proc. dostarczenia ładunku nuklearnego na Księżyc. Gdyby nastąpiła awaria rakiety podczas startu, pojemnik z bombą atomową spadłby w rejonie kosmodromu! Gdyby zaś awarii uległ trzeci człon rakiety w trakcie lotu, pojemnik mógłby spaść na terytorium innego państwa! A to mogło wywołać niewyobrażalne konsekwencje międzynarodowe. Zarzucenie projektu ZSRR Był jeszcze jeden problem, organizacyjno-polityczny. Żeby wybuch został zauważony przez zagraniczne obserwatoria, trzeba było poinformować je o eksperymencie. A jak to zrobić, skoro Kreml trzymał w tajemnicy informacje na temat planów badania kosmosu? Oprócz zrealizowanych projektów, resztę skrzętnie skrywano przed wszystkimi, a tutaj trzeba byłoby poinformować o nuklearnych ambicjach. Dlatego na początku 1958 r. Sowieci postanowili zrezygnować z eksplozji. A zaproponował to sam jej inicjator Zeldowicz. „Rozważaliśmy możliwość użycia małej bomby atomowej, której eksplozja wywołałaby błysk, a my zmierzylibyśmy czas, jaki upłynie od pojawienia się światła. Dzięki Bogu nie zrobiliśmy tego” – wspominał potem inżynier Gleb Maksymow. Ulga, jaką poczuł, była tym bardziej zasadna, że nawet powodzenie misji nie gwarantowało spektakularnego efektu. Dlaczego Księżyc świeci? Jak to się dzieje, że nasz naturalny satelita potrafi przyćmić swoim blaskiem gwiazdy? Dlaczego Księżyc świeci? Ponieważ jego powierzchnia odbija światło pochodzące ze Słońca. A pomimo faktu, że czasami wydaje się świecić bardzo jasno, Księżyc odbija zaledwie od trzech... Zeldowicz udowodnił bowiem, że z powodu braku atmosfery na Księżycu bomba utworzyłaby tylko małą chmurę pyłu! Efekt propagandowy byłby więc zdecydowanie mniejszy, a ludzie wypatrujący z Ziemi atomowego grzyba na Księżycu – zawiedzeni. A może nawet powątpiewaliby w możliwości ZSRR. Tropiciel sensacji XX w. Bogusław Wołoszański mimo wszystko dziwi się, że Nikita Chruszczow nie podchwycił „bombowego” pomysłu. „Uwielbiał niekonwencjonalne zachowania i projekty, zwłaszcza gdy wprowadzały kapitalistów w błąd, jak wielokrotne przeloty nowych bombowców nad placem Czerwonym, co miało stworzyć wrażenie, że ZSRR ma dziesiątki tych samolotów, kiedy miał cztery. Albo obwieszczał, że »z radzieckich fabryk rakiety toczą się jak parówki«. A zimna wojna sprzyjała nierealnym projektom: jak radzieckie ekranoplany (startujące z wody z ośmioma silnikami odrzutowymi przed kabiną pilotów) czy amerykańskie samoloty z napędem nuklearnym. Ten czas był łaskawy dla konstruktorów, ponieważ rządy mocarstw hojnie sypały pieniędzmi” – wyjaśnia Bogusław Wołoszański. Amerykanie też zrezygnowali Tymczasem swoje prace nad ściśle tajnym projektem A-119 kontynuowali Amerykanie. W maju 1958 r. Fundacja Badawcza Armour działająca przy Illinois Institute of Technology otrzymała środki na rozpoczęcie badań nad skutkami wybuchu nuklearnego w warunkach niskiej grawitacji oraz jego ewentualnych korzyści dla nauki. Do eksplozji na Księżycu początkowo zamierzano użyć bomby wodorowej, ale USAF – czyli lotnictwo amerykańskie – sprzeciwiło się, uzasadniając to zbyt dużą masą ładunku dla rakiety. W rezultacie zdecydowano się na bombę atomową o podobnej sile rażenia jak ta, którą zrzucono na Nagasaki w 1945 r. (około 20 kiloton). Jedna kilotona odpowiada sile eksplozji 1000 ton trotylu. Wybuch bomby miał nastąpić podczas pełni Księżyca, eksplozja byłaby wtedy oświetlona przez Słońce i ponoć dobrze widoczna z Ziemi. Przy czym Amerykanie ustalili, że chmura pyłu nie przyjmie klasycznego kształtu grzyba (przyczyny upatrywali w mniejszej grawitacji na Księżycu). W pracach nad tym programem uczestniczył słynny amerykański astronom Carl Sagan (1934–1996). Zajmował się tworzeniem modelu wybuchu atomowego w warunkach małej grawitacji. Mniej dziś znany uczestnik prac nad programem A–119 dr Leonard Reiffel uznał realizację „bombowego” pomysłu za pomyłkę. Według niego jakiekolwiek odkrycia naukowe nie zrekompensowałyby strat, jakie poniosłaby ludzkość w wyniku radioaktywnego skażenia Księżyca. Dodatkowe obawy budził fakt, że gdyby rakieta uległa awarii i spadła na Ziemię, spowodowałaby zagrożenie dla ludzi i ekosystemu ziemskiego. Za przerwaniem programu przemawiała też obawa przed nieprzychylną reakcją opinii publicznej. Zwłaszcza że całe przedsięwzięcie miało charakter polityczny, ponieważ celem było zademonstrowanie potęgi militarnej USA. Dlatego projekt zakończono w pierwszej połowie 1959 r. Czy projekty bombardowania były realne? Dokumentację projektu A–119 zniszczyli Amerykanie na początku lat 80. Informacje o projekcie ujawnił dr Reiffel w liście do czasopisma „Nature” dopiero w 2000 r. Ale wciąż nie są to dane pełne – podobnie jak w przypadku planów radzieckich, o których w ostatnich latach wspominali prasie świadkowie (np. zmarły rosyjski konstruktor, urodzony w Łodzi Borys Czertok). Jaka jest budowa Księżyca? Czego dowiedzieliśmy się o nim dzięki próbkom z programu Apollo? Nasz naturalny satelita to jedyne ciało niebieskie, na którym wylądowali ludzie. Dzięki temu mamy dużo informacji o tym, jaka jest budowa Księżyca. Prof. Malendowski podkreśla, że do informacji o pomyśle „bombardowania Księżyca” trzeba podchodzić ostrożnie, bo zagadnienie to nie ma w zasadzie odbicia w literaturze przedmiotu. „Nie wykluczam jednak, że taki wariant się pojawił w celach propagandowych, żeby pokazać światu, kto dominuje, kto ma przewagę technologiczną” – stwierdza profesor. Nawet interpretacja ujawnionych już faktów tylko z pozoru jest prosta. „Te wydarzenia to różne epizody, o których prawdziwości niewiele wiemy, próbujemy coś zrozumieć, racjonalnie wytłumaczyć, posługując się współczesną wiedzą i dzisiejszym sposobem myślenia” – podkreśla dr Ziołkowski z CBK. Jego zdaniem Zeldowicz, wybitny uczony, miał rację, wycofując się z pomysłu. Ziołkowski przyznaje, że nauka była wykorzystywana przez polityków, a ludzie nauki moralnie niszczeni. Ale to wszystko poniekąd doprowadziło do tego, że badania kosmiczne osiągnęły bardzo wysoki poziom. Matthew Brzezinski, autor książki „Wschód czerwonego księżyca. Wyścig supermocarstw o dominację w kosmosie”, podaje w wątpliwość, czy programy „zbombardowania Srebrnego Globu” miały szansę na realizację. „Mocno wątpię, czy te plany traktowano poważnie. Nie tylko dlatego, że były zbyt dużym wyzwaniem przy ówczesnych możliwościach technicznych. Istniało też bardzo wysokie ryzyko, że mogą skończyć się propagandową katastrofą” – mówi Brzeziński. Nic dziwnego, że plany odłożono do szuflady. Kosmiczny wyścig wchodził w nowy etap. Jesienią 1959 r. radzieckie sondy – zgodnie z oficjalnym programem badań – dotarły do Księżyca. Najpierw trafiła (uderzyła) w niego Łuna 2, a potem Łuna 3 przesłała pierwsze fotografie niewidocznej strony Srebrnego Globu. W 1961 r. ZSRR wysłał zaś w kosmos pierwszego człowieka, Jurija Gagarina. Amerykanie musieli więc się postarać. Skupili się na badaniach nad wysłaniem na Księżyc nie bomby nuklearnej, lecz człowieka. Zaś „bombowe” pomysły supermocarstw z lat 50. pozostały tylko epizodem w historii kosmicznego wyścigu. Tym bardziej że na ich drodze stanęły międzynarodowe traktaty. Jak wskazuje prof. Malendowski, w 1963 r. USA i ZSRR podpisały układ o zakazie doświadczeń z bombą jądrową: w atmosferze, pod wodą i właśnie w przestrzeni kosmicznej. Zaś w 1967 r. powstał traktat zakazujący używania przestrzeni kosmicznej, Księżyca i innych ciał niebieskich w celach wojskowych. Ryzyko ceną za postęp Zimnowojenne projekty z lat 50., choć dziś budzą grozę, miały i swoje pozytywne dla ludzkości strony. „Śmiem twierdzić, że nie byłoby dziś tak wspaniałych zdobyczy, jakie zawdzięczamy np. teleskopowi kosmicznemu Hubble’a, sondom Voyager, pojazdom marsjańskim itp., gdyby nie rozwój techniki, który m.in. doprowadził do zdobycia Księżyca przez człowieka. Gdy sobie to uświadomimy, to jakie znaczenie może mieć podejrzenie, że Rosjanie chcieli detonować na Księżycu bombę atomową?” – pyta przekornie dr Ziołkowski. Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? Jeśli chcemy eksplorować Księżyc i założyć na nim kolonię, musimy ustanowić nową, księżycową strefę czasową. Taką, która będzie akceptowalna dla wszystkich państw planujących ek... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiezyc-potrzebuje-wlasnej-strefy-czasowej-internetu-i-wlasnego-gps-a-jak-je-stworzyc-fot-jaxa-nhk-97abd32.jpg" width="938" height="528" alt="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" title="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" /> I dodaje: „Szczęśliwie do tego nie doszło. Ale przypomnijmy sobie, jakie protesty na całym świecie wywołała zapowiedź startu sondy Cassini (1997) z minielektrownią atomową na pokładzie, dzięki której sonda do dziś krąży wokół Saturna, dostarczając niesłychanie ciekawych i wartościowych informacji o tej planecie, jej pierścieniach, licznych księżycach itd. Albo sond Voyager, które dzięki jądrowym źródłom energii działają już ponad 35 lat i dostarczają informacji o krańcach Układu Słonecznego”.
Oppenheimer – wybitny fizyk i pacyfista, który został ojcem bomby atomowej. Jak do tego doszło?
Kim był J. Robert Oppenheimer, naukowy kierownik Projektu Manhattan, bohater nowego filmu Christophera Nolana? Był erudytą równie biegle poruszającym się w tematach literackich, filozoficznych, jak i tych z zakresu chemii czy fizyki. Był dziecięcym geniuszem, który w wieku 12 lat biegle posługiwał się łaciną, greką, francuskim i niemieckim. Był wreszcie amerykańskim Żydem, którego rodzina i przyjaciele trafili do obozów koncentracyjnych.
W tym artykule: Rodzina i dzieciństwo Oppenheimera Dlaczego Oppenheimer był zwolennikiem socjalizmu? Kariera naukowa Oppenheimera Oppenheimer jako pierwszy odkrył czarne dziury Dlaczego Oppenheimer został szefem Projektu Manhattan Skala Projektu Manhattan Naukowcy Projektu Manhattan Bomby atomowe zabiły 400 tys. ludzi Losy Oppenheimera po wojnie Zanim został zatrudniony przez generała Lesliego Grovesa do tajnego projektu skonstruowania bomby atomowej, J. Robert Oppenheimer zarządzał co najwyżej małą grupą doktorantów. Naprawdę małą, bo fizyka kwantowa – przeżywająca w Europie rozkwit w latach 20. XX wieku – była w USA nieznana i niezbyt popularna. Dlatego Oppenheimer, uczeń samego Maksa Borna – urodzonego we Wrocławiu twórcy mechaniki kwantowej – był w USA pionierem. Nie miał doświadczenia administracyjnego ani żadnej poważnej nagrody na swoim koncie. Mimo to w Projekcie Manhattan miał zarządzać grupą najbardziej cenionych i najważniejszych naukowców pierwszej połowy XX wieku. No i jeszcze ten jawny socjalizm. Rodzina i dzieciństwo Oppenheimera J. Robert Oppenheimer był synem Juliusa i Ellie Oppenheimerów. On był urodzonym w Hanau, nieopodal Frankfurtu, niemieckim Żydem, który z biedy wyemigrował do USA. Ona – artystką o podobnym pochodzeniu. Julius przybył do USA bez znajomości języka, bez obycia i przez kilka lat pracował na poślednim stanowisku w magazynie firmy handlującej podszewką do garniturów. Jednak na przełomie XIX i XX wieku został współwłaścicielem firmy i bogaczem. J. Robert Oppenheimer – gdzie „J” odnosi się właśnie do imienia ojca Juliusa – wychował się już w bogactwie. Na ścianach ogromnego, nowojorskiego apartamentu rodziców wisiały dzieła van Gogha i Rembrandta. Przyszłym ojcem bomby atomowej oraz jego młodszym o osiem lat bratem zajmowały się dobrze opłacane nianie i guwernantki. Dlaczego Oppenheimer był zwolennikiem socjalizmu? Skąd w takim razie u Roberta i jego brata silny rys socjalistyczny i środowisko komunistyczne? Było to prawdopodobnie związane ze szkołą, jaką dla chłopców wybrali rodzice. Mowa o Ethical Culture School, którą założył Felix Adler. Reformator, który wierzył, że zadaniem każdego człowieka jest rozwój moralny i wpajał swoim uczniom potrzebę czynu. Adler był socjalistą i zatrudnił w swojej szkole nauczycieli o przekonaniach lewicowych. Dlatego Oppenheimer, choć nosił szyte na miarę buty i jeździł samochodem prowadzonym przez szofera w liberii, miał w sobie potrzebę zadbania o tych, których pozbawiono głosu. Ten jego socjalizm, który w okresie studiów i późniejszej pracy na uczelni objawiał się bliski związkami z różnymi ugrupowaniami komunistycznymi, był na rękę Grovesowi. Wojskowy szef Projektu Manhattan wiedział, że tylko dzięki niemu Oppenheimer mógł zająć tak eksponowane stanowisko. I że jeśli zajdzie taka konieczność, będzie w stanie bardzo szybko wyeliminować go z programu. Wystarczyła mała wątpliwość krążąca wokół komunistycznych przyjaciół Roberta, by ojciec bomby atomowej stracił wszystko w jednej chwili. Groves ukrył szereg raportów przygotowanych przez agentów bezpieczeństwa, którzy nie kwapili się z przyznaniem Oppenheimerowi certyfikatu bezpieczeństwa. Uparł się, że szefem zostanie Robert. Powtarzał przełożonym, że właśnie temu człowiekowi chce powierzyć projekt. Tak więc Oppenheimer wiedział, że jest tam tylko dzięki ochronie Grovesa. Kariera naukowa Oppenheimera Urodzony w Nowym Jorku w 1904 roku Julius Robert Oppenheimer wcale nie zamierzał zostać fizykiem. Bardziej pociągała go chemia, która była jego podstawowym przedmiotem podczas studiów na Uniwersytecie Harvarda. Poza tym robił kursy z matematyki, fizyki, studiował literaturę francuską i angielską, uczęszczał na kursy filozofii zachodniej, chińskiej, a także hinduskiej. Uniwersytet Harvarda ukończył summa cum laude po zaledwie trzech latach studiów. Uznał wówczas, że czas skupić się na fizyce. Trafił do Cambridge, do słynnego Laboratorium Cavendisha. To nie był dobry wybór, nie czuł się dobrze w roli eksperymentatora. Dopiero wyjazd do Getyngi i studia pod okiem Maxa Borna, pozwoliły mu rozkwitnąć. Born był prawdziwym guru ówczesnych fizyków. Jego asystentami i współpracownikami byli tacy ludzie, jak Enrico Fermi, Paul Dirac, Wolfgang Pauli czy Werner Heisenberg. A chociaż Oppenheimer uzyskał doktorat w wieku zaledwie 23 lat, to nigdy nie dogonił naukowo swoich wielkich