W tych miastach rachunki przyprawiają o zawrót głowy. Oto ranking najdroższych miejsc 2025 roku
Codzienne życie w globalnych metropoliach coraz bardziej obciąża portfele mieszkańców i przyjezdnych. Wysokie koszty wynajmu, usług oraz podstawowych produktów sprawiają, że niektóre miasta uznawane są dziś za szczególnie wymagające finansowo. Najnowszy ranking za 2025 rok ujawnia, gdzie rachunki sięgają rekordowych poziomów i które lokalizacje są najdroższe do życia.
Od czynszu za mieszkanie po codzienne zakupy – w 2025 roku koszty życia w największych metropoliach świata osiągnęły rekordowy poziom. Globalna inflacja, wahania kursów walut oraz rosnące ceny importu sprawiają, że mieszkańcy wielu miast płacą dziś znacznie więcej niż jeszcze kilka lat temu. Najdrożej wciąż jest w ośrodkach biznesowych i technologicznych, gdzie konkurencja o mieszkania i usługi codziennego użytku winduje ceny. Ranking najkosztowniejszych miejsc do życia pokazuje, które miasta stały się najbardziej wymagające finansowo dla swoich mieszkańców i przyjezdnych. Najdroższe miejsce do życia na świecie w 2025 roku Aby uzyskać pełny obraz kosztów życia w największych metropoliach świata, eksperci przeanalizowali ceny żywności, transportu, usług, mediów oraz mieszkań, zestawiając je we wskaźniku „Cost of Living Plus Rent Index”. Dane z połowy 2025 roku pokazały jednoznacznie, że to Nowy Jork znalazł się na szczycie zestawienia. O wyniku przesądziło przede wszystkim ogromne zapotrzebowanie na mieszkania i ograniczona podaż, które od lat windują ceny czynszów na niespotykany poziom. Miasto, w którym życie toczy się w szybkim tempie, przyciąga specjalistów z całego świata – od bankierów i prawników po ekspertów z branży technologicznej – co dodatkowo zwiększa presję na rynek nieruchomości. Jednak nie tylko czynsze sprawiają, że Nowy Jork jest tak kosztowny. Wysokie są także ceny codziennych produktów i usług, w tym żywności, opieki zdrowotnej, transportu czy rozrywki, które odzwierciedlają nie tylko globalny status metropolii, lecz również rosnące koszty prowadzenia działalności w mieście. W efekcie mieszkańcy Nowego Jorku muszą przeznaczać znaczną część swoich dochodów na podstawowe potrzeby, a dla wielu osób codzienne życie staje się nie lada wyzwaniem finansowym. Jednocześnie prestiż, bogactwo możliwości zawodowych i kulturalnych sprawiają, że mimo wysokich kosztów miasto wciąż pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do życia. Gdzie życie kosztuje fortunę? Lista miast z najwyższymi wydatkami A jak przedstawiają się kolejne pozycje na liście? W rankingu najdroższych miast świata dominują dwa regiony – Stany Zjednoczone i Szwajcaria. W pierwszej dziesiątce aż trzy amerykańskie metropolie – San Francisco (4. miejsce), Boston (7.) i San Jose w Dolinie Krzemowej (9.) – odzwierciedlają presję rynku nieruchomości oraz koszty życia w centrach innowacji technologicznych. W samym San Francisco średnia cena domu wciąż utrzymuje się na poziomie około 1,3 mln dolarów, mimo spadku popytu związanego z pandemią. Z kolei w Europie wyróżnia się Szwajcaria – Zurych (2.), Genewa (3.), Bazylea (5.), Lozanna (6.) oraz Lugano (10.) zajmują aż pięć pozycji w pierwszej dziesiątce. Tak wysokie koszty życia są efektem silnego franka szwajcarskiego, stabilnej gospodarki i wysokich standardów socjalnych, które przyciągają ekspatów, ale jednocześnie podnoszą ceny mieszkań i usług. Pierwszą dziesiątkę zamyka także Singapur (8.), jedno z najgęściej zaludnionych państw świata, gdzie w 2025 roku żyje średnio 8576 osób na kilometr kwadratowy. Wysoka koncentracja ludności, ograniczone zasoby przestrzeni oraz status globalnego centrum finansowego czynią go jednym z najdroższych miejsc do życia na Ziemi. Ranking najdroższych miast świata w 2025 roku: Nowy Jork, USA Zurych, Szwajcaria Genewa, Szwajcaria San Francisco, USA Bazylea, Szwajcaria Lozanna, Szwajcaria Boston, USA Singapur, Singapur San Jose, USA Lugano, Szwajcaria Honolulu, USA Waszyngton, USA Londyn, Wielka Brytania Berno, Szwajcaria Reykjavik, Islandia Źródła: Visual Capitalist, Numbeo, Culture Cut Travel Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdzie najlepiej żyje się miliarderom? Rządy prześcigają się w oferowaniu im przywilejów
Miliarderzy i multimilionerzy stali się celem globalnej rywalizacji. Państwa na całym świecie prześcigają się w tworzeniu korzystnych programów podatkowych, wizowych i inwestycyjnych, które mają przyciągnąć najbogatszych rezydentów. Efekt? Powstaje mapa świata, na której wyraźnie widać kraje najbardziej przyjazne dla superbogatych.
