Ślady geniuszu dawnych ludów andyjskich – poznaj tajemnice monumentalnych ruin w Boliwii
Puma Punku to jedno z najbardziej intrygujących miejsc archeologicznych na świecie, którego tajemnice wciąż fascynują naukowców i turystów. Położony w Boliwii kompleks kamiennych bloków i ruin przyciąga uwagę zarówno historyków, jak i entuzjastów teorii alternatywnych. To nie tylko fragment przeszłości prekolumbijskiej cywilizacji, lecz także świadectwo niezwykłej wiedzy inżynierskiej i geometrii stosowanej setki lat temu.
Spis treści: Architektura i imponujące wymiary budowli Czy warto odwiedzić Puma Punku? Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Puma Punku to starożytny kompleks archeologiczny na terenie Tiwanaku w Boliwii. Znajduje się na wysokości około 3 800 m n.p.m., nieopodal jeziora Titicaca. Nazwa „Puma Punku” w języku keczua oznacza „Brama Pumy”, co może nawiązywać do symboliki zwierzęcej w kulturze Tiwanaku lub do kształtu ruin, przypominających sylwetkę tego drapieżnika. Badania archeologiczne wskazują, że kompleks powstał w przedziale lat 536–600 n.e., prawdopodobnie jako część większego centrum ceremonialnego i administracyjnego. Puma Punku wyróżnia się niezwykłą precyzją wykonania kamiennych bloków oraz zaawansowaną wiedzą techniczną, której stopień trudno porównać do innych współczesnych konstrukcji w regionie. Niektóre fragmenty kamieni są opatrzone precyzyjnymi otworami i obróbką wgłębną. To sprawia, że Puma Punku od wieków jest obiektem badań i źródłem licznych spekulacji. Architektura i imponujące wymiary budowli Architektura Puma Punku jest zarówno funkcjonalna, jak i monumentalna. Kompleks ma kształt prostokąta o wymiarach około 167 × 117 metrów i składa się z tarasowych platform, murów, ogromnych bloków kamiennych oraz fragmentów bram i schodów. Poszczególne elementy budowli zostały wykonane z andezytu i czerwonego piaskowca. Największe z bloków mają wymiary 7,81 × 5,17 × 1,07 metra i ważą około 131 ton, co samo w sobie stanowi zagadkę transportu i montażu w epoce prekolumbijskiej. Niektóre kamienie posiadają charakterystyczne otwory w kształcie litery T, które umożliwiały stabilne łączenie bloków i utrzymywanie całej struktury bez zaprawy. Naukowcy twierdzą, że takie rozwiązania wymagają nie tylko zaawansowanej wiedzy inżynierskiej, ale też dokładnego planowania i precyzyjnego pomiaru każdej bryły. W niektórych miejscach odnaleziono bloki o geometrycznych kształtach przypominających trapezy i litery, co sugeruje, że precyzyjne cięcia mogły mieć również znaczenie symboliczne lub astronomiczne. Różne rekonstrukcje archeologiczne pokazują, że pierwotny kompleks był znacznie większy niż dzisiejsze ruiny i zawierał liczne bramy, dziedzińce i platformy ceremonialne. Choć nie wszystkie elementy zachowały się do dziś, już sam układ i wymiary świadczą o wyjątkowej skali przedsięwzięcia. Czy warto odwiedzić Puma Punku? Dla turystów przebywających w Boliwii i badaczy historii tego regionu Puma Punku jest miejscem obowiązkowym. Ruiny są dostępne dla zwiedzających, a ich położenie oferuje panoramiczne widoki na otaczające Andy i oddalone o około 15 km jezioro Titicaca. Podczas wizyty można zobaczyć zarówno imponujące monolity, jak i mniejsze fragmenty bram, które w przeszłości łączyły się w pełną strukturę. Odwiedzając Puma Punku, warto zwrócić uwagę na szczegóły wykonania kamieni, które pozostają zagadką dla współczesnych inżynierów. Dodatkowo lokalni przewodnicy często wskazują miejsca, z których najlepiej widać linię murów i tarasów, co pozwala zrozumieć pierwotny układ kompleksu. Choć teren położony jest na dużej wysokości, warto poświęcić czas na spacer, aby w pełni docenić skalę i precyzję konstrukcji. Kompleks pozostaje miejscem edukacyjnym, inspirującym zarówno do badań naukowych, jak i do refleksji nad możliwościami dawnych cywilizacji. Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Wokół Puma Punku narosło wiele teorii pseudonaukowych, które próbują wyjaśnić niezwykłą precyzję, z jaką wykonano poszczególne kamienne bloki. Niektórzy entuzjaści sugerują, że nie dałoby się ich obrobić przy użyciu dostępnych wówczas narzędzi kamiennych i metalowych, a zatem mogły być one wynikiem wiedzy lub technologii pozaziemskiej. Inne hipotezy wskazują, że konstrukcja mogła być oparta na materiałach syntetycznych, np. geopolimerach, a nie naturalnym kamieniu, co miałoby tłumaczyć idealną dokładność bloków i ich połączeń. Choć teorie te są kontrowersyjne i nie mają potwierdzenia w badaniach archeologicznych, pokazują one, jak bardzo Puma Punku fascynuje wyobraźnię i staje się inspiracją dla alternatywnych interpretacji historii. W rzeczywistości naukowcy wykazali, że precyzyjna obróbka i transport bloków były możliwe przy użyciu znanych technik kamieniarskich i współpracy dużych grup ludzi, choć wymagały wyjątkowej zręczności i doskonałego planowania. Niemniej pozostaje faktem, że wiele aspektów kompleksu, takich jak precyzja wykonania otworów, geometria cięć czy rozmieszczenie monolitów, wciąż nie zostało w pełni wyjaśnione. Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Znaczenie ruin wykracza daleko poza aspekt techniczny. Kompleks odzwierciedla społeczny i rytualny charakter Tiwanaku. Jego układ przestrzenny i orientacja kamieni mogą również wskazywać na związki astronomiczne i symboliczne, co dodatkowo podkreśla intelektualny wymiar kultury andyjskiej i nadaje budowli sporo tajemniczości. Dziś kompleks jest nie tylko celem archeologicznych badań, ale również magnesem turystycznym i kulturowym symbolem Boliwii. Zarówno naukowe analizy, jak i popularne spekulacje na temat „nieznanej technologii” podtrzymują fascynację tym miejscem. Dzięki staraniom archeologów oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, Puma Punku pozostaje żywym świadectwem inżynieryjnego geniuszu prekolumbijskich społeczeństw i inspiracją do zgłębiania historii Andów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Romeo nie żyje, ale nadzieja wciąż jest. Historia najbardziej samotnej żaby świata
Samiec Romeo, niegdyś uznawany za ostatniego przedstawiciela swojego gatunku, odszedł. Jednak ta opowieść nie kończy się tragicznie. Choć słynny płaz i jego partnerka Julia nigdy nie doczekali się potomstwa, nowe odkrycie daje nadzieję na przetrwanie ich gatunku.
Naukowcy przez lata wierzyli, że samiec nazwany Romeo, jest ostatnim żyjącym osobnikiem gatunku Telmatobius yuracare – endemicznej żaby z Boliwii. Kiedy w 2018 roku znaleziono kolejne osobniki, liczono, że Romeo dorobi się potomstwa z samicą, którą nazwano Julią. Niestety, ich historia miłosna dobiegła końca – Romeo zmarł bezpotomnie. Dla samego gatunku pojawiły się jednak dobre wieści: biolodzy odkryli kolejną populację. – To koniec pewnego rozdziału, ale jednocześnie otwarcie kolejnego – mówi Teresa Camacho Badani, herpetolożka z Muzeum Zoologicznego Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego Ekwadoru w Quito. Historia niespełnionej miłości żab z Boliwii Badacze schwytali Romeo w 2009 roku, na terenie Parku Narodowego Carrasco w Boliwii – obszarze dotkniętym zabójczym grzybem, który niszczy gatunki płazów na całym świecie. Zapobiegawczo przewieziono go do Muzeum Historii Naturalnej Alcide d’Orbigny w Cochabambie. – Nikt nie przypuszczał, że Romeo będzie ostatnim przedstawicielem swojego gatunku przez kolejne dziewięć lat – wspomina Camacho Badani. W 2018 roku podjęto kolejne poszukiwania żab tego gatunku. Organizacja Global Wildlife Conservation (obecnie Re:wild) nawiązała nawet współpracę z serwisem randkowym Match.com, aby nagłośnić trudną sytuację Romeo. W serwisie stworzono mu nawet profil randkowy. Choć samica Julia raczej nie korzystała z aplikacji, pojawiła się w tym samym regionie, w którym znaleziono Romeo. Teresa Camacho Badani i jej zespół odkryli pięć kolejnych osobników w innym strumieniu Parku Narodowego Carrasco. Romeo wydawał się już wtedy tracić nadzieję – przestał wydawać odgłosy godowe. Jednak gdy badacze przedstawili mu Julię, nagle odzyskał wigor i ponownie zaczął śpiewać. Podczas pierwszej randki Julia nie wykazywała zainteresowania. – Romeo był nieco zbyt intensywny, zaczął irytować Julię – mówi Camacho Badani. Samica przestała jeść i chowała się, dopóki ich nie rozdzielono. Drugie spotkanie poszło nieco lepiej i od tej pory żyli razem w zgodzie. Joel Sartore, założyciel Photo Ark National Geographic, uwiecznił nawet tę parę na portretach. Mimo że nad ich rodami nie wisiała żadna klątwa, Romeo i Julia nigdy nie doczekali się potomstwa. Romeo zmarł w styczniu 2025 roku, 16 lat po trafieniu do niewoli, z przyczyn naturalnych. Na szczęście Julia nie poszła w ślady szekspirowskiej bohaterki po stracie ukochanego i wciąż żyje w muzeum. Nowy akt dramatu, nowa nadzieja Postawa Romeo, który „nigdy nie przestał wierzyć w szczęśliwe zakończenie”, zainspirowała Camacho Badani. Jej zespół nie złożył broni i - za wskazówką botanika Saula Altamirano – podjął poszukiwania w innej części parku narodowego. I miał szczęście: odkrył małą, ale stabilną populację. Naukowcy monitorują ją teraz za pomocą podwodnych urządzeń rejestrujących, śledząc głosy żab na wolności, bez zakłócania ich spokoju. Mimo nowej nadziei, wyzwania pozostają ogromne. Gatunek jest uznawany za krytycznie zagrożony. Muzeum wciąż nie zdołało skłonić Julii ani pozostałych dziewięciu osobników, do rozmnażania. Ricardo Céspedes, dyrektor muzeum, podkreśla, że kluczowe dla ratowania gatunku są fundusze i personel. Nadzieja jednak nie umarła. Muzeum ma na koncie sukcesy w rozmnażaniu innych rzadkich żab wodnych, m.in. z gatunku Telmatobius culeus. Teraz, po odkryciu nowej dzikiej populacji, wysiłki skupiają się na ochronie siedlisk. Organizacja Re:wild pracuje nad skoordynowanym planem ochrony wszystkich 63 gatunków żab wodnych w Ekwadorze, Boliwii i Peru. Poszukiwania żab nie zawsze są jednak tak romantyczne, jak historia Romea i Julii. Camacho Badani przyznaje, że technika ich wyłapywania często polega na wkładaniu rąk „na ślepo” do mętnej wody. Czasami pod palcami czuje żabę lub kijankę, a innym razem ma mniej szczęścia i wyciąga... trzydziestocentymetrowego ślimaka. Źródło: National Geographic
Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
„Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych przypadkach pozwalają nawet odtworzyć ich zachowanie w chwili pozostawienia śladu. Głębokie tropy o długich krokach mogą świadczyć o krótkich sprintach wykonywanych przez duże drapieżniki. Najciekawszym jednak elementem tego rekordowego znaleziska są ślady pływania. Grupa takich odcisków to największa kolekcja tego typu, jaką dotąd udokumentowano. Te rzadkie tropy ukazują rozstawione ślady palców, typowe dla unoszącego się w wodzie zwierzęcia, które tylko sporadycznie odpychało się od dna. Krótka chwila intensywnego ruchu – o czym świadczy boliwijskie odkrycie? Co ciekawe, odkryte ślady wskazują jedynie na krótkotrwałą aktywność dinozaurów na tym terenie. Bardzo intensywny ruch, który pozostawił odciski na mułowo-wapiennej powierzchni, odbył się w ciągu zaledwie kilku godzin. Poszczególne tropy nakładają się na siebie, co sugeruje, że prehistoryczne gady poruszały się po tym obszarze stadnie. Nie zaobserwowano jednocześnie żadnych późniejszych zatarć śladów, co może oznaczać, że po tym krótkim epizodzie żadne inne zwierzę nie kroczyło po tej powierzchni. Pod znakiem zapytania pozostaje jednak cel tak intensywnych i stosunkowo krótkich wędrówek. Naukowcy naliczyli aż 1 321 ciągów śladów, które tworzą istną „autostradę” dinozaurów. Badacze – na razie – nie wskazują jednego konkretnego powodu obserwowanych migracji. Pozostaje więc czekać na kolejne wyniki badań dotyczących wędrówek dinozaurów na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Źródła: New Atlas, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Gigantyczna lilia wodna – nowo odkryty gatunek zaskoczył botaników
Największa lilia wodna na świecie przez miliony lat pozostawała niezauważona przez człowieka. Spektakularne odkrycie ogromnej rośliny zadziwiło świat nauki i miłośników przyrody.
Spis treści: Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Rekordowe rozmiary i Victoria boliviana Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura To jedna z najdziwniejszych roślin świata. Jej liście rośliny osiągają imponujące rozmiary, mogące pomieścić małe dziecko, a mimo to tak długo uchodziła uwadze badaczy. Nowo zidentyfikowana lilia z rodzaju Victoria to nie tylko cud botaniczny, ale również symbol tego, jak wiele tajemnic wciąż kryje przyroda. Odkrycie gatunku stanowi jeden z najważniejszych przełomów w botanice ostatnich lat. Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Do tej pory znaliśmy dwa gatunki olbrzymich lilii wodnych z rodzaju Victoria — Victoria amazonica oraz Victoria cruziana. Naukowcy z Royal Botanic Gardens w Kew w Londynie od lat podejrzewali jednak, że może istnieć jeszcze trzeci, nieznany gatunek. Te przypuszczenia zostały potwierdzone — nowa roślina, oficjalnie nazwana Victoria boliviana, została opisana naukowo dopiero w 2022 roku. Co istotne, choć nie była wcześniej sklasyfikowana, występowała naturalnie w swoim środowisku już od około miliona lat. Rekordowe rozmiary lilii Victoria boliviana Nowo opisany gatunek Victoria boliviana to obecnie największa lilia wodna na świecie – liście mogą osiągać aż 3,20 metra szerokości, co czyni je największymi i niepodzielonymi liśćmi znanymi w świecie roślin. Liście są nie tylko ogromne — ich spodnia część przypomina szkielet z bardzo mocnych żeber, co sprawia, że mogą utrzymać ciężar dochodzący do około 80–81 kg, pod warunkiem że obciążenie jest równomiernie rozłożone. Kwiaty tego gatunku – uznawane za najpiękniejsze kwiaty świata – są równie imponujące: otwierają się nocą, przez dwa kolejne wieczory, najpierw jako białe, a następnie zmieniają kolor na różowy, osiągając rozmiar około 36 cm średnicy. Badania genetyczne wykazały, że Victoria boliviana jest najbliżej spokrewniona z Victoria cruziana, od której oddzieliła się prawdopodobnie około 1 miliona lat temu. W porównaniu do innych gatunków z rodzaju Victoria, V. boliviana ma większe nasiona i zalążki, a jej liście łączą cechy pośrednie, jak choćby umiarkowana wysokość brzeżnego rantu liścia. Liście tej lilii mają również charakterystyczny, 7‑centymetrowy wysoki rant, który zapobiega wlewaniu się wody na ich powierzchnię, a od spodu chronią je groźne kolce i ostro zakończone żeberka. Naukowcy przez ponad 100 lat błędnie klasyfikowali ten gatunek jako odmianę innych lilii wodnych. Dopiero połączenie danych z zielników, nasion z Boliwii oraz szczegółowa analiza DNA pozwoliły na jego pełne opisanie jako oddzielnego gatunku w 2022 roku. Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Historia odkrycia Victoria boliviana rozpoczęła się na nowo w 2016 roku, kiedy boliwijskie ogrody botaniczne – Santa Cruz de la Sierra Botanic Gardens oraz La Rinconada Gardens – przekazały do Kew Gardens nieznane wcześniej nasiona lilii wodnej o wyjątkowo dużych rozmiarach. Gdy nasiona te zostały wysiane w warunkach kontrolowanych, rośliny zaczęły rozwijać się w sposób, który natychmiast przyciągnął uwagę badaczy – ich rozmiary znacząco przewyższały znane dotąd gatunki. Nowa roślina rosła obok dwóch już znanych gatunków z rodzaju Victoria, co pozwoliło naukowcom na bezpośrednie porównanie morfologiczne i analizę genetyczną. Wyniki tych badań były jednoznaczne: Victoria boliviana to odrębny gatunek, posiadający wyjątkowe cechy zarówno w zakresie budowy liści, jak i struktury kwiatów oraz nasion. Przełomowe odkrycie pokazuje, jak wiele jeszcze możemy dowiedzieć się o florze Ameryki Południowej. Co ciekawe, suszone okazy tej samej lilii znajdowały się w zielnikach Kew Gardens już od 177 lat, a w narodowym wykazie roślin Boliwii widniały od 34 lat. Pomimo tego, przez dekady błędnie uznawano je za przedstawicieli dwóch wcześniej znanych gatunków – Victoria amazonica lub Victoria cruziana. Jak podkreślają badacze, w obliczu gwałtownego zanikania bioróżnorodności, szybka i precyzyjna identyfikacja nowych gatunków ma kluczowe znaczenie dla ochrony przyrody i zrozumienia ekosystemów. Zastosowanie nowoczesnych metod, takich jak analiza DNA i modelowanie 3D, może przyczynić się do przyspieszenia badań nad nieznanymi dotąd organizmami. Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Victoria boliviana rośnie nie tylko w kontrolowanych warunkach ogrodów botanicznych, ale również w naturalnym środowisku, gdzie jej widok robi równie spektakularne wrażenie. Największą lilię wodną świata można spotkać wśród roślin Amazonii w północno-wschodniej Boliwii, głównie na obszarach takich jak Amazonia Boliwijska, gdzie występuje w powolnie płynących rzekach, rozlewiskach oraz stawach. Jej imponujące liście, osiągające ponad 3 metry średnicy, są przedmiotem naukowej fascynacji. Choć dokładny powód ich gigantycznych rozmiarów nie jest do końca poznany, istnieje prawdopodobieństwo, że jest to mechanizm adaptacyjny, dzięki któremu roślina konkuruje o światło słoneczne z innymi organizmami wodnymi. W środowisku, gdzie światło stanowi cenny zasób, szeroka powierzchnia liścia pozwala efektywniej absorbować promieniowanie i wspierać proces fotosyntezy. Mimo swojego imponującego wyglądu, Victoria boliviana jest gatunkiem zagrożonym, być może w większym stopniu niż jej krewniacy – Victoria cruziana i Victoria amazonica. Jej zasięg występowania jest bardzo ograniczony, co czyni ją bardziej podatną na zmiany środowiskowe oraz presję ze strony działalności człowieka. Wylesianie Amazonii, zmiany hydrologiczne, zanieczyszczenie wód oraz rozwój infrastruktury w regionach tropikalnych to czynniki, które mogą poważnie zagrozić jej populacjom w naturze. Obecnie trwają działania mające na celu lepsze poznanie i ochronę siedlisk naturalnych tego gatunku, jednak bez szeroko zakrojonych inicjatyw ochronnych, Victoria boliviana może wkrótce znaleźć się na liście roślin krytycznie zagrożonych wyginięciem. Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura Choć lilie wodne spotykane w Polsce nie imponują rozmiarami tak jak Victoria boliviana, nadal zajmują ważne miejsce w kulturze, literaturze i ogrodnictwie. W polskich warunkach klimatycznych najczęściej występuje grzybień biały (Nymphaea alba), potocznie nazywany nenufarem. Gatunek ten jest ceniony za estetyczne, duże, białe kwiaty unoszące się na tafli wody, które tworzą malownicze widoki w zbiornikach wodnych. Nenufary rosną głównie w naturalnych jeziorach, starorzeczach, oczkach wodnych i stawach parkowych, a także w prywatnych ogrodach, gdzie są często sadzone jako rośliny ozdobne. Ze względu na stosunkowo niskie wymagania siedliskowe i odporność na zmienne warunki, są chętnie wybierane przez ogrodników do dekoracji zbiorników wodnych. Lilie wodne mają także silny wydźwięk symboliczny i literacki. W polskiej literaturze największą sławę przyniosła im powieść „Noce i dnie” Marii Dąbrowskiej, gdzie nenufary stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów. Niezapomniana scena z filmowej adaptacji, w której Józef Toliboski, ubrany w biały garnitur, wchodzi do stawu, by zebrać kwiaty dla Barbary Niechcic, przeszła do historii jako ikoniczny obraz romantyzmu w polskim kinie. Choć grzybień biały nie osiąga gigantycznych rozmiarów jak jego południowoamerykańscy krewni, nadal pełni ważną rolę w polskich ekosystemach wodnych. Roślina ta wpływa na utrzymanie równowagi biologicznej zbiorników, zapewniając schronienie dla owadów, ryb i płazów, a także ograniczając rozwój glonów poprzez zacienienie wody. Źródło: Frontiers in Plant Science Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W Boliwii odkryto wielką świątynię zaginionej cywilizacji. Istniała przed Inkami
Ruiny po olbrzymiej świątyni, w której odprawiano rytuały w czasie równonocy, odkryli archeolodzy w Boliwii. Stworzyli ją przedstawiciele jednej z najpotężniejszych cywilizacji Ameryki Południowej, Tiwanaku.
Spis treści: Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia pełna kubków po piwie Zaskakujące odkrycie Gdy myślimy o dawnych kulturach Ameryki Południowej, najczęściej stają nam przed oczami Inkowie. Znani z zagadkowego „pisma” węzełkowego i Machu Picchu stworzyli potężne imperium, które istniało kilkaset lat aż do XVI wieku. Jednak historia tego kontynentu jest zdecydowanie dłuższa. Jedną z największych cywilizacji poprzedzających Inków była kultura Tiwanaku (Tiahunaco). Swą nazwę zawdzięcza jej głównemu ośrodkowi położonemu w pobliżu jeziora Titicaca na terenie dzisiejszej Boliwii. Zachowały się tam niezwykłe budowle ceremonialne, również wykonane z kamienia, w tym słynna Brama Słońca. Teraz międzynarodowy zespół naukowców poinformował, że zlokalizował kolejną imponującą konstrukcję tego ludu – znajduje się ona ponad na południe 200 km od Tiwanaku. Odkryciem podzielono się na łamach czasopisma „Antiquity”. Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia otrzymała nazwę Palaspata. Znajduje się na szczycie wzgórza, które było znane lokalnym rolnikom, ale nigdy nie zostało dogłębnie zbadane przez naukowców. Nie było jasne, co w sobie skrywa. Budowlę zidentyfikowano z lotu ptaka dzięki subtelnym zmianom topograficznym i wegetacji. Ma zarys prostokąta o wymiarach 125 na 145 m. W środkowej części znajduje się dziedziniec otoczony z trzech stron kilkunastoma pomieszczeniami. Szczegółowe analizy wykonano z pomocą dronów. Następnie wykonano badania powierzchniowe. Świątynia pełna kubków po piwie – Na powierzchni świątyni znaleziono liczne fragmenty kubków keru. Kubki te były używane do picia chicha, tradycyjnego piwa kukurydzianego, podczas świąt rolniczych i uroczystości, co wskazuje, że świątynia była [również – przyp. red.] centralnym ośrodkiem handlu – mówi główny autor publikacji, prof. José Capriles z Uniwersytetu Penn State. Zdaniem badaczy układ kompleksu nie jest przypadkowy i zapewne związany jest z dostosowaniem do wykonywania rytuałów w czasie równonocy, czyli w momencie, gdy słońce znajduje się bezpośrednio nad równikiem. W czasach kultury Tiwanaku miejsce to znajdowało się na styku trzech głównych szlaków handlowych. Łączyły trzy bardzo różne obszary: urodzajne wyżyny wokół jeziora Titicaca na północy, suchy płaskowyż Altiplano idealny do hodowli lam na zachodzie oraz urodzajne doliny obszaru Cochabamba na wschodzie. Zaskakujące odkrycie Odkrycie było zaskoczeniem nawet dla lokalnych mieszkańców, wyjaśnił Justo Ventura Guarayo, burmistrz gminy Caracollo, gdzie znajduje się stanowisko archeologiczne. – Odkrycia archeologiczne w Palaspata są znaczące, ponieważ podkreślają kluczowy aspekt naszego lokalnego dziedzictwa, który był całkowicie pomijany – powiedział Guarayo. Wyraził nadzieję, że znalezisko przyczyni się do promowaniu turystyki w tym rejonie. Z kolei prof. Capriles ocenił, że nadal mogą czekać nas kolejne niespodzianki jeśli chodzi o nieznane relikty po dawnej przeszłości w tym rejonie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Che Guevara to człowiek-symbol. Jak z lekarza zmienił się w rewolucjonistę?