kolegów z Getyngi. Zdaniem historyków nauki, jednym z powodów tego był fakt, że urodził się za późno. Przyszedł na świat w 1904 roku, co znaczy, że był trzy lata młodszy od Heisenberga i Fermiego i cztery lata młodszy od Pauliego. Te kilka lat wystarczyło, aby znalazł się w drugiej fali rewolucji kwantowej. W dodatku fizyka była po prostu jedną z jego licznych pasji. Oppenheimer jako pierwszy odkrył czarne dziury Mimo to udało mu się dokonać czegoś, co mogłoby przynieść mu sławę i być może Nagrodę Nobla. Oczywiście gdyby nie to, że pancernik Schleswig-Holstein ostrzelał Westerplatte, a tym samym rozpoczęła się druga wojna światowa. W 1939 roku Oppenheimer wraz ze studentem Hartlandem Snyderem, opublikował artykuł przewidujący istnienie czarnych dziur. Wojna jądrowa doprowadzi do śmierci nawet 5 miliardów ludzi. Tak wynika z najnowszej analizy Najnowsze badania wykazały, że potencjalna wojna jądrowa może zebrać niezwykle śmiertelne żniwo. Taki konflikt spowodowałby głód na całym świecie, co w konsekwencji doprowadziłoby do .. Jednak artykuł Oppenheimera został zignorowany. Stało się tak z powodu sytuacji politycznej. A przede wszystkim w związku z informacją, że hitlerowcy pracują nad bombą opartą na eksperymencie Otto Hahna i Fritza Strassmanna. Ci naukowcy odkryli możliwość uwolnienia gigantycznej ilości energii przez rozszczepienie jądra atomu. W dodatku wielu naukowców uznawało pomysł Roberta za absurdalny. No bo jak cokolwiek mogło zapaść się do nieskończenie gęstego punktu? Temat ożywił dopiero w 1960 roku fizyk John Wheeler. Od tamtej pory kwestia czarnych dziur jest regularnie badana przez kolejne pokolenia naukowców. Dlaczego Oppenheimer został szefem Projektu Manhattan Ale poza faktem, że Oppenheimer rozumiał fizykę kwantową i jej implikacje, o tym, że został szefem Projektu Manhattan zaważyło coś jeszcze. Gdy w 1942 roku prezydent Roosevelt zarządził prace nad bombą atomową, Oppenheimer został mianowany szefem grupy teoretycznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Zadaniem grupy było teoretyczne opracowanie wszystkich szczegółów. Od tego, z czego należy wykonać bombę, po wymyślenie technologii jej wykonania. Grupa przekazała wyniki Arthurowi Comptonowi, fizykowi i nobliście, i tak narodził się Projekt Manhattan. Kiedy rok później naukowcy przybyli do laboratorium w Los Alamos w Nowym Meksyku, otrzymali serię wykładów od najbliższego asystenta Oppenheimera, Roberta Serbera. Mówił o tym, jak bomba będzie działać w oparciu o te badania. Oznacza to, że Oppenheimer i jego grupa przygotowali całą teorię dla projektu. Skala Projektu Manhattan Gdy Robert Oppenheimer został powołany na stanowisko dyrektora naukowego projektu, wydawało mu się, że do skonstruowania bomby atomowej będzie potrzebował co najwyżej kilku fizyków, niewielu więcej techników. Maksymalnie 15, może 20 osób. Już w marcu 1943 r. do baraków rozstawionych na terenie dawnej szkoły dla chłopców w Los Alamos, na pustyni Nowego Meksyku, zjechało kilkuset uczonych. Pół roku później było ich tam trzy i pół tysiąca. A w roku 1945 r., tuż przed zakończeniem projektu, w 300 domach, 52 internatach i 200 przyczepach mieszkało cztery tysiące cywilów i dwa tysiące żołnierzy. Samo centrum badawcze składało się z 37 budynków, wśród których znajdowały się m.in. oczyszczalnia plutonu, odlewnia, sale wykładowe, dziesiątki laboratoriów, biur i magazynów. Naukowcy Projektu Manhattan Jednym z pierwszych naukowców zrekrutowanych do projektu był Edward Teller, z którym Oppenheimer zetknął się już w Getyndzie. Teller miał inną wizję bomby. Uważał, że należy opracować bombę wodorową. Poróżniło go to z Oppenheimerem. W latach powojennych ich konflikt i niechęć Oppenheimera to jeszcze potężniejszej broni niż plutonowa lub uranowa, doprowadziły do odebrania Robertowi certyfikatu bezpieczeństwa. Bardzo istotnymi postaciami byli Leo Szilard i Enrico Fermi, którzy zbudowali pierwszy reaktor jądrowy na Uniwersytecie Chicagowskim. Ernest Orlando Lawrence był szefem programu odpowiedzialnym za rozwój elektromagnetycznego procesu separacji uranu-235. Inni znani badacze to Otto Frisch, Niels Bohr, Felix Bloch, James Franck, Emilio Segrè, Klaus Fuchs, Hans Bethe i John von Neumann. Barwną postacią projektu był młody Richard Feynman, który szybko stał się bliskim współpracownikiem Hansa Bethego. Wśród naukowców pracujących w projekcie było wielu ówczesnych lub przyszłych laureatów Nagrody Nobla. Bomby atomowe zabiły 400 tys. ludzi Część naukowa Projektu Manhattan zakończyła się 16 lipca 1945 roku, wraz z udanym testem pierwszej bomby nazwanej „Gadżet”. Po 27 miesiącach nieustannej pracy badaczom udało się skonstruować superbroń, która miała powstrzymać hitlerowskie Niemcy. Jednak gdy „Gadżet” rozbłysnął nad pustynią w Nowym Meksyku, Hitler już nie żył od dwóch i pół miesiąca. Trzecia Rzesza podpisała kapitulację. Władze USA zdecydowały się użyć nowej broni przeciwko Japonii. Badacze byli przeciwni. Tylko dwóch naukowców Projektu Manhattan uważało to za dobry pomysł, reszta się sprzeciwiała. Ale nie mieli już żadnej władzy nas skonstruowaną przez siebie bombą. Zrzucone na Hiroszimę i Nagasaki bomby – uranowa „Little Boy” (chłopczyk) i plutonowa „Fat Man” (grubas) –zabiły bezpośrednio ponad 150 tysięcy osób. A jeśli uwzględni się tych, którzy zmarli w kolejnych miesiącach na chorobę popromienną – łącznie 400 tys. ludzi. Jednym z aspektów Projektu Manhattan, który był ogólnie pomijany przez historyków, był wkład przemysłu. Praktycznie z dnia na dzień Projekt Manhattan stworzył ogólnokrajową „fabrykę”. Rywalizowała ona z General Motors pod względem wielkości i skali, pomimo poważnych niedoborów siły roboczej i materiałów w czasie wojny. Losy Oppenheimera po wojnie A Oppenheimer? Po wojnie stał się orędownikiem powstrzymania wyścigu zbrojeń. Jego zaangażowanie w organizacje socjalistyczne i komunistyczne zostało wyciągnięte na światło dzienne w czasach zimnej wojny, w erze polującego na komunistów senatora McCarthy’ego. Tak niedawno fetowany zbawca Ameryki został odsądzony od czci i wiary. Bardzo to przeżył i chyba do końca nie podniósł się po tych wydarzeniach. Chociaż, w porównaniu z innymi oskarżonymi o współdziałanie z komunistami, i tak miał wiele szczęścia. Nie musiał emigrować, mógł pracować. Do końca swych dni pełnił zaszczytne stanowisko dyrektora Institute of Advanced Study w Princeton, zajmowane wcześniej przez Alberta Einsteina. Zmarł 18 lutego 1967 roku na raka płuc. Jego prochy zostały zabrane przez żonę Kitty do ich posiadłości na Wyspach Dziewiczych, gdzie urna została wrzucona do morza. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wojna jądrowa doprowadzi do śmierci nawet 5 miliardów ludzi. Tak wynika z najnowszej analizy
Najnowsze badania wykazały, że potencjalna wojna jądrowa może zebrać niezwykle śmiertelne żniwo. Taki konflikt spowodowałby głód na całym świecie, co w konsekwencji doprowadziłoby do śmierci większości ludzi.