Superbogaci, czyli osoby dysponujące majątkiem wartym co najmniej 30 milionów dolarów, stanowią niewielki odsetek populacji, ale ich decyzje inwestycyjne potrafią wpływać na całe gospodarki. Nic dziwnego, że coraz więcej państw stara się ich przyciągnąć, wprowadzając preferencyjne systemy podatkowe, specjalne programy rezydencyjne i zachęty do transferu kapitału. W efekcie powstała swoista mapa miejsc, które oferują najkorzystniejsze warunki dla najbogatszych. Gdzie zatem żyje im się najlepiej i jakie strategie stosują rządy, by przyciągnąć tę elitarną grupę? Gdzie najbogatsi czują się najlepiej? Oman numerem jeden Najnowsze badanie sklasyfikowało państwa, które oferują najwięcej zachęt dla superbogatych, wykorzystując tzw. Wskaźnik Komfortu Bogactwa, czyli złożony indeks oparty na różnych zmiennych, źródłach i parametrach. Pod uwagę wzięto siedem kluczowych kryteriów: poziom bezpieczeństwa, jakość życia, wysokość podatku dochodowego od osób fizycznych, obciążenia podatkowe związane z zyskami kapitałowymi z inwestycji finansowych i nieruchomości, podatki od spadków i darowizn, koszty utrzymania, a także dostępność specjalnych programów wizowych lub rezydencyjnych dla osób o wysokich dochodach. Finalnie na czele zestawienia znalazł się Oman – kraj Półwyspu Arabskiego, który łączy wysoki poziom bezpieczeństwa i dobrą jakość życia z wyjątkowo niskimi podatkami oraz atrakcyjnymi programami dla zamożnych rezydentów. Niskie koszty życia w porównaniu z innymi rajami podatkowymi sprawiają, że Oman wyrasta na lidera globalnej konkurencji o względy superbogatych. Za nim w rankingu uplasowały się Andora (niewielkie księstwo między Francją a Hiszpanią), a także Katar i Brunei, które w Azji Południowo-Wschodniej od lat budują wizerunek bezpiecznych i zamożnych państw. Analiza wskazała również, że Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Arabia Saudyjska przyciągają superbogatych nie tylko dzięki korzystnym systemom podatkowym, lecz także niższym kosztom życia w porównaniu ze średnią zachodnią. Co ciekawe, w pierwszej dziesiątce znalazły się tylko dwa kraje europejskie – Estonia i Luksemburg, które łączą stabilność gospodarczą z atrakcyjnymi warunkami podatkowymi. Zestawienie zamykają Bahrajn (kolejny gracz z Półwyspu Arabskiego) oraz Wyspa Man, czyli autonomiczne terytorium Zjednoczonego Królestwa na Morzu Irlandzkim, od lat znane z przyjaznych rozwiązań dla inwestorów. Koniec złotych wiz w Europie. Dlaczego programy dla bogaczy budzą kontrowersje? Warto wspomnieć, że jednym z najbardziej kontrowersyjnych narzędzi przyciągania kapitału zagranicznego jest praktyka tzw. „złotych wiz”, czyli przyznawania obywatelstwa w zamian za znaczne inwestycje. Choć mechanizm ten początkowo funkcjonował w wielu krajach europejskich, z czasem zaczął budzić poważne zastrzeżenia. Przykładem są Węgry, które do 2017 roku zezwalały cudzoziemcom na uzyskanie specjalnych zezwoleń na co najmniej pięć lat w zamian za zakup obligacji rządowych o wartości powyżej 250 tys. euro. Łącznie z tej możliwości skorzystało około 20 tys. osób, głównie z Chin, Rosji i krajów arabskich, w tym Syrii. Problem w tym, że wśród beneficjentów znaleźli się także ludzie powiązani z przestępczością zorganizowaną oraz osoby objęte sankcjami UE i USA, jak Dmitrij Pawłow (były przywódca jednej z moskiewskich grup przestępczych) czy krewni Siergieja Naryszkina, szefa rosyjskich służb wywiadowczych. Ominięcie standardowych procedur wizowych sprawiło, że program ten uznano za zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego i europejskiego oraz narzędzie sprzyjające praniu pieniędzy. Podobna krytyka dotknęła Maltę, gdzie program „złotych paszportów” obowiązywał od 2015 roku i przyniósł państwu 1,4 mld euro. Minimalna inwestycja wynosiła 600 tys. euro i wymagała zamieszkania na wyspie. W lipcu br., po orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości UE, rząd Malty oficjalnie zakończył kontrowersyjny system, uznany za niezgodny z prawem. Zostanie on zastąpiony nowym mechanizmem, który ma bardziej selektywny charakter – obywatelstwo będą mogły otrzymać osoby wnoszące istotny wkład w naukę, kulturę, gospodarkę czy rynek pracy. Ostateczną decyzję podejmować będzie specjalna komisja, co ma zwiększyć transparentność i ograniczyć ryzyko nadużyć. Źródło: NSS Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najbogatsze kraje świata. Ranking najzamożniejszych narodów
6 z 10 najbogatszych krajów na świecie wciąż znajduje się w Europie. Oto najnowszy ranking najbogatszych państwa świata.
W tym artykule: Jak się ustala bogactwo narodów? Ranking najbogatszych państw świata (PKB per capita) Najbogatsze kraje świata – Liechtenstein Najbogatsze kraje świata – Monako Najbogatsze kraje świata – Luksemburg Najbogatsze kraje świata – Singapur Najbogatsze kraje świata – Irlandia Najbogatsze kraje świata – Katar Najbogatsze kraje świata – Bermudy Najbogatsze kraje świata – Szwajcaria Najbogatsze kraje świata – Zjednoczone Emiraty Arabskie Najbogatsze kraje świata – Norwegia Które miejsce zajmuje Polska? Trzy najbogatsze kraje świata zajmują łączną powierzchnię mniejszą niż 1/3 województwa opolskiego. Oto światowi liderzy zamożności w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Jak się ustala bogactwo narodów? Produkt Krajowy Brutto (PKB) to łączna liczba dóbr i usług wytworzonych w jednym kraju w pewnym okresie – np. w jednym roku. PKB to wygodne narzędzie do porównywania wielkości gospodarek państw, a co za tym idzie ich bogactwa. Nie jest to jednak narzędzie idealne, ponieważ nie bierze pod uwagę nierówności dochodowych mieszkańców, ani pracy wykonywanej choćby w domu, jak opieka nad dziećmi. Biorąc pod uwagę tylko wartość produktu krajowego brutto, najbogatszym państwem na świecie są Stany Zjednoczone. Ogromne nierówności w USA sprawiają jednak, że trudno nazywać Amerykanów i Amerykanki najbogatszymi ludźmi. Zgodnie z danymi OECD stosunek dochodów najbogatszych mieszkańców USA do zarobków najbiedniejszych wynosi 14:1. Z tego powodu znacznie dokładniejszym – choć również nieidealnym narzędziem – jest dzielenie PKB przez liczbę mieszkańców. Im większe PKB na jednego mieszkańca (czyli per capita), tym ogólnie zamożniejszy jest naród. Ranking najbogatszych państw świata (PKB per capita) Liechtenstein (139 100 USD) Monako (115 700 USD) Luksemburg (115 700 USD) Singapur (106 000 USD) Irlandia (102 500 USD) Katar (92 900 USD) Bermudy (80 300 USD) Szwajcaria (71 700 USD) Zjednoczone Emiraty Arabskie (69 700 USD) Norwegia (65 700 USD) Najbogatsze kraje świata – Liechtenstein Najbogatszy kraj świata to jednocześnie jeden z najmniejszych krajów na świecie. Księstwo Liechtensteinu zajmuje zaledwie 158 km2. To mniej niż wynosi powierzchnia Bydgoszczy. Nie ma tu lotniska, nie działa żaden duży szpital, a życie skupia się przede wszystkim w niewielkiej stolicy Vaduz. Państwo nie ma też własnej waluty. Liechtenstein jest połączony unią monetarną ze Szwajcarią. Pomimo skromnych rozmiarów i braku zasobów naturalnych księstwo zdołało rozwinąć sektor finansowy. Największe gałęzie przemysłu Liechtensteinu to budowa zaawansowanych technologicznie maszyn i narzędzi. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Liechtensteinie wynosi 6 000 franków, czyli ok. 28 tys. zł. Najbogatsze kraje świata – Monako Monako to kolejne mikropaństwo w Europie. Powierzchnia księstwa jest mniejsza niż powierzchnia nowojorskiego Central Parku. Co ciekawe, większość mieszkańców Monako nie jest obywatelami tego kraju. Nad wybrzeże Morza Śródziemnego ściągają ich niskie podatki i wysoka jakość życia. Monako jest w unii monetarnej z Francją. Co trzeci mieszkaniec Księstwa Monako jest milionerem. To najwyższy tego typu wskaźnik na świecie. Największe przychody generuje tu sektor bankowy i ubezpieczeniowy. Turystyka odpowiada za 15% przychodów do kasy państwa. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Monako wynosi 8 100 euro, czyli ok. 38 tys. zł. Najbogatsze kraje świata – Luksemburg Luksemburg to jedyne Wielkie Księstwo na świecie. Obowiązują tu trzy języki urzędowe: luksemburski – czasami uznawany za dialekt języka dolnoniemieckiego, francuski, niemiecki. Przez lata dobrobyt mieszkańców Luksemburga był związany z produkcją stali. Wraz z upadkiem tej branży Luksemburg przekształcił się w potężne centrum zarządzania inwestycjami finansowymi. Aż 47% mieszkańców kraju to obcokrajowcy, którzy przyjeżdżają tu czasowo do pracy. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Luksemburgu wynosi 5 400 euro, czyli ok. 25 tys. zł. Najlepsze kuchnie świata 2022. Na który miejscu znalazła się kuchnia polska? [RANKING] Po raz kolejny doceniono najlepsze kuchnie świata. TasteAtlas Awards 2022 wyróżniło 99 kuchni narodowych. Pod uwagę brano smak i jakość dań, napojów, a także składników wykorzystywanych... Najbogatsze kraje świata – Singapur To jedno z trzech – obok Monako i Watykanu – państw-miast na świecie. Położony na wyspie Singapur i kilkudziesięciu mniejszych wyspach kraj jest najbogatszym państwem Azji i jednym z najzamożniejszych na świecie. Gospodarka Singapuru opiera się przede wszystkim na produkcji i eksporcie elektroniki i maszyn. Bardzo silne są tutaj usługi finansowe i turystyka. Port w Singapurze jest jednym z najruchliwszych portów towarowych na świecie. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Singapurze wynosi 5 700 dol., czyli ok. 25 tys. zł. Najbogatsze kraje świata – Irlandia Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku Irlandia była uznawana za jedno z najbiedniejszych państw świata. Wstąpienie do Unii Europejskiej i polityka niskich podatków dla globalnych koncernów technologicznych sprawiały, że w latach 90. Republika Irlandii zyskała miano „tygrysa Europy” i wkrótce stała się najzamożniejszym krajem UE. Dziś gospodarka irlandzka opiera się przede wszystkim na produkcji urządzeń medycznych, lekarstwach oraz usługach informatycznych i komunikacyjnych. W Dublinie swoje europejskie siedziby mają Google i Facebook. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Irlandii wynosi 3 400 euro, czyli ok. 15 tys. zł. Najbogatsze kraje świata – Katar Jeden z najbardziej płaskich krajów świata o niesprzyjającym klimacie wyrósł na jedno z najzamożniejszych państw świata. W 2022 roku Katar jako pierwszy kraj arabski zorganizował mistrzostwa świata w piłce nożnej. Wydarzenie to zapisze się w historii nie tylko z powodów sportowych, ale również za sprawą protestów świata zachodniego wobec nieprzestrzegania praw człowieka i praw pracowniczych w Katarze. Podstawą gospodarki Kataru są bogate złoża naturalne. Wydobycie oraz eksport ropy naftowej i gazu ziemnego stanowią ponad 70% całkowitych dochodów rządu. Katar ma trzecie co do wielkości potwierdzone rezerwy gazu ziemnego na świecie i jest drugim co do wielkości eksporterem gazu ziemnego. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Katarze wynosi 3 600 euro, czyli ok. 17 tys. zł. Najdroższe miasta w Polsce. Ranking 2022 Oto ranking najdroższych miast w Polsce. Gdzie koszty życia są największe? Stolica nie ma sobie równych. Najbogatsze kraje świata – Bermudy Fantastyczne plaże i turkusowa woda przyciągają na Bermudy tłumy wczasowiczów. To brytyjskie terytorium zamorskie jest położone na północnym Atlantyku, zaledwie 1000 km od wybrzeży Stanów Zjednoczonych. Choć mieszkają tu zaledwie 64 tys. ludzi, Bermudy są jednym z najbogatszych miejsc na świecie. Wyspy swoją zamożność zawdzięczają przede wszystkim międzynarodowym firmom z branży ubezpieczeniowej i finansowej. Na Bermudy przyciągnęła je atrakcyjna polityka fiskalna. Zagraniczne przedsiębiorstwa odpowiadają za 85% PKB kraju. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto na Bermudach wynosi 4 400 funtów, czyli ok. 23 tys. zł. To 20% więcej niż zarabia się w Londynie. Najbogatsze kraje świata – Szwajcaria Swój dobrobyt Szwajcaria zawdzięcza przede wszystkim stabilności politycznej i polityce neutralności. Od ponad 200 lat nie toczyły się tu żadne wojny. Taka sytuacja sprzyja budowie zaufania, co z kolei sprawia, że inwestorzy nie obawiają się pozostawiać swoich majątków w rękach Szwajcarów. Niska stopa bezrobocia w tej alpejskiej konfederacji pomaga utrzymywać wysokie płace, a przez to nakręcać konsumpcjonizm i całą gospodarkę kraju. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Szwajcarii wynosi 5 000 franków, czyli ok. 24 tys. zł. Najbogatsze kraje świata – Zjednoczone Emiraty Arabskie Arabskie emiraty tradycyjnie zajmowały się handlem w regionie Zatoki Perskiej. Do dzisiaj za sukces ekonomiczny kraju uznaje się nie tylko ogromne zasoby złóż ropy naftowej, ale również pośrednictwo w handlu. Na terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich znajduje się gigantyczny hub lotniczy w Dubaju oraz dwa wielkie porty morskie. Coraz większe znaczenie dla gospodarki kraju ma również turystyka. Każdego dnia w samym tylko Dubaju noc spędza ponad 7 milionów turystów z całego świata. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Zjednoczonych Emiratach Arabskich wynosi 16 500 dirhamów, czyli ok. 20 tys. zł. Najtrudniejsze języki świata – ranking. Który jest najtrudniejszy do opanowania? Najtrudniejsze języki świata, czyli jakie? Choć istnieje kilka języków potrafiących sprawić kłopoty niejednemu poliglocie, to poziom ich trudności jest sprawą indywidualną. Dla jednych m... Najbogatsze kraje świata – Norwegia Jedna z najdłuższych na świecie średnich długości życia, zamożność mieszkańców i wsparcie socjalne od państwa sprawiają, że Norwegia tradycyjnie zajmuje wysoką pozycję w rankingach szczęścia narodów. Norwegia jest bogata w złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Racjonalne gospodarowanie tymi zasobami sprawia, że kraj jest stabilny i budzi zaufanie inwestorów. Średnie miesięczne wynagrodzenie netto w Norwegii wynosi 50 000 koron, czyli ok. 24 tys. zł. Które miejsce zajmuje Polska? W rankingu zamożności państwa na podstawie produktu krajowego per capita Polska zajmuje 57. pozycję. Zgodnie z szacunkami CIA PKB na głowę jednego mieszkańca wynosi w naszym kraju 34 900 dol. To połowę mniej niż zajmująca 10. miejsce Norwegia. Więcej jednak niż takie kraje jak Portugalia, Węgry, Grecja czy Meksyk. Znacznie lepiej wypada Polska w zestawieniu krajów o najwyższym średnim wynagrodzeniu na jednego mieszkańca. W rankingu przygotowanym przez OECD zajmujemy 25. miejsce. Średnie wynagrodzenie netto w Polsce w 2022 roku wyniosło 4865 zł na rękę. Źródło: CIA.gov Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
To, jak postrzegasz czas, może zależeć od twoich dochodów
O tym, że czas w ludzkiej świadomości nie zawsze biegnie równym tempem, nie raz przekonał się każdy z nas. Ale nowe badania nad przetwarzaniem wspomnień sugerują, że ludzie, którzy mogą zafundować sobie więcej emocjonujących doświadczeń i wrażeń, mają poczucie, że żyli dłużej.