Che Guevara był argentyńskim lekarzem, politykiem i rewolucjonistą. Przybył z towarzyszami do Boliwii, by w tym kraju biedy i terroru wzniecić krwawą rewolucję mającą ogarnąć kontynent. Zginął, lecz został ikoną.
Spis treści: Biografia Che Guevary Che Guevara – ciekawostki Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Ernesto Guevara, znany powszechnie jako Che Guevara, urodził się w 1928 r. w Rosario w Argentynie. W latach 50. XX w. został jednym z przywódców rewolucji kubańskiej. Po jej sukcesie wstąpił w skład rewolucyjnego rządu. Walczył też w Boliwii, gdzie zginął w 1967 r. Biografia Che Guevary Pochodził z rodziny wywodzącej się z klasy średniej, pochodzenia hiszpańsko-irlandzkiego. Już jako nastolatek miał lewicowe poglądy. Młodość Złożył podanie o przyjęcie na wydział medycyny na uniwersytecie w Buenos Aires. W trakcie studiów dorabiał i podróżował po kraju na motocyklu. Wtedy zaczęła powstawać jego książka „Dzienniki motocyklowe”. To zapiski z wyprawy po Ameryce Południowej, którą odbył najpierw na motocyklu „Poderosa”, a potem autostopem. Autor jest wrażliwym chłopakiem, który dostrzega ubóstwo i krzywdę ludzką, wyzysk, brak opieki zdrowotnej dla biednych i nie daje mu to spokoju. Działalność rewolucyjna W 1953 r. Ernesto, wtedy jeszcze znany jak „Fuser” lub „El Pelao”, nie zaś „Che”, ukończył studia medyczne ze specjalizacją „trąd”. Zamieszkał w Gwatemali, gdzie nawiązał kontakty z rewolucjonistą Fidelem Castro. To wtedy zyskał przydomek „Che” – od argentyńskiego słowa-przerywnika, którego często używał. Podczas puczu CIA walczył w obronie rządu. Po jego upadku wyjechał do Meksyku. Wtedy przekonał się do zaangażowania się w zbrojną walkę. Dołączył do Ruchu 26 Lipca, który w 1956 r. zaatakował Kubę. W trakcie walki partyzanckiej Guevara zajmował się m.in. zapleczem i szkoleniami. Odegrał kluczową rolę w bitwie pod Las Mercedes, gdy jego oddział powstrzymał natarcie 1500 żołnierzy. Po zwycięstwie rebeliantów pracował jako minister w rządzie Castro, występując m.in. na arenie międzynarodowej. W 1965 r. wycofał się z życia publicznego. Brał udział w konflikcie w Kongo. W 1966 r. przybył potajemnie do Boliwii. Rozpoczął tam kampanię przeciwko juncie wojskowej generała Rene Barrientos. Partyzanci mieli poparcie wielu pisarzy, wydawców, ludzi biznesu na całym świecie. Ich kontakty zapewniały pomoc logistyczną, wsparcie finansowe czy dostawy broni. Początkowo udało im się wygrać kilka potyczek z regularną armią boliwijską. Śmierć W nocy z 8 na 9 października 1967 r. partyzanci dowodzeni przez Che Guevarę wpadli w zasadzkę. Większość jego towarzyszy zginęła. On sam został ranny i poddał się. Przekonany, że bardziej przyda się władzy żywy niż martwy, spokojnie czekał na rozwój wypadków. Pomylił się, bo rządzący Boliwią prezydent René Barrientos Ortuño, który doszedł do władzy dzięki juncie wojskowej, nie okazał litości. Odmówił nawet ekstradycji Guevary do USA. Waszyngton chciał dostać Che w rewanżu za to, że agenci CIA wyszkolili boliwijskich żołnierzy, którzy pojmali rewolucjonistę. Amerykanie liczyli, że wyciągną od niego wiele informacji o znienawidzonym Fidelu Castro. „Błagam! Nie strzelajcie. Jestem Che i jestem dla wart żywy niż umarły”. To zdanie wypowiedział na chwilę przed swoją egzekucją. Jednak boliwijscy żołnierze byli głusi na jego wołania. Boliwijczycy zastrzelili Che. Egzekucję wykonał sierżant Mario Terán, a bezpośrednio odpowiedzialnym za ujęcie i zabicie Guevary był pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira. Po tej egzekucji władze coraz skuteczniej i bezwzględniej likwidowały partyzantów, zdeterminowane wybić ich do nogi. Eksportowana z Kuby rewolucja gasła. Nie udało się poderwać biedaków do walki, by pomogli w kraju potwornych nierówności społecznych stworzyć komunistyczną utopię. Terror władzy sprawił, że chłopi bali się nawet przyjmować partyzantów pod swój dach. Słynne zdjęcie Ostatnie zdjęcie Ernesto Che Guevary ma wyjątkową historię. 10 października 1967 r., przeszyte dziewięcioma kulami ciało przewieziono helikopterem do Vallegrande i umieszczono w budynku pralni lokalnego szpitala. Do prasy wysłano wiadomość, że El Comandante zmarł w walce w boliwijskiej puszczy. Aby ciało tak właśnie wyglądało, pluton egzekucyjny dostał rozkaz, by nie strzelać w głowę. Publiczne wystawienie martwego Che miało ostatecznie udowodnić, że został unicestwiony. Wśród osób, które przybyły tam owego dnia, był fotograf AFP Marc Hutten. Gdy zajrzał do pralni, jak wspomina, poczuł, że znalazł się w miejscu, w którym pisze się historia. Na betonowym stole leżało półnagie ciało. Za nim stały pielęgniarki myjące, czeszące i golące towarzysza Fidela Castro z czasu kubańskiej rewolucji. Obok stał sięgający po papierosa pilot boliwijskiej armii, który przywiózł tutaj ciało. Stali też ci, którzy dzień wcześniej wycelowali w Che Guevarę lufy karabinów. W tym momencie Hutten jeszcze nie wiedział, że naciskając spust migawki, przyłoży rękę do „kanonizacji” Che. Wykorzystanie naturalnego światła i wysokiej czułości filmu dały piorunujący efekt: nie martwego ciała, ale męczennika. Efekt, którego boliwijskie władze tak bardzo chciały uniknąć. Che Guevara – ciekawostki Che Guevara jeszcze za życia stał się symbolem bezkompromisowego rewolucjonisty. W jednym z wywiadów powiedział, że jest gotów poświęcić życie wszystkich Kubańczyków, byle mógł zatryumfować światowy socjalizm. Wielu z nich zresztą miał na sumieniu. Kult jego osoby jest w znacznym stopniu wykreowany przez pop-kulturę. Plakaty, koszulki i inne gadżety ze słynnym zdjęciem, które zrobił Alberto Korda, przynoszą producentom ogromne dochody. Boliwijczycy do dziś mówią z lękiem o „przekleństwie Che”: wszyscy, którzy go ścigali bądź brali udział w egzekucji, skończyli marnie. Wieśniaka, który wydał Guevarę, ktoś zabił. Generał, który go schwytał, dopełnia żywota na wózku inwalidzkim. Prezydent, który dał rozkaz egzekucji, zginał w katastrofie helikoptera. To tylko przykłady – lista dotkniętych „przekleństwem Che” jest dłuższa. W Boliwii powstała „Droga Che” (La ruta del Che) – liczący 800 km szlak turystyczny pokrywający się z trasą, jaką Ernesto Che Guevara wraz ze swoim oddziałem partyzanckim pokonał, zanim został schwytany i zastrzelony. Część trasy można pokonać jedynie konno, pieszo czy samochodami terenowymi, jako że nie brak odcinków, które od śmierci Che praktycznie się nie zmieniły. Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Pochodząca z Niemiec Monika Ertl dorastała w Boliwii. Tam poznała Guido Álvaro Peredo Leigue, współpracownika Che Guevary. Była pod wrażeniem nie tylko jego postawy, ale także urody. Ona i Inti, bo taki nosił pseudonim, zostali kochankami. Leigue wprowadził ją również w świat swoich towarzyszy marzących o ogólnoświatowej rewolucji. Rewolucjonistka Imilla Po śmierci Che Monika Ertl postanowiła pójść w jego ślady. Jako kobieta Intiego została bez problemów przyjęta do oddziału partyzanckiego w Nancahuazú. Stała się też członkiem ELN, Armii Wyzwolenia Narodowego (Ejército de Liberación Nacional) – rewolucyjnej partyzantki kolumbijskiej kryjącej się w amazońskiej dżungli rozciągającej się w tym rejonie od Boliwii przez Peru i Brazylię po Kolumbię. Stała się okrutną towarzyszką Imillą, bo taki pseudonim wybrała. W indiańskich narzeczach Quechua i Animara znaczyło to „dziewczyna” lub „młoda”. Oddała na potrzeby sprawy wszystkie oszczędności. Zamieszkała w norze, którą dzieliła z kilkoma partyzantami, w tym ze swoim ukochanym Intim. Odwagą nie ustępowała kolegom. Strzelała do żołnierzy i policjantów, a gdy zabrakło jedzenia i broni, napadała z towarzyszami na bogaczy i rabowała banki. Ertl dobiła śmierć jej ukochanego. Kiedy ona była na akcji, 9 września 1969 r. zdradzony przez towarzyszy Inti wpadł w ręce boliwijskich żołnierzy. Torturowano go, a potem konającego zabrano do miasteczka Achocalla, gdzie dostał śmiertelny zastrzyk z trucizny. Zemsta na szefie bezpieki Pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira triumfował. Zdawał sobie jednak sprawę, że może spodziewać się zemsty. Wysłano jako konsula na placówkę do Hamburga. Tymczasem do Niemiec, posługując się fałszywym paszportem argentyńskim, przedostała się Monika Ertl. Pomogli jej ludzie z lewicowej rewolucyjnej komórki w Hamburgu. Quintanilla był ostrożny, a jednak złamał narzuconą sobie zasadę, że nie przyjmie osobiście żadnego interesanta. Ale czy mógł odmówić spotkania z kobietą o sympatycznym głosie, podającą się za Australijkę, która miała rzekomo ubiegać się o wizę dla grupy folklorystycznej? Po kolejnym telefonie wyznaczył jej wizytę. W budynku pojawiła się piękna blondynka o niebieskich oczach. Podziwiała obrazy na ścianach, kiedy Quintanilla zaprosił ją do gabinetu. Był pod wrażeniem elegantki w okularach ze złotymi oprawkami w kształcie motyla. Pułkownik nawet nie zdążył dokładniej się jej przyjrzeć, gdy nieznajoma wyciągnęła pistolet i strzeliła mu trzy razy w pierś. Potem wydostała się z budynku. Pozostawiła po sobie skrawek papieru z napisem „Victoria o muerte” (Zwycięstwo albo śmierć) oraz inicjałami ELN. Dzięki swoim kontaktom uciekła z Europy i wróciła przez Kubę do Boliwii. Zabójczyni znienawidzonego eks-szefa tajnych służb stała się bohaterką miejscowych rewolucjonistów. Źródło: archiwum NG
Ślady po zaawansowanym rolnictwie w Amazonii. Archeolodzy zaskoczeni
Bardzo wydajny system pól, na których uprawiano na masową skalę kukurydzę, odkryli archeolodzy w Amazonii w Ameryce Południowej. Setki lat temu tworzyły go liczne kanały, groble i stawy. Naukowcy się tego nie spodziewali.
Spis treści: Zaawansowany system uprawy kukurydzy Nie tylko melioracja. System na każdą porę Zagadkowa społeczność Casarebe Bez kukurydzy nie byłoby wielkich cywilizacji Ameryki Środkowej i Południowej. To zboże odegrało kluczową rolę w ich rozwoju. Trwają jednak dyskusje na temat tego, kiedy tę roślinę zaczęto uprawiać na masową skalę. Zaawansowany system uprawy kukurydzy Swoje trzy grosze w kwestii upraw kukurydzy w Ameryce Południowej przed przybyciem Europejczyków dorzucił międzynarodowy zespół naukowców m.in. z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie i Uniwersytetów w Exeter, Nottingham, Oksfordzie, Reading i Southampton (Wielka Brytania). Wnioski opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze przyjrzeli się temu, w jaki sposób zdobywali pożywienie przedstawiciele społeczności Casarabe z równin Llanos de Moxos w dzisiejszej Boliwii. Wnioski wyciągnięte na podstawie szerokie zakrojonych badań są dla badaczy dość zaskakujące: ta prekolumbijska społeczność Amazonii opracowała wyrafinowany system inżynierii rolniczej. Odkrycie to zaprzecza wcześniejszym teoriom, które odrzucały możliwość intensywnego rolnictwa monokulturowego w regionie. Nie tylko melioracja. System na każdą porę Region zamieszkany przez lud Casarabe między 500 a 1400 r. n.e. był tropikalną, równinną sawanną. To obszar ok. 4500 km kw., czyli miej więcej tyle, ile mają polskie Kujawy. Równina Llanos de Moxos charakteryzowała się intensywnymi porami deszczowymi i powodziami, a także bardzo suchymi okresami. Uprawa roli nie była tam łatwa. Dlatego niezbędne było stworzenie odpowiednich warunków pod wysianie kukurydzy. Zespół naukowców pod kierunkiem archeologa środowiskowego dr. Umberto Lombardo z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie zlokalizował w terenie unikatową infrastrukturę rolniczą. Taki typ nie był znany do tej pory z żadnej innego miejsca na świecie. System ten umożliwiał odprowadzanie nadmiaru wody z zalanych pól w porze deszczowej oraz doprowadzenie wody – w porze suchej. Ludność Casarabe stworzyła też zespół stawów, które służyły do hodowli ryb, ale przede wszystkim były to zbiorniki retencyjne. System ten działał nadzwyczaj sprawnie i pozwalał na uprawę monokulturową na dużą skalę. Umożliwiał co najmniej dwa zbiory kukurydzy rocznie, co zapewniało stabilny dostęp do żywności przez cały rok. A to było niezbędne do utrzymania stosunkowo dużej populacji. W ten sposób przekształcono pokryte wodą tropikalne sawanny w wysoce produktywne pola. Tym samym doszło do „rewolucji neolitycznej” w Amazonii, czyli takiego momentu w dziejach, w którym ludzie postawili na udomowione zboża jako główny element ich diety. W porównaniu do Starego Świata stało się jednak zdecydowanie później – bo po kilku tysiącach lat. Zagadkowa społeczność Casarebe Aż do połowy XX wieku panował pogląd, że w tej części Amazonii ludzie byli do przybycia Europejczyków łowcami i zbieraczami. Kolejne ekspedycje badawcze zadały kłam temu poglądowi. Okazało się, że w okresie prekolumbijskim na nizinach Llanos de Moxos rozkwitała jakaś cywilizacja. Zachowały się po niej ruiny na wielkich wzgórzach i towarzyszące im instalacje. Jednak dopiero w ostatnich latach, również na potrzeby najnowszego artykułu w „Nature”, dokładnie się przyjrzano tym reliktom. Naukowcy zastosowali szerokie spektrum badań: teledetekcyjne, terenowe, mikrobotaniczne i archeologię środowiskową. Przeanalizowano osady pobrane z dawnych stawów, gdzie zachowały się kopalne pyłki. Były to tylko pyłki kukurydzy, co jednoznacznie pokazuje, że pola były porośnięte wyłącznietym zbożem. – Ta intensywna strategia rolnicza wskazuje, że kukurydza była nie tylko uprawiana, ale prawdopodobnie była podstawową uprawą kultury Casarabe – mówi główny autor badania, dr Umberto Lombardo. Co prawda zboże uprawiano w Amazonii już blisko 7 tys. lat temu, ale skala była stosunkowo niewielka. Społeczność Casarebe zajmowała się nią po raz pierwszy w tym rejonie z tak dużą intensywnością. Do tej pory sądzono, że Casarebe preferowali agroleśnictwo – poletka różnych zbóż miały się znajdować wśród dzikich krzewów i drzew. Co ciekawe, w obliczu zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka naukowcy wskazują na agroleśnictwo jako bardziej zrównoważone od wielkich monokulturowych upraw. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kolumbijczycy po 300 latach dotarli do legendarnego hiszpańskiego galeonu. Wydobywają zatopiony skarb
Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów.
W tym artykule: Wydobycie wraku San José Galeon od ponad 300 lat leży na dnie morza Wrak San José po raz pierwszy zlokalizowano w 2015 roku Skarb leży na wyciągnięcie ręki, ale wydobycie go jest bardziej skomplikowane niż się wydaje Co się stało z galeonem San José? Rząd Kolumbii realizuje ambitny plan odzyskania galeonu San José. Twierdzi, że drogocenne przedmioty na zatopionym statku są „dobrem narodowym”. W 2018 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury poleciła Kolumbii, aby nie podejmowała działań na własną rękę dotyczących ratowania wraku. Wydobycie wraku San José Jednak Kolumbijczycy nie ustępują. Prace przy wydobyciu artefaktów mają ruszyć w kwietniu. Badacze podkreślają, że wrak interesuje ich przede wszystkim jako obiekt historyczny, a nie ze względu na skarby. W planach jest wydobycie całego statku do 2026 r. Eksponaty mają zostać starannie zbadane. Potem trafią do nowego muzeum poświęconego San José. Eksperci szacują, że misja może kosztować Kolumbię nawet 70 milionów dolarów. Jest to niemałe wyzwanie, ze względu na głębokość, na której leży wrak. Nie wiadomo również, kto i jak rozstrzygnie, do kogo ostatecznie powędruje drogocenny skarb. W 2022 r. Kolumbijczycy udostępnili opinii publicznej zdjęcia, które przedstawiały wrak galeonu wojennego San José. Widać na nich między innymi złote monety, zabytkową, chińską porcelanę i działa okrętowe. Zadanie odzyskania skarbu powierzono kolumbijskiej marynarce wojennej we współpracy z ministerstwem kultury. W oficjalnym oświadczeniu przyznano, że wcześniej odbyły się już cztery misje obserwacyjne z użyciem zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych. Na pokładzie galeonu znajdowały się m.in. złote monety, srebro i biżuteria, fot. AFP Galeon od ponad 300 lat leży na dnie morza Okręt wojenny San José był 3-masztowym galeonem hiszpańskiej floty. Wyposażony był w 64 działa. Został zwodowany w 1697 roku, a na służbę wypłynął rok później. W 1708 roku został zatopiony podczas bitwy morskiej pomiędzy Anglią a Hiszpanią u wybrzeży miasta Cartagena de Indias w Kolumbii. Spośród załogi liczącej ok. 600 osób, zaledwie kilku marynarzy przeżyło. Na pokładzie znajdowało się m.in. złoto, srebro, drogocenne klejnoty, kolekcja królewskiej ceramiki czy chińska porcelana. Dziś skarb ten jest wart ok. 17 miliardów dolarów. Władze poinformowały, że galeon był w stanie „nienaruszonym przez człowieka”. Jest jednak dobrze strzeżony przez morskie stworzenia, które na pokładzie wraku stworzyły sobie dom. Działa zostały wykonane w Sewilli w 1655 roku, fot. AFP W oficjalnym komunikacie poinformowano również, że w okolicy San José leżały jeszcze dwa wraki statków. Drugi galeon, który pochodził z epoki kolonialnej Ameryki Środkowej oraz jeden szkuner, prawdopodobnie z XIX wieku. Wrak San José po raz pierwszy zlokalizowano w 2015 roku Przez trzy stulecia odnalezienie San José było marzeniem poszukiwaczy skarbów na całym świecie. Dopiero w 2015 roku udało się odnaleźć wrak okrętu. Odkryto go w trakcie przeszukiwania dna morskiego w ramach wspólnej brytyjsko-kolumbijskiej misji. Od tego czasu jeszcze nikt nie zdecydował się na wyciągnięcie go na powierzchnię. Aż do teraz. Kolumbia była hiszpańską kolonią, kiedy hiszpański galeon pływał po karaibskich wodach. Naukowcy zwracają uwagę na to, że skarby, które znajdowały się na pokładzie w całości pochodziły z krajów Ameryki Południowej, zwłaszcza z dzisiejszego Peru i Boliwii. Skarb leży na wyciągnięcie ręki, ale wydobycie go jest bardziej skomplikowane niż się wydaje Hiszpanie planowali przetransportować łup do Europy, na dwór króla Filipa V. Nie zdążyli. W 1708 roku trakcie starcia z angielską flotą „Expedition” kula armatnia dosięgnęła San José akurat w miejscu składu prochu pod pokładem. Okręt wysadziło w powietrze i momentalnie zatonął. Dziś wiemy, że znajduje się na głębokości ok. 600 metrów u wybrzeży miasta Cartagena de Indias. San Jose był kością niezgody Hiszpanii, Kolumbii i Boliwii. Madryt twierdzi, że zgodnie z prawem i międzynarodowymi konwencjami to oni mają prawo do wszystkiego, co znajduje się na pokładzie. Argumentem za jest to, że w momencie zatopienia okręt należał do Hiszpanów. Rdzenna ludność Boliwii uważa z kolei, że skarb należy do nich. Hiszpańscy najeźdźcy zmuszali ich przodków do ciężkiej pracy w kopalni w celu wydobycia srebra, które znalazły się na pokładzie galeonu.Teraz wszystko wskazuje na to, że to Kolumbia wygrywa wyścig o wrak. Co się stało z galeonem San José? Eksperci szacują, że na dnie znajduje się ok. 200 ton złota, srebra, szmaragdów oraz innych kosztowności. Przedstawiciele rządu Kolumbii w oświadczeniu przekazali, że cały skarb ma trafić do zbiorów Muzeum Narodowego. Bitwa u wybrzeży Kartageny, obraz autorstwa Samuela Scotta, fot. Wikimedia Commons Pod koniec maja 1708 roku hiszpańska flota płynęła z Panamy do Europy, aby przetransportować olbrzymi skarb na dwór króla Filipa V. W jej skład wchodziły trzy okręty wojenne i 14 statków handlowych. Ze względu na zbliżający się sezon huraganów, marynarze postanowili schronić się w kolumbijskim mieście Cartagena de Indias. Był to niezwykle niespokojny okres, ponieważ trwała wówczas tak zwana wojna o sukcesję hiszpańską. Prowadzona była w latach 1701–1714, a w konflikt zaangażowane były między innymi Wielka Brytania, Hiszpania, Holandia i Francja. W drodze do kolumbijskiego portu hiszpańska flota została zaatakowana przez Brytyjczyków. Bitwa w pobliżu półwyspu, na południe od Kartageny, zakończyła się bezsprzecznym zwycięstwem Wielkiej Brytanii. Źródło: Guardian.
To odkrycie w Andach wskazuje na intrygujące kulty. Trop prowadzi także do Inków
W co wierzyli Inkowie i jak wyglądały ich rytuały? Ostatnie odkrycie w Andach jest według archeologów wyjątkowe. Oto, czego się dowiadujemy.