W tym artykule: Potencjalna wojna jądrowa może mieć katastrofalne skutki dla klimatu 6 scenariuszy, żaden nie pozostawia złudzeń „Po dwóch latach wojny 75% światowej populacji ogarnąłby głód" Które państwa mają broń jądrową? W 1945 roku po raz pierwszy w historii jeden kraj zrzucił na drugi bomby jądrowe. Amerykanie postanowili w ten sposób zmusić Japończyków do kapitulacji i postawić się w pozycji siły wobec Rosjan w zbliżającej się zimnej wojnie. Przez kilkadziesiąt lat widmo konfliktu nuklearnego krążyło nad Ziemią, ponieważ cały świat dowiedział się, co oznacza katastrofalna potęga atomu. Potencjalna wojna jądrowa może mieć katastrofalne skutki dla klimatu Niektórzy eksperci obawiali się, że kwestią czasu jest, gdy kolejny raz supermocarstwo użyje tego śmiercionośnego arsenału. Tak się jednak nie stało. W obliczu upadku Związku Radzieckiego zagrożenie ustało, ale z biegiem lat kolejne kraje uzbroiły się w broń jądrową. Dziś, wobec kolejnych napięć w wyniku wojny Rosji z Ukrainą, pytania o konsekwencje związane z użyciem bomby atomowej wracają jak bumerang. Naukowcy z amerykańskiego Uniwersytetu Rutgersa postanowili sprawdzić, jakie konsekwencje m.in. dla klimatu mogłaby mieć potencjalna wojna atomowa. Na podstawie poprzednich badań obliczyli, ile sadzy pochodzącej z wybuchu broni jądrowej mogłoby przedostać się do atmosfery. Ten produkt, który powstałby w trakcie detonacji bomby, miałby znaczny wpływ na promieniowanie słoneczne – twierdzą naukowcy. 6 scenariuszy, żaden nie pozostawia złudzeń Uczeni przeanalizowali dane na podstawie sześciu hipotetycznych scenariuszy wojennych. Pięć z nich zakładało mniejsze wojny krajów takich jak Pakistan lub Indie. Natomiast najpoważniejszy wariant skupiał się na dużym konflikcie atomowym pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Rosją. Naukowcy brali pod uwagę obecny oficjalny arsenał nuklearny wszystkich analizowanych państw. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie naukowym "Nature Food". Rosjanie ujawnili nagranie z eksplozji największej w dziejach bomby wodorowej Rosyjska Państwowa Korporacja Energii Jądrowej ROSATOM z okazji 75-lecia przemysłu atomowego upubliczniła 40 minut częściowo nieznanych, a częściowo poprawionej jakości materiałów filmow... Według badaczy, w najgorszym możliwym przypadku wojna nuklearna doprowadziłaby do znacznej redukcji upraw i globalnego głodu, a w konsekwencji zginęłoby nawet 5 miliardów ludzi. – Te dane pokazują nam jedno: musimy zrobić wszystko, żeby zapobiec wybuchowi wojny atomowej – mówi Alan Robock, klimatolog, współautor badania i profesor Uniwersytetu Rutgersa w New Jersey. „Po dwóch latach wojny 75% światowej populacji ogarnąłby głód" Szacowane dane pochodzące ze scenariuszy wojennych zostały wprowadzone do narzędzia prognozowania klimatu. Naukowcy opracowali modele produktywności upraw, takich jak kukurydza, ryż, pszenica i soja na świecie w obliczu konsekwencji wybuchów jądrowych. Uczeni wzięli również pod uwagę, jaki wpływ wojna atomowa miałaby na hodowle zwierząt oraz na światowe rybołówstwo. Uczeni ustalili, że spadek produkcji rolnej byłby najpoważniejszy w krajach, które są głównymi eksporterami żywności do innych państw, m.in. Afryki i Bliskiego Wschodu. Zakłócenia na rynkach żywności byłyby katastrofalne, przekonują naukowcy. Co więcej, nawet w scenariuszu, który uchodził za najłagodniejszy, 7-procentowy spadek plonów byłby największą w historii tragedią. Badacze uważają, że w wyniku potencjalnej wojny USA-Rosja po dwóch latach 75% planety dotknęłaby klęska głodu. – Warstwa ozonowa naszej planety zostałaby doszczętnie zniszczona przez ogrzewanie stratosfery. To przyczyniłoby się do wytwarzania większej ilości promieniowania ultrafioletowego. W kolejnych badaniach chcemy jeszcze lepiej zrozumieć, jaki dokładnie wpływ może to mieć na sytuację żywnościową na świecie – twierdzą autorzy. Naukowcy apelują, by wszystkie kraje na świecie podpisały traktat ONZ o zakazie broni jądrowej. Jednak dotychczas nie zrobiło tego żadne „państwo nuklearne”. Które państwa mają broń jądrową? Na świecie jest dziewięć państw, które oficjalnie posiadają broń jądrową. Pięć z nich określa się mianem „państw nuklearnych” w układzie o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej. To międzynarodowa umowa, która zabrania państwom posiadającym technologię budowy broni jądrowej sprzedaży jej do krajów, które tejże technologii nie mają. Ponadto umowa zobowiązuje państwa do zaprzestania rozwoju tej technologii. Państwa, które posiadają obecnie głowicę jądrowe to: Rosja, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Chiny, Indie, Pakistan, Korea Północna, Izrael. W przeszłości broń jądrową posiadały również Republika Południowej Afryki, Ukraina, Białoruś i Kazachstan. Trzy ostatnie otrzymały ją „w spadku” po rozpadzie ZSRR, ale zrzekły się jej w 1994 roku. Źródło: Nature Food. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Czy bomba atomowa może jednak uratować Ziemię przed asteroidą?