Mózg może rozciągać lub kompresować poczucie czasu w wielu sytuacjach – gdy odczuwamy ból, wydaje nam się, że trwa to dłużej, a kiedy dobrze się bawimy, czas mija nam w mgnieniu oka. Chociaż zjawisko czasu subiektywnego nie jest w pełni zbadane, niektóre analizy sugerują, że dodatkowym czynnikiem – obok silnych emocji – wpływającym na subiektywną długość życia człowieka jest uzyskiwany przez badanego dochód. Wyniki badań zawierają wskazania, że zróżnicowane i nowatorskie doświadczenia życiowe mogą stwarzać więcej „kodów czasowych” w ludzkim mózgu, gdy ten przetwarza nasze przeżycia we wspomnienia. To z kolei może oznaczać, że ludzie, którzy dzięki wysokim zarobkom mogą sobie pozwolić na częstsze wakacje albo realizowanie nietypowego hobby oraz mają bardziej stymulującą pracę, będą przekonani – na podstawie wspomnień – że żyli dłużej. – Mimo, że czas szybko leci, kiedy dobrze się bawisz, to kiedy wspominasz te wydarzenia, możesz przypomnieć sobie znacznie więcej z tego „rozszerzonego doświadczenia” niż z nudnego doświadczenia – wyjaśnia Jørgen Sugar, doktorant na norweskim uniwersytecie Kavli Institute for Systems Neuroscience, który współpracuje z zespołem badającym mentalne kody czasowe. Pomysł, że nowość i świeżość jakiegoś doświadczenia – które dzięki temu lepiej zapamiętamy – może wpływać na to, jak postrzegamy czas, wydaje się odpowiadać istnieniu kultur, które nie mierzą czasu za pomocą zegarów, a za pomocą zdarzeń sezonowych, zjawisk atmosferycznych czy wydarzeń kulturowych. – Nasze doświadczenie czasu różni się w zależności od okoliczności, a także od rodzaju rytmu aktywności, w jaką się angażujemy – mówi Chris Sinha, kognitywistka pracująca w Hunan University, która badała tak zwany „czas oparty na zdarzeniach” u plemion amazońskich i mniejszości etnicznych w Chinach. Jednak wielu naukowców nie zgadza się z teorią „czasu subiektywnego”. Według Moniki Capry, ekonomistki z doświadczeniem w neuroekonomii, subiektywny czas nie jest właściwie rozumiany naukowo, m.in. dlatego, że jest zbyt wiele czynników wpływających na to, jak mózg przetwarza czas. Mimo to badacze z wielu dziedzin chcą rozwikłać tajemnice pamięci i subiektywizmu czasu. Według Jørgen Sugar zrozumienie, w jaki sposób ludzie tworzą i odzyskują wspomnienia, może wpłynąć na wiele aspektów społecznych, takich jak prawo, edukacja i opieka zdrowotna, a być może nawet pomóc w zrozumieniu nas samych. Zespół Sugar uważa, że odkrył sekwencję neuronów, która aktywuje się, gdy mózg tworzy wspomnienia. Naukowcy rozpoczęli od badania szczurów. Do mózgów zwierząt podpięto elektrody monitorujące aktywność neuronów, a następnie przeprowadzono wcześniej zaprojektowane eksperymenty – mające sprawdzić, czy szczury zapamiętują zachowania i zjawiska. Naukowcy zauważyli, że neurony w części mózgu zwanej boczną korą śródwęchową, która jest częścią przyśrodkowego płata skroniowego, nigdy nie aktywowały się dwukrotnie w ten sam sposób. Z kolei neurony w sąsiedniej przyśrodkowej korze śródwęchowej reagowały w sposób przewidywalny. Aktywność w tym regionie mózgu różniła się w zależności od tego, co robiły szczury. Kiedy biegały wolno, nowe kody czasowe pojawiały się szybciej niż wtedy, gdy odpoczywały lub biegły kolejny raz przez labirynt. Według Sugar oznacza to, że mózg nie chce tracić czasu na zapamiętywanie chwil, które są nudne lub nieistotne. Wygląda więc na to, że szczury tworzyły więcej wspomnień, gdy ich działania były swobodne, angażujące lub zróżnicowane. Ekstrapolując wyniki na ludzi, jest możliwe, że ktoś, kto ma więcej pieniędzy, będzie mógł kupić więcej nowych doświadczeń, generując więcej kodów czasowych – sugeruje Sugar, choć zauważa, że ludzie nie potrzebują ogromnych czeków, aby prowadzić aktywne i interesujące życie. Oczywiście najistotniejsze jest to, jak zamożni wydają swoje pieniądze. Na przykład jeśli milioner wyda pieniądze na elegancki zegarek, to prawdopodobnie nie zmieni to jego postrzegania czasu tak, jak zrobiłyby to egzotyczne wakacje lub nawet tania wycieczka. Co więcej, nie każdy potrzebuje, a nawet nie każdy cieszyłby się drogimi wakacjami. Tu też pojawia się czynnik znużenia. Dla bogatego człowieka wakacje na Maui mogą „spowolnić czas”, ale prędzej czy później tracą swój urok, czas znów przyspiesza, a odrzutowiec wraca do biura – mówi Duke Bejan.
Gwiazdor TikToka zobrazował nieprzyzwoite bogactwo Jeffa Bezosa za pomocą... ryżu
Jeff Bezos jest obrzydliwie bogaty. Jak bardzo? Ktoś kiedyś przeliczył, że zarabia prawie 2,5 tysiąca dolarów (ponad 9000 zł) na sekundę. Przeciętnemu zjadaczowi chleba trudno zrozumieć ten ogrom, więc użytkownik TikToka postanowił zobarazować jego majątek za pomocą ryżu.