W tym artykule: Archeolodzy na tropie Inków Zaskakujące odkrycie w Andach Kim byli Inkowie i co się z nimi stało? W ostatnich miesiącach archeolodzy prowadzący badania w Meksyku i Peru mieli ręce pełne roboty. Tak jest zresztą od lat. Oba kraje niezmiennie fascynują znawców i amatorów. W Peru najważniejszym zabytkiem jest oczywiście Machu Picchu. Kolejno odkrywane mumie również rozpalają wyobraźnię historyków. W Meksyku odkrycia archeologiczne są najczęściej powiązane z Majami. Tak jak kamienna tablica przedstawiająca wyniki rytualnej gry w piłkę. Archeolodzy na tropie Inków Tym razem uwaga archeologów została zwrócona na Boliwię. Tam, w wyżynnym regionie Carangas, badacze znaleźli zaskakujące punkty rytualne z czasów przedhiszpańskich. Odkrycie w Andach jest powiązane zarówno z Inkami, jak i z tzw. kultem wak'a. Łącznie naukowcy zidentyfikowali 135 ceremonialnych punktów. Jeden z nich wyróżnia się cechami niespotykanymi dla regionu Andów. Najpierw warto jednak przyjrzeć się istotnym podobieństwom. W każdym z odkrytych miejsc zespoły badawcze trafiły na ceramiczne elementy pochodzące z lat 1250–1600. W większości są to fragmenty misek, talerzy i małych słoiczków. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „Antiquity” twierdzą, że te tropy mogą wskazywać na kult wak'a. Zaskakujące odkrycie w Andach Kult wak'a to grupa tradycyjnych praktyk i wierzeń religijnych, praktykowanych przez rdzenną ludność regionu andyjskiego. Koncentrują się one przede wszystkim wokół czczenia świętych gór, znanych jako Apus, oraz Pachamamy, Matki Ziemi. Kulty te obejmują również rytualne ofiary i ceremonie oddawania czci siłom natury. Badaczy szczególnie zainteresowała okrągła konstrukcja o średnicy 140 m. Znaleziono ją w pobliżu rzeki Lauca niedaleko granicy boliwijsko-chilijskiej. Miejsce to jest wizualnie i przestrzennie związane z głównymi świętymi górami. Z badania wynika, że tworzy je 39 okrągłych konstrukcji ozdobionych wzorami imitującymi symbole Inków. Ponadto można stamtąd zobaczyć kilka innych miejsc kultu. Na podstawie tej analizy archeolodzy uważają, że to miejsce było „neutralną lub wspólną przestrzenią” dla władz, które gromadziły się i służyło jako „regionalne centrum ceremonialne”. Możliwe, że ta budowla została po raz pierwszy wymieniona w kronikach księdza Bartolomé Álvareza, który podróżował po regionie Carangas w latach osiemdziesiątych XVI wieku. Duchowny usłyszał o istnieniu „dużego okrągłego budynku”, w którym rdzenni przywódcy regionu spotykali się, aby w czerwcu odprawiać ceremonie ku czci Słońca. – To ceremonialne centrum dostarcza bogatego materiału do dalszych badań przedhiszpańskiej historii tej części Andów – obszaru, który był ogólnie niedostatecznie zbadany. Kolejne badania pozwolą naukowcom przetestować te wstępne hipotezy i interpretacje – podsumowują autorzy artykułu. Na dnie jeziora Titicaca Inkowie mieli ukryć swoje złoto. Naukowcy odkryli tam zatopioną świątynię Jezioro Titicaca wymieniane jest wśród największych atrakcji Ameryki Południowej. Nic dziwnego. Ogromny zbiornik wodny skrywa masę atrakcji dla przyjezdnych. Nie ulega wątpliwości, że tajem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bcf673ee881570e5b22e182c1b408e519295f800-b682ed6.jpg" width="938" height="627" alt="Jezioro Titicaca – jakie tajemnice skrywa to jezioro Ameryki Południowej? (fot. Laurent Guerinaud/AGB Photo Library/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jezioro Titicaca – jakie tajemnice skrywa to jezioro Ameryki Południowej? (fot. Laurent Guerinaud/AGB Photo Library/Universal Images Group via Getty Images)" /> Kim byli Inkowie i co się z nimi stało? Imperium Inków było największym imperium prekolumbijskim w obu Amerykach. Istniało od początku XV wieku do podboju przez Hiszpanów w połowie XVI wieku. Społeczeństwo Inków było wysoce zorganizowane i ustrukturyzowane, ze scentralizowanym rządem i potężną armią. Terytorium ich panowania obejmowało większość zachodniej części Ameryki Południowej. W szczytowym okresie były to tereny od granic dzisiejszego Ekwadoru po Chile i od wybrzeża Pacyfiku po lasy deszczowe Amazonii. Najazd Hiszpanów oznaczał koniec inkaskiego panowania, prowadząc do dziesięcioleci kolonizacji oraz zdziesiątkowania rdzennych ludów i ich kultury. Inkowie pozostawili po sobie bogate dziedzictwo kulturowe, w tym muzykę, sztukę i wyjątkową architekturę. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Salar de Uyuni w Boliwii. Zobacz największe lustro świata
Zimą największe słone jezioro na świecie zamienia się w gigantyczne lustro. To jeden z powodów, dla których warto odwiedzić Boliwię.
W tym artykule: Co to jest Salar De Uyuni? Co warto zobaczyć w Boliwii? Salar de Uyuni w Boliwii to pozostałość po wyschniętym słonym jeziorze. Każdego roku to miejscu przyciąga miliony turystów. Szczególnie warto przyjechać zimą, gdy Salar de Uyuni zamienia się w największe lustro świata. Co to jest Salar De Uyuni? Ta ogromna solna pustynie zajmuje prawie 6,5 tysiąca metrów kwadratowych boliwijskiej wyżyny. Miejsce jest spektakularne o każdej porze roku. Największe wrażenie robi jednak w porze deszczowej od grudnia do kwietnia. Właśnie wtedy staje się największym lustrem na świecie, odbijając niebo w idealnej symetrii. Miejscowi nazywają je „niebem na Ziemi" ze względu na sposób, w jaki przypomina klasyczny widok niebiańskiego raju. Na tutejszej pustyni łatwo stracić orientację. Żaden GPS się tu nie przyda, dlatego miejscowi korzystają kompasów. Już sama pustynia robi ogromne wrażenie. Szacunkowe dane podają, że mieści w sobie około 10 mld ton soli. Wybierając się na solnisko Salar De Uyuni nie można zapomnieć o warunkach, jakie tam panują. Ze względu na to, że ten słony płaskowyż położony jest 4 tys. m n.p.m ilość tlenu jest odczuwalnie mniejsza niż w normalnych warunkach. Przed wyprawą warto się do tego przygotować. Jak się liczy wiek kota? Przeliczenie lat kocich na ludzkie nie jest skomplikowane. Sprawdź wiek swojego kota Jak porównać wiek twojego ulubieńca i twój? To nie takie trudne. Poniżej wyjaśniamy, jak się liczy wiek kota. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-sie-liczy-wiek-kota-przeliczenie-lat-kocich-na-ludzkie-nie-jest-skomplikowane-sprawdz-wiek-swojego-kota-fot-getty-images-4262ba5.jpg" width="683" height="512" alt="Jak się liczy wiek kota? Przeliczenie lat kocich na ludzkie nie jest skomplikowane. Sprawdź wiek swojego kota (fot. Getty Images)" title="Jak się liczy wiek kota? Przeliczenie lat kocich na ludzkie nie jest skomplikowane. Sprawdź wiek swojego kota (fot. Getty Images)" /> Co warto zobaczyć w Boliwii? Boliwia ma ogromną konkurencję. Otoczona jest znanymi miejscami, które są promowane w programach telewizyjnych i wielu turystycznych przewodnikach. Peru z Machu Picchu, dżunglą amazońską, kanionem Colca, Argentyna i Chile z Patagonią, końcem świata (Ushuaia), Wyspą Wielkanocną, Ekwador z Galapagos i Aleją Wulkanów i pogranicze Paragwaju, Argentyny i Brazylii z wodospadami Iguazu. Te miejsca zna każdy. Niestety, z Boliwią jest zupełnie odwrotnie. Tymczasem poza Salar de Uyuni w Boliwii warto zwiedzić jeszcze choćby stolicę La Paz i kolorowe miasto Potosi. Nasz ekspert Piotr Kolasa Pasjonat motoryzacji, podróży i piłki nożnej. W redakcji National-Geographic.pl odpowiada za media społecznościowe i nowe technologie.
Prawdziwy skarb mglistych lasów Boliwii. Odkryto 20 nowych gatunków zwierząt
Uczestnicy wyprawy do doliny Zongo w pobliżu La Paz znaleźli na miejscu niezwykłe bogactwo - zupełnie nowych - gatunków roślin i zwierząt. Przy okazji udało się też odkryć ponownie gatunki uważane za wymarłe.
W skrywanych chmurami lasach boliwijskich Andów ekipa naukowców odkryła 20 nieznanych nauce gatunków, w tym żabę mniejszą od monety, jadowitą żmiję, cztery motyle i tyle samo nowych gatunków storczyków. Przy okazji udało się też odkryć ponownie gatunki uważane za wymarłe. Grafika: Conservation International Badacze z pozarządowej organizacji Conservation International liczą, że zademonstrowanie olbrzymiego bogactwa tego regionu przyczyni się do skutecznego chronienia miejscowych gatunków zwierząt i roślin. Region Zongo jest także ważny dla ludzi. Z tego obszaru pochodzi większość wody pitnej, a po zbudowaniu hydroelektrowni, także energii dla stołecznego La Paz jak i pobliskiego El Alto. Są tego konsekwencje. fot. Conservation International/Trond Larsen Po wybudowaniu tam elektrowni wodnej na dwie dekady zniknęło jedyne znane stanowisko występowania Oreobates zongoensis, niewielkiej żaby z rodziny Craugastoridae. Dopiero wyprawa kierowana m.in. przez Tronda Larsena z Conservation International zdołała udowodnić, że żabka przetrwała inwazję człowieka na jej terytorium. Choć 14-dniowa wyprawa miała miejsce jeszcze w 2017 roku, przez ogrom dokumentacji publikacja wyników nastąpiła dopiero po 3 latach. Pełny raport można znaleźć na stronie NGO’sa. - W Zongo jedyne dźwięki które się słyszy pochodzą od natury. Mieszają się nawoływania ptaków, bzyczenie insektów, rechot żab i szum spadających wokół wodospadów. Wszystko wokół pokrywa gruba warstwa mchu, orchidei i paprocie – Larsen opowiedział CNN dodając, że mnogość nowych i już znanych gatunków znalezionych na miejscu zaskoczyła członków ekipy. ; Conservation International/Trond Larsen Jednymi z nieznanych dotąd gatunków są odmiana niezwykle jadowitej żmii żararki, Bothrops monsignifer oraz Eutrachelophis sp. nov., rodzaju węża z rodziny połozowatych (Colubridae) noszącej narodowe barwy Boliwii (czerwony, żółty i zielony). ; Conservation International/Trond Larsen Szczególnie dużym wyzwaniem było odnalezienie i uchwycenie na zdjęciu miejscowej Noblelli, niewielkiego płaza bezogonowego z rodziny Craugastoridae. Mierzącą 1 cm Noblellę sp. nov. członkowie wyprawy nazwali żabą lilipucią. Za ukrywającą się w gęstym mchu naukowcy szli „na słuch” a dopiero potem wypatrywali zakamuflowanego zwierzęcia. Noblella; Conservation International/Trond Larsen Wyprawa do doliny Zongo przyniosła też wiele nowych gatunków flory. Odkryty wyblin z rodziny storczykowatych Malaxis sp. nov. ma część imitującą kształtem owada. Ma to zachęcić prawdziwe insekty do zapylania właśnie tej rośliny. Miłośników kwiatów zainteresuje też zapewne nowy gatunek storczyka kielichowego, nieznany dotąd pięknie ubarwiony Brachionidium sp. nov. Malaxis; Conservation International/Trond Larsen Wspomniana wyżej żabka Oreobates zongoensis nie jest jedynym gatunkiem przywróconym nauce. Należący do oczennic motyl Pseudeuptychia sp. nov. widziany był ostatni raz aż 98 lat temu. Ekipa naukowców-poszukiwaczy z Conservation International złapała go w pułapkę nęcąc zapachem zgniłych owoców Mala Pseudeuptychia; Conservation International/Trond Larsen Wiele z tych zwierząt jest endemicznych, nie występuje w żadnym innym miejscu na ziemi. Naukowcy dostrzegli w dolinie Zongo zmiany wśród fauny i flory wskazujące na proces adaptowania się do ocieplającego się klimatu. Wiele gatunków przenosi się np. w wyższe partie w poszukiwaniu niższych temperatur przemierzając „zielone korytarze” prowadzące w stronę gór. fot. Conservation International/Trond Larsen - O ile nie utrzymamy tych korytarzy w niezmienionym stanie, zwierzęta i rośliny nie będą miały dokąd uciec i nie zdołają dostosować się do zmieniających warunków. To kluczowy powód, dla którego powinniśmy chronić tak wyjątkowe obszary przyrodnicze jak dolina Zongo – wyjaśnia Larsen.
Kopią, tłuką, fascynują. Oto boliwijskie zapaśniczki w spódnicach [REPORTAŻ]
Tytanki ringu, cholitas luchadoras, nie mają litości nad przeciwnikami. Dla milionów kobiet w ich kraju są symbolem siły, niezależności i tego, że można walczyć o swoje.
W tym artykule: Pikantne El Alto Zapaśniczki w spódnicach Kobiety na ring! ZOBACZ GALERIĘ >>> Yolanda La Amorosa wybija się z ringu i jednym susem dopada przeciwnika. Poły jej płaszcza i falbany ze złotej lamy wirują w powietrzu, a zanim opadną, La Amorosa zaciska łydki na szyi nieszczęśnika, który popełnił błąd, stając z nią do walki. Twarz zawodnika wykrzywia grymas agonii. - Quieres mas, cabron? („Chcesz więcej, dupku?”) – krzyczy kobieta i kopie leżącego w tył głowy. Tłumek otaczający ring wybucha śmiechem, słychać brawa. Czekający na swoją kolej zapaśnicy notują w pamięci każdy perfekcyjny ruch Yolandy: za chwilę sami będą starali się je powtórzyć. Dla niej trening już się skończył. Wygładza strój, na głowę zakłada melonik i idzie do jednej z szop na coś na rozgrzewkę. Na wysokości czterech tysięcy metrów nad poziomem morza nawet latem panuje chłód. Pikantne El Alto Wyściełany podartymi materacami ring stoi na zagraconym podwórzu w El Alto. Niegdyś senne przedmieście stolicy Boliwii, La Paz, rozrasta się dziś w niekontrolowanym tempie. Mieszkają tu przede wszystkim przyjezdni: w miejscach takich jak El Alto łatwiej i o pracę, i o przygodę. A jeśli jesteś silny i masz duszę showmana, możesz spróbować swoich sił w zawodowych zapasach – lucha libre. Tylko uważaj na cholitas luchadoras – niejeden macho miał okazję się przekonać, że zapaśniczki w spódnicach to przeciwnik, którego nie wolno lekceważyć. Zapaśniczki w spódnicach Yolanda, podobnie jak niemal wszystkie tutejsze zapaśniczki, pochodzi z plemienia Ajmarów wywodzącego się z przedinkaskiej kultury Tiahuanaco. Naprawdę nazywa się Veraluz Cortez. Była jedną z pierwszych zapaśniczek w Boliwii. Kobiety zaczęły tu uprawiać ten sport w latach 90. ubiegłego wieku: walczyły zarówno ze sobą nawzajem, jak i z mężczyznami. W kraju, w którym machismo jest nieodrodną częścią kultury, szybko stały się symbolem feminizmu i emancypacji: dosłownym i widocznym przykładem na siłę „słabszej płci”. – Pokazałyśmy, że kobieta nie musi się zgadzać na dyskryminację. Ma takie same prawa jak jej mąż: do nauki, pracy, do osiągnięcia czegoś w życiu – mówi Cortez. Chola, cholita – słowa, którymi określano ludzi z jej plemienia, były kiedyś traktowane jako pogardliwy synonim „prowincjuszki”. Dziś są źródłem dumy. Kobiety na ring! Na pomysł zatrudnienia kobiet jako zawodniczek w zapasach wpadł w Boliwii Juan Mamani – przewodniczący głównej organizacji zapaśniczej kraju: Tytani Ringu. Był to czysto promocyjny chwyt, który miał na walki przyciągnąć tłumy. Nie docenił jednak cholitas: to one stały się gwiazdami, na których występy co tydzień schodziły się po 2 tys. ludzi. Bilet wstępu na niedzielne walki kosztuje dolara. Zawodnik za pojawienie się na ringu dostaje średnio 13. Im dłużej na nim przetrwa – tym stawka staje się wyższa. Dla mężczyzn były to dodatkowe grosze w ramach hobby. Dla kobiet – często jedyne źródło dochodu. Cztery lata temu zdecydowały o odłączeniu się od organizacji kierowanej przez Mamaniego i założyły własną. Cortez zasiada w jej władzach. – Juan ukradł nasze pieniądze, ale zdałyśmy sobie sprawę, że go nie potrzebujemy. Umiemy już same walczyć o swoje – mówi.
Wirus Chapare. Tajemnicza gorączka z Boliwii może przenosić się między ludźmi
Śmiertelny odzwierzęcy wirus, który powoduje gorączkę, bóle brzucha, wymioty, krwawienie z dziąseł, wysypkę skórną i ból głowy, może przenosić się między ludźmi – podała w ostatnich dniach amerykańska agencja ds. kontroli chorób CDC.
Wirus Chapare, wywołujący objawy podobne jak przy zakażeniu wirusem Ebola, jest słabo znany. Pierwszy pojedynczy przypadek wystąpienia tego wirusa u człowieka odnotowano w 2004 roku w boliwijskiej prowincji Chapare, od której wziął swoją nazwę. Po latach pozornego uśpienia, w 2019 roku potwierdzono zakażenie wirusem Chapare u co najmniej pięciu osób – ujawniają badania, których wyniki ostatnio upubliczniono. Wirus doprowadził do śmierci co najmniej trzech osób w regionie w pobliżu La Pa, stolicy Boliwii. Teraz CDC poinformowało, że wirus przenosił między ludźmi przez płyny ustrojowe. Amerykańska agencja uspokaja, że w 2020 roku nie ma aktywnych ognisk epidemii wirusa Chapare. Eksperci mówią, że obecna wiedza pozwala sądzić, że jest mało prawdopodobne, aby potencjalne przypadki wirusa mogły doprowadzić do wybuchu epidemii czy pandemii. Istnieją jednak powody do niepokoju – zwraca uwagę serwis Live Science. Według oświadczenia CDC trzech z pięciu pacjentów z 2019 r., u których potwierdzono zakażenie wirusem Chapare, było pracownikami służby zdrowia. Był to młody lekarz, lekarz pogotowia ratunkowego i gastroenterolog. Wszyscy zarazili się Chapare po kontakcie z płynami ustrojowymi zakażonych pacjentów. Dwóch lekarzy zmarło. Gorączki krwotoczne (jak Ebola czy Chapare) nie rozprzestrzeniają się tak szeroko i łatwo jak choroby układu oddechowego (w tym COVID-19). Po pierwsze w ich przypadku bardzo szybko pojawiają się pierwsze symptomy choroby, co pozwala na szybkie zlokalizowanie i odizolowanie chorych. Po drugie – do zakażenia dochodzi przez kontakt z płynami ustrojowymi, co ogranicza rozprzestrzenianie się wirusa. Ale właśnie droga zakażenia jest ogromnym czynnikiem ryzyka dla pracowników ochrony zdrowia opiekujących się chorymi. Taka epidemia mogłaby zrujnować system opieki zdrowotnej – mówi Colin Carlson, naukowiec badający choroby odzwierzęce, w rozmowie z Live Science. Łatwy do przeoczenia Wybuch wirusa Chapare z 2019 roku początkowo został przeoczony, bowiem lekarze uznali, że pacjenci zarazili się dengą – wirusem potencjalnie śmiertelnej choroby przenoszonym przez komary, który również może powodować gorączkę i krwawienie wewnętrzne. Jednak testy przeprowadzone w rządowym laboratorium w Santa Cruz nie wykazały śladu wirusa dengi w próbkach pobranych od pacjentów. Naukowcy przebadali inne patogeny endemiczne dla tego regionu, takie jak żółta febra i Machupo (kolejna rzadka, śmiertelna choroba krwotoczna), ale te testy również okazały się negatywne. Boliwijskie laboratorium nie dysponowało testem w kierunku wirusa Chaparo. Laboratorium w La Paz skontaktowało się z laboratorium CDC za pośrednictwem Panamerykańskiej Organizacji Zdrowia (PAHO) i poprosiło o pomoc w zbadaniu próbek.Ostatecznie naukowcy zidentyfikowali w próbkach fragmenty materiału genetycznego znanego jako RNA wirusa z Chapare. Wirus zachowany w spermie Szczegóły dotyczące wybuchu epidemii z 2019 roku wskazywały, że choroba przenosiła się z człowieka na człowieka. Na przykład zarażony ratownik medyczny prawdopodobnie zaraził się wirusem podczas reanimacji chorego w trakcie transportu do szpitala. CDC wysłało na miejsce naukowców, którzy współpracowali z lokalnymi ekspertami. Odkryli oni, że RNA wirusa nadal było obecne w nasieniu jednego z ocalałych - 168 dni po zakażeniu. Znaleźli również oznaki wirusa u gryzoni zebranych wokół „domu i pobliskich pól uprawnych” pierwszego pacjenta zakażonego wirusem podczas epidemii w 2019 roku. Eksperci podkreślają, że to nie dowodzi, że źródłem epidemii były gryzonie. Na razie nie wiadomo, czy wirus może przenosić się z nich na ludzi. Eksperci pracujący nad badaniami wirusa Chapare zauważają, że liczba nowych wirusów i chorób odzwierzęcych w ostatnich latach wyraźnie wzrosła. W większości przypadków jest mało prawdopodobne, aby wirus, który przeskoczył na ludzi, miał cechy niezbędne do rozwoju i zarażania innych ludzi.Jednak wirusy, które krążą w populacjach zwierząt w bliskim sąsiedztwie ludzi - na przykład zwierząt hodowlanych i gryzoni - mają większe możliwości rozprzestrzeniania się w populacjach ludzkich. Dodatkowo zmiany klimatyczne i niszczenie zwierzęcych siedlisk zmieniają sposób życia dzikich zwierząt, zmieniając relacje między ludźmi a światem przyrody. W związku z tym więcej osób ma kontakt z niegdyś odległymi wirusami.
Kokaina w pieluszkach i proszek na "niegrzecznego chłopaka". Z wizytą w boliwijskim mieście La Paz
Czytając o tym boliwijskim mieście na forach podróżniczych, można dowiedzieć się przede wszystkim, że jest bardzo niebezpieczne i raczej średnio ciekawe. Te opinie są bardzo krzywdzące.
La Paz, stolica Boliwii, jest metropolią, w której mieszka około miliona ludzi, czyli znacznie mniej niż Warszawie, Berlinie czy Paryżu. Jednak powierzchnia miasta jest wielka. Usytuowane w dolinie i na otaczających ją wzgórzach rozrasta się kaskadowo i zdaje się nie mieć końca. Wśród turystów La Paz cieszy się jednak złą sławą. Czytając o tym mieście na forach podróżniczych, można dowiedzieć się przede wszystkim, że jest bardzo niebezpieczne i raczej średnio ciekawe. Te opinie są bardzo krzywdzące, bo La Paz jest miastem, w którym - jak nigdzie indziej w Ameryce Południowej - można nasycić się tą kulturową różnorodnością, a magiczne rytuały są odprawiane za każdym rogiem. Imprezy w więzieniu i kokaina w pieluszkach Punktem, od którego zaczynam, jest plac San Pedro, a to z powodu znajdującego się obok więzienia, którego formuła jest absolutnie wyjątkowa. Otóż jest to więzienie – poczekalnia dla więźniów, którzy czekają na wyrok. W Boliwii to nie przelewki, bo na wyrok (nawet za drobne przestępstwa, na przykład kradzież bochenka chleba) czeka się nawet sześć–siedem lat. Oczywiście po tym okresie może okazać się, że jednak oskarżony był niewinny, ale zanim ktoś to zweryfikuje, mija wiele czasu. Krótko mówiąc, wyjątkowo nie opłaca się łamać prawa. Co ciekawe, w tym więzieniu razem z oskarżonymi mogą mieszkać ich rodziny – żony i dzieci. Więźniowie nie mogą opuszczać murów placówki, ale ich żony i dzieci jak najbardziej, prowadzą „normalne” życie. Kobiety w ciągu dnia chodzą do pracy, a dzieci do pobliskiej szkoły. Na noc wracają do „domu”, czyli do więzienia. Miejsce jest słynne jeszcze z innego powodu. Przez ostatnich kilka lat była to największa imprezownia w mieście. Legalnie organizowano tam wejścia dla turystów, którzy odwiedzali oskarżonych, grali z nimi w piłkę i karty, a potem pili i imprezowali do rana. Oczywiście przy obecności morza alkoholu i narkotyków, głównie kokainy, która wpływała i wypływała do więzienia dzięki swobodnemu poruszaniu się rodzin więźniów. Ot, zwykłe więzienne życie. Najciekawszy pomysł na szmuglowanie kokainy? Zawijanie jej w pieluchy dla dzieci i wyrzucanie przez okna więzienia wprost na ulicę. Wiadomo było, że nikt niewtajemniczony i nieznający zawartości nie podniesie z chodnika zwiniętej pieluchy. Zauważali ją tylko ci, którzy mieli to zrobić. Kreatywność na wysokim poziomie. À propos turystów i niebezpieczeństwa, czyli tematu rzeki na forach podróżniczych. Ostatnimi czasy głośna była historia Brytyjczyka, który koniecznie chciał wbić się na imprezę w tym więzieniu. Wszedł oczywiście z „przewodnikiem”, bo inaczej zrobić się tego nie dało. Przez kilka godzin imprezował na całego z więźniami, oczywiście wspomagając się wszelkimi dostępnymi używkami. Gdy jednak stwierdził, że czas już się zmywać, okazało się, że jego przewodnik zrobił to znacznie wcześniej, zostawiając go samego w środku. Kiedy Brytyjczyk poszedł do strażnika, chcąc wyjść, ten tylko roześmiał się, twierdząc, że tu każdy chce wyjść, więc to żaden argument i skoro jest w więzieniu, to znaczy że ma tu zostać. No i się zaczęło. Ponad tydzień zajęło mu wyjście, oczywiście z pomocą ambasady. (I powiedzcie mi, że to nie turyści sami pchają się w niebezpieczne sytuacje przez swoją ignorancję? A potem powstają historie, jaka to Boliwia niebezpieczna). Po tym incydencie rząd interweniował i kategorycznie zabronił jakichkolwiek wycieczek do więzienia (nie żeby wcześniej do tego zachęcał). Wciąż jednak trafiają się naciągacze, którzy oferują rozrywkowe wyprawy. Naiwni turyści płacą, ale oczywiście do wycieczek nigdy nie dochodzi, więc tylko tracą pieniądze. Ku przestrodze. Targ czarownic ze specyfikami na wszystko Z placu San Pedro ruszam w stronę bardzo popularnego targu ulicznego (zajmuje obszar kilku ulic). To targ spożywczy, na którym można kupić praktycznie każdy rodzaj jedzenia: od mięsa i ryb, po kasze i wszystkie rodzaje quinoa (komosy ryżowej) oraz owoce i warzywa (w tym prawdopodobnie największy wybór ziemniaków – Boliwia ma przeszło dwa tysiące odmian). Targ kipi kolorami i zapachami, jedzenie sprzedawane jest wprost z ulicy. Rozkłada się je na specjalnych, kolorowych matach. Królują tu cholity – Boliwijki z plemienia Indian Aymara. Wyglądają bajecznie w swoich kolorowych spódnicach, z melonikami na głowie. Są symbolem Boliwii i przedłużeniem jej tradycji i historii. Następny przystanek, to Mercado de Las Brujas (Targ Czarownic). Dla kogoś z zachodniej kultury jest to naprawdę niezwykłe miejsce, w którym wszystko różni się od tego, co znamy z Europy. Na targu można oczywiście kupić pamiątki i mnóstwo tandetnych przedmiotów, jak: długopisy z lamą, breloczki czy figurki. Wiadomo, globalizacji nikt nie ominie. Jednak to z czego znane jest to miejsce, to przede wszystkim sklepiki z magicznymi specyfikami. Myślę, że to chyba żart, ale po chwili wkraczam w świat setek tajemnych przedmiotów. Począwszy od mikstur prozdrowotnych, czyli na ból nogi, głowy, wątroby, niestrawność, po bardziej zaawansowane specyfiki. Hitem są wszelkie pobudzające seksualnie proszki, kremy czy napoje. Problemy z erekcją, niskie libido, oziębłość w łóżku? Nic się nie martw, na wszystko znajdzie się sposób. Boliwijczycy nie są pruderyjni, więc spokojnie można z nimi podyskutować, co działa lepiej, a co gorzej i jak czego używać. W ostatnich latach głośna była sprawa tabletek na potencję. Vigoron był absolutnym hitem kupowanym masowo, aż do momentu, gdy ludzie zaczęli dostawać zawału podczas orgazmu. Serce nie wytrzymywało dawki. Okazało się, że tabletki miały stężenie viagry odpowiednie dla koni, a nie dla ludzi, o czym zapomniano wspomnieć. Zrobiło się zamieszanie, lek wycofano, ale krótko potem wprowadzono jego ulepszoną wersję – Vigoron 500. Niezrażeni poprzednią historią konsumenci stosują go do dziś. Innym hitem sprzedaży są perfumy, którymi pryska się bieliznę wybranka, co ma zagwarantować, że będzie chciał iść z nami do łóżka. W instrukcji obsługi nie ma jednak informacji, jak wcześniej zdobyć tę bieliznę. Próbuję się tego dowiedzieć od sprzedającej cholity, ale nie możemy dojść z tym do ładu. Nie wszystko jednak kręci się wokół seksu, jest jeszcze miłość. Na sprawy miłosne jest oddzielna półka. Ktoś chyba przewidział wszystkie możliwe problemy w związku i postanowił pomóc, tworząc magiczne mieszanki. Dla kobiet jest na przykład mieszanka na niegrzecznego chłopaka. Jeśli nie chce się słuchać i nie przynosi kwiatów, wystarczy dodać kilka kropli eliksiru do jego kawy i stanie się posłuszny. Mężczyźni nie są dyskryminowani i dla nich też znajdzie się co trzeba. Na przykład jeśli chcą, aby dziewczyny się w nich zakochały, muszą dmuchnąć im na kark specjalnym pyłkiem, a gdy wybranki odwrócą się i na nich spojrzą – natychmiast się zakochają. Targ Czarownic to również miejsce, gdzie miejscowi kupują suszone lamy. Widok jest nieco drastyczny, gdy nad wystawami sklepików dyndają zasuszone noworodki lam. Od razu nasuwa się pytanie: po co komu zasuszone lamy? Otóż są one wykorzystywane przy budowaniu nowych nieruchomości. W miejscu, w którym coś ma być budowane, odprawia się rytuał polegający na złożeniu ofiary Pachamama (Matce Ziemi). W tym celu pali się wysuszoną lamę, a jej proch rozsypuje w miejscu fundamentów. Ma to zapewnić bezpieczeństwo i jest rodzajem podziękowania dla natury za możliwość wybudowania domu. O ile wykształceni Boliwijczycy nie do końca wierzą w taką konieczność, o tyle robotnicy i budowlańcy nie będą chcieli pracować, dopóki nie zapewni się im możliwości złożenia ofiary Matce Ziemi. Podobno niezrobienie tego, może ją rozwścieczyć i spowodować śmierć osób, które stawiają budynek. Tym sposobem, pod każdą nieruchomością w La Paz rozsypane są prochy małej lamy. Dusze zaklęte w lustrach Docieram w końcu do Plaza San Francisco, na którym znajduje się jeden z najważniejszych zabytków La Paz – Iglesia de San Francisco (kościół San Francisco), znany także jako Basílica de San Francisco (bazylika San Francisco). Budowla stanowi niezwykłą mieszankę próbującą połączyć dwa różne wyznania – chrześcijaństwo, które przywieźli ze sobą Hiszpanie oraz miejscowe wierzenia i życie w zgodzie z Matką Ziemią. Przyglądając się uważnie jego zewnętrznym fasadom, można zauważyć bogatą symbolikę religii katolickiej przeplataną motywami Matki Ziemi. W kościele wisi też wiele luster, z czym wiąże się niestety nieciekawa historia. Boliwijczycy wierzyli, że jeśli czegoś się przestraszą lub stanie się im coś złego, ich dusza opuści ciało. Aby sprawić, by wróciła, za każdym razem w podobnej sytuacji powtarzali trzy razy – jako rodzaj zaklęcia: duszo wróć do mnie. Hiszpanie zorientowali się, że można tę wiarę wykorzystać na swoją korzyść, aby zmusić miejscowych do przejścia na katolicyzm. W tym celu powiesili w kościołach lustra i wmówili niewykształconym Boliwijczykom, że za każdym razem, gdy ich dusza opuszcza ciało, zostaje zaklęta w lustrze w kościele, więc aby ją odzyskać muszą do niego przychodzić. Perfidna manipulacja poskutkowała tym, że obecnie osiemdziesiąt procent społeczeństwa jest katolicka, ale tylko dziesięć procent chodzi do kościoła. To tylko pokazuje, że nie da się nikogo zmusić do wyznawania czegoś na siłę. O ile dla pozorów i pod naciskiem można deklarować różne rzeczy, o tyle w głębi serca człowiek wierzy w to, co sam czuje. Kraj oddany za konia Późnym popołudniem dochodzę do Palacio Quemado. Jest to siedziba rządu i prezydenta republiki Boliwii, zlokalizowana przy Placu Murillo w śródmieściu La Paz. Jeśli ktoś myśli, że polityka jego kraju jest pokręcona, to słuchając historii o rządzie Boliwii, człowiek zaczyna dochodzić do wniosku, że może u niego nie jest tak źle. Boliwijczycy zdecydowanie nie mają szczęścia do rządzących. Jedna z politycznych historii jest wręcz szalona. Manuel Melgarejo Valencia, który był prezydentem Boliwii od 1864 roku, oddał kawał kraju w zamian za konia. Brzmi jak wstęp do fikcyjnej anegdoty, ale niestety jest faktem. Otóż pewnego razu na audiencję z prezydentem przybył premier Brazylii na białym koniu. Melgarejo tak spodobało się zwierzę, że chciał je koniecznie zatrzymać dla siebie. Oczywiście premier Brazylii nie chciał go oddać. Ponieważ negocjacje nie szły dobrze, boliwijski przywódca wpadł na „genialny” pomysł. Postawił konia na mapie Boliwii i odrysował na niej jego kopyto, składając jednocześnie propozycję, że w zamian za odrysowaną część ziemi swojego kraju, chce konia. Jak się domyślacie Brazylijczyk był nie w ciemię bity i bez wahania się zgodził. Boliwia straciła kawał ziemi, ale za to jej prezydent miał ładne zwierzę. Sposób myślenia polityków zawsze będzie dla mnie zagadką. Dzień dobiega końca, ale ja wciąż czuję niedosyt. Szybko podejmuję decyzję, że zostanę w La Paz jeszcze kilka dni i na spokojnie je poznam. To miasto fascynuje. Wszystko jest tu tak inne, zaskakujące i ciekawe, że nie sposób przejść obok tego obojętnie. W zglobalizowanym świecie, który nas otacza, wspaniale jest podziwiać różnice kulturowe, lokalny koloryt i szacunek do historii oraz tradycji. Pod tym względem Boliwia bardzo wyróżnia się spośród innych krajów Ameryki Południowej. Po kilku dniach jestem już przekonana, że jest to miejsce, któremu warto poświęcić czas, bo za każdym rogiem ma coś intrygującego do odkrycia. (Był to fragment książki: "Ameryka Południowa – śladami cudów natury").
Im wyżej, tym zdrowiej. Wysokość terenu, na jakim mieszkasz, ma wpływ na przebieg COVID-19
Osoby, które zamieszkują tereny położone na dużych wysokościach nad poziomem morza, są mniej narażone na zakażenie koronawirusem, a choroba COVID-19 przebiega u nich o wiele łagodniej. Naukowcy sprawdzili to na przykładzie mieszkańców Boliwii, Ekwadoru i Tybetu.
Badania sugerują, że ludzie żyjący na dużych wysokościach są mniej narażeni na poważny przebieg koronawirusa, niż ci mieszkający bliżej poziomu morza. Autorzy zaskakujących badań twierdzą, że mieszkańcy wzgórz są lepiej przystosowani do niskiego poziomu tlenu we krwi, co jest potencjalnie śmiertelnym skutkiem infekcji SARS-CoV-2. Naukowcy porównali przypadki COVID-19 wśród mieszkańców wysokich i niskich terenów Boliwii i Ekwadoru w Ameryce Południowej oraz Tybetu, górzystego regionu leżącego w granicach Chin. Osoby mieszkające na dużych wysokościach od zawsze wystawione na niski poziom tlenu lub niedotlenienie, biologicznie przystosowały się do tego dzięki ulepszonemu transportowi tlenu w tętnicach. Zmiany wyrażają się także w obniżonych poziomach enzymu ACE2 – który koronawirus wykorzystuje do zainfekowania komórek gospodarza – w płucach i innych tkankach. Ponadto naukowcy twierdzą, że czynniki środowiskowe, takie jak podwyższone promieniowanie UV w wyżej położonych rejonach, mogą działać jako „naturalny środek dezynfekujący”. Wyniki porównania liczby zachorowań na COVID-19 są bardzo znaczące. W Boliwii wśród mieszkańców wysokich terenów wskaźnik infekcji jest blisko trzykrotnie niższy, niż wśród mieszkańców nizin. W Ekwadorze – czterokrotnie niższy. A w Tybecie, mimo względnej bliskości Wuhan i powszechnego występowania koronawirusa, wskaźnik zakażeń „nie odpowiada światowym trendom”. Ekwador, Boliwia, Tybet Aby wybrać cele swoich badań, naukowcy przeanalizowali dane geograficzne dotyczące globalnej pandemii COVID-19, aby znaleźć populacje dotknięte epidemią, żyjące powyżej 3000 metrów nad poziomem morza. – Na poziomie morza, kiedy ludzie zostają zakażeni koronawirusem, a ich płuca ulegają zniszczeniu, to tak, jakby wspinali się na Mount Everest bez tlenu, w ciągu zaledwie kilku dni – mówi współautor badań Gustavo Zubieta-Calleja, dyrektor High of Bolivia Altitude Pulmonary and Pathology Institute. Ostatecznie wybór padł na Tybet, który szczyt zachorowań ma już za sobą. Boliwię, której jedna trzecia powierzchni rozciąga się na dużych wysokościach oraz Ekwador – kraj mocno dotknięty przez epidemię, gdzie blisko połowa ludności żyje na wysoko położonych obszarach. W Boliwii badacze porównali regiony La Paz na wysokościach od 2400 do 4000 metrów nad poziomem morza oraz Oruro – 3735 metrów nad poziomem morza, z regionami niższymi, głównie Santa Cruz, który leży nad rzeką Pirai. Zarejestrowano ogółem 54 przypadki koronawirusa znajdujące się na dużych wysokościach i 140 przypadków u osób mieszkających poniżej 2500 metrów (do 7 kwietnia). „Niski wskaźnik zakażeń w populacji żyjącej na dużych wysokościach w Boliwii jest niezwykły i wyraźnie nie odpowiada częstym wykładniczym wskaźnikom zakażeń zgłaszanym w wielu krajach” – stwierdził zespół w raporcie z badań. Rozbieżny bilans Obserwacje z Boliwii potwierdziły dane z Ekwadoru. Według stanu na 7 kwietnia czterokrotnie mniej przypadków COVID-19 miało miejsce wśród populacji zamieszkującej duże wysokości: 7 114 300 mieszkańców z zaledwie 722 przypadkami. W porównaniu do 2 943 przypadków w regionach przybrzeżnych, na 8 328 300 mieszkańców. Ta sama reguła zadziałał w Tybecie. Stolica regionu – Lhasa – znajduje się na wysokości ok. 3 500 m n.p.m., a odległość od Wuhan wynosi ponad 3 tys. km. Jednak Wuhan i Lhasa połączone są liniami kolejowymi i autobusowymi, co oznacza, że ruch osobowy, wymiana turystyczna i handlowa między oba miastami może być znaczna. Jednak w regionie odnotowano zaledwie 134 przypadki zakażenia koronawirusem, wszystkie określono jako łagodne. Żaden z pacjentów nie zmarł na skutek zakażenia. Naukowcy próbując tłumaczyć różnice między populacjami zamieszkującymi poszczególne wysokości, wskazują nie tylko na biologiczne przystosowanie do niższej zawartości tlenu w powietrzu. Mówią też o czynnikach środowiskowych takich jak drastyczne zmiany temperatury między nocą a dniem, suchość powietrza i wysoki poziom promieniowania ultrafioletowego (UV), które również mogą mieć znaczenie. Promieniowanie UV jest znane z tego, że może powodować zmiany w wiązaniach molekularnych DNA i RNA, dlatego promieniowanie UV na dużych wysokościach może działać jako „środek dezynfekujący”. Ponadto, ze względu na niższą gęstość powietrza i większą odległość między cząsteczkami na dużych wysokościach, rozmiar wirusa w powietrzu musi być mniejszy niż na poziomie morza – twierdzą autorzy badań. To również może odgrywać rolę w liczbie przypadków. Katarzyna Grzelak
Gorączka białego złota. Skarby Boliwii, które napędzają naszą elektronikę
W miarę jak rośnie popyt na potężne akumulatory litowe, Boliwia marzy o bogactwie, które może posiąść, wydobywając ten metal ze swojego ogromnego solniska. Nie wiadomo jednak, czy wielu Boliwijczyków na tym skorzysta.
Tekst: Robert Draper Zdjęcia: Cédric Gerbehaye Pewnej soboty w La Paz Álvaro García Linera, wiceprezydent Boliwii, wita mnie w przestronnym salonie przed swoim gabinetem wychodzącym na Plaza Murillo. Ten wytworny 56-letni polityk jest znany w swoim kraju jako gorący wyznawca idei Marksa, ale dziś prezentuje się w roli propagatora kapitalizmu. Sprawą, która go pochłania, jest lit. García Linera mówi o tym naturalnym bogactwie swojego kraju rzeczowo. Zapewnia mnie, że lit, niezbędny w naszym zasilanym akumulatorami świecie, jest także kluczem do przyszłości Boliwii. Przewiduje, że już za cztery lata stanie się motorem gospodarki, przynosząc korzyści wszystkim Boliwijczykom. – Wydobędzie ich z biedy, zagwarantuje stabilność w klasie średniej, rozwinie kompetencje kraju w dziedzinie nauki i technologii. Ale, o czym wiceprezydent wie, spojrzenie na lit jako ekonomiczne zbawienie Boliwii nie jest pełne, jeśli nie weźmie się pod uwagę jego źródła – Salar de Uyuni. Wydobycie zasobów zalegających pod tym solniskiem, mierzącym 10 tys. km2, jednym z najwspanialszych krajobrazów kraju, zmieni je, a być może nieodwracalnie zniszczy. Toteż García Linera mówi o nim uspokajająco, a nawet z nabożeństwem. – Byłeś na Salar de Uyuni? – pyta, przysuwając się do mnie bardzo blisko. Gdy odpowiadam, że wkrótce się tam wybieram, wiceprezydent odchyla się, pozostawiając zapach mentolu. Wygląda na to, że ogarnia go nostalgia. – Kiedy pojedziesz na Salar, wybierz się tam nocą – zaleca. – Rozłóż koc na środku. Puść jakąś muzykę – uśmiecha się z emfazą. – Pink Floyd. Puść Pink Floydów. I popatrz w niebo. Potem robi nieokreślony ruch ręką, dając do zrozumienia, że wtedy wszystko stanie się oczywiste. José Edmundo Arroyo, pracujący przy budowie litowego zakładu, kończy zmianę. Ta placówka, zatrudniająca głównie wykwalifikowanych pracowników z La Paz lub Potosí, przyniosła do tej pory niewielkie korzyści lokalnej ludności. Całodzienna jazda z najwyżej położonej stolicy świata do największego solniska świata stanowi samochodową wycieczkę po najbiedniejszym kraju Ameryki Południowej. Z centrum La Paz, bezustannie blokowanego przez samochody i demonstracje polityczne, droga pnie się w górę do El Alto, robotniczego bastionu Ajmarów, drugiego co do wielkości autochtonicznego ludu Boliwii, przybyłego z andyjskich płaskowyżów. Przez następnych siedem godzin trasa opada bezustannie – mijając górnicze miasto Oruro oraz wioski, w których kukły potencjalnych złodziei wiszą na drzewach jako ostrzeżenie. W końcu droga zaczyna biec płasko, na wysokości około 3650 m, przez puste na ogół tereny krzewiaste, ożywiane czasem przez lamy i ich mniejsze kuzynki wikunie. Późnym popołudniem horyzont rozjarza blade lśnienie solniska. Docieram do Salar tuż przed zachodem słońca. Przez jakąś milę jadę po jego gładkiej i twardej powierzchni, aż w końcu staje się jasne, że jestem na zupełnym odludziu. Wysiadając z SUV-a w dojmujący chłód, z żalem dochodzę do wniosku, że nie położę się na kocu pod gwiazdami, słuchając psychodelicznej muzyki Pink Floydów. Mimo to spektakl jest fantasmagoryczny – kilometry białego, bezwzględnie płaskiego terenu, podzielonego na z grubsza trapezoidalne kształty, niczym szachownica szalonego olbrzyma. Surowości krajobrazu dopełnia bezchmurne niebo i mahoniowe szczyty Andów w oddali. Motocykle i samochody z napędem na cztery koła mkną po bezdrożu, nie wiadomo dokąd. Tu i ówdzie samotne postaci krążą jakby w postapokaliptycznym osłupieniu, wpatrując się w to, co boliwijski wiceprezydent nazywa „nieskończoną połacią śnieżnej bieli”. Zbiorniki odparowujące wyryte w Salar de Uyuni tworzą kolorową mozaikę w pilotażowym zakładzie Llipi, który w 2013 r. zaczął produkować węglan litu. Obfitująca w lit solanka jest pompowana do zbiorników z głębokości 20 m. Docelowo zakład będzie miał aż 200 takich basenów. Gdzieś poza zasięgiem wzroku, na skraju nieskończoności, spychacze wycinają w Salarze zbiorniki odparowujące – długie i precyzyjne niczym sieć ogromnych basenów pływackich. Właśnie tak będą pracować – nikt nie potrafi określić kiedy dokładnie. Oto co wiemy: Po pierwsze, że pod tą największą solną równiną świata leżą jedne z największych złóż litu, być może 17 proc. łącznych zasobów planety. Po drugie, że w eksploatacji tych złóż rząd Boliwii – gdzie 40 proc. mieszkańców żyje w biedzie – widzi wyjście ze ślepego zaułka niedoli. I po trzecie, że to wyjście jest całkowicie niezbadane, a zarazem, dla Boliwijczyków – żyjących w kraju pełnym grabieży i oszustw – podejrzanie znajome. Dzisiejsza Boliwia nie może się wyzwolić z okowów przeszłości. Evo Morales, pierwszy ajmarski prezydent kraju, który objął urząd w 2006 r., w swoim ostatnim przemówieniu inauguracyjnym nazwał „500 lat, które przecierpieliśmy”, efektem hiszpańskiego kolonializmu – brutalnego zniewolenia i kulturowego wykluczania, które jednak dobiegły końca prawie dwa wieki temu. Później geografia i złe rządy udaremniły rozwój. W 1905 r. kraj utracił swoje pacyficzne wybrzeże po przegranej wojnie z Chile. Podczas gdy sąsiadujące z nią Brazylia i Argentyna stawały się powoli coraz zamożniejsze, Boliwia przeżywała dziesięciolecia wojskowych zamachów stanu i korupcji. Dwa główne tubylcze ludy kraju, Keczua i Ajmarowie, zostały zdegradowane przez rządzącą elitę o europejskim rodowodzie do stanu niższej kasty. Pracownik belgijskiej fabryki w Brukseli sprawdza akumulator litowo-jonowy, który będzie napędzał elektrycznego SUV-a Audi e-tron. Chłodzony cieczą akumulator składa się z odrębnych modułów wbudowanych w podłogę samochodu. Rosnąca sprzedaż pojazdów elektrycznych doprowadziła do znacznego wzrostu wydobycia litu. Gospodarcza historia Boliwii jest niekończącym się cyklem wzlotów i upadków. Choć to typowe dla krajów uzależnionych od zasobów naturalnych, niektóre państwa południowoamerykańskie, na przykład Chile, potrafią panować nad takimi fluktuacjami. Natomiast boliwijski rząd często zrzekał się swych praw do minerałów na rzecz zagranicznych firm w imię szybkich, ale chwilowych zysków. Jak powiedział mi wiceprezydent: – W całej naszej historii nie wypracowaliśmy kultury, która łączyłaby surowce ze strategicznym myśleniem. To stworzyło kraj obfitujący w zasoby naturalne, ale bardzo ubogi. Pośród państw latynoamerykańskich Boliwia pozostaje dziwnie mglista. Jej historia nie jest symboliczna ani wybuchowa. Epizodyczną rolę, którą ten kraj odegrał w filmie Butch Cassidy i Sundance Kid, można postrzegać jako metaforę jego półanonimowości. W tym klasycznym dzisiaj obrazie jest to senne schronienie dwóch amerykańskich rabusiów. Lecz w Boliwii ci wyidealizowani przez Hollywood banici symbolizują coś znacznie mniej romantycznego, a mianowicie bezwzględne skubanie jej zasobów przez gringo ze znacznie bogatszych krajów. Podziurawiony kulami pociąg, na który ponoć napadła ta para, jest główną atrakcją w Pulacayo – ruchliwym niegdyś, ale dziś wymarłym miasteczku górniczym. W roku 1959 rząd zamknął kopalnie Pulacayo, wyrzucając górników z pracy. Oczekiwano, że upadek miasteczka przypieczętuje los Uyuni, górniczego centrum dystrybucyjnego oddalonego o 20 km. Ale w latach 80. Juan Quesada Valda, przedsiębiorca turystyczny z La Paz, szukając atrakcji mogącej rywalizować z jeziorem Titicaca, zwrócił uwagę na Salar. Do tego czasu solnisko było dla Boliwijczyków zwykłą anomalią geograficzną. Według miejscowego mitu Salar powstał z mleka i słonych łez Tunupy, bogini wznoszącego się nad nim wulkanu, która płakała po porwaniu swoich dwóch córek. Lecz choć Tunupa i inne okoliczne góry są czczone w rodzimej tradycji, „Salar nigdy nie miał kulturowego znaczenia”, jak powiedział Patricio Mendoza, burmistrz Uyuni. Żołnierz trzyma straż na posterunku obserwacyjnym przy wjeździe do pilotażowego zakładu litowego. Droga z lewej prowadzi do placówki. Przed wjazdem na jej teren wszyscy kierowcy muszą się zatrzymać i wypełnić stosowne formularze. – Ludzie obawiali się, że gdy tam pójdą, mogą zabłądzić i umrzeć z pragnienia albo ich lamy uszkodzą sobie kopyta na słonej powierzchni. Gdy Quesada zobaczył Salar, doznał olśnienia. – Jeziora możesz znaleźć wszędzie – mówi jego córka Lucia. – Ale takiej solnej równiny nie zobaczysz w żadnym innym miejscu na świecie. Zrozumiał, że może sprzedać to miejsce. Quesada, architekt z wykształcenia, w wiosce Colchani na wschodnim skraju Salar wzniósł pierwszy z kilku hoteli zbudowanych prawie w całości z bloków soli. I tak zaczęli napływać tu cudzoziemcy pragnący rozkoszować się wielką jasną pustynią. W końcu miano na niej organizować wesela, kursy jogi i wyścigi samochodowe. Dziś solne hotele są bezustannie pełne, a Uyuni stało się trochę obskurnym, pełnym pizzerii wczasowiskiem licznie odwiedzanym przez dwudziestoparoletnich wędrowców z plecakami. – Jakieś 90 proc. naszej gospodarki stanowi turystyka – powiedział Mendoza. Co oznacza, że w długiej, ponurej historii ekonomicznych rozczarowań Boliwii Salar stanowi szczęśliwy, choć skromny wyjątek. Ale teraz nadchodzi przyszłość tego kraju w postaci litu. Znaczenie złota we wcześniejszych epokach oraz ropy naftowej w minionym stuleciu, w nadchodzących latach może przyćmić lit. Używany od dawna w medycynie do leczenia zaburzeń dwubiegunowych – a także do produkcji artykułów tak różnych jak ceramika i broń jądrowa – stał się niezbędnym składnikiem akumulatorów w komputerach, telefonach komórkowych i innych urządzeniach elektrycznych. Roczne zużycie litu na rynku globalnym wynosiło w roku 2017 ok. 40 tys. ton i wzrastało o mniej więcej 10 proc. rocznie od 2015. Tymczasem pomiędzy rokiem 2015 a ostatnim cena litu uległa niemal potrojeniu – co wyraźnie odzwierciedla tempo wzrostu popytu. Ten trend będzie prawdopodobnie ulegał intensyfikacji w miarę zyskiwania popularności przez samochody elektryczne. Bateria akumulatorów w jednej z wersji auta Tesla S zawiera około 63 kg związków litu, czyli równowartość tego, co mieści się w 10 tys. telefonów komórkowych, jak twierdzi Goldman Sachs. Ten bank inwestycyjny szacuje, że wzrost sprzedaży pojazdów elektrycznych o jeden punkt procentowy w skali rynku wszystkich pojazdów zwiększa popyt na lit o 70 tys. ton rocznie. Zważywszy, że Francja i Wielka Brytania już teraz zapowiedziały, że do roku 2040 zakażą sprzedaży samochodów napędzanych benzyną lub ropą, wydaje się oczywiste, że kraj obfitujący w lit nie musi obawiać się biedy. W zakładzie pilotażowym robotnik sprawdza, czy węglan litu jest wystarczająco suchy. To ostatni etap przed zapakowaniem do worków. Ten państwowy zakład zatrudnia ok. 250 pracowników, którzy mieszkają w sąsiednich prefabrykowanych domach. Setki kolejnych pracuje na rzecz zakładu. Choć ośrodki wydobycia litu działają na każdym kontynencie z wyjątkiem Antarktydy, nawet trzy czwarte znanych zasobów tego pierwiastka znajduje się na mierzącym 1700 km płaskowyżu Altiplano w Andach. Złoża soli, skoncentrowane w Chile, Argentynie i Boliwii, stanowią tzw. trójkąt litowy. Od lat 80. XX w. Chile produkuje lit z solanki, a jego Salar de Atacama jest obecnie głównym źródłem tego pierwiastka w Ameryce Łacińskiej. Rząd Chile bardzo przyjaźnie traktuje zagranicznych inwestorów. Jego sektor górniczy – największy na świecie eksporter miedzi – ma ogromne doświadczenie. Pod koniec lat 90. także Argentyna zaczęła pozyskiwać lit z solanki, eksploatując swój Salar del Hombre Muerto. Boliwijskie rezerwy litu odpowiadają tym, którymi dysponuje Salar de Atacama, ale do niedawna ich potencjał pozostawał niewykorzystany. – W Argentynie i Chile zawsze funkcjonowało partnerstwo publiczno-prywatne – stwierdził Ballivian, który w latach 80. jako jeden z pierwszych geologów badał litowy potencjał Salar. – Tutaj rząd nie chce akceptować prywatnych inwestycji. Stosunek do kapitalizmu jest wrogi. Wybór Moralesa miał ogromne znaczenie symboliczne dla ludu Ajmarów. Lecz retoryka i działania nowego prezydenta zaczęły odstraszać kapitał zagraniczny. Morales szybko przystąpił do nacjonalizacji branży naftowej i podjął kroki zmierzające do upaństwowienia niektórych przedsiębiorstw górniczych. W 2008 r. Morales i García Linera skierowali uwagę na zasoby litu Salar de Uyuni, podobnie jak to czyniły poprzednie administracje. – Inne rządy nigdy nie produkowały litu – powiedział García Linera. – Chciały tylko odtwarzać schemat kolonialnej gospodarki wydobywczej. Boliwijski naród tego nie akceptuje, więc my zaczęliśmy od zera. Zasada działania nowego rządu od początku brzmiała 100% Estatal!, co oznacza pełną kontrolę boliwijskiego państwa. – Postanowiliśmy – oświadczył García Linera – że to my, Boliwijczycy, będziemy zajmować Salar, wymyślimy własną metodę wydobycia litu, a potem będziemy współpracować z zagranicznymi firmami, które potrafią wprowadzić nas na globalny rynek. Flagi pozostawione przez turystów z całego świata łopoczą na wietrze nad równiną Salar. Surowe piękno tego odległego regionu przyciąga tłumy przybyszów odwiedzających Boliwię. Turystyka stała się podstawą gospodarki pobliskich miasteczek takich jak Colchani i Uyuni. Slogan 100% Estatal! miał dodatkowe znaczenie, kiedy wygłaszał go ajmarski prezydent. Tak się składa, że okolice Salar zamieszkują głównie Ajmarowie. Oznajmiając, że solna równina stanie się centrum boliwijskiej rewolucji gospodarczej, prezydent sygnalizował, że miejsca pracy i wybawienie z trudności staną się wreszcie udziałem rdzennych mieszkańców kraju. García Linera buńczucznie zapowiadał, że boliwijski lit będzie „paliwem, które nakarmi świat”. Przysięgał, że do roku 2030 gospodarka jego kraju będzie dorównywała argentyńskiej i chilijskiej. Morales śmiało przewidywał, że Boliwia będzie produkować akumulatory litowe do roku 2010, a samochody elektryczne do 2015. Te kalkulacje miały się okazać mocno przesadzone. Morales i García Linera przekonali się, że wydobycie litu jest procesem kosztownym i skomplikowanym, wymagającym znaczących nakładów kapitałowych, a także zaawansowania technologicznego. Samotne dążenie do celu nigdy nie było opcją dla kraju rozwijającego się, takiego jak Boliwia. A przyciągnięcie zagranicznej firmy, która dobrowolnie scedowałaby kontrolę na państwo, byłoby trudne dla każdego kraju, a już zwłaszcza skłonnego do nacjonalizacji. – Z pewnością rozumiesz, że większość przedsiębiorstw bardzo by chciała eksploatować Salar – powiedział z naciskiem García Linera. – My mówimy „nie”. Salar musi być w pełni kontrolowany przez boliwijskich techników. I to wytworzyło pewne napięcia. Ufając, że mimo wszystko obfitość zasobów Salar de Uyuni pozwoli przezwyciężyć wszelkie trudności, administracja Moralesa oświadczyła, że Boliwia skorzysta z pomocy zagranicznego partnera i rozpocznie produkcję litu na skalę przemysłową do roku 2013. Ta zapowiedź też okazała się przedwczesna. Spółki amerykańskie wycofały się. To samo zrobiła firma koreańska. Dopiero w kwietniu 2018 r. Boliwia znalazła wspólnika – niemiecką firmę ACI Systems Alemania, która ponoć zainwestuje 1,3 mld dol. w zamian za 49 proc. udziałów w przedsięwzięciu. Najtrudniejsza przeszkoda dla Boliwii ma charakter obiektywny. Aby wyprodukować z solanki lit klasy akumulatorowej, należy oddzielić chlorek sodu, chlorek potasu i chlorek magnezu. Szczególnie kosztowne jest usunięcie tego ostatniego związku. Na Salar spada więcej deszczu niż na jego niżej położone odpowiedniki w Argentynie i Chile, co spowalnia proces odparowywania. Ponadto boliwijskie złoża litu zawierają więcej magnezu. – Podczas gdy stosunek magnezu do litu w Chile wynosi 5 do 1, w Uyuni jest to 21 do 1 – powiedział mi boliwijski chemik Miguel Parra. – To cztery razy większe stężenie, więc im jest znacznie łatwiej. Dla nas oddzielenie magnezu od litu jest największym wyzwaniem. Trzy pokolenia rodziny Copa mieszkają w czterech jednoizbowych budynkach w Chiltaico w pobliżu północnego krańca Salar. Podobnie jak wielu Ajmarów z tego regionu rodzina zarabia na życie, zbierając sól z niewielkiej działki. Często pracują po 12 godz. na dobę, znosząc upalne słońce i rześki wiatr. Parrę poznałem w Llipi, boliwijskim zakładzie pilotażowym położonym na dawnym pastwisku lam, na końcu drogi gruntowej. Został tam dyrektorem operacyjnym krótko po utworzeniu placówki w listopadzie 2008 r. Porywiste wiatry i obfite opady przez lata opóźniały prace, zanim w końcu inżynierom udało się zbudować 16-kilometrową groblę z drogą łączącą zakład z miejscem, gdzie wydobywa się lit. Poza maleńkim zakładem pilotażowym wytwarzającym akumulatory w górniczym mieście Potosí warta wiele milionów dolarów instalacja Llipi jest jedynym, czym rząd Moralesa może się pochwalić po dziesięcioletniej pogoni za litowym bogactwem. Niewielki państwowy kompleks zatrudnia wyłącznie boliwijską załogę, liczącą ok. 250 osób. Większość jej członków nie pochodzi z pobliskich wiosek Ajmarów, tylko z La Paz lub Potosí. Mieszkają w prefabrykowanych domach obok zakładu. Victor Ugarte, dyrektor ds. kontroli jakości, oprowadził mnie po ogrodzonym i strzeżonym terenie. Cała wycieczka zajęła tylko kilka minut. Proces rozpoczyna się od przewiercenia twardej powierzchni i dotarcia do solanki, która następnie jest pompowana do zbiorników odparowujących. Tam ulega zagęszczeniu i dodaje się do niej chemikalia powodujące krystalizację siarczanu litu. Potem cysterny wiozą po grobli rozpuszczony siarczan litu, który trafia na najwyższe piętro trzykondygnacyjnego zakładu. Tam płyn jest mieszany z wapnem przywiezionym z Potosí. – To najtrudniejsza część. W ten sposób pozbywamy się magnezu, by osiągnąć wymagany poziom czystości – powiedział mi Ugarte. Kiedy związki magnezu, w postaci szarej pasty, zostają usunięte, pozostały płyn trafia na drugą kondygnację, gdzie odfiltrowuje się siarczan wapnia. Do schłodzonego płynu dodawane są związki chemiczne w celu wytworzenia węglanu litu, który następnie jest suszony przez dwie godziny i pakowany do białych worków z napisem Carbonato de Litio. Jakieś 20 proc. tego produktu trafia do oddalonej o 300 km pilotażowej fabryki akumulatorów w Potosí. Reszta jest sprzedawana różnym firmom. – Zaczęliśmy od wytwarzania ok. dwóch ton miesięcznie – powiedział mi Ugarte podczas mojej wizyty. – Teraz jest to pięć ton. (Od tamtej pory, jak twierdzą władze zakładu, produkcja osiągnęła 30 ton miesięcznie). Zapytałem dyrektora kontroli jakości, jaki jest ostateczny cel produkcyjny zakładu Llipi. – Poziom przemysłowy wyniesie 15 tys. ton rocznie – odparł. Próbowałem sobie wyobrazić, w jaki sposób ta mała placówka zdoła się rozwinąć tak, by osiągnąć te ambitne założenia, zachowując 99,5 proc. czystości, co jest przemysłowym standardem dla litu do produkcji akumulatorów. Kiedy patrzy się dookoła, przychodzą do głowy inne pytania. Na przykład: Co Boliwia ma zamiar zrobić z imponującymi kopcami magnezowych odpadów? Rząd twierdzi, że chlorek magnezu może służyć do odladzania dróg, ale trzeba być naiwnym, żeby uwierzyć, że taka ilość może zostać wykorzystana w tym celu. Skoro już o tym mowa – wapno jest najbardziej opłacalnym środkiem do oddzielania magnezu od litu. Boliwijski rząd twierdzi, że dysponuje unikalną metodą przetwarzania, która w jakiś sposób ogranicza ilość wapiennych odpadów. Ale możemy się tylko domyślać, do jakiego stopnia. W czasach prehistorycznych, gdy Salar była jeziorem, Incahuasi („Dom Inków” w języku keczua) stanowiło wyspę. Tę pozostałość wulkanu pokrywają kaktusy, niektóre osiągające 12 m wysokości, oraz skamieniałe glony. Wydobycie litu spod solnej równiny zmieni ten spektakularny krajobraz. – Oddziaływanie na środowisko w Chile i Argentynie jest znikome, lecz nie da się tego ekstrapolować, gdyż zawartość magnezu w boliwijskim licie jest bardzo wysoka. Wiemy tylko tyle, że wapno będzie stosowane w większych ilościach oraz że argentyńskie i chilijskie przepisy związane z litem są surowsze niż w Boliwii – powiedział mi geolog Juan Benavides. – Jesteśmy bardzo dumni z działań prewencyjnych, jakie podjęliśmy, żeby ograniczyć wszelkie szkody – oświadczył García Linera. – Prawdę mówiąc, one wiele nas kosztują. A jednak niemal nie sposób ocenić, jak przemysłowa skala litowego zakładu zmieni Salar de Uyuni. Jedną z największych obaw jest to, ile wody będzie potrzeba do wydostania litu. Na tę solną równinę wpływają dwie rzeki, Río Colorado i Río Grande de Lípez. Pierwsza jest na tyle wąska, że można ją uznać za strumień, druga na tyle płytka, że można przez nią przejść. Obie są kluczowe dla miejscowych plantatorów komosy ryżowej, której Boliwia jest drugim producentem po Peru. Choć boliwijski rząd upiera się, że 90 proc. zużywanej wody będzie pochodzić z solanki, a nie podziemnych warstw wodonośnych, część ekspertów nie wierzy, że zasoby wód gruntowych pozostaną nienaruszone. – Woda będzie głównym niezbędnym zasobem – powiedział Ballivian. – Będą jej potrzebować w ogromnych ilościach, większych niż jakakolwiek kopalnia w Boliwii. I wreszcie jest sama powierzchnia Salaru, wciąż na ogół nienaruszona. Choć przybywający tu ludzie podziwiają jej na pozór nieskończoną surowość, to stanowi też teren lęgowy flamingów chilijskich. – Nasz zakład leży daleko od tych rezerwatów – powiedział García Linera i zaraz dodał: – To obrazuje nasze oddanie dla środowiska. Dziś powierzchnię solniska znaczy kilkadziesiąt zbiorników odparowujących. Niektóre są dłuższe niż 10 boisk piłkarskich. Leżą z dala od miejsc, w których turysta mógłby w gwiaździsty wieczór biwakować na kocu. Ale te mało znane zagłębienia mają stanowić jedynie ułamek planowanej przez Boliwię rocznej eksploatacji Salar. Co więcej, jak uświadomił mi wiceminister energii Luís Alberto Echazú Alvarado: – Widzimy to jako projekt długofalowy. Trzeba więc będzie mieszać ubogą i bogatą solankę, żeby wykorzystać cały Salar. – Zatem rząd będzie też wiercił w innych częściach równiny. – Zgadza się – powiedział Echazú. Gdy odwiedzałem miasteczka przylegające do Salar de Uyuni – Colchani, Tahua, Chiltaico, Llica – widywałem czasem na murach wyrazy poparcia dla Moralesa: Evo Sí! Ale mieszkańcy pytani o litowy pomysł prezydenta odpowiadali z wyraźnym sceptycyzmem, czasem podszytym niepokojem. Wielu Ajmarów z tego regionu pracuje jako saleros – zbierają sól ze zbiorników odparowujących i sprzedają ją zakładom przetwórczym. Hugo Flores, taki właśnie solny farmer, powiedział mi, siedząc obok swej na wpół przeżartej przez rdzę furgonetki: – Nie dostaliśmy żadnej informacji od rządu. My nawet nie wiemy, czym jest lit. Jakie daje korzyści i jakie przynosi skutki. Cipriana Callpa Diaz, radna z Tahua, wyraziła to dosadniej: – Nikt z tego miasta nie pracuje przy projekcie litowym. A myśleliśmy, że będzie praca dla ludzi, z dobrymi zarobkami. To bardzo rozczarowujące. Miguel Parra, dyrektor zakładu Llipi, wzruszył bezradnie ramionami, gdy mu to przekazałem. Przyznał, że przy przeróbce litu mało jest miejsc pracy dla niewykwalifikowanych robotników. – Radzimy dzieciom, żeby wyjeżdżały na uniwersytety i wracały z dyplomami – powiedział. Być może najostrzej wyraził swoje niezadowolenie Ricardo Aguirre Ticona, przewodniczący rady Llica – stolicy prowincji Daniel Campos, w której leży prawie cały Salar. – Sądzimy, że kiedy ten zakład ruszy pełną parą, będzie biznesem wartym wiele milionów dolarów – powiedział pewnego popołudnia w swoim zagraconym biurze. – Mamy tylko wątpliwości, czy coś z tego trafi do nas. A jako pierwsi powinni skorzystać ci, u których odbywa się ta produkcja (…). I nie chodzi tylko o korzyści finansowe. Powinni tu utworzyć wydział chemii albo ufundować stypendia, żeby zapewnić przyszłość młodym ludziom. Domagamy się tego od trzech lat. Teraz prosimy o audiencję u prezydenta. Nie było go tutaj od dawna. Swoje następne słowa Aguirre ważył starannie: – Boliwijska ludność jest cierpliwa – stwierdził. – Ale jeśli to będzie konieczne, postara się, żeby ją usłyszano. W Boliwii takie stwierdzenie nie wymaga wyjaśnień. W 1946 r. ludność uznała, że nie ma już cierpliwości do prezydenta Gualberto Villarroela, który zapoczątkował reformy prawa pracy, lecz gdy górnicy zgłosili kolejne żądania, zastosował represje. Rozgniewani Boliwijczycy zaatakowali pałac Villarroeli i zabili go. Jego ciało powiesili na latarni na Plaza Murillo przylegającym do pałacu, w którym spotkałem się z wiceprezydentem. Myślałem o tym mrocznym przypomnieniu, kiedy opuściłem Llica i ponownie jechałem przez bezbarwne marzenie Salar, iluzję prostoty, która może trwać wiecznie, ale tak naprawdę trwać nie będzie.
Boliwia: Podróż polityczna Artura Domosławskiego
Spektakularne widoki są tu tylko scenografia dla społecznych dramatów. Z podróży po Boliwii warto wynieść coć więcej niż estetyczne wrażenia
Kilka lat temu na głównym rynku w Santa Cruz – stolicy tropikalnego regionu Boliwii – wisiał gigantycznych rozmiarów plakat: wizerunek Karola Darwina, a obok malowidło w komiksowym stylu, przedstawiające cykl prostowania się małpy. Najpierw małpa w kucki, potem w postawie coraz bardziej wyprostowanej, a na samym końcu, już całkiem wyprostowany pierwszy w historii Boliwii prezydent o indiańskich korzeniach – Evo Morales. Plakat zapraszał na spektakl w teatrze. Tytuł: Evo Locion, odwołujący się do skojarzeń imienia Evo z teorią ewolucji Darwina. W czasie przedstawienia, które okazało się rodzajem kabaretu, biali aktorzy drwili z obyczajów, obrzędów, kultury autochtonów. Przedrzeźniali sposób, w jaki podbici piec wieków temu autochtoni mówią po hiszpańsku. Próbka dowcipu: Na scenie dzwoni telefon, konferansjer podnosi słuchawkę. Z zaświatów telefonuje Karol Darwin. „Czy do Boliwii dotarła ewolucja?” – pyta. „Tak, tak, mamy, Evo-lucje, bo mamy prezydenta o imieniu Evo”. „A z jakiej epoki jest ten Evo?” – dopytuje Darwin. „Z epoki kamienia” – odpowiada konferansjer. Widownia ryczy ze śmiechu. Santa Cruz to ponadmilionowe miasto i zarazem nazwa prowincji we wschodniej Boliwii, która ma złoża gazu i ropy, plantacje soi, wielkie hodowle bydła. To najbogatszy region najbiedniejszego kraju na kontynencie. Większość tutaj to biali – inaczej niż w Andach i na płaskowyżu wokół stolicy La Paz i miast Oruro, Potosí, Cochabamba, gdzie większość to autochtoni z ludów Keczua i Ajmara. Santa Cruz i La Paz są jak dwie planety, inny jest klimat, inny wygląd ludzi, ulicy, inny zapach powietrza. Biali z Santa Cruz chcą się oderwać od Boliwii, od kiedy istnieje ten kraj. Separatyzm odżył i nabrał wigoru, kiedy w 2006 r. władze objął indiański trybun Evo Morales. Biali potomkowie Hiszpanów i osadników innych nacji, wielu z RPA, Rodezji i Namibii, zaproszonych tu w latach 70. w ramach rasistowskiego projektu „wybielania” rasy, domagają się autonomii regionu. Po cichu mówią o odłączeniu się od indiańskiej reszty kraju. Twierdza, ze nie maja „z nimi” – to znaczy: autochtonami – nic wspólnego. „Jesteśmy inni, mamy inny styl życia”. Tak samo mówią biali rasiści z południa USA w filmie Alana Parkera Missisipi w ogniu. Bez historycznego i politycznego tła podróżnik w Santa Cruz jest głuchy i ślepy. Poczuje temperaturę i wilgoć tropiku, zauważy, że dużo więcej tu białych niż w Andach i na płaskowyżu, pojedzie zobaczyć prekolumbijskie ruiny w wiosce Samaipata, jezuickie misje jak w przejmującym filmie Rolanda Jofié’a Misja, Park Narodowy Amboro. Czy zastanowi go jednak, ze na ścianach setek domów, na niektórych ulicach dosłownie na wszystkich budynkach wymalowano hasło FSB wróci? I co to „FSB” w ogóle znaczy? FSB ma coś wspólnego z plakatem na głównym placu i rasistowskimi dowcipami w kabarecie. FSB to Socjalistyczna Falanga Boliwijska, lokalny ruch faszystowski z lat 50. To jakby na południu USA napisać, że Ku-Klux-Klan wróci. Nieprzypadkowo po raz kolejny przychodzą na myśl skojarzenia z rasistami z południa USA. Trzy lata temu separatyści próbowali w hotelu Las Americas dokonać zamachu na Evo Moralesa. Spisek w porę wykryto. Z bagażem tych wiadomości inaczej odbiera się uprzejme uśmiechy i gościnność białych gospodarzy Santa Cruz, inaczej popija się drinki, inaczej czyta lokalne newsy i ogląda miejscowe zabytki. Felipe Quispe, lat 71, legendarny dowódca partyzantki i dawny lider ruchu indiańskiego, przyjeżdża na rozmowę na placu Avaroa w centrum La Paz z wioski położonej kilkadziesiąt kilometrów od stolicy. Czarne sombrero i skórzana kurtka czynią jego wygląd nieco demonicznym. Towarzysze mówią o nim El Mallku – „książę”. Rzeczywiście, zachowuje się z książęcą dumą. Kiedyś wspólnie z Evo Moralesem, kiedy ten był zwykłym działaczem związkowym, walczyli o wspólna sprawę, choć to Quispego tłumy kochały bardziej. Żarliwiej przemawiał, miał charyzmę, Evo wypadał przy nim blado. Jednak rozgrywkę o władze Quispe przegrał i teraz mówi, że Evo zdradził; że sprzymierzył się z białymi, nie wyrzucił zachodnich koncernów, a przecież ziemia w Boliwii i jej bogactwa należą do Indian. Niektórzy mówią o nim, ze to rasista à rebours. – To kłamstwa, nie jestem rasistą – El Mallku mówi spokojnie, pewny swego. – W Boliwii panuje kult białej skóry. Oficer policji jest biały, szeregowy policjant to Indianin. Szef firmy biały – pracownik Indianin. Indianin prowadzi auto, którym wiezie białego pana, nigdy odwrotnie. Biali popełnili tu najgorsze zbrodnie i dalej rządzą, choć są mniejszością. Nic się za rządów Evo Moralesa nie zmieniło. Gdzie widzi zatem miejsce białych? Czy chciałby ich wygnać z Boliwii, jak mu zarzucają? Nic podobnego, to byłoby nieludzkie i samobójcze. Niech tylko biali pracują tak samo jak Indianie, na tym polega równość. Nowe pokolenie to zmieni. Felipe Quispe jest dzisiaj na marginesie, mało kto wierzy w jego polityczne zmartwychwstanie. Ale poglądy i nurt, który reprezentuje, mogą dojść do głosu i do władzy. Zwłaszcza ze biały świat, na czele z Ameryka, domaga się od autochtonicznych Boliwijczyków wykorzenienia czegoś, co stanowi rdzeń tożsamości, godności, wierzeń i stylu życia. To cos ma małe liście i kolor zielony. To cos to koka. Koka jest w Boliwii legalna i w punktach skupu plantatorzy, zwani tu cocaleros, sprzedają jej liście. Koki nie należy mylić z kokaina, co zdarza się cudzoziemcom. Jej liście służą do zabijania głodu, zmęczenia, choroby wysokościowej w Andach. Żują je dorośli i dzieci. Pije się napar z jej liści, produkuje słodycze, kosmetyki. Koki używa się również w obrządkach religijnych – tak tutaj było od stuleci. Dlatego walkę z jej uprawianiem autochtoni odbierają jako jeszcze jedna represje białych najeźdźców i ich potomków. Ostatnio Boliwia przegrała batalię o międzynarodową legalizacje koki (znowu: nie mylić z kokaina!), Waszyngton powiedział – nie. W odpowiedzi na to Boliwia wypowiedziała konwencję ONZ o narkotykach. To właśnie cocaleros byli wiodącą siłą ruchu protestu, który wyniósł do władzy pierwszego prezydenta autochtona. Poprzednie rządy białych ludzi z klasy wielkich właścicieli i przedsiębiorców prowadziły z cocaleros wojnę, niszczyły ich uprawy, a policja, wojsko i agenci amerykańskiej agencji antynarkotykowej DEA strzelali do przywódców cocaleros. Bastionem cocaleros jest region Chapare, niemal wszyscy żyją tam z upraw koki. Do nizinnego, tropikalnego Chapare jedzie się z andyjskiej Cochabamby ponad trzy godziny samochodem. Górską drogę rozmywają ulewy, po drodze zalicza się kilka szoków klimatycznych: od temperatur bliskich zeru do tropikalnej wilgoci i 40 stopni w cieniu. Z drogi nie widać pól koki, trzeba wjechać nieco w dżunglę. Widać za to dobrze budynki z napisami: Mercado legal de coca, czyli „Legalny skup koki”. W środku kobiety ważą worki liści koki, kierownik skupu zapisuje wszystko w zeszycie. 20-kilogramowy worek może kosztować nawet 2100 boliwianos, czyli 300 dol. Lider cocaleros z wioski Chimore, Fausto Taca, pokazuje, gdzie niedaleko stąd własną plantację koki miał sam Evo Morales, zanim został prezydentem kraju. Opowiada: – Za poprzednich rządów miejscowi żyli w strachu. Wojsko i amerykańska agencja DEA najeżdżali wioski, wdzierali się do domów, niszczyli, bili, gwałcili i okradali ludzi z gotówki – wszystko pod pretekstem walki z narkobiznesem. Nasi ludzie znikali, a ich zwłoki wyrzucały po pewnym czasie okoliczne rzeki. Za rządów Evo wiele się zmieniło, policja nas szanuje, nie ma już przemocy. Evo Morales wygnał z Boliwii agencję antynarkotykową i Amerykanie oskarżają go teraz o sprzyjanie narkotykowym mafiom. Nikt tego otwarcie nie przyzna, w każdym razie nie pod nazwiskiem, ale tajemnicą poliszynela jest to, że część cocaleros rzeczywiście współpracuje z narkobiznesem, a policja ich kryje. W punktach skupu worki z koką kupuje, kto chce. Kupcami są często producenci narkotyków – wielcy i domorośli. Wynalazki techniki sprawiają, że teraz nawet w domu można sobie wyprodukować kokainę: najpierw robi się pastę, mieszając i ubijając liście z benzyną, a potem przy pomocy mikrofalówki uzyskuje się z pasty czyściutki narkotyk. Autochtoni i ich polityczni przedstawicieli chętnie widzieliby legalizację narkotyków, a mimo to temat ten w publicznych dyskusjach w Boliwii nie istnieje, rządzący boją się go jak ognia. Nie chcą, żeby etykietka „narkopaństwa”, jaką przyklejają Boliwii Amerykanie, szkodziła interesom kraju i ich liderowi. Na płaskowyżu (Altiplano), patrząc na spektakularne księżycowe pejzaże wokół Potosi i Oruro, łatwo zapomnieć o historii, jaka tu się wydarzyła, i dramatach, które rozgrywają się dziś. W promieniu kilkuset kilometrów biali konkwistadorzy polowali tu na niewolników. Łupili wioski, potem je palili, a ludzi skuwali łańcuchami i gnali pod ziemię, do kopalni srebra. Odmowę zejścia pod ziemię karano egzekucją. Mężczyźni, kobiety i dzieci schodzili po drabinach do szybów, nieraz na głębokość kilkuset metrów. Najpierw znosili ciężkie belki, którymi wspierali stropy i ściany (mimo to w tunelach i szybach zasypało tysiące ludzi). Potem czołgając się i pełzając, napełniali wiadra grudkami rudy. Z szybu kopalni nie można było wyjść na światło dnia bez wyznaczonej ilości surowca. Tych, którzy próbowali to czynić, strażnicy strącali ponownie w otchłań. Niewolnicy buntowali się, a broń robili pod ziemią z kości zmarłych towarzyszy nieszczęścia. Hiszpański teolog Juan Ginés de Sepúlveda uzasadniał w tamtych czasach, że Indianie zasługują na takie traktowanie ponieważ przez swoje grzechy i bałwochwalstwo obrażają naszego Pana. Głosił, że nie są istotami ludzkimi. Przez trzy stulecia w kopalniach Potosí i okolic wydobyto mniej więcej 40 tys. ton srebra. Kosztowało to życie ośmiu milionów autochtonów. Dzisiaj górnicy z Altiplano pracują na zmiany, ale ich los nadal jest nie do pozazdroszczenia. Schodzą nawet 500 m pod ziemię, przeciskają się na czworakach tunelami wysokimi niekiedy na ledwie 80 cm. Godzinami pracują na leżąco, wdychając pył, w duchocie i temperaturze sięgającej raz 40 stopni, a innym razem spadającej poniżej zera (to efekt prądów powietrza, które hulają po kilkunastu poziomach podziemnych labiryntów). Katorga. Często dochodzi do podziemnych katastrof, a ich powodem są eksplozje gazu. Miesięcznie zarabiają 50 dol., czasem trochę więcej. Niektórzy to nastolatki, którym władze kopalnianej spółdzielni nie potrafią odmówić pracy. Zazwyczaj to dzieci z rodzin żyjących na granicy głodu, których ojca zasypało w kopalni. Są jedyną nadzieją matki i młodszego rodzeństwa: jak nie przyniosą pensji, nie będzie co jeść. Młodsze rodzeństwo żebrze na ulicach Oruro, Potosí i innych andyjskich miast i miasteczek. Wielu wpada w nałogi – narkotyki, alkohol. Uciekają z domów, prostytuują się, organizują w gangi. Indiański prezydent przywrócił większości Boliwijczyków godność i poczucie, że są u siebie, w swoim kraju, ale edukacja, służba zdrowia i opieka społeczna nadal są w opłakanym stanie. Dlatego ludzie, którym chce się robić coś dla wspólnoty, szukają sponsorów na kontynencie dawnych konkwistadorów – w organizacjach pozarządowych i funduszach Unii Europejskiej. W Oruro emerytowani nauczyciele założyli dwie szkoły-domy dzięki wsparciu fundacji z Francji i Szwajcarii. Zgarniają z ulicy rozbitków, oferują im naukę, opiekę, a także wyżywienie przez piec dni w tygodniu. Sporo młodych ludzi udało im się w ten sposób uratować. Nad Boliwią unosi się mit Che Guevary. Sławny Argentyńczyk, rewolucjonista, właśnie w tym kraju stoczył ostatnia partyzancka batalie o sprawiedliwszy świat. Tutaj, 45 lat temu, rozstrzelano go bez sądu. W wielu miejscach można kupić związane z Che Guevarą gadżety, zobaczyć graffiti i reklamy. Jego postać zamieniła się w źródło biznesu, także turystycznego. Rząd Evo Moralesa, dla którego walka Che była inspiracja, promuje trasę turystyczną La ruta del Che, śladami ostatnich potyczek partyzanckiego oddziału, jednak infrastruktura dla odbycia takiej podróży wciąż jest kiepska. W wiosce La Higuera, gdzie rozstrzelano Guevarę, starzy ludzie opowiadają za parę groszy o obławie na partyzantów, ich pojmaniu, egzekucji. I o tym, jak odrzucany niegdyś przez biedotę – czyli tych, w imieniu których walczył – Guevara zamienił się w religijna ikonę „Chrystusa z karabinem na ramieniu”. Niektórzy modlą się do niego, proszą o łaski. Señora Irma Serrano ma tu skromny sklepik z piwem i papierosami. Wojskowi pojmali Guevare, gdy miała 20 lat. Na ich rozkaz zanosiła uwiezionemu Che kawę i empanady (rodzaj pierożków). Uważa, że teraz Guevara wspiera ja z zaświatów. Inni z kolei mówią z lekiem o „przekleństwie Che”: wszyscy, którzy go ścigali bądź brali udział w egzekucji, skończyli marnie. Wieśniaka, który wydał Guevarę, ktoś zabił. Generał, który go schwytał, dopełnia żywota na wózku inwalidzkim. Prezydent, który dał rozkaz egzekucji, zginał w katastrofie helikoptera. To tylko przykłady – lista dotkniętych „przekleństwem Che” jest dłuższa. Jest na niej tez sama wioska nawiedzana systematycznie przez susze. Zdobycie władzy w Boliwii przez prezydenta wywodzącego się z autochtonów wzmacnia wiarę tych, którzy wierzą, że Che jest dobrym duchem. Jeśli kiedyś te władze utraci, szala przechyli się na korzyść wierzących w przekleństwo. Biznes turystyczny będzie na tej legendzie zarabiał tak czy inaczej. Artur Domosławski, 2012
Jak nie wydać fortuny w danym kraju? Te sposoby znają tylko mieszkańcy
O to, na czym zaoszczędzić , czego unikać w czasie podróży, zapytaliśmy ekspertów - osoby, które w danym kraju mieszkają od zawsze i znają go od podszewki. Rozmawialiśmy m.in. z Nepalczykiem, Wietnamczykiem, Bułgarką i Malezyjką. Sprawdźcie, co nam podpowiedzieli. Tego nie dowiecie się z przewodników!
Rowerem przez Altiplano. Boliwia na dwóch kołach [RELACJA]
Boliwijskie drogi to liga sama w sobie. Wie o tym każdy rowerzysta.
Wyzwaniem była nie tylko duża wysokość nad poziomem morza czy fatalna nawierzchnia – szuter, luźne kamienie, tarka, piach lub wszystko naraz. Z tym spotkaliśmy się już w innych krajach Ameryki Południowej. Unikat na skalę światową stanowiła kompletna dezorientacja. I nie chodzi wyłącznie o brak oznakowań drogowych czy całkowitą niedostępność precyzyjnych map. Każdy, kto wjeżdża do południowej Boliwii, musi przedefiniować sobie znaczenie słowa „droga”. Tutaj to po prostu wyjeżdżony kawałek gruntu, bez wyraźnych granic i stałego przebiegu, ponieważ zmienia się on po każdej porze deszczowej. Ślady kół co chwila rozbiegają się na boki, aby za kilka kilometrów znów się połączyć – albo wyprowadzić w pole. Wystarczy kawałek równiny i nagle w miarę czytelna trasa rozdziela się na setki ścieżek, jakby każdy boliwijski kierowca brał sobie za punkt honoru wytyczenie nowego traktu. Od tablicy granicznej z napisem „Boliwia” niemal jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki gładki chilijski asfalt zamienił się w piekło – piekło dla naszych rowerów. Już na pierwszych kilometrach musieliśmy je pchać przez grząski piach. W sakwach nie było nic zbędnego – trochę ciuchów, sprzęt biwakowy, filtr do wody z bukłakami, w których mogliśmy przewozić maksymalnie 26 litrów wody, oraz żarcie wyliczone na blisko 14 dni. Nie mogliśmy go zabrać więcej, liczył się każdy gram. Te dwa tygodnie musiały nam wystarczyć na przejechanie przez południową część boliwijskiego Altiplano – rozległego płaskowyżu otoczonego wysokimi szczytami. Na salarze też dochodzi do wypadków samochodowych. Dżipy mogą zderzyć się we mgle. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Szerokiej drogi Chcieliśmy jak najszybciej przejść przez granicę, by jeszcze przed zmrokiem dotrzeć do schroniska przy lagunie Blanca (białej). Było to wprawdzie tylko 10 km, ale w Boliwii pokonanie takiego dystansu może zająć nawet cztery godziny. Punkt graniczny składał się z budy, szlabanu i samochodu, w którym celnicy, chroniąc się przed zimnem, grali w karty. Urzędnik ze słowami „Witamy w Boliwii, szerokiej drogi!” wbił nam pieczątki do paszportów. Po dwóch godzinach dotarliśmy na miejsce noclegu. Budynek, choć nieogrzewany, chronił przed wiatrem i mrozem. Po kolacji – zmęczeni, zawinięci w puchowe śpiwory podjęliśmy decyzję: zostawimy rowery i spróbujemy wejść na wulkan Licancábur! Jego wierzchołek widzieliśmy ze schroniska. Ten niemal sześciotysięczny szczyt góruje nad lagunami Verde i Blanca. Od dawna wygasły kryje w swym kraterze niewielkie jeziorko, cel naszej wspinaczki. Pogodny, niemal bezwietrzny poranek i silny mróz nastrajały nas bardzo optymistycznie. Wejście na wulkan wydawało się niezbyt forsowną wycieczką. Z lokalnym kierowcą pojechaliśmy autem 4x4 do nieodległych inkaskich ruin, skąd w stronę Licancábura wychodzi kilka ścieżek. Po odprawieniu rytualnych obrzędów w ruinach, rozsypaniu koki dla Pachamamy (Matki Ziemi), zdani na opatrzność inkaskich bóstw ruszyliśmy w kierunku wskazanym przez kierowcę. To właśnie w Andach odkryłem pewien fenomen – wyznaczonej ścieżki nie sposób dojrzeć, jeśli obserwuje się ją z niewłaściwego miejsca. Wystarczy przejść kilka kroków, żeby stała się widoczna. Dlatego tak łatwo się tu zgubić. Zgubiliśmy się także my. Skapitulowaliśmy po kilku godzinach podejścia w sypkim piargu. Prócz zmęczenia czułem duże rozczarowanie. Góra, która miała być tylko jednym z epizodów w rowerowej przecież podróży, całkowicie mną zawładnęła. Następnego dnia silny wiatr i napływające chmury zwiastowały pogorszenie pogody. Mimo to zdecydowaliśmy się na kolejną próbę zdobycia wierzchołka. Wdrapywaliśmy się na czworakach ścieżką kluczącą między skałami. Na 5700 m n.p.m. daliśmy sobie spokój. Wchodzenie na andyjskie wulkany przypomina wspinaczkę na bardzo stromą wydmę. Grunt usuwa się spod butów, tak że na każde dwa kroki wzwyż przypada jeden w dół. Decyzję o odwrocie uważałem za słuszną, dlatego wróciliśmy do schroniska zadowoleni, chociaż zmęczeni. Musieliśmy jechać dalej, nasze zapasy jedzenia się kurczyły. Porośnięta kaktusami wysepka Incahuasi pośrodku salaru. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Woda to życie Kolejne dni wyglądały podobnie – pobudka, gdy tylko słońce ogrzało ściany namiotu, później rozmrażanie lodu na herbatę, przygotowanie śniadania i w drogę. Nigdy nie mogliśmy być w stu procentach pewni, że uda nam się dotrzeć do wody pitnej. To ryzyko, prócz fatalnej nawierzchni dróg, najczęściej zniechęca rowerzystów przemierzających długodystansowo Amerykę Południową przed wjechaniem na tę część Altiplano. Dlatego trzeba zabierać ze sobą większe zapasy wody, a to z kolei sprawia, że rowery są bardzo obciążone i trudniej się nimi jedzie. Nam na szczęście nie sprawiały większych kłopotów. Pod wpływem opowieści innych podróżników byłem wyczulony na punkcie wytrzymałości rowerów i zrobiłem ich przegląd jeszcze w San Pedro de Atacama. Boliwijskie drogi mają na swoim koncie niejeden pęknięty bagażnik. Pośród niesamowitych krajobrazów, jak choćby pustyni Salvadora Dali – miejsca występowania surrealistycznych skalnych form, dotarliśmy do gorących źródeł. Nie mogliśmy sobie odmówić kąpieli. Gorąca woda zregenerowała nasze siły nadwątlone w poprzednich dniach. Musieliśmy jednak zachować ostrożność – z kąpieli wychodziło się wprost na trzaskający mróz. Ale rozgwieżdżony nieboskłon i magia tej chwili na zawsze będą dla mnie symbolem symbiozy człowieka z naturą. Wśród tych wszystkich cudów natury nie byliśmy oczywiście sami. Codziennie mijały nas dżipy z kierowcami doskonale znającymi teren, kucharkami, zapasami żywności i turystami. Rowerzysta musi liczyć na siebie. Ze strony podróżujących samochodem czasem spotyka go szacunek, nawet podziw, ale częściej musi znosić piętno turysty drugiej kategorii. Czy to na drodze, czy w miejscach biwaków pierwszeństwo mają turyści zorganizowani. Ale coś za coś. Cyklista może się cieszyć nieograniczoną wolnością odkrywania uroków okolicy we własnym tempie i w samotności. Obecność dżipów była jednak dla nas ważna. Szukając drogi, nie raz sugerowaliśmy się pozostawionymi przez nie śladami. Na szczęście pokonywanie odległości przychodziło nam łatwiej, niż się spodziewaliśmy, choć i tak musieliśmy zawiesić nasz „kodeks honorowy” zakładający minimum 60 km dziennie. Laguna Colorada to płytkie słone jezioro przy granicy z Chile. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Kolorowy spektakl Utworzony na Altiplano rezerwat przyrody Eduardo Avaroa to prawdziwa kolekcja fowistycznych pejzaży. Białe, zielone i czerwone jeziora. Góry w najdziwniejszych odcieniach bieli, piasku i czerwieni. Do tego flamingi, gorące źródła, wulkany i gejzery. Rezerwat trzymał nas w ciągłym zachwycie nad nieziemskością krajobrazów. Laguna Colorada okazała się faktycznie czerwona, a właściwie w odcieniu intensywnego różu. Tak jakby wszystkie żerujące tam flamingi brały od niego barwę albo przeciwnie, użyczyły jezioru swego koloru. Kamienne drzewo strzegło granic rezerwatu. Dalej na północ i kilkaset metrów poniżej rozciągała się solna pustynia Salar de Uyuni – ostatni cel przeprawy przez Altiplano. By tam jednak dotrzeć, musieliśmy pokonać około 200 km jeszcze bardziej odludnych okolic i, w co trudno uwierzyć, jeszcze gorszych dróg. Już wcześniej docierały do nas niepokojące wieści od innych rowerzystów, którym nie udało się wjechać na Salar de Uyuni ze względu na pokrywającą go wodę. Taki też widok zastaliśmy po dojechaniu na miejsce – tafla wdzierała się w głąb na trudną do oszacowania odległość. Głos rozsądku mówił nam, że może to być zbyt niebezpieczne. Oczywiście dla rowerów, które przecież miały nam służyć przez następne tysiące kilometrów południowoamerykańskich bezdroży. Nałożyliśmy wprawdzie dodatkową warstwę smaru, ale wydawała się niewystarczającą barierą dla solnego żywiołu. Nie wahaliśmy się długo. Początkowo woda sięgała kostek. Później musieliśmy zsiąść z rowerów i pchać je, brnąc po kolana w lodowatej brei. Po kilkuset metrach dotarliśmy do suchej części salaru. Cieszyliśmy się jak dzieci. Początkowe obawy, czy poradzimy sobie bez GPS-u, okazały się zupełnie nieuzasadnione. Widoczny z każdego miejsca wulkan Thunupa był wyśmienitym punktem odniesienia. Pomagały też dżipy przemieszczające się regularnie w najbardziej popularnych kierunkach. Takim żelaznym punktem programu jest kaktusowa wyspa Incahuasi leżąca w centrum pustyni. I tu nasza rowerowa niezależność okazała się błogosławieństwem. Mieliśmy wyłącznie dla siebie zachód i wschód słońca oraz rozgwieżdżoną noc na wysepce. Dopiero nad ranem opanowali ją turyści, zamieniając to niesamowite ciche miejsce w roztrajkotany bazar. Uciekliśmy czym prędzej. Kolejny dzień na największej solniczce świata był równie trudny co poprzedni – nierówne podłoże salaru porządnie nas wytrzepało. Udało nam się jednak osiągnąć dawno już zapomnianą prędkość 20 km/h, co bardzo poprawiało humory. Płaski i całkowicie biały krajobraz oddziaływał na wyobraźnię. Zacierają się tu odległości, dzięki czemu można robić zabawne zdjęcia, wykorzystując złudzenie optyczne. Słońce zniżało się już nad horyzontem, gdy klnąc pod nosem, znów przedzieraliśmy się przez roztwór soli sięgający kolan. Po pokonaniu niemal 100 km w oślepiającej bieli dotarliśmy do dziwacznych zabudowań. W tych okolicach domy i hotele są wznoszone niemal wyłącznie z soli i pędów kaktusów, czyli budulców najłatwiej dostępnych. Nie jest to wcale luksus, jak chcieliby wierzyć niektórzy, ale konieczność. Nie zmienia to faktu, że nocleg w budynku, którego ściany, sufit, podłoga, a nawet większość sprzętów wykonano z soli, jest niezwykłym przeżyciem. Spotkanie z dżipem na takim odludziu jest wydarzeniem. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Coś się kończy, coś się zaczyna Po wielu dniach wymuszonego postu Uyuni wydało nam się rogiem obfitości. W tym prowincjonalnym miasteczku leżącym w pobliżu salaru nareszcie mogliśmy zaznać dobrodziejstwa taniej boliwijskiej żywności. Altiplano pozbawiło nas dobrych kilku kilogramów – nasze ciała domagały się jedzenia, szybko i dużo. Oczywiście skończyło się przewidywalnie. Żołądkowa rewolucja na kilka dni rozłożyła mnie na łopatki. W tym czasie Agnieszka nie odmawiała sobie koktajli owocowych, galaretek z bitą śmietaną i smażonych kiełbasek. Samo Uyuni nie miało w zasadzie wiele do zaoferowania. Dla nas było jednak ostoją cywilizacji, a my korzystaliśmy z jej dobrodziejstw – prysznica, elektryczności bez ograniczeń i hałasu agregatu, sklepów, piwa. Salar przypomniał nam o sobie kilkanaście tygodni później, jeszcze zanim wyruszyliśmy z La Paz. Podstępna sól osadziła się w obręczach kół i przeżarła kilkanaście nypli – drobnych elementów utrzymujących szprychy w obręczy. Na szczęście odkryliśmy to nie na trasie, ale w czasie przeglądania naszego sprzętu. Udało nam się przejechać przez Altiplano. Błądziliśmy, cierpieliśmy z zimna podczas lodowatych nocy, a wszystko to z żołądkiem ściśniętym z głodu. Był to jeden z trudniejszych, ale i piękniejszych terenów, które przyszło nam przemierzać w trakcie naszej rowerowej podróży. Tak rozgwieżdżonych nocy, szalonych krajobrazów i różowych flamingów nie znajdzie się w całej Ameryce Południowej. Czy to wystarczający powód, żeby tam jechać? Dla nas tak. Boliwijskie drogi to liga sama w sobie. Wie o tym każdy rowerzysta. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Agnieszka i Mateusz Waligórowie. (Fot. Agnieszka i Mateusz Waligórowie) Warto wiedzieć: 646 km przejechaliśmy w Boliwii. Rekordowy odcinek dzienny wyniósł 89 km 4928 m to maksymalna wysokość n.p.m., na jaką wjechaliśmy rowerami 11 dni spędziliśmy w Boliwii na wysokości powyżej 4000 m n.p.m. 13 dni rekordowy czas, kiedy nie korzystaliśmy z prysznica (bo go nie było) NO TO W DROGĘ: Altiplano (Boliwia) - trasa którą przebyli Agnieszka i Mateusz WALUTA ■ Boliwiano (BOB); 1 boliwiano = ok. 50 gr. WIZA ■ Bezpłatna wiza na maksymalnie 90 dni w roku kalendarzowym. KIEDY ■ Pora deszczowa trwa od października do kwietnia, pora sucha (zima) od maja do sierpnia. Zimą nie trzeba się obawiać gwałtownych burz nawiedzających Altiplano. Z drugiej strony temperatura spada wtedy w nocy nawet do –20°C. DOJAZD ■ Najtańsza opcja to lot do któregoś z krajów sąsiadujących z Boliwią, np. do Peru. Stamtąd dojedzie się bezpośrednim autobusem m.in. do La Paz. NOCLEGI ■ Koszt 15–30 boliwiano. W La Paz gościliśmy w casa de ciclistas (dom rowerzysty) – jednym z kilku rozrzuconych po całej Ameryce Południowej. Te przyjazne miejsca udzielają schronienia rowerzystom w trasie za symboliczną opłatę bądź za darmo. Stają się głównymi punktami spotkań podróżników rowerowych, wymiany doświadczeń oraz oczywiście części do rowerów. JEDZENIE ■ Bardzo rzadko spotyka się sklepy (oferują głównie słodycze i napoje gazowane). Mięso, mleko i świeże owoce oraz warzywa dostępne są tylko w Uyuni. Posiłki oferowane w refugio kosztują 15–30 boliwiano. WATRO WIEDZIEĆ ■ Litr paliwa kosztuje 6 boliwiano (używaliśmy go do gotowania). ■ Wstęp do Reserva National Eduardo Avaroa – 150 boliwiano (miejscowi płacą tylko 30). Bilet jest ważny na cztery dni pobytu, ale strażnicy często przymykają oko, jeśli rowerzyście nie uda się zmieścić w tym czasie. ■ Wstęp na wyspę Incahuasi to wydatek 30 boliwiano.
To jezioro było kiedyś jednym z największych w Boliwii. Zupełnie zniknęło
Jak to się dzieje, że coś tak ogromnego po prostu... znika?
Mężczyzna przechadza się po boliwijskim płaskowyżu i bada pozostałości jeziora Poopó, niegdyś drugiego co do wielkości w tym kraju. Przez wieki rdzenni mieszkańcy pływali po jego wodach na łodziach, jedli złowione w nim ryby. Kiedyś akwen miał powierzchnię ponad 2800 m². Potem się zmniejszał, aż w 2015 r. prawie zupełnie znikł. Praca prawie trzech czwartych zatrudnionych na świecie ludzi zależy od wody. Tak wynika z raportu opublikowanego przez ONZ w 2016 r. na temat wody i rozwoju. Rolnictwo, rybołówstwo, energetyka, transport uzależnione są od wody. Jeżeli jej źródła wyschną, ludzie, którzy pracują w tych sektorach, stracą możliwość zarobkowania. Wspólny wróg wielu jezior to zmiany klimatu. Ich konsekwencją są: przeobrażone środowisko, zakłócenia w produkcji żywności i ekstremalne warunki pogodowe. To wszystko sprawia, że ludzie będą porzucać swoje ziemie. Dotychczas to głównie wojny zmuszały ludzi do zmiany miejsca zamieszkania. Teraz coraz większą rolę w tym procesie będą odgrywać zmiany klimatu. Co sprawiło, że jeziora Poopó już nie ma? Zmiana biegu rzeki, ekstremalne warunki pogodowe i – być może – zbyt mało ofiar składanych bogom odpowiedzialnym za deszcz. Ale wielu lokalnych mieszkańców, którzy nadal żyją w okolicy, bardziej niż nad powodami zastanawia się nad tym, jak mają wykarmić swoje dzieci. Tekst: Patricia Edmonds
Jakie zwyczaje związane z kawą panują w różnych krajach? Sprawdziliśmy
Picie kawy to rytuał, a sposób jej podania wiele mówi o naszym charakterze i przyzwyczajeniach. To także ważny element każdej podróży – poranna kawa na lotnisku, łapane w biegu espresso na włoskiej ulicy albo odwrotnie, pita na spokojnie w zestawie ze słodką bułką w ramach szwedzkiej fiki.
Etiopia – ceremonia Etiopska ceremonia picia kawy to symbol gościnności, przyjaźni i wzajemnego szacunku. Jest obowiązkowym elementem uroczystych spotkań i organizuje się ją niezależnie od pory dnia. Jeśli zostaniecie na nią zaproszeni, musicie uzbroić się w cierpliwość. Ceremonia trwa nawet kilka godzin. Kawę przygotowaną w specjalnym czajniczku, podaje zwykle kobieta ubrana w tradycyjną białą szatę z kolorowymi ornamentami, po wcześniejszym uprażeniu i zmieleniu zielonych ziaren kawy. Napój przelewany jest następnie do filiżanek, bardzo cienkim i długim strumieniem z wysokości kilkudziesięciu centymetrów– najmłodsze dziecko woła gości i podaje filiżanki kolejno, kierując się płcią i wiekiem. Najpierw otrzymuje ją najstarszy mężczyzna. Co ważne, zawsze przygotowuje się o jedną porcję więcej, niż potrzeba i pozostawia w filiżance. Kawa w Etiopii najczęściej podawana jest z dużą ilością cukru, ale na wsiach pije się ją także z dodatkiem soli. W tradycyjnych społecznościach rytuał odprawia się trzy razy dziennie i każdy z nich nosi osobną nazwę – pierwsza, poranna runda to Abol, południowa Tona oraz wieczorna Baraka. Włochy – Espresso Tradycja picia włoskiego espresso sięga początków XX wieku. To właśnie we Włoszeh powstał pierwszy ekspres do małej, mocnej kawy zaprojektowany przez Luigiego Bezzerę. Udoskonalany przez dekady stał się nieodłącznym elementem życia Włochów i atrakcją turystyczną. Obecnie szacuje się, że Włosi wypijają rocznie 9 miliardów filiżanek czarnego napoju w małej, podgrzanej filiżance. Błąd popełniany często w wymowie „ekspresso” prowadzi do błędnego wniosku, że nazwa kawy pochodzi od szybkości jej przygotowania. W rzeczywistości nawiązuje jednak do wyrazistości smaku. Wietnam - cà phê trứng W Wietnamie kawa jest napojem kojarzonym głównie ze śniadaniem. W połowie XX wieku, w kawiarni The Glang Cafe zaczęto więc łączyć napój z posiłkiem i podawać kawę z pływającym na wierzchu surowym żółtkiem jaja. Całość dosładzana jest skondensowanym mlekiem, a czasem też posypywana odrobiną sera i kruszonych orzechów. Żeby napój utrzymał swoją temperaturę, podaje się go w kubku umieszczonym w misce z gorącą wodą. Szwecja – Fika Fika jest szwedzkim odpowiednikiem angielskiej „five o’clock”. Tak jak Brytyjczycy raczą się herbatą w ramach codziennego rytuału, Szwedzi spędzają 15 minut przy kubku gorącej kawy i równie gorącej bułeczce z cynamonem i gruboziarnistym cukrem. W wielu szwedzkich firmach fika jest sformalizowaną porą, niezależną od przerwy od pracy, czy przerwy obiadowej. Ma służyć nie tylko samemu wypiciu kawy, ale też zacieśnianiu więzi i prowadzeniu luźnych rozmów między pracownikami różnych działów. Japonia – Kan Kohi Wymowa przypomina wam angielskie słowa „can coffee”? To nie przypadek. Japończycy uwielbiają gotowe posiłki i szybkie rozwiązania, więc na kawę też nie lubią długo czekać. Wolą kupić ją w puszce w supermarkecie. Rozwiązanie po raz pierwszy wprowadziła w latach 60. firma Mira Coffee, ale dopiero gigant UCC Ueshima Coffee Co. kilka lat później podbił serca i podniebienia Japończyków. Obecnie na japońskim rynku działa kilkadziesiąt firm produkujących kawę w puszce zarówno w wersji na zimno, jak i na ciepło. Popularne jest nie tylko picie takich napojów, ale też kolekcjonowanie ich puszek. Producenci prześcigają się w kreatywności podczas produkcji opakowań na specjalne okazje, jak święta, targi motoryzacyjne, czy festiwale dla miłośników mangi. Irlandia – Irish Coffee Czarna kawa jest tu tylko podstawą napoju. Jego istotą są dodatki – dobrej jakości irlandzka whiskey, gęsta bita śmietana oraz cukier trzcinowy. Wynalezienie irish coffee przypisuje się Josephowi Sheridanowi, który raczył taką rozgrzewającą mieszanką pasażerów samolotów przemierzających Ocean Atlantycki. Pomysł spodobał się jednemu z podróżnych – Stantonowi Delaplane’owi, któremu udało się wprowadzić go do stałego menu kawiarni w San Francisko w latach 50. XX wieku. Maroko – kawa z tygielka Przyrządzana w metalowym dzbanuszku, zwanym Delah lub tygielkiem, kawa ma w Maroko charakterystyczny posmak orientalnych przypraw. Dodaje się do niej w trakcie gotowania kardamon, cynamon, a nawet miętę, a następnie podaje gościom w określony sposób. Gospodarz trzyma w prawej dłoni filiżanki dla gości, a w lewej tygielek z kawą. Najpierw nalewa niewielką ilość kawy dla siebie i próbuje jej, by upewnić się, że zaserwuje napój o idealnym smaku. Następnie uzupełnia pozostałe naczynia, a na koniec dopełnia własną filiżankę. Nawet jeśli gospodarz używa tacy, wręcza filiżankę każdemu z gości bezpośrednio z ręki do ręki. Kolejność wręczania kaw podyktowana jest wiekiem, stopniem, a czasem również płcią gości. Na stoliku najczęściej zostawia się naczynie z wodą różaną lub wodą z olejkiem z kwiatu pomarańczy, by goście mogli dodać do swojego napoju kilka kropli dla podkreślenia smaku kawy. To zdecydowanie częstsze rozwiązanie, niż popularne w innych krajach mleko. Meksyk – cafe del olla To dosłownie kawa z garnka. Jest przyrządzana w specjalnym glinianym naczyniu o grubym dnie, a jej historia związana jest ściśle z historią Meksyku. Las Soldaderas, kobiety pomagające bojownikom w czasie rewolucji meksykańskiej przygotowywały słodki napój z czekoladą, goździkami i cynamonem, by dodać mężczyznom energii do walki. Obecnie kawa z piloncillo, czyli brązowym cukrem popularnym w Ameryce Południowej oraz przyprawami i czekoladą podawana jest raczej na specjalne okazje niż na co dzień. Do jej przyrządzenia stosuje się zawsze grubo zmielone ziarna kawy i powoli gotuje na wolnym ogniu, a następnie podaje w glinianym kubku, często z pływającym w nim kawałkiem kory cynamonu. Boliwia – kawa w woreczku Uliczna kawa na wynos popularna jest właściwie w każdym kraju, ale to właśnie Boliwia wyróżnia się w tej kwestii na mapie świata. Kraj słynący z świetnej jakości ziaren jest też popularny wśród turystów dzięki chłodzącemu napojowi – czarnej kawie podawanej w foliowym woreczku ze słomką. Indonezja – Kopi Tubruk To rodzaj gęstej i bardzo słodkiej kawy, która powstaje po dodaniu do gotującej się wody świeżo zmielonej kawy oraz kilku łyżeczek cukru. W Indonezji tradycja picia kawy sięga XVII wieku i ściśle łączy się z codziennym rytuałem jej mieszkańców. W miastach spotkać można liczne punkty z kawą na wynos, a na wsiach spróbować napoju nie tylko z ziaren kawy, ale także z jej liści.
Zostań wolontariuszem w ośrodku dla dzikich zwierząt
Praca z dzikimi zwierzętami zawsze niesie ryzyko. Ale nie wydaje mi się, by było ono większe niż sama podróż do danego kraju.
Wczesny ranek. Prawie na kolanach przedzieram się przez gęsty las spowity oparami mgły. Widoczność jest bardzo ograniczona. Promienie słońca nieśmiało przedzierają się między ogromnymi liśćmi i zaglądają pod rozłożyste drzewa. Wkrótce zrobi się upalnie, już teraz strużki potu spływają mi po twarzy. Obmywam się więc chłodną wodą w strumieniu. Później wyjmuję z plecaka mocno zmiętą koszulę, rozkładam ją na kamieniu porośniętym mchem i kładę na tym prowizorycznym stole kanapkę i kiść bananów. Wszechobecna wilgoć nie zdążyła jeszcze zepsuć owoców. Takie śniadanie w amazońskiej puszczy to zaproszenie dla najmniejszych jej mieszkańców. Z głośnym bzyczeniem zaczynają kłuć i kąsać, nie dając człowiekowi chwili wytchnienia. Po chwili czuję, że poza tym brzęczącym towarzystwem każdy mój ruch obserwuje ktoś jeszcze, choć przecież siedzę tu zupełnie sama. Odwracam się i wytężam wzrok. W końcu dostrzegam. Idzie w moją stronę. Ocelot. Nie jest to opis scenki z obozu przetrwania w tropikalnym lesie, choć chwilami mój pobyt w Boliwii można byłoby do surwiwalu zaliczyć. Tak właśnie wyglądała moja praca w ośrodku Inti Wara Yassi. Na informację o nim natknęłam się zupełnie przypadkiem w internecie. Na stronie widniała pilna prośba o pomoc wolontariuszy w opiece nad zwierzętami, które zostały odebrane kłusownikom. Nigdy wcześniej nie byłam w Ameryce Południowej, nie znam też języka hiszpańskiego, jednak z podjęciem decyzji nie zwlekałam. Poleciałam do Boliwii i na miesiąc przewróciłam swoje życie do góry nogami. Nie trzeba słów Założone przez Boliwijczyka Juana Carlosa Antezanę centrum rehabilitacji dzikich zwierząt już od 20 lat pomaga odratowanym ofiarom nielegalnego handlu. Boliwia jest najbiedniejszym krajem na kontynencie i kłusownictwo tam kwitnie. Skóry dzikich kotów trafiają do Europy lub Stanów Zjednoczonych, woreczki żółciowe tak nielicznych obecnie niedźwiedzi andyjskich wykorzystuje tradycyjna medycyna chińska. Większość zwierząt zostaje jednak na rynku lokalnym – są sprzedawane na domowe maskotki i do cyrku. W tej chwili ośrodek ma już trzy parki w różnych częściach kraju, co zapewnia odpowiednią przestrzeń dla coraz większej liczby nowych podopiecznych, głównie małp i dużych kotów, ale też ostronosów, tapirów, papug czy nawet niedźwiedzia. Wolontariuszem może zostać każdy, wystarczą dobre chęci i odrobina kondycji. Jak się przekonałam, nawet język nie stanowi bariery – w końcu z czworonogami dogadać się można bez słów. Na miejscu spotkałam międzynarodową ekipę. Niektórzy uznali ośrodek Inti Wara Yassi za dobry przystanek po wielu miesiącach tułaczki po kontynencie. Byli też tacy jak ja, którzy przyjechali specjalnie dla tego miejsca. Wszystkich wolontariuszy łączyło jedno: fascynacja światem dzikich zwierząt. W ośrodku każdy stawał się odpowiedzialny za powierzone mu zwierzę. Mnie w udziale przypadła opieka nad samicą ocelota. Codziennie wyprowadzałam ją na spacer. Millie trafiła do ośrodka już jako małe kocię. Jest jedną z tych bardziej milusińskich podopiecznych. Niewiele większa od domowego kota, zna jednak możliwości swoich ostrych pazurów i sprężystych łap. Nie raz udowodniła mi, że potrafi polować na węże czy nietoperze, co dla mnie było zawsze emocjonującym doświadczeniem. Chociaż dostawała codziennie przygotowany przeze mnie posiłek, to jednak przy każdym podejrzanym ruchu natychmiast szykowała się do ataku. W tym tkwił problem. Tropikalny las jest pełen niebezpieczeństw, a ocelotce odebrano jej lekcję życia w dziczy. Rzucając się na każdą potencjalną zdobycz, wkrótce natrafiłaby na trującą lub jadowitą. Dlatego weterynarz z ośrodka nie dawał jej szans na przetrwanie w naturalnym środowisku. Dla niej nie ma już powrotu na wolność. Z roślinożercami z reguły jest prościej. Rok wcześniej byłam wolontariuszką w podobnym ośrodku w RPA. Dostałam pełen etat jako mama zastępcza miesięcznego nosorożca. Nie zapomnę chwil, kiedy mała Danny zasypiała na moich kolanach czy szturchała niewyrośniętym rogiem, dając do zrozumienia, że czas na mleko. Te zwierzęta praktycznie nie mają naturalnych wrogów (poza człowiekiem oczywiście) i dlatego znacznie lepiej radzą sobie na wolności, nawet jeżeli dorastały wśród ludzi. Tym bardziej że pożywienia mają pod dostatkiem. Inaczej ma się sprawa z drapieżnikami. W tym samym miejscu przebywały jeszcze hieny, lamparty i lwy. Jedna z dorosłych lwic, wychowana na wolności, zaplątała się w druty zastawione przez kłusowników. Natychmiastowa akcja ratownicza i pomoc medyczna w ośrodku w zaledwie miesiąc doprowadziły ją do dawnej kondycji. Potrafiła polować, więc zadecydowano o wypuszczeniu jej do buszu. Niestety stado nie zaakceptowało już samicy i zareagowało bardzo agresywnie. Ona również resztę swych dni spędzi w niewoli. Najlepszej z możliwych, ale to wciąż życie za kratkami. Z procą przez las Dzień zaczynałam od pomocy w przygotowaniu śniadania dla kapucynek przebywających na kwarantannie. Nie mogłam im jednak go podawać, gdyż moje ubrania mogłyby wówczas przesiąknąć zapachem małp, a to nie spodobałoby się ocelotce. Następnie w miejscowej kawiarence szykowałam prowiant dla siebie i Millie. Kafejka oferowała także wegetariańskie obiady za drobną opłatą i stanowiła miejsce integracji wszystkich wolontariuszy – graliśmy tam w karty i wymienialiśmy się doświadczeniami z podróży, popijając lokalne piwo Paceńa. Na rozgrzewkę czekała mnie zawsze półgodzinna wspinaczka na wzgórze po ścieżce wydeptanej w lesie. Kiedy docierałam do klatki Millie, zwykle zdążałam już złapać zadyszkę i byłam zlana potem, choć dzień dopiero się zaczynał. Zazwyczaj nawet nie widziałam innych zwierząt – ich klatki były porozrzucane w różnych częściach parku i tylko opiekunowie znali do nich drogę. Kiedy witałam się z kotką, ta przychodziła do mnie i pozwalała zapiąć smycz. Myłam miski, zmieniałam wodę i usuwałam odchody – sprzątanie nie zajmowało mi więcej niż kwadrans. Dalszy rytm dnia dyktowała Millie. To ona wybierała ścieżki i zacienione zaułki, w których szukałyśmy odpoczynku od nieznośnego upału. Początki nie były łatwe. Będę bliższa prawdy, jeśli powiem, że to nie ja wyprowadzałam ocelotkę na spacer, ale ona mnie. Przez to bolał mnie każdy mięsień od całodziennej wspinaczki i biegach przez gęsty las. W ekwipunku otrzymałam telefon alarmowy i procę na watahy kapucynek, które szukały tylko okazji, aby coś zwędzić. Dostałam też prowizoryczną mapę. Miała mi pomóc odnaleźć się w tym nowym otoczeniu i zapobiec przypadkowemu spotkaniu z innymi kotami, na przykład pumami, którymi również opiekowali się wolontariusze. Mapa na nic się jednak zdała, bo mój wrodzony brak orientacji w terenie prawie zawsze wyprowadzał mnie poza dozwolony obszar. Polegałam jedynie na kotce. Ta zaś prychała z niezadowoleniem, obśmiewając moją opieszałość. Niecierpliwiła się zwłaszcza na „mostach” ze starych rur o średnicy stopy, pod którymi czaiła się przepaść wystarczająco głęboka, żeby złamać nogę. Zdarzyło mi się z nich spaść, na szczęście zawisłam na ramionach i zdołałam wdrapać się z powrotem. Namiastka wolności Millie była moim przewodnikiem i w końcu nauczyła mnie podążać kocimi ścieżkami. Znajdowałam się tak blisko natury – po raz pierwszy w życiu – że poczułam się jej częścią. Kiedy ocelotka szukała wytchnienia od gorąca we wnętrzu spróchniałych konarów, ja mogłam kąpać się w rzeczce, która tworzyła miejscami naturalne baseny. Podziwiałam latające nam nad głowami kolibry – ich obecność zdradzał zaskakująco głośny trzepot skrzydełek. Zauroczyły mnie ogromne granatowe motyle, a wkrótce zaczęłam tylko po odgłosie szelestu liści rozpoznawać gatunki małp przeskakujących w koronach drzew. Mogłam się czuć bezpiecznie, bo kotka zawsze pierwsza dostrzegała węże czy pająki, potencjalnie niebezpieczne dla nas obu. Millie w klatce spędzała tylko noc. W dzień mogła polować, wspinać się po drzewach, znaczyć teren i wszystko obwąchiwać. Podarowałam jej namiastkę wolności. Nabita w butelkę Na 14 dni roboczych każdemu przysługiwał dzień wolny. W rzeczywistości nie zawsze dało się go wykorzystać, gdyż wówczas nie miałby się kto zająć zwierzakami. Podczas mojego pobytu ośrodek przeżywał trudne chwile. Brakowało pieniędzy. Pracowało w nim raptem około 20 wolontariuszy, podczas gdy mógłby ich przyjąć trzykrotnie więcej. Z tego powodu została wstrzymana budowa nowych kwater. Pracy było dużo, na szczęście dawała ona pozytywne zmęczenie. Zaczynaliśmy nawet od 7 rano, a kończyliśmy o 18. Ja, jako studentka piątego roku weterynarii, dodatkowo pomagałam po godzinach w lecznicy. Między innymi dlatego też dostałam pod opiekę Millie – kotka miała problemy z układem moczowym, a ja wiedziałam, jak się nią odpowiednio zająć. Rzadko się zdarza, żeby do takich ośrodków przyjeżdżali weterynarze, ale jeśli się pojawiają, czeka na nich sporo pracy. Korzyści są jednak obustronne – dzieliłam się swoją wiedzą, zdobywając jednocześnie cenne doświadczenie zawodowe. Wszystko to sprawiało, że akceptowałam warunki, w jakich przyszło mi spędzić miesiąc. W mojej łazience spały nietoperze, łóżko miało twardość pryczy, trudno się było uchronić przed pająkami i owadami. Jedyne zdobycze cywilizacji stanowiły ciepła woda i spłuczka w toalecie. Któregoś ranka pochłonięta sprzątaniem klatki nie zauważyłam Boogeymana – zdetronizowanego małpiego ekssamca alfa. Zlazł z drzew na ziemię, szybko przyskoczył do drzwi i... zamknął mnie w środku! Zatrzasnął kłódki i bawił się kluczykiem, co i rusz zerkając na mnie z nieskrywanym rozradowaniem. Kapucynka nabiła mnie w butelkę! Ta historia na szczęście skończyła się jedynie kupą śmiechu, ale nie zawsze było tak wesoło. Grunt to bezpieczeństwo Podczas mojego pobytu wolontariusze zostali dotkliwie pogryzieni przez małpy, ostronosy, pumę. Ja też nie uchroniłam się przed atakiem Millie. Zdarzyło się to po tym, jak zabroniłam jej wyjścia poza dostępny dla niej teren. Wówczas odwróciła się i po chwili słyszałam niosący się echem swój własny krzyk. Ślad został do dziś. Jednak to nic w porównaniu z niedźwiedziem andyjskim, który przebywa w ośrodku. Samiec Baloo, choć wychowany z ludźmi, nawet w zabawie potrafił wyrządzić niemałą krzywdę. Mimo to może nie do końca świadomi wolontariusze jego również wyprowadzali na spacer. Kiedy raz im zbiegł, w swoim salonie znalazł go Lucho – weterynarz, który go wychował. Niestety brak poczucia bezpieczeństwa to najpoważniejszy zarzut wobec ośrodka Inti Wara Yassi. Mam porównanie, bo w Afryce opiekowałam się dużo groźniejszymi zwierzętami, a jednak wszyscy czuli się tam pewnie. W znacznej mierze dlatego, że nigdy nie byliśmy sami. Przeszkoleni strażnicy zawsze czuwali nad bezpieczeństwem. W Boliwii przede wszystkim brakowało osób ze specjalistyczną wiedzą, na wsparcie których można byłoby liczyć. Pracują tam jedynie wolontariusze, którzy na dodatek ciągle się zmieniają. To oni dzielą się swoim doświadczeniem z następcami. Nie ma stałego nadzoru osoby wykształconej, a jedyny miejscowy weterynarz zwykle zajmuje się sprawami administracyjnymi i papierkową robotą. Przyczyna tych problemów jest prosta – stały niedostatek funduszy. Utrzymanie dzikich zwierząt w końcu sporo kosztuje. Najwięcej pieniędzy idzie zresztą na leki. Specjalista weterynarz Czy to powód do rezygnacji z wolontariatu na rzecz dzikich zwierząt? Nie, pod warunkiem że uświadomimy sobie, iż nie są to zwierzęta domowe. Że trzeba do nich podchodzić zawsze z rezerwą i mieć pełną świadomość, jakie mają możliwości. Poza tym dobrze jest poświęcić na taki wyjazd więcej niż wymagane minimum dwa tygodnie. W przeciwnym razie ledwie zdąży się poznać zwyczaje podopiecznego i nawiązać z nim powierzchowną więź oraz nauczy się zasad pracy z takimi zwierzętami, a już trzeba będzie wyjeżdżać. O swoje bezpieczeństwo warto zadbać jeszcze przed wyjazdem. Nie chodzi tylko o szczepienia przeciwko chorobom występującym w danym kraju, ale też przeciw tym przenoszonym przez zwierzęta, jak chociażby wścieklizna. Nie przed wszystkim można się jednak zabezpieczyć. Po miesiącu pobytu w tropikalnej puszczy całe ciało miałam pokryte bąblami po ukąszeniach owadów. Kiedy wróciłam do kraju, wszystkie szybko się wygoiły – z wyjątkiem jednego na nodze. Był podobny do tych zostawionych przez komary, ale co pewien czas mnie kłuł i stopniowo zwiększał swoje rozmiary. Specjalista, do którego poszłam, odesłał mnie z kwitkiem. Pomyślałam, że w końcu też jestem lekarzem, wprawdzie weterynarii, ale mam wiedzę przekazaną mi przez osoby mieszkające w Boliwii. Postanowiłam działać na własną rękę i zgodnie z wysłuchanymi kiedyś zaleceniami sączącą ranę zakleiłam plastrem. Na drugi dzień z bąbla wyszła... dwucentymetrowa larwa! Boro-boro, jak się okazało, jest przenoszony przez pewien gatunek ćmy występującej w tej części amazońskiej puszczy, w której przebywałam. Nie jest w żaden sposób groźny, lecz zwyczajnie obrzydliwy. Ludzie, których poznałam w Inti Wara Yassi, przyjechali tam z zamiarem oderwania się na pewien czas od cywilizacji. Na miejscu decydowali się zostać dłużej. Sporo wolontariuszy wielokrotnie wraca do Boliwii, by pomagać zwierzętom. Pozornie zwykły urlop staje się przygodą życia Natalia Rożniewska, 2013
Spakowali drona i ruszyli na 3 miesiące do Ameryki Południowej. Te ujęcia sprawią, że zapragniesz zrobić to samo
Są tu kolorowe laguny, wulkany, rajskie plaże, lodowce i radość. Prawdziwa radość z doświadczania tego piękna.
Ola i Alexis zwiedzili Kolumbię, Boliwię, Peru i Argentynę. W Kolumbii podziwiali rajskie plaże, parki narodowe i pustynie. W Peru spali na drzewie w środku amazońskiej dżungli, obserwowali różowe delfiny, łowili piranie i chodzili po kolorowych Andach (wspięli się na wysokość 5100 m n.p.m.). W Boliwii zakochali się w kanionach, kolorowych lagunach,wulkanach i największym solnisku na świecie - Salar de Uyuni. W Argentynie podziwiali niesamowity lodowiec Perito Moreno, wodospad Iguazu, pingwiny, wieloryby i słonie morskie. Do tych krajobrazów, które utrwalili ukochanym dronem, dodają poznawanie niezwykłej kultury Inków i pyszne jedzenie. Jak mówią - to wszystko uczyniło ich podróż absolutnie wyjątkowym doświadczeniem. Podróż po Ameryce Południowej była tylko częścią większego, dość szalonego, planu - Polka i Francuz porzucili poukładane, chciałoby się rzec idealne, życie w Paryżu. W ramach podróży poślubnej wyjechali właśnie do Ameryki Południowej, ale już planują kolejny punkt programu - wyprowadzkę do Australii. Z dronem, oczywiście. W czasie swojej trzymiesięcznej podróży słyszeli język polski zaledwie 4 razy. Tym bardziej zależy im, by pokazać rodakom ten absolutnie zapierający dech w piersiach kontynent. Oto ich południowoamerykańskie impresje: View oEmbed on the source website
Udowadniają, że nauka to sposób na podróżowanie! Właśnie wrócili z praktyk geograficznych w Boliwii
- Zadyszka. To pierwsze, co dane nam było doświadczyć w Boliwii – wspomina Marcin Spiralski, członek ekspedycji naukowej „GEOpraktyki – na stokach Andów”. Na wysokości 4 100 m n. p. m. oddech staje się krótszy już w momencie opuszczania samolotu, a lotnisko położone w przylegającym do La Paz El Alto wcale nie było najwyżej położonym punktem na trasie rozpoczynającej się właśnie wyprawy.
Studenci należący do Koła Naukowego Geografów przy Wydziale Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM wyszli z założenia, że zdobywanie wiedzy nie może odbywać się jedynie w salach wykładowych. Wyjazd do Ameryki Południowej udało im się zorganizować w ramach praktyk. Cele naukowe stanowiły mocny fundament podróży, ale w programie znalazło się również miejsce na zaspokojenie czysto turystycznej ciekawości, jaką musiała wzbudzić Boliwia. Miasto. W krainie różnorodności Główny plac La Paz, Plaza Murillo, od razu zainspirował studentów do chwilowego „wyłączenia” swojego wewnętrznego geografa. Odmienne, często niezrozumiałe zwyczaje i zasady korzystania z przestrzeni fascynowały przybyszów i obudziły reporterską ciekawość. - Dla nas, Europejczyków, dziwaczne wydają się zachowania lokalnej ludności w kwestiach higienicznych (panie ubijające śmietanę lub białko kurze na ulicy i sprzedające je razem z galaretką), obyczajowych (handlowanie talizmanami czy płodami lam) czy fizjologicznych (ludzie załatwiający swe potrzeby poza łaźniami publicznymi) – relacjonuje Marcin. Cóż...szybko się okazało, że nie tylko poznańscy studenci wnikliwie obserwowali otoczenie. Codzienna obecność gorliwie coś notujących "gringos" wzbudzała zainteresowanie nawet wśród boliwijskiej policji. Na Plaza Murillo znajdują się najważniejsze rządowe budynki, nad których bezpieczeństwem czuwają UTOP, jednostki specjalne państwowej policji. Poznaniacy musieli kilkukrotnie uzasadniać przed nimi naukowe podstawy swoich działań. Gdy dołączył opiekun naukowy, glacjolog dr Jakub Małecki, zespół był gotowy do wyruszenia na badania w Andy. Zanim jednak na dobre pochłonęły ich wysokie góry i „geograficzne sprawy”, udało się jeszcze doświadczyć kilku sztandarowych boliwijskich atrakcji, m. in. obejrzeć walkę Cholitas i zjechać na rowerach słynną Drogą Śmierci. Góry i … znów zadyszka Fascynująca kultura południowoamerykańskiego kraju pewnie mogłaby wciągnąć młodych podróżników na dobre, ale to nie dla niej przebyli taki szmat drogi. Najważniejszą częścią praktyk miało być przeprowadzenie badań i pomiarów na lodowcach tropikalnych. Są one dobrymi indykatorami zmian klimatu, a za ich naukową atrakcyjnością dodatkowo przemawiają fakty, że stosunkowo szybko zanikają i zazwyczaj występują na niewielkich, trudno dostępnych obszarach. Lodowiec Charquini Sur był najważniejszym „stanowiskiem badawczym” w trakcie praktyk. Bazą, z której młodzi geografowie wyruszali na tereny lodowców, było schronisko Casa Blanca. Położenie na wysokości 4 800 m n.p.m. wywołało jeszcze intensywniejszą zadyszkę od tej, z którą zmagali się w La Paz, a dodatkowo pojawiły się inne objawy choroby wysokościowej. Bóle głowy, permanentne zmęczenie, mrowienie w kończynach, brak apetytu czy kłopoty żołądkowe nie omijały nikogo. Czoło lodowca znajdowało się jeszcze wyżej (na wysokości 5 300 m n. p. m.), więc codzienne podejścia stanowiły nie lada wyzwanie dla "nizinnych" organizmów. W związku z tym, że podczas pobytu w Andach, studenci nie odnotowali żadnego poważniejszego problemu z ekwipunkiem czy prowiantem, musieli przyznać, że to czynnik ludzki okazał się najsłabszym ogniwem. Na szczęście wspomagali się zaradnością. - Kilka razy udało nam się złapać stopa, co na wysokości 4 800 m n. p. m. stanowiło nie lada wyczyn - cieszy Beata Latos. Zupełnie bezużyteczny okazał się natomiast dron, którzy zabrali ze sobą z zamiarem opracowania cyfrowego modelu terenu i obrazu Charguini Sur przy użyciu fotometrii. Niestety, z powodu rozrzedzonego powietrza, urządzenie gubiło sygnał GPS i sprawiało spore trudności w sterowaniu. Tylko rozsądek powstrzymywał badaczy od przypisywania mu złych intencji, zwłaszcza, gdy w trakcie jednego z manewrów jeden z nich omal nie stracił palca w konfrontacji z nieposłusznym dronem. Dżungla Pomiary zostały zrobione, próbki pobrane, notatki spisane, więc można było zejść z zimnych i wymagających And…prosto w amazońską dżunglę. Studenci udali się w rejony rzeki Rio Beni, jednego z dopływów Amazonki. Znajduje się tam ośrodek ONCA, który zajmuje się leczeniem dzikich zwierząt i przywracaniem ich do środowiska naturalnego. Młodzi badacze mieli tam odbyć wolontariat. Najliczniejszą grupą podopiecznych były małpy kapucynki, ale nasi bohaterowie - z racji stosunkowo krótkiego pobytu - mniej zajmowali się zwierzętami skupiając się głównie na pracach naprawczych i konserwatorskich w ośrodku. Wycinali maczetą ścieżki w dżungli, sadzili palmy kokosowe i bananowce, pomagali mieszkańcom odbudowywać domy po powodzi oraz - już na użytek własny - prowadzili badania pomiaru parowania. Pustynia Po ciężkiej acz satysfakcjonującej pracy musiał przyjść czas na nagrodę. Salar de Uyuni, największa pustynia solna na świecie, to obowiązkowy punkt na mapie każdego turysty odwiedzającego Boliwię. Dla geografów solnisko – wraz ze swoim szerokim repertuarem procesów i zjawisk geologicznych - było jak najbardziej fascynujące laboratorium. - Absolutnie zjawiskowe, niesamowite, zapierające dech w piersiach – tyle mogliśmy od nich usłyszeć. Cóż, wyprawa chyba spełniła ich oczekiwania…i utwierdziła w przekonaniu, że trzeba organizować kolejne. Poznańscy studenci są nadal głodni kolejnych odległych krajów, dlatego w tym roku w lipcu wyruszają do serca Eurazji – Kazachstanu. Marcin Spiralski Więcej możecie przeczytać na: geopraktyki.amu.edu.pl/pl/, zrzutka.pl/geopraktyki *Projekt Studenckiego Koła Naukowego Geografów im. Stanisława Pawłowskiego UAM „GEOpraktyki: Edycja II - Na Stokach Andów” zdobył I miejsce w kategorii Wyprawa Roku w konkursie Studenckiego Ruchu Naukowego „StRuNa” oraz I miejsce w konkursie PZU Studencki Projekt Roku w kategorii „Nauka i technika”
"W tym błocie bez pasji ani rusz". National Geographic Traveler na Rajdzie Dakar 2017
- To nie jest prawdziwy Dakar – rzuca mechanik na rajdowym biwaku w La Paz. Pokazuje mi rozbebeszone mechaniczne bestie MINI, które wyglądają jak kwintesencja Dakaru. Skoro to nie jest prawdziwy Dakar, to co nim jest? Postanawiam sprawdzić.
ZOBACZ GALERIĘ "DAKAR 2017: BOLIWIA" >>> Pogoda na Dakar Mechanika - prowokatora spotykam na rajdowym biwaku w La Paz. Nadszedł dzień odpoczynku po sześciu dniach zmagań z terenem Ameryki Południowej, na przemian z upałami i zimnem, deszczem i błotem, niedotlenieniem na wysokościach sięgających 5000 m n.p.m, rywalami, maszynami czy wreszcie - z samym sobą. Już teraz kierowcy mają na licznikach grube tysiące kilometrów, a w perspektywie drugie tyle. To przyjemny moment, który przydaje się i zawodnikom, i pojazdom. Rozglądam się po strefie serwisowej ekipy X-raid, gdzie stacjonują jedni z najlepszych kierowców świata, ich sprzęt, mechanicy, inżynierowie i to, co najważniejsze - zespół. Podglądam rozbebeszone mechaniczne bestie MINI, szykowane na drugą połowę morderczego maratonu. Wyglądają jak kwintesencja Dakaru. Skoro to nie jest prawdziwy Dakar, to co nim jest? - Dakar to upał i piach, a my tu marzniemy – tłumaczy mechanik. Po jego czerwonym nosie wnioskuję, że wiarę w Dakar może kruszyć chwilowe przeziębienie. Faktycznie, ciepło nie jest. Znajdujemy się na wysokości prawie 3800 m n.p.m. – tak wysoko położone trzecie najliczniejsze miasto Boliwii. Klimat jest typowo wysokogórski. Po wyjściu z samolotu pojawiają się zawroty głowy, a po pierwszych, szybszych krokach - lekka zadyszka. Jak tylko wyjdzie słońce, robi się gorąco i przypieka się skóra, kiedy zachodzi - zakładamy kurtki. Do tego od kilku dni leje, w związku z czym taplamy się w błocie. Dla nas nie jest to duży kłopot, ale już dla motocyklistów albo kierowców quadów – ogromny. Nikogo nie dziwi, że organizator zdecydował się odwołać odcinek rajdu. Powód? Boliwijski styczeń, najbardziej deszczowy miesiąc, który na trasie przejazdu porozlewał górskie rzeki. - Ideą tego rajdu było przecież to, by w środku zimy móc się pościgać, a nie tonąć w błocie czy śniegu - skarży się na pogodę nasz najlepszy quadowiec, Rafał Sonik. - W wielu miejscach przejazdy są tak wąskie, że jeśli utopi się tam jakiś pojazd, to blokuje całą trasę. Poza tym zawodnicy, by jeździć relatywnie bezpiecznie, muszą coś widzieć, a tu gogle w błocie i rozlewiska po horyzont. Jak to ominąć? Nie wiadomo! Z założenia Dakar miał być rajdem pustynnym, ale to założenie ewoluowało. Przebyło drogę długą jak ta z Afryki do Ameryki Południowej, gdzie 8 lat temu przeniesiono zawody ze względu na zagrożenie terrorystyczne. W tym momencie głos zabierają zazwyczaj rajdowy ortodoksi - ci, zdaniem których Dakar poza Afryką to świętokradztwo. Zmiana okoliczności geograficznych sprawiła też, że mamy do czynienia z nieco innym rodzajem rywalizacji. - Można jechać genialnie przez kilkaset kilometrów, a potem utopić się w błocie na pół godziny i pogrzebać wynik całego rajdu – tłumaczy Sonik. - Tu liczy się szczęście. Ono jest w tym rajdzie najważniejsze – wtóruje polski kierowca Kuba Przygoński pytany, o to czego mu życzyć w czasie wyścigu. – W pewnym momencie trzeba dokonać wyboru: jedziesz albo prawą, albo lewą stroną. Lewa eliminuje cię z zawodów, prawa - wygrywasz. Naprawdę nie ma na to sposobu i do tego właśnie potrzebne jest szczęście. Tym bardziej, że Dakar to obecnie połowa odcinków w upale, a połowa w temperaturze ok. 5 stopni i wilgoci. - Dakar polega na tym, że wszystkie jego elementy potrafią okazać się problemem i po każdym takim doświadczeniu człowiek staje się słabszy. Jeśli przez cały dzień padało, to zwłaszcza motocykliści, którzy deszcz odczuwają najbardziej, są o ten dzień słabsi. Po tygodniu zostają tylko najtwardsi – tłumaczy Kuba. Z większą wyrozumiałością patrzy na kwestię Xavier Panseri, były pilot Krzysztofa Hołowczyca (razem wywalczyli historyczne, pierwsze polskie podium samochodowe w 2015 roku) i Adama Małysza. - Trudne, błotne trasy to część rajdu i rywalizacji. Dakar ma być najcięższym wyścigiem świata! Żal mi tylko mechaników, którzy muszą przez półtorej godziny czyścić samochód, zanim zaczną nad nim pracować. Cóż, jedno jest pewne – pogoda na prawdziwym Dakarze to coś więcej niż temat do narzekania przy porannej kawie. Od niej zależy wynik całego rajdu. Boliwijska gościnność Na zarzuty w stylu „Co to za Dakar, który nie jest w Afryce?!”, „Dakar w deszczu to nie Dakar” jest co najmniej jeden argument - boliwijska gościnność. To wspólny motyw w wypowiedziach kierowców, z którymi mam okazję rozmawiać. - Boliwia jest cudowna. Gdy zjeżdżaliśmy na biwak, praktycznie całe miasto wyszło na ulice – mówi Sonik. - Zawodnikom sprawia to ogromną przyjemność. Jeździmy przez pustkowia i jest to miła odmiana. Ulice La Paz i Uyuni, boliwijskich miast, przez które przejeżdżał tegoroczny Dakar, zamieniły się na kilka chwil w trybuny. Życie przeniosło się na ulice: ludzie zabrali ze sobą krzesła i ławki, dzieci biegały poprzebierane w kostiumy. Kto mógł, wspinał się na słup, by widzieć więcej. Szczęściarze oglądali sportowe przedstawienie z dachów budynków. Przypominało to wielkie narodowe święto. Gwar, tłumy, uśmiechy, powiewające flagi. Wszędzie zielono-żółto-czerwone boliwijskie barwy. Ludzie podbiegają do samochodów, by zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie. Machają serdecznie nie tylko do zawodników, ale nawet do przejeżdżających ciężarówek z zaopatrzeniem, aut serwisowych i ekip medycznych. Zawodnicy byli zgodni - z tak ciepłym przyjęciem jak w Boliwii nie spotkali się jeszcze w żadnym z dakarowych krajów. Dakar od kuchni - Chcesz zobaczyć kuchnię? – pyta Piotrek z ekipy Przygońskiego. Jak najbardziej, może w końcu przekonam się, czym jest ten prawdziwy, legendarny rajd. Podchodzimy do jednej z zaparkowanych na biwaku ciężarówek, służącej za kuchnię i pralnię całej ekipie X-raidu. To dookoła niej w porze obiadowej toczy się rajdowe życie. Na wielkich patelniach smażą się kotlety. Obok parują gorące ziemniaki. - Boliwijskie? – pytam, bo znajdujemy się w kraju, który z ziemniaków słynie i może poszczycić się ich 250 odmianami. - Nie, niemieckie – odpowiada kucharz i pokazuje mi chłodnię, w której jest wszystko, czego potrzeba, by przez 12 dakarowych dni wyżywić kierowców MINI. Wszystko, z wyjątkiem kilku produktów (takich jak świeże pieczywo), które dokupowane są już na miejscu. Jestem pod wrażeniem, z jaką precyzją zostało to wszystko przygotowane. Ciężarówka, która z pozoru niczym się nie wyróżnia, stała się samowystarczalnym centrum zarządzania podstawowymi potrzebami kilkudziesięcioosobowej ekipy. Jest kuchnią, chłodnią, pralnią i suszarnią jednocześnie. Na blatach przed ciężarówką leżą stosy chipsów i ciast, a w lodówkach pełno energetyków i słodkich napoi w puszkach. Wygląda to jak wakacyjne marzenie nie jednego dzieciaka. Jestem zaskoczona, że zamiast bezglutenowych, zrównoważonych posiłków panuje tu taka żywieniowa rozpusta. To mi się podoba! Kubie Przygońskiemu też – w każdym razie uśmiecha się, kiedy mówi, że w czasie rajdu jada głównie… parówki. Gdy dowiaduję się, że nasz kierowca na takim właśnie paliwie wjeżdża na 7. pozycję w klasyfikacji generalnej 39. edycji rajdu, oddaję mu pokłon. I boliwijskim (albo niemieckim – o to nie dopytałam) parówkom także. Dakarowe biwaki to nie odcięte od świata obozy. Owszem, nie każdy ma wstęp na ich teren, którego strzeże policja i wojsko, kierowcy mają natomiast pełną swobodę i jeśli chcą, mogą korzystać ze wszystkich dobrodziejstw miasta. To czas na ciepły prysznic, spokojny sen w miękkim hotelowym łóżku, a nie przykrótkim tapczanie kampera. Więcej! Na kolację można wyskoczyć do restauracji, w której z pewnością serwują coś więcej, niż parówki. W tym właśnie słodkim momencie odprężenia dla rajdowców, w samym środku zmagań, mam okazję uczestniczyć. Wywiad z Panserim kończy się w godzinach wieczornych i wraz z innymi dziennikarzami korzystamy z zaproszenia na wspólną kolację. To zaszczyt. I przygoda, którą okazuje się przejażdżka taksówką w sześć osób, na pokładzie z kierowcą i pilotem, którzy tegoroczny rajd zakończą w pierwszej dziesiątce! Wysypujemy się z taksówki na ulicę La Paz, a w restauracji przy tatarze z lamy (kto jadł, ten jadł) wysłuchujemy opowieści o tym najprawdziwszym obliczu motosportu. O przysypiających pilotach na dłużących się "dojazdówkach" (podróże z mety jednej próby na start kolejnej, gdzie załogi nie toczą rywalizacji), o najgłupszych żartach, które śmieszą, chyba tylko wtedy, gdy dwóch facetów zamkniętych jest przez kilkanaście godzin w stalowej puszce samochodu bez dostępu do internetu. Na to głośno skarżą się załogi – ze względu na ryzyko korzystania z elektronicznych map GPS-u, organizator zabronił używania smartfonów. Trudno, selfie zza kierownicy nie będzie. Okazuje się, że prawdziwy Dakar to ludzie i atmosfera, jaka się między nimi wytwarza. A rajdowe koła kręcą się też wokół jedzenia. Ekstremalne tortury Zrozumieć te ekstremalne wyścigi pomagają mi liczby. Na przykład czas, jaki kierowcy mają na zmianę koła, kiedy złapią kapcia. Minuta dziesięć sekund - tyle to zajmuje Przygońskiemu i jego pilotowi Tomowi Colsoulowi. Przy optymistycznym założeniu, że mają gdzieś na wierzchu rękawice. Bo bez nich to przegrana sprawa - opona potrafi być rozgrzana do 130 stopni Celsjusza! I pomyśleć, że Nasser Al-Attiyah, dwukrotny zwycięzca Rajdu Dakar, jeździ bez klimatyzacji. Ale on jest z Kataru... To nie jest typowy wyścig. Kierowcy mają do pokonania prawie 9 tys. km przez bezdroża Paragwaju, Boliwii i Argentyny. - Nie możesz atakować na sto procent na każdym zakręcie, jak robisz to w czasie zwykłych rajdów. To długie dystanse i wielką rolę odgrywa nawigacja – tłumaczy Mikko Hirvonen, fiński kierowca z teamu MINI, były czterokrotny wicemistrz świata WRC, który przeszedł do rajdów terenowych. - Czasem trzeba przełączyć tryb wyścigowy na przetrwanie, jechać ostrożniej, żeby się nie zakopać na wydmach lub nie stanąć w błocie – potwierdza Przygoński i dodaje - Oczywiście od startu do mety jest pełny gaz. Nie jedziemy na ryby! O tym, jak to wygląda w terenie, mam okazję przekonać się pośrodku boliwijskiej pustyni. Pobudka o drugiej w nocy. Kilka godzin w konwoju przez pustkowie. Ale jakich pięknych godzin! W czasie których przytrafia nam się różowo-fioletowy wschód słońca z lamami na horyzoncie, wpadamy w zaspę błota, z której wyciąga nas inny samochód, w końcu zmuszeni jesteśmy zmienić auto. Prawdziwy Dakar! Na miejsce, a więc w okolice punktu kontrolnego, dojeżdżamy ok. 5:30. Dookoła nic, tylko namiot, a w nim śniadanie. Wygląda to jak fatamorgana. W końcu przejeżdża pierwszy motocyklista. W porannej gęstej mgle początkowo słychać tylko zbliżający się warkot silnika. W końcu jest! Jedzie całkiem szybko, ale bez przesady. Mija kilka minut, przejeżdża następny. Kolejnych kilka - następny. W pewnym momencie ten cykl staje się monotonny. Mgła opada, wstaje słońce, nadjeżdżają kolejne motocykle, potem quady, samochody i na końcu ciężarówki. Zostaje po nich tylko szeroki ciemnobrązowy pas rozoranej ziemi. Przekonuję się, że cała otoczka wokół Dakaru jest bardziej niesamowita niż samo oglądanie ścigających się zawodników. Nie znaczy to wcale, że na najważniejszej imprezie off-roadowej jest nudno. Emocje są, ale w środku rozpędzonej maszyny, w głowach tych, którzy co chwila muszą podejmować decyzje, panować nad pojazdem i nad własnym zmęczeniem. Ryzykując zdrowiem i życiem. Bo bywa naprawdę ekstremalnie, czego dowodzi najsmutniejsza dakarowa statystyka: od 1979 roku, a więc od czasu pierwszej edycji rajdu, zginęło ponad 50 osób. (Tegoroczna edycja tej statystyki na szczęście nie podniosła). Złamanych rąk, nóg, kostek i poważniejszych urazów nie sposób zliczyć. Co zatem ciągnie kierowców na Dakar? - Dla mnie to fantastyczne uczucie, gdy szukasz drogi na piachu. Widzisz naprawdę wysoką wydmę i wiesz, że przez nią nie przejedziesz, ale punkt kontrolny jest gdzieś za nią. Wtedy zastanawiasz się, czy objeżdżać ją i z której strony. To ten typ przygody, który bardzo mi się podoba – mówi Xavier. Takie też było założenie twórcy Rajdu Dakar - Thierriego Sabine’a. Gdy francuski motocyklista zgubił się podczas rajdu Abidżan-Nicea w 1977 roku, uznał że pustynia to świetne miejsce dla miłośników wyzwań i jazdy w ekstremalnych warunkach. To się zgadza, rajd Dakar to impreza dla prawdziwych pasjonatów, twardzieli i szaleńców. W tym błocie bez pasji ani rusz. Hanna Gadomska