Wyniki najnowszych badań NASA dają nadzieję na skuteczną obronę Ziemi przed asteroidą mogącą zniszczyć życie na naszej planecie.
W tym artykule: Seria przelotów w pobliżu Ziemi Broń atomowa może się jednak przydać? Film „Armageddon" to czysta fantazja, ale... Nowe oprogramowanie „Spheral" Obrona planetarna to nie science–fiction Nie tak dawno temu, okazało się, że w stroną centralnego Układu Słonecznego zmierza gigantyczna asteroida. Zanim jednak dotrze w nasze okolice, już w najbliższych tygodniach Ziemię minie cała seria innych, dość pokaźnych asteroid. Jest ich co najmniej osiem. Wszystkie one mają rozmiary przynajmniej 140 metrów i jako takie są sklasyfikowane jako obiekty potencjalnie niebezpieczne (z ang.: PHO). Według systemu NASA zajmującego się śledzeniem asteroid (NASA Asteroid Tracker), trzy z tych asteroid mają przelecieć obok naszej planety już w ciągu najbliższych kilku dni, a pięć kolejnych przemknie w bezpośrednim sąsiedztwie Ziemi w listopadzie. Seria przelotów w pobliżu Ziemi Dzisiaj, 20. października Ziemię minie asteroida 1996 VB3, której wielkość jest szacowana na około 130 metrów. Minie Ziemię w odległości 3,2 miliona kilometrów, co oczywiście w żaden sposób nie zagraża naszej planecie, jednak w skali kosmicznej, można powiedzieć, że kosmiczna skała minie nas z bardzo bliska. Najciekawszymi (z punktu widzenia astronomów) obiektami, które przemkną w pobliżu Ziemi będą: asteroida 2004 UE, która przeleci obok nas w odległości 4,2 miliona kilometrów. Będzie to również największy obiekt z grupy gości, którzy odwiedzą ziemskie sąsiedztwo, bowiem jego rozmiary szacuje się na od 170 metrów do 380 metrów. Inną, masywną asteroidą która przeleci tuż obok (pamiętajmy wciąż, że mówimy o odległościach w skali kosmicznej) nas jest 1982 HR (znana również pod bardziej poetycką nazwą: 3361 Orfeusz). To masywna asteroida, której rozmiar szacuje się na około 300 metrów i która najbliżej Ziemi znajdzie się 21. listopada. To, oprócz astronomicznej ciekawostki dla wąskiej grupy ekspertów, przypomnienie, że wszyscy znajdujemy się na planecie w przestrzeni kosmicznej, w której są tysiące asteroid o różnej wielkości i składzie. Niektóre z nich mogą być na kursie kolizyjnym z naszym wspólnym domem. Część z nich może okazać się na tyle duża, że w przypadku uderzenia, moglibyśmy podzielić los dinozaurów. Nawet jeśli na co dzień nie zawracamy sobie głowy takimi rzeczami, zespoły naukowców nieustannie planują, co można by zrobić w przypadku zagrożenia upadkiem niszczycielskiej asteroidy na powierzchnię Ziemi. Broń atomowa może się jednak przydać? Np. w Centrum Badania Obiektów Bliskich Ziemi w ośrodku Jet Propulsion Laboratory w NASA raz na dwa lata przeprowadzana jest symulacja uderzenia asteroidy w Ziemię. Przy okazji ostatnich takich badań, ogłoszono informację, że w przypadku, w którym okazałoby się, że Ziemi zagraża jakiś potężny obiekt, który mógłby w przypadku uderzenia doprowadzić do końca cywilizacji, pomocna mogłaby być (odrzucona swego czasu jako rozwiązanie) broń atomowa. Ale po kolei. Tegoroczne „ćwiczenia” były wyjątkowe, ze względu na to, że po raz pierwszy wzięto w nich pod uwagę rekordową liczbę czynników i od podstaw stworzono nowe, dedykowane do takich badań oprogramowanie. Według ich założeń asteroida zmierzająca w naszym kierunku zostałaby wykryta zaledwie sześć miesięcy przed uderzeniem. Uznano, że to zbyt mało czasu, aby jakakolwiek ogólnoświatowa, skoordynowana strategia łagodzenia skutków katastrofy mogła być wprowadzona w życie. Uczestnicy symulacji, skupili się więc w pierwszej kolejności na reagowaniu. Film „Armageddon" to czysta fantazja, ale... Swego czasu, głównie za sprawą hollywoodzkich filmów sprzed około dwudziestu lat, w powszechnej świadomości zagościło rozwiązanie takiego problemu polegające na zniszczeniu asteroidy bombą atomową. Naukowcy odrzucili jednak takie efektowne rozwiązanie, ponieważ, jak uważano, wiele asteroid jest zbyt masywnych i twardych, by mogły zostać zniszczone przez eksplozję jakiejkolwiek bomby na ich powierzchni (wiercenie w niej, by umieścić bombę w jej wnętrzu jak w słynnym filmie „Armageddon” to, póki co, czysta fantazja). Jednak nawet jeśli mielibyśmy szczęście i zagrażająca nam asteroida była by podatna na destrukcję eksplozją, mogłaby ona zostać rozbita na mniejsze obiekty, które wciąż zagrażałyby Ziemi (w skrajnie niefortunnych przypadkach sytuacja mogłaby się nawet stać jeszcze gorsza). Teraz jednak, jak pokazują nowe, obiecujące badania, taka strategia mogłaby jednak zadziałać w ograniczonym zakresie (tzn. nie doprowadziłaby do całkowitego zniszczenia asteroidy, ale i tak, mogłaby uratować nas). I to nawet w przypadku, w którym mielibyśmy tylko kilka miesięcy na reakcję. To bardzo dobra wiadomość, ponieważ sugeruje, że mamy szanse na skuteczną obronę przed nadlatującymi asteroidami, które mogą tak naprawdę zostać wykryte nagle i niespodziewanie. Scenariusz, w którym nagle okaże się, że mamy bardzo mało czasu na działanie jest niestety bardzo realny. Nowe oprogramowanie „Spheral" Najważniejszym pytaniem zadawanym przy okazji nowych badań, było to, co stanie się z powstałymi na skutek atomowej eksplozji fragmentami asteroidy. Ewentualne odłamki mogłyby kontynuować swoją podróż w kierunku Ziemi, potencjalnie pogarszając złą sytuację. Naukowcy pod kierownictwem fizyka Patricka Kinga z Laboratorium Fizyki Stosowanej na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, przeprowadzili symulacje, aby zbadać dokładnie „orbitalne tendencje odłamków wylatujących z wybuchu asteroidy”. Oprogramowanie o nazwie „Spheral”, modelowało skutki oddziaływania wybuchu jądrowego na fikcyjną asteroidę. Program „Spheral” śledził odłamki od momentu detonacji oraz jak zachowywała by się chmura fragmentów asteroidy. W symulacji uwzględniono nawet efekty grawitacyjne innych ciał planetarnych w Układzie Słonecznym. Symulacja zademonstrowała skutki wybuchu bomby o mocy jednej megatony (milion ton trotylu), która eksplodowała w pobliżu powierzchni asteroidy o wielkości 100 metrów. Naukowcy przeprowadzili symulację kilka razy, z asteroidami poruszającymi się po pięciu różnych orbitach. Wyniki okazały się bardzo zachęcające. W przypadku wszystkich testowanych asteroid uderzenia jądrowe wykonane na wiele miesięcy przed zderzeniem znacznie zmniejszyły objętość nadlatującego w kierunku Ziemi materiału. View oEmbed on the source website Symulacja detonacji bomby atomowej na powierzchni asteroidy (Lawrence Livermore National Laboratory) Obrona planetarna to nie science–fiction Jak mówi profesor King: „W przypadku 100-metrowego obiektu, który ma uderzyć w Ziemię, jeśli zastosujemy solidną technikę rozbijania jądrowego na co najmniej miesiąc przed zderzeniem, możemy zapobiec uderzeniu w Ziemię nawet 99% lub więcej masy asteroidy". Ostatecznie, mając na uwadze, iż to jedynie symulacje, i ich efekty należy traktować z odpowiednim dystansem, naukowcy napisali w swojej pracy: „Stwierdzamy, że zakłócenie (toru lotu asteroidy) może być bardzo skuteczną strategią obrony planetarnej, nawet w przypadku bardzo późnych interwencji, i powinno być uważane za skuteczną strategię zapasową, gdyby preferowane metody, które wymagają długiego czasu ostrzegania, zawiodły". Obecnie, nie jesteśmy jeszcze całkiem gotowi do bombardowania bronią atomową żadnych asteroid, ale to nie znaczy, że nie trwają prace nad stworzeniem czegoś, co określane jest mianem (choć zabrzmi to jak żywcem wyjęte z filmów science–fiction) „obrony planetarnej”. NASA jest o krok od wysłania w kosmos misji DART, która ma wystartować 24 listopada. W jej ramach, statek kosmiczny uderzy w asteroidę o nazwie Dimorphos 2 października 2022 roku, w nadziei na zmianę prędkości i trajektorii asteroidy. Misja ta, może stanowić podstawę do bardziej znaczących przedsięwzięć w najbliższej przyszłości, szczególnie w przypadku konieczności uruchomienia tzw. „impaktora kinetycznego”, czyli pocisku, bomby lub czegoś, co zmieni trajektorię asteroidy w sytuacji awaryjnej. Źródło: ScienceDirect
Testy atomowe Francji zatruły niemal wszystkich mieszkańców Polinezji​. Wyniki śledztwa
Opad radioaktywny z francuskich ładunków atomowych zatruł praktycznie całą populację Polinezji. Zakończone po dwóch latach śledztwo ujawniło, że bomby atomowe detonowane na Południowym Pacyfiku w latach 60. i 70. miały bardziej opłakane skutki, a Francja te informacje ukrywała.
Ujawnione w 2013 roku ponad 2 tys. stron dokumentów z wojskowych archiwów doczekały się eksperckiego opracowania, a nawet książki. Mururoa Files, jak nazwano projekt dotyczący niesławnych testów jądrowych, to efekt blisko dwuletniego dochodzenia zespołu ekspertów należących do Program on Science & Global Security uczelni Princeton, zajmującego się badaniami nad ochroną środowiska kolektywu Interprt oraz dziennikarzy śledczych z francuskiej kooperatywy Disclose. View oEmbed on the source website Po przeanalizowaniu znajdujących się już w domenie publicznej dokumentów rządu Francji i tych z archiwów wojskowych, autorzy raportu uzupełnili wiedzę i obraz tamtych wydarzeń rozmowami z mieszkańcami Francuskiej Polinezji, członkami personelu wojskowego i naukowcami odpowiedzialnymi za testy. Choć o skali zachorowań na raka i inne choroby wywołane skażeniem radioaktywnym wiedziano od ponad 7 lat, po raz pierwszy dysponujemy pełnym i klarownym obrazem tego, jak Francja przeprowadzała 193 próby atomowe w rejonie Moruroa i Fangataufa. Posługując się modelowaniem 3D i danymi o sile eksplozji i typie użytych ładunków zdołano ocenić faktyczny zasięg opadu radioaktywnego po testach. Konkluzja szokuje: 110 tys. osób zostało zatrutych, czyli niemal cała ówczesna ludność Polinezji (wynosiła 125 tys.). View oEmbed on the source website Część miejscowych zatrudniona była przez rząd Francji do pracy przy samych testach. Tragizm tamtych wydarzeń ilustruje relacja jednego z weteranów testów na atolu Mururoa. Kazano mu i jego kolegom czekać w żaglówce 24 km od miejsca eksplozji a potem pożeglować do epicentrum w krótkich spodenkach i podkoszulce by oceniać skutki wybuchu. Mururoa Files skupiają się szczególnie na trzech testach kolejno z lat 1966 (Aldébaran), 1971 (Encelade) i 1974 (Centaure). – Władze Francji próbowały ukryć toksyczne dziedzictwo tych testów. Po raz pierwszy w sposób niezależny zmierzono skalę krzywd wobec tysięcy ofiar francuskich eksperymentów atomowych na Pacyfiku – tłumaczy naczelny Disclose, Geoffrey Livolsi. View oEmbed on the source website Francuski narodowy instytut zdrowia i badań medycznych (INSERM) opublikował w lutym swój własny raport, w którym „nie mógł z całą pewnością powiązać” wzrostu liczby Polinezyjczyków z nowotworami z testami atomowymi sprzed półwiecza. Według analizy danych zaprezentowanych w projekcie Mururoa Files, opad radioaktywny tylko z jednego testu bomby plutonowej z 1974 roku (ostatniego testu atmosferycznego) był wyższy o 40 proc. na wyspie Tahiti od wskazywanego do niedawna przez oficjalne źródła. W ten sposób władze Francji mogły ignorować i odrzucać wnioski o odszkodowania (na której przystały w 2008 roku) od dziesiątków tysięcy potencjalnych ofiar. View oEmbed on the source website Posługując się danymi meteorologicznymi, danymi z archiwów wojskowych i dostępnymi naukowymi opisami bomby i rozmiarów radioaktywnego grzyba po eksplozji autorzy Mururoa Files stworzyli mapę przebiegu toksycznej chmury. Przeszła nad zamieszkałą przez 80 tys. ludzi wyspą. Bruno Barillot, śledczy pracujący na zlecenie władz Polinezji Francuskiej zwraca uwagę na wysyp przypadków białaczki i raka tarczycy. Jego zdaniem na skutek testu na atolu Mururoa Tahiti „przez dwa dni była dosłownie zasypywana plutonem”.Osoby przygotowujące ten test przewidywały, że radioaktywna chmura wzniesie się na 9 tys. metrów, tymczasem utrzymała się na 5200 metrach. O 2 w nocy 19 stycznia 1974 roku, 42 godziny po eksplozji, wiatr przeniósł ją and Tahiti. Ludności cywilnej w żaden sposób nie ostrzeżono. Dziesiątki tysięcy osób zostało skażonych dawką plutonu 500 razy przekraczającą dopuszczalne normy. Do dziś tylko 454 osoby otrzymały odszkodowanie od władz Francji. 80 proc. zgłoszeń jest odrzucanych bez podania przyczyny. Według przejętej przez śledczych korespondencji elektronicznej z 2017 roku między urzędnikami francuskiego ministerstwa obrony, od 2 do 6 tys. członków francuskiego personelu wojskowego i cywili zostało skażonych przez radioaktywny opad. „Ci ludzie albo już mają raka, albo tego raka dostaną”. Urzędnicy szacowali, że odszkodowania mogą sięgnąć 100 mln euro.
Umierający biały karzeł może zmienić się w bombę jądrową – twierdzą naukowcy
Białe karły to słabe, blaknące jądra martwych gwiazd wielkości Ziemi. Są pozostałością po gwiazdach średniej wielkości, które wyczerpały swoje paliwo i zrzuciły zewnętrzne warstwy. Nasze Słońce pewnego dnia także stanie się białym karłem, podobnie jak ponad 90 procent gwiazd w naszej galaktyce.
Białe karły nie są nam zupełnie obce. Od pewnego czasu wiemy już, że mogą zostać unicestwione w supernowej typu Ia, czyli w kosmicznej eksplozji. Sama supernowa Ia wciąż pozostawia wiele niewiadomych. Dla porównania warto dodać, że supernowe typu II zachodzą, gdy pojedyncza gwiazda umiera i zapada się. W przypadku supernowych Ia wciąż nie wiemy, co wywołuje eksplozje. Wcześniejsze prace sugerują, że może do nich dochodzić, gdy biały karzeł uzyskuje dodatkowe paliwo od swojego towarzysza (w przypadku gwiazd podwójnych). Być może dochodzi wówczas do zderzenia, które jest zdarzeniem wyzwalającym eksplozję – sugerowano jeszcze niedawno. Teraz naukowcy podsuwają inne wytłumaczenie tego, w jaki sposób mogą powstawać supernowe typu Ia. Ich zdaniem biały karzeł może wybuchnąć jak bomba atomowa. Reakcja łańcuchowa w sercu białego karła Gdy biały karzeł stygnie, uran i inne ciężkie pierwiastki promieniotwórcze, znane jako aktynowce, krystalizują się w jego rdzeniu. Czasami atomy tych pierwiastków samorzutnie ulegają rozszczepieniu jądrowemu, rozpadając się na mniejsze fragmenty. Te przypadki rozpadu radioaktywnego mogą uwolnić energię i cząstki subatomowe, takie jak neutrony, które mogą rozbić pobliskie atomy – wyjaśniają autorzy nowego badania. Znany fizyk ostrzega – nie powinniśmy kontaktować się z obcymi. „Nie możemy ryzykować” Naukowiec uważa też, że niebezpieczeństwo nie polega wyłącznie na tym, że kosmici okażą się źli i zechcą nas zniszczyć, ale również na tym, że po prostu nie będą nami zainteresowa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/7542cbdc01935feb5a918cd55d484c87315bdc61-0977e7e.jpeg" width="938" height="528" alt="Michio Kuko jest przekonany, że w najbliższym stuleciu będziemy w stanie nawiązać kontakt z obcą cywilizacją (fot. Getty Images)" title="Michio Kuko jest przekonany, że w najbliższym stuleciu będziemy w stanie nawiązać kontakt z obcą cywilizacją (fot. Getty Images)" /> Jeśli ilość aktynowców w rdzeniu białego karła przekroczy masę krytyczną, może to wywołać niekontrolowaną reakcję łańcuchową rozszczepienia jądrowego, prowadzącą do wybuchu. Wybuch ten z kolei może wywołać fuzję jądrową, w której jądra atomów łączą się, aby wygenerować ogromne ilości energii. W podobny sposób bomba wodorowa wykorzystuje reakcję łańcuchową rozszczepienia jądrowego do zdetonowania eksplozji termojądrowej – objaśniono na łamach Live Science. Obliczenia przeprowadzone w ramach nowego badania i symulacje komputerowe wykazały, że masa krytyczna uranu może rzeczywiście krystalizować się z mieszaniny pierwiastków zwykle występujących w stygnącym białym karle. Jeśli uran eksploduje w wyniku reakcji łańcuchowej rozszczepienia jądra atomowego, powstałe w ten sposób ciepło i ciśnienie w rdzeniu białego karła mogą być wystarczająco wysokie, aby wywołać fuzję lżejszych pierwiastków, takich jak węgiel i tlen, w wyniku której powstanie supernowa – podano w badaniu. Kosmiczne eksplozje – Warunki do zbudowania i odpalenia bomby atomowej wydawały się bardzo trudne. Byłem zaskoczony, że te warunki mogą być spełnione w naturalny sposób wewnątrz bardzo gęstego białego karła. Jeśli to prawda, zapewnia to zupełnie nowy sposób myślenia o supernowych termojądrowych i być może innych eksplozjach astrofizycznych – mówi współautor badania Charles Horowitz, astrofizyk nuklearny z Indiana University. Zdaniem Horowitza nowe odkrycie może wyjaśniać połowę wszystkich zachodzących w naszej galaktyce supernowych typu Ia. W szczególności nowe odkrycia mogą wyjaśniać pojawienie się supernowych, do których dochodzi w ciągu miliarda lat od powstania białego karła, ponieważ w tym przypadku uran gwiazdy jeszcze nie rozpadł się w całości. Jeśli chodzi o starsze białe karły, supernowe typu Ia mogą powstać w wyniku połączenia dwóch białych karłów – twierdzi Horowitz. Pentagon: Nagranie trójkątnego niezidentyfikowanego obiektu z San Diego jest prawdziwe Nagranie obiektu o kształcie piramidy błyskającego światłami kręcącego się 200 metrów nad okrętem marynarki wojennej USA jest prawdziwe, stwierdziła rzeczniczka Pentagonu. Obserwatorzy z... Naukowcy mają nadzieję, że przyszłe badania obejmujące przeprowadzenie symulacji komputerowych pozwolą ustalić, czy reakcje łańcuchowe w przypadku białych karłów mogą wywołać fuzję. A jeśli tak – jak zachodzi i przebiega ten proces. – Podczas eksplozji zachodzi wiele różnych procesów fizycznych i dlatego istnieje wiele możliwych niewiadomych – wyjaśnia Horowitz. Pełne wyniki badań opublikowano w czasopiśmie Physical Review Letters.
Rosjanie ujawnili nagranie z eksplozji największej w dziejach bomby wodorowej
Rosyjska Państwowa Korporacja Energii Jądrowej ROSATOM z okazji 75-lecia przemysłu atomowego upubliczniła 40 minut częściowo nieznanych, a częściowo poprawionej jakości materiałów filmowych dotyczących wybuchu największej bomby w historii, wodorowego ładunku o nazwie kodowej ”Iwan”, po latach nazwanej Car-bombą.
W podobny sposób nazywano inne osiągnięcia rosyjskiej myśli technicznej, np. Car-kołokoł (największy dzwon), Car-puszka (największa armata ładowana od przodu), Car-tank (prototyp opancerzonego pojazdu-giganta). ”Ivan”, czy JOE-111, jak nazwała bombę CIA, był trójstopniowym ładunkiem termojądrowym zbudowanym przez Związek Radziecki i zdetonowanym 30 października 1961 roku 4 tys. metrów nad archipelagiem Nowa Ziemia na Oceanie Arktycznym. Zdjęcie: ROSATOM Ważący 27 ton a mierzący 8 metrów ”Ivan” został zrzucony na spadochronie (opóźnienie detonacji miało pozwolić przeżyć załogom przynajmniej dwóch maszyn badających eksplozję oraz załodze bombowca) z przystosowanego do tego celu tupolewa TU-95V ze wzmocnionym lukiem bombowym i kompletnym białym maskowaniem, w tym przypadku także śmigieł, mającym chronić od skutków wybuchu. Siła eksplozji była równa 50 mln ton TNT (lub 57 mln ton według szacunków amerykańskich). Sowieci doprowadzili więc do eksplozji niemal 4x silniejszej niż wcześniej Stany Zjednoczone swoimi ładunkami wodorowymi. Car-bomba była 3,3-3,8 tys. razy silniejsza niż te, których zrzucenie na Japonię zakończyło II wojnę światową. View oEmbed on the source website Co ciekawe w 40-minutowym zestawie materiałów wrzuconych na kanał Youtube ROSATOM-u, to przede wszystkim jakość nagrań. Sowieci przygotowali się do tej eksplozji najlepiej jak umieli, zapewniając m.in. obsługę ze strony 6 różnych ekip filmujących eksplozję z ziemi i powietrza. Ciężko byłoby ukryć eksplozję, którą słychać było niemal z 1000 km a fala uderzeniowa trzy razy okrążyła Ziemię. Przygotowany 30 minut film propagandowy pokazuje wiele ciekawych aspektów testu bomby. Pozostałe 10 minut stanowią przebitki eksplozji uchwycone kilkoma kamerami z różnych odległości oraz nagrania bombowca. Zdjęcie: ROSATOM Ciężko ocenić na ile tajne, a na ile po prostu szerzej nieznane były te materiały. Na pewno film propagandowy można było we fragmentach, ale i dużo gorszej jakości, znaleźć w sieci od lat. Teraz to, co przez lata odtajniono można obejrzeć z dobrym dźwiękiem i na przyzwoitym (choć nie HD) skanie kliszy. W ciągu tych 30 minut narrator prowadzi widza przez proces budowy, dostarczenia bomby do bazy lotniczej Olenegorsk-Wysokij 92 km na południe od Murmańska po przelot tupolewa nad Morzem Barentsa, eksplozję oraz badanie miejsca, nad którym ”Ivan” wybuchł. Na teren detonacji wybrano Obszar Testowy Ministerstwa Obrony Narodowej Nr. 6 koło cieśniny Matoczkina (Matoczkin Szar) oddzielającą Wyspę Północną i Wyspę Południową. Kontrola przebiegu misji odbywała się z podziemnego bunkra w bazie w Biełuszej Gubie, do dziś istniejącym wojskowym miasteczku na Nowej Ziemi odległym od Strefy Zero o 260 km. Z kolei 90 km od miejsca wybuchu umieszczono punkt pomiarowy D-8 z którego sygnały przechodziły przez okręt wojenny. W punkcie wybuchu był jedynie zautomatyzowany sprzęt pomiarowy i kamery. Zdjęcie: ROSATOM Bombę zrzucono z wysokości 10,5 tys. metrów a detonacja nastąpiła 4000 metrów nad ziemią. Naukowcy liczyli, że wysadzając bombę tak wysoko zminimalizują opad radioaktywny. Dlatego na filmie propagandowym nazywa się ładunek ”czystą bombą wodorową”. W czasie, gdy spowolniona spadochronem bomba Ivan opadła 6,5 tys. metrów załoga bombowca oddaliła się o 45 km. Błysk, który powstała w czasie wybuchu widoczny była z 1000 km a eksplozję słyszano z 900. Po kilku sekundach słup pyłu osiągnął 10 km wysokości. View oEmbed on the source website Po 40 sekundach od detonacji kula ognia osiągnęła wysokość 30 km, po czym zaczął się tworzyć grzyb atomowy osiągający maksymalną wysokość 65 km i średnicę 90 km. Pokazana na filmie załoga helikoptera Mi-4 ze sprzętem do pomiaru poziomu radiacji wysiada z maszyny bez szczególnych zabezpieczeń. Narrator przekonuje, że ”promieniowanie nawet w sercu eksplozji było nieznaczne”. Poruszając się gąsienicowym sprzętem typowym raczej dla badania pokrywy lodowej, naukowcy i żołnierze odnajdują jedynie spaloną ziemię i spopielone skały. Śnieg wyparował a istniejące w miejscu wybuchu pojedyncze zabudowania przestały istnieć. Sowieci pierwotnie zakładali budowę ładunku o mocy 100 megaton. Tego wprost domagał się władający wówczas ZSRR Nikita Chruszczow. Ostatecznie, bojąc się skutków nadmiernej radiacji, zmniejszono moc o połowę. Co ciekawe, korpus ”Ivana” był nieco za duży dla ostatecznej głowicy, bo przystosowano go do pierwotnych 100 megaton. Zdjęcie: ROSATOM Z kolei Amerykanie ze swoją największą bombą wodorową pomylili się i zrobili eksplozję trzykrotnie silniejszą, niż planowali. Gdy 1 marca 1954 roku przeprowadzili test ładunku wodorowego Castle Bravo na archipelagu Wysp Marshalla na Pacyfiku, eksplozja zamiast planowanych 5-6 megaton miała ich 15. Tymczasem ZSRR po prostu musiało mieć większą bombę. Taki był nakaz kierownictwa partii. Detonacja ładunku o tak olbrzymiej mocy nigdy więcej nie miała już miejsca. ”Ivan” wyznaczył granicę, do której ludzkość gotowa była się posunąć szukając sposobów na samozagładę. 5 sierpnia 1963 roku w Moskwie delegacje Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii podpisały ze stroną sowiecką układ o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą (ang. Treaty Banning Nuclear Weapon Tests in the Atmosphere, in Outer Space and Under Water co w skrócie przeszło do historii jako Limited Test Ban Treaty, LTBT).
Hiroszima: 73. rocznica wybuchu bomby atomowej
Dokładnie 73 lat temu amerykański bombowiec Enola Gay zrzucił bombę atomową na japońskie miasto.
Uroczystości odbyły się o 8.15 czasu lokalnego, dokładnie o godzinie, w której 73 lata temu wybuchła bomba atomowa. Mieszkańcy Hiroszimy uczcili pamięć ofiar minutą ciszy i apelem o świat bez broni jądrowej. - Niektóre kraje otwarcie głoszą nacjonalizm i modernizują swoje arsenały nuklearne, ponownie rozbudzając napięcia, które osłabły wraz z końcem zimnej wojny - ostrzegał burmistrz Hiroszimy, Kazumi Matsui. Bomba, nazwana "Little Boy" Pierwsza z dwóch użytych jak dotąd w wojnach bomb atomowych, została zrzucona na Hiroszimę przez amerykańską superfortecę B-29 6 sierpnia 1945 roku. Wybuch nad Hiroszimą był równoważny z detonacją 16 tysięcy ton (16 kiloton) trotylu, dodatkowo towarzyszyło mu zabójcze promieniowanie. Nad centrum miasta zaczął formować się gigantyczny słup dymu, przybierając kształt grzyba. Jego wysokość sięgała kilkunastu kilometrów. Szacuje się, że zginęło około 30% populacji miasta (70-90 tysięcy mieszkańców). Liczba ta do dziś jest sporna. Z 76 tys. budynków w Hiroszimie, 70 tys. zostało zburzonych lub uszkodzonych, w tym 48 tys. całkowicie. Całkowita liczba ofiar jest oceniana na 250 tysięcy. Wiele osób zmarło wskutek choroby popromiennej. Część popełniła samobójstwo, bo nie mogła znieść skutków eksplozji. Decyzję uruchamiającą program budowy broni nuklearnej prezydent USA Franklin D. Roosevelt podjął jeszcze 9 października 1941 roku - na dwa miesiące przed atakiem na Pearl Harbor. Kilka lat później, licząc się z koniecznością krwawej inwazji na japońskie wyspy, prezydent Harry Truman i jego dowódcy wojskowi uznali broń atomową za ostateczny argument, który zmusi Japończyków do natychmiastowej i bezwarunkowej kapitulacji. Ponieważ, mimo pierwszej bomby, Japończycy nie złożyli oferty kapitulacji, jakiej chcieli Amerykanie, trzy dni po ataku na Hiroszimę, 9 sierpnia, superforteca "Bockscar" zrzuciła bombę atomową na Nagasaki. W porównaniu z Hiroszimą bilans ofiar był tam nieco mniej tragiczny - od 39 do 80 tys. zabitych i zmarłych do końca października 1945 roku. Obecnie na świecie jest ok. 15 tys. głowic nuklearnych; mają je: USA, Rosja, Wielka Brytania, Chiny, Francja, Indie, Pakistan, Izrael i Korea Północna. Źródło: PAP