Przedsiębiorca i gwiazda aplikacji, Humphrey Yang, który jest 32-letnim konsultantem do spraw e-commerce i freelancerem z Doliny Krzemowej, stworzył uderzającą wizualizację majątku Jeffa Bezosa. View oEmbed on the source website Aby zrealizować swój projekt, Yang przyjął, że jedno ziarno ryżu reprezentuje 100 000 dolarów. Następnie odliczył 10 ziaren ryżu, by pokazać, jak wygląda 1 milion dolarów, a potem odmierzył 1 miliard dolarów, własnoręcznie odliczając 10 000 ziarenek. Po tym, jak pierwszy film z ryżem Yanga stał się viralem, zdecydował się on nakręcić drugi film, którego celem było zobrazowanie wartości rynkowej Bezosa. W przeliczeniu na ryż rzecz jasna. W materiale zatytułowanym "Ryż. Część druga" Yang kupuje cyfrową wagę do żywności, waży ryż o “wartości” równej miliardowi dolarów i robi kilka poważnych obliczeń matematycznych. Potem kupuje jeszcze dwie gigantyczne torby ryżu i zaczyna swoją magię. View oEmbed on the source website "Poprzednio obliczyłem, ile waży 10 000 ziaren ryżu" – powiedział Yang serwisowi Mashable – "Potem dokonałem stosownych kalkulacji, by dowiedzieć się, że przybliżona wartość rynkowa Jeffa Bezosa wynosi około 26 kilogramów ryżu." Podczas gdy Yang odmierzył 122 miliardy dolarów w ryżu, aktualnie wartość netto Bezosa jest szacowana na 115,7 miliarda dolarów. Tak czy inaczej, jest to absolutnie ogromna suma pieniędzy, co przekłada się na bardzo dużą ilość ryżu. By jeszcze bardziej przybliżyć swoim widzom potęgę finansową Bezosa, Yang wydzielił ze sterty ryżu równowartość domu, który szef Amazona niedawno kupił za 145 milionów dolarów. Jak można się było spodziewać, z ogromnej sterty ziarenek zniknęło ich tylko kilkanaście. Yang, który zaczął używać TikTok i YouTube pod koniec 2019 roku, ponieważ "chciał edukować pokolenie Z i młodych millenialsów ze znajomości finansów", często dzieli się w mesiach społecznościowych poradami finansowymi i biznesowymi ze swoimi zwolennikami. Wyjaśnia, że początkowo chciał "dowiedzieć się, jak zwizualizować milion dolarów w stosunku do miliarda dolarów", do czego zainspirowało go youtubowe wideo, które widział kilka lat temu. Niechcący wyszła z tego analiza finansowa Jeffa Bezosa, a twórca filmu cieszy się z obrotu sytuacji. "Proces był żmudny i wszędzie był bałagan, ale filmik wyszedł świetnie! Cieszę się, że udało mi się opowiedzieć historię, pokazać widzom skalę pieniędzy” – powiedział. Katarzyna Mazur
Bogacze bardziej skłonni do zachowań nieetycznych. Nauka i Ellen DeGeneres to potwierdzają
Lewicowo-liberalna cześć obywateli USA przeżyła niedawno prawdziwy szok poznawczy. Oto jedna z ikon ruchu LGBTQ świetnie bawiła się ramię w ramię z byłym prezydentem otwarcie postulującym ograniczanie praw tych osób. Ludzie zapomnieli chyba, że multimilionerzy jak Ellen DeGeneres i George W Bush po prostu lubią swoje towarzystwo.
I, co pokazują badania naukowe, mają zasadniczy problem z empatią. View oEmbed on the source website - To niezrozumiałe, jak DeGeneres, jedna z najbardziej otwarcie lesbijskich celebrytek w USA mogłaby przymknąć oko na lata zastraszania środowiska LGBTQ przez prezydenta Busha. Nie mówiąc o niepotrzebnie rozpoczętych wojnach w Iraku i Afganistanie zakończonych śmiercią milionów ludzi i traumą dla wielu innych – zastanawia się serwis vice.com. View oEmbed on the source website Ludzie oburzeni widokiem Busha i DeGeneres z ich żonami na meczu drużyny Dallas Cowboys nie szczędzili gwieździe talk-show krytyki. Ellen odpowiedziała tłumacząc, że nie da się tak traktować na Twitterze. Dlatego w kolejnym swoim programie tematowi temu poświęciła aż 4 minuty. – Tylko dlatego, że z kimś się w niczym nie zgadzam, nie znaczy, że nie mogę się z nim przyjaźnić – wyjaśniła. View oEmbed on the source website Dość szybko pojawiły się głosy tłumaczące, dlaczego może nie mieć racji. - Dobrze mieć przyjaciół o różnych poglądach. Sęk w tym, że tu nie chodzi o poglądy a przestępstwa. Bush to zbrodniarz wojenny z krwią miliona Irakijczyków na rękach. Powinien być w więzieniu – skomentował jej wpis dziennikarz Ben Norton. View oEmbed on the source website Czyżby Ellen po prostu nie przejmowała się faktami? Badania prowadzone przez psychologów jak choćby Paul Piff i Dacher Keltner z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley zdają się to potwierdzić. Wspomniana para naukowców poświęciła ostatnią dekadę na dojście do smutnej prawdy: im bogatszym człowiek się staje, tym mniej ma współczucia dla innych. Piff i Keltner w 2012 roku opublikowali pracę dowodzącą, że ”przynależność do wyższej klasy społecznej [mierzonej bogactwem, prestiżem zawodowym lub wykształceniem – red.] zwiększa prawdopodobieństwo zachowań nieetycznych”. Doszli do tego wniosku obserwując m.in. kierowców na zakorkowanym skrzyżowaniu. Kierowcy aut luksusowych częściej zajeżdżali drogę innym zamiast czekać na swoją kolej. Podejście takie przejawiały zarówno kobiety jak i mężczyźni, niezależnie od pory dnia i natężenia ruchu. - W innym badaniu psychologowie wykazali też, że kierowcy droższych aut częściej i chętniej wymuszają pierwszeństwo wobec pieszego na przejściu. I to już po nawiązaniu kontaktu wzrokowego z próbującym przejść przez ulicę – zauważa serwis scientificamerican.com Majątek Ellen DeGeneres szacuje się na 450 mln dolarów, Georga W Busha na 39 mln. Osoby na tym poziomie zamożności, twierdzą badacze, mają problem z odczytywaniem emocji innych. Odpowiedź na pytanie ”dlaczego” ma dużo wspólnego z uczuciem wolności i niezależności dawanym przez pieniądze. Im mniej musimy polegać na innych, tym mniej musimy się nimi przejmować. Jan Sochaczewski ​
Polska: biedny kraj bogatych ludzi. Jak wyglądała historia polskiej gospodarki?
Na temat sytuacji ekonomicznej w naszym kraju rozmawiamy z profesorem Wojciechem Morawskim ze Szkoły Głównej Handlowej.
W tym artykule: Początki państwa polskiego Feudalizm i pańszczyzna Upadek II Rzeczypospolitej Gospodarka pod zaborami Odzyskanie niepodległości Czasy komunizmu Prof. Wojciech Morawski jest historykiem i ekonomistą, kieruje Katedrą Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Specjalizuje się w historii finansów, czasach II Rzeczpospolitej i najnowszej historii politycznej. Adam Robiński: Adam Smith miał ponoć wyrazić pogląd, że Polska to kraj, „w którym nie produkuje się nic ponad środki niezbędne do przeżycia”. Ale chyba nie dotyczy on całego minionego tysiąclecia? prof. Wojciech Morawski: A czy to źle? Moim zdaniem produkować coś, co jest niezbędne do przeżycia, to bardzo mocna pozycja. To był zresztą komentarz do sytuacji, w której Polska zaopatrywała Europę w żywność. Działo się tak przez 200 lat, w czasie, który określamy mianem dualizmu agrarnego. Kiedy po odkryciach geograficznych Europa Zachodnia zaczęła się bogacić, a liczba jej ludności rosnąć, rolnictwo nie nadążało z produkcją. Kraje te były jednak na tyle bogate, że mogły kupować żywność na zewnątrz, czyli u nas. Wtedy po prostu opłacało się zajmować rolnictwem, bardziej nawet niż mieć święty spokój. Działało to przez jakiś czas z korzyścią dla obu stron, potem niestety ujawniły się wady tego układu. Początki państwa polskiego A.R.: Cofnijmy się jednak w czasie, do panowania Mieszka I, który jako pierwszy władca Polski musiał płacić trybut sąsiadom. Czy my już na starcie byliśmy w gorszej pozycji niż oni? Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W.M.: To nie takie proste. Za miedzą mieliśmy Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, państwo o wiele silniejsze od naszego. Nikt nie obiecywał, że na dzień dobry zostaniemy z nim zrównani. Realną pozycję trzeba sobie samemu wywalczyć. Ale nie byliśmy w sytuacji gorszej niż np. Skandynawowie, którzy po nas wchodzili na arenę europejską. Centrum chrześcijaństwa, zachodniego świata znajdowało się w Niemczech, wszyscy byli w stosunku do nich trochę słabsi. A.R.: Rozbicie dzielnicowe w XII w. osłabiło nas? W.M.: Wręcz przeciwnie. To był czas szybkiego rozwoju gospodarczego Europy. Mówi się o nim czasem rewolucja handlowa, przez analogię do późniejszej rewolucji przemysłowej. Na wsi upowszechniało się prawo niemieckie z wybieranymi sołtysami, rozwijały się miasta. Rozbudował się wielki handel o zasięgu europejskim. My znaleźliśmy się w ważnej, bałtyckiej części kontynentu. A czy rozbicie dzielnicowe osłabiało państwo i jego struktury? Proszę pamiętać, że wszyscy naokoło mieli w tym czasie mniej więcej ten sam problem. A.R.: Czyli już wtedy byliśmy wpisani w szerszy scenariusz i jak inni mieli lepiej, to my z nimi, a gdy reszta gorzej, to nam się nie przelewało? W.M.: Niekoniecznie, bo już w XIV w. Europa doświadczyła czarnej śmierci, przez kontynent przewaliła się epidemia dżumy. A nas jakimś cudem ominęła. Na tym m.in. polegał awans Polski za Kazimierza Wielkiego. Ale spora była w tym przypadku też rola władcy. Kazimierz Wielki przede wszystkim uporządkował sprawy finansowe. Wiek XIII był okresem szybkiego rozwoju, ale też bardzo kiepskiego pieniądza. W obiegu były wtedy pieniądze zwane brakteatami. Na tyle cienkie, że jak się z jednej strony coś wybiło, to się z drugiej strony pojawiało to samo. W reakcji na to wprowadzono grubą srebrną monetę – grosz. Najpierw w Czechach, potem u nas. W uproszczeniu można powiedzieć, że Kazimierz Wielki ściągnął do Polski na większą skalę Żydów – wypędzanych z Europy Zachodniej. Oczywiście w przyszłości generowało to nieporozumienia i konflikty narodowościowe, ale równocześnie dla rozwoju gospodarczego kraju było niesłychanie cenne. Król uporządkował też prawo stanowe. Jego wadą było, że ludzie nie byli sobie równi, każdy stan traktowany był inaczej. Ale i tak stanowiło to ogromny postęp w stosunku do poprzedniej epoki, gdy prawem była wola władcy, który jak miał ochotę kogoś powiesić, po prostu to robił. Feudalizm i pańszczyzna A.R.: Kiedy pojawił się problem polskich chłopów z pańszczyzną? W.M.: Pańszczyzna w naszym kraju miała dwie fazy. W średniowieczu była dużo lżejsza niż w czasach nowożytnych. Określano ją w skali roku, a nie tygodnia. Mówiono np. o 20 dniach w roku, a kilka wieków później już o trzech dniach w tygodniu. To wielka różnica. Pod koniec średniowiecza pańszczyznę zastąpiły wygodniejsze formy renty feudalnej – najpierw w naturze, potem w pieniądzu. Chłop cieszył się wtedy szerokim zakresem wolności. Jeśli chciał, mógł po prostu odejść. Ale w czasach nowożytnych, tj. gdy Polska żywiła Europę Zachodnią, pańszczyzna wróciła, i to w wymiarze tygodniowym. Ponadto pojawiło się poddaństwo osobiste, a wskutek wykupu sołectw pan stał się sędzią dla swoich chłopów. Oto 29 królów, którzy sprawowali władzę w Polsce. Wśród nich Czesi, Węgrzy, Szwedzi, Niemcy i Francuz Królowie Polski na stałe zapisali się w historii, wielu jako wybitni politycy, dla których nadrzędnym priorytetem był rozwój kraju. Należy jednak wspomnieć, że poczet polskich władców o... A.R.: Czyli chłopi pańszczyźniani nie budowali bogactwa państwa, tylko bogactwo swoich panów? W.M.: To była kwestia systemu podatkowego. Inaczej by sprawa wyglądała, gdyby szlachtę dało się porządnie opodatkować. Można powiedzieć, że Rzeczpospolita była biednym krajem bogatych ludzi. Ale to, że szlachta walczyła o swoje, to w zasadzie naturalne. Tak było wszędzie, tyle że w innych krajach opór stawiało mieszczaństwo. U nas tego zabrakło. Polskie mieszczaństwo było politycznie ubezwłasnowolnione. W sensie etnicznym albo niemieckie, albo żydowskie. Wyizolowane ze społeczeństwa, wykorzenione. Dodatkowo po reformacji zrobiło się mniejszością luterańską w katolickim kraju. Były pojedyncze miasta, które walczyły o swoje, np. Gdańsk, który stawiał opór, wojował z królem Batorym. Ale miasta jako całość nie były solidarne. Z drugiej strony, w innych krajach prędzej czy później monarcha ograniczał szlachecki parlamentaryzm i wprowadzał rządy absolutne. U nas tak się nie stało. Pewnie dlatego, że nie mieliśmy dynastii, która czułaby się na siłach to zrobić. A.R.: Czy gospodarczo Rzeczpospolita była jednolitym obszarem? W.M.: Rzeczpospolita składała się z trzech części. Polska etniczna nastawiła się na produkcję zboża. Przy ówczesnym stanie dróg inny niż wodny transport zboża nie był opłacalny. My byliśmy w szczęśliwym położeniu, bo nasze rzeki płynęły do Bałtyku. Wystarczyło towar spławić do Wisły, potem Wisłą do Gdańska. Tam już czekali Holendrzy, którzy rozwozili nasze zboże po Europie. Na południe od nas Węgrzy byli w gorszej sytuacji, bo ich rzeki wpadają do Dunaju, a ten płynie do Morza Czarnego, gdzie wówczas siedzieli Turcy. Nie mogąc uprawiać zboża, zajęli się hodowlą. Bydła nie trzeba wozić, bydło jest „samobieżne”. Pędzili zatem na zachód wielkie stada i na tym oparli gospodarkę. Część Rzeczpospolitej była w tej samej sytuacji – na dzisiejszej Ukrainie rzeki też płynęły do Morza Czarnego, tam też trzeba było postawić na hodowlę. Stada bydła przeganiano przez Polskę do Brzegu nad Odrą, gdzie odbywały się wielkie targi, na których Europa kupowała bydło z Ukrainy. Była też trzecia strefa gospodarcza – Wielkie Księstwo Litewskie z dominacją gospodarki leśnej. Dźwiną i Niemnem spławiano tam drewno, które szło dalej do Europy. A.R.: Od lat narzekamy na stan polskich dróg. Swego czasu istniało nawet powiedzenie: „Polski most, niemiecki post, włoskie nabożeństwo, wszystko to błazeństwo”. W.M.: Rzeczywiście tak było, to jest jakiś fenomen. Przed II wojną światową wśród żądań Hitlera wobec nas było wybudowanie eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. Drogi zawsze mieliśmy w fatalnym stanie, masowy transport odbywał się wodą. Może to nas rozleniwiało? Może gdyby geografia nas zmusiła, tobyśmy się bardziej postarali? Na naszych gościńcach przejechał się też Napoleon. Widział na mapie drogi, ale nie wiedział, jak w rzeczywistości wyglądają. Upadek II Rzeczypospolitej A.R.: Czy Rzeczpospolita Obojga Narodów była niewykorzystaną szansą? W.M.: Na pewno. Zwichnęła system polityczny, nie tyle na rzecz szlachty, co raczej magnaterii. W końcu kilkanaście rodzin zaczęło trząść państwem. Rzeczpospolita była też niewykorzystaną szansą z punktu widzenia późniejszych procesów narodotwórczych. Gdyby przetrwała, relacje między Polakami a Litwinami wyglądałyby pewnie tak jak między Anglikami i Szkotami. Mielibyśmy pewnie jakieś pojęcie nadrzędne, które by nas objęło, jak termin „Brytyjczycy” w odniesieniu do obu tamtych narodów. Tymczasem nie dorobiliśmy się nawet takiego słowa. Określenie „sarmata” ograniczało się do szlachty, nie mogło zintegrować całego społeczeństwa. Kozacy w służbie Rzeczpospolitej. Jak nękali tureckie wybrzeża? Na początku XVII wieku Kozacy w służbie Rzeczypospolitej nękali tureckie wybrzeża morskimi najazdami. Ucierpiała nawet stolica imperium osmańskiego, Stambuł. A.R.: Wszystkich nas zrujnował za to potop szwedzki. W.M.: To było załamanie się państwa. Przede wszystkim zapaść demograficzna. Potop nie był tylko najazdem szwedzkim. Kozacy pustoszyli Ukrainę, a Moskwa większość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poziom zaludnienia sprzed potopu odzyskaliśmy dopiero w okolicach 1800 r. Szwedzi rabowali, co popadnie. Typowy „życiorys” zamku w naszym kraju przedstawia się tak: wybudował go Kazimierz Wielki, zburzyli Szwedzi, od tamtej pory w ruinie. Nieszczęścia chodzą parami, bo w tym samym czasie skończyła się koniunktura na nasze zboże. Dyktowaliśmy ceny, póki byliśmy jedynym eksporterem. Zawsze mieliśmy potencjalnego konkurenta w postaci Rosji. Polityka ostatnich Jagiellonów polegała głównie na tym, by nie dopuścić Rosji do Bałtyku. Dlatego zaangażowaliśmy się w Inflanty, które poza tym nie były nam potrzebne. Baliśmy się, że gdy Rosjanie wyjdą na Bałtyk ze swoim zbożem, to zbiją ceny. Gospodarka pod zaborami A.R.: Potem przyszły rozbiory. Co działo się wtedy z naszą gospodarką? W.M.: Pewnie pana zaskoczę, bo najlepiej gospodarczo rozwinięty był zabór rosyjski. Choć cywilizacyjnie stał niżej, pełnił ważną funkcję gospodarczą w obrębie państwa zaborczego. Królestwo Polskie było najlepiej uprzemysłowioną częścią Rosji. Odwrotnie niż Wielkopolska w Niemczech, która była dla Niemiec zapleczem rolniczym. Niemcy nie potrzebowali przemysłu w Wielkopolsce, zaś Rosjanie w swoim zaborze – tak. I ten przemysł miał do dyspozycji ogromny rynek rosyjski. Rozwinęło się Zagłębie Staropolskie, Łódź z przemysłem włókienniczym, Zagłębie Dąbrowskie i warszawski okręg przemysłowy. Dostęp polskiego przemysłu do rynku rosyjskiego podlegał zmianom. Po powstaniu Królestwa Polskiego w 1815 r. na wschodzie ustanowiono granicę celną. W 1822 r. minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki załatwił z Rosjanami zniesienie tej granicy i handel ze wschodem rozkwitł. W ramach represji po powstaniu listopadowym granica celna wróciła. Odcięta Łódź nie była konkurencyjna. Wtedy przedsiębiorcy łódzcy przenieśli się na drugą stronę tej granicy. Tak powstał Białostocki Okręg Przemysłowy, który w latach 1822–1851 przeżywał wspaniałe czasy. Gdy w 1851 r. granicę celną ostatecznie zniesiono, zaczęły się złote lata Łodzi. Równocześnie jednak zabór rosyjski był pod wieloma względami upośledzony, głównie z punktu widzenia komunikacji. Rosjanie traktowali słabość linii komunikacyjnych jako element obronności kraju. Zakazali budowy mostów na Wiśle powyżej Iwanogrodu, czyli Dęblina, i poniżej Nowogieorgiewska (Modlina). Oznaczało to, że Włocławek, Płock czy Sandomierz aż do I wojny światowej nie mogły mieć mostów. Rosjanie nie zezwalali też na budowę kolei na zachodnim brzegu Wisły. A.R.: A pozostałe zabory? W.M.: Galicję Austriacy traktowali jak przedpole do ewentualnego oddania, gdyby w przypadku wojny mieli się bronić na linii Karpat. Rozwijało się tam więc tylko wydobycie surowców. Była sól w Bochni i Wieliczce, zagłębia naftowe – stare w Jaśle i Krośnie oraz nowe w Drohobyczu i Borysławiu, dziś na Ukrainie. Na początku XX w. Galicja była drugim na świecie producentem ropy. Rewolucja przemysłowa sprawiła, że rozwój naszej cywilizacji nabrał tempa. Ma też jednak poważne minusy Rewolucja przemysłowa wprowadziła Europę w proces głębokich zmian gospodarczych, który z czasem ogarnął cały świat. Początkowo napędzały ją maszyny parowe, które z czasem zaczęły u... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rewolucja-przemyslowa-jak-zmienila-swiat-i-wplynela-na-rozwoj-gospodarczy-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-25fbda3.jpg" width="938" height="627" alt="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Zabór pruski z kolei stanowił zaplecze rolnicze, rozwijał się tam tylko przemysł potrzebny rolnictwu, jak Zakłady Cegielskiego w Poznaniu. I stocznia Schichau w Elblągu, która potem założyła filię w Gdańsku. Oczywiście był też Okręg Górnośląski, ale jego nie można określać jako zabór pruski, bo już przed rozbiorami Górny Śląsk nie należał do Polski. Odzyskanie niepodległości A.R.: Czy po odzyskaniu niepodległości mieliśmy do czynienia z Polską trzech prędkości? W.M.: Trochę się tę gospodarkę udało do 1939 r. zintegrować. Przede wszystkim koleją. W 1918 r. z Warszawy do Poznania jechało się przez Bydgoszcz, do Krakowa linią warszawsko-wiedeńską przez Częstochowę, tak samo do Lwowa. Zbudowano zatem bezpośrednie połączenia. II Rzeczpospolita miała specyficzne podejście do spraw walutowych. Po inflacji z lat 1918–1923 nastąpiła stabilizacja walutowa, a obawy przed nawrotem inflacji prowadziły do polityki deflacyjnej. Pieniądz był mocny, ale rzadki. To spowodowało, że spore części kraju, np. Polesie, przechodziły na gospodarkę naturalną. Traktowanie mocnego pieniądza jako wizytówki zdrowej gospodarki charakteryzowało sposób myślenia Piłsudskiego. Pogłębiło to problemy gospodarcze podczas kryzysu lat 30. Śmielsze ruchy w gospodarce mogły nastąpić dopiero po śmierci marszałka. A.R.: Kto na przestrzeni historii był najlepszym gospodarzem na ziemiach polskich? W.M.: Najszybszy realny rozwój to 20 lat po upadku powstania styczniowego. Politycznie były to czasy straszne, ale gospodarczo znakomite. Ciekawe, że ta koniunktura nie była zasługą polityki gospodarczej państwa, tylko mechanizmów rynkowych. Czasy komunizmu A.R.: A kto był najgorszy? W.M.: Chyba jednak komuniści. Symboliczną postacią może tu być Hilary Minc, twórca planu 6-letniego (1950–1955). Wtedy Europa nam uciekła, a wielki wysiłek społeczny został zmarnowany. W czasach II RP ludzie mieli poczucie, że Polska jest biedniejsza niż USA czy Francja, ale to był inny dystans. Mieliśmy mniej kapitału, ale nie byliśmy zacofani technologicznie. Natomiast w czasach komunizmu wpadliśmy w lukę technologiczną. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> A.R.: Patrząc na całokształt historii – częściej nam się powodziło czy raczej klepaliśmy biedę? W.M.: Jeśli patrzymy na siebie, z jednej strony widząc ogromną Rosję, a z drugiej wielkie Niemcy, to wydaje się nam, że jesteśmy malutcy, ale obiektywnie tak nie jest. Polaków jest więcej niż Skandynawów razem wziętych. Mimo wszystko należymy do uprzywilejowanej części ludzkości. Jesteśmy w OECD, klubie krajów wysoko rozwiniętych, który zrzesza tylko 34 państwa. Trzeba jednak pamiętać o generalnych tendencjach. Na początku XX w. Warszawa była pod względem wielkości 23. miastem na świecie. Większym od Brukseli, Madrytu, Kairu i wielu innych metropolii, do których dziś jej daleko. Europa odgrywała w XIX w. ogromną rolę ze względu na eksplozję demograficzną. 25 proc. ludzkości to byli Europejczycy, którzy przenosili się na inne kontynenty. Dziś w Europie eksplozję mamy już dawno za sobą, przeżywa ją natomiast reszta świata. Cała Europa relatywnie słabnie, a my wraz z nią. Ścigamy się więc w grupie, którą wyprzedzają inni.
Po wizycie w sułtanacie Brunei, malutkim państewku na Borneo, przestałam twierdzić, że pieniądze szczęścia nie dają
O Allahu, spraw, aby nasza podróż była łatwa i skróć jej dystans” – błogosławieństwo z głośników wypełnia samolot Royal Brunei Airlines na kilka minut przed startem z Singapuru do Bandar Seri Begawan, stolicy maleńkiego sułtanatu Brunei i siedziby jednego z najbogatszych i najrozrzutniejszych ludzi świata – sułtana Haji Hassanala Bolkiaha. Na przedstartowej modlitwie wyjątkowość lotu BI422 się nie kończy. Kiedy spoglądam na ekran z mapą regionu, zauważam sporą strzałkę. Silny wiatr w ogon? Żeby tylko nie turbulencje! Jeden ze współpasażerów tłumaczy mi jednak, że nie grozi nam żaden huragan. Strzałka wskazuje kierunek Mekki, na wypadek gdyby ktoś chciał się podczas lotu pomodlić. Widzimisię sułtana Spodziewałam się miniaturowego Dubaju, luksusowych drapaczy chmur, przystrzyżonych trawniczków, centrów handlowych, nowoczesnych oznak bogactwa. A tymczasem okazuje się, że większość budynków w Bandar Seri Begawan ma ledwo kilka pięter i wygląda jak z lat 80. Ruchu na ulicach prawie nie ma, pusto i cicho, prowincjonalnie. Dopiero kiedy moja taksowka ( jedna z 50 zarejestrowanych w Brunei) zajeżdża pod hotel Empire, dopada mnie słynny brunejski przepych. To tu będę nocować! Biorąc pod uwagę, że konstrukcja tego resortu molocha pochłonęła ok. 2,7 mld dol., inwestycja raczej się szybko nie zwróci. Zbilansowaniu budżetu nie pomoże nawet i to, że noc w najbardziej ekskluzywnym apartamencie kosztuje 12,7 tys. dol. Ja dzięki promocji internetowej płacę za dwójkę tylko 400 zł. Brunejski hotel Empire szczyci się aż sześcioma gwiazdkami (według Brunejczyków – siedmioma) i wszystko w nim kapie złotem. Podłogi są z włoskich marmurów. Żyrandole z kryształów Swarovskiego. Poręcze schodów pozłacane 21-karatowym złotem. Największe wrażenie robi na mnie jednak strzeliste na siedem pięter atrium, przez okna którego roztacza się widok na Morze Południowochińskie. Widok, przy którym blakną nawet marmurowe kolumny i pozłacane meble. Na pomysł konstrukcji hotelu Empire wpadł nie kto inny, tylko książę Jefri, brat obecnego sułtana, którego sława playboya i rozrzutnika obiegła świat. Początkowo Empire miał być prywatnym „placem zabaw” księcia. Dopiero w 2000 r. kompleks stał się hotelem. Promocję na nocleg zawdzięczam temu, że resort ten świeci pustkami. Trudno raczej zapełnić 423 pokoje w mało komu znanym, 140-tysięcznym mieście gdzieś na końcu świata, choćby nie wiem jak piękne były tutejsze plaże. A są naprawdę piękne: jasny piasek, palmy i szmaragdowe fale. Ludzi – praktycznie wcale. Szczęśliwy jak Brunejczyk Zanim jednak oddam się lenistwu plażowania, ruszam zwiedzać BSB – jak w skrócie nazywa się stolicę Brunei, Bandar Seri Begawan (żeby nie połamać języka, zapewne). Pierwsza atrakcja – meczet Sultan Omar Ali Saifuddin – czyli znowu bogactwo i przepych. Idealne proporcje budynku i ta ogromna złota kopuła znana z większości broszur o Brunei rzeczywiście robią wrażenie. W końcu jest to podobno jeden z najpiękniejszych meczetów świata: lśniący w słońcu miks złota i nieskazitelnie białych marmurowych ścian. W środku jest dość prosto, ale jak zwykle luksusowo: granity z Szanghaju, ręcznie robione dywany z Arabii Saudyjskiej i ogromne kryształowe żyrandole. Turystów nie ma wcale i mogę zwiedzać i fotografować, ile dusza zapragnie. Żadnych biletów, żadnego „nie dotykać”, żadnych tłumów depczących po piętach – tylko dwóch modlących się mężczyzn i ja. Wychodzę na tyły złoto-białego meczetu. I przeżywam szok! Widzę zupełnie inne Brunei. Byle jakie drewniane domy kryte przerdzewiałą blachą, pranie suszące się na płocie, dziurawy mostek nad zamulonym kanałem, jakieś rury, puszki po farbie, kot śpiący na progu. Jedyne co dzieli te dwa światy, to wysokie kute ogrodzenie i... tak z kilkaset milionów dolarów. Statystyki mówią, że Brunei jest jednym z najbogatszych krajów świata: PKB na mieszkańca wyższy niż w Stanach Zjednoczonych czy Szwajcarii, bezrobocie: 3,7 proc., podatek dochodowy od osób prywatnych – zero. To przez statystyki nie spodziewałam się tych mizernych domów, zdezelowanych kładek, okien bez szyb. Uroczo – owszem, ale nie bogato. Brunejczycy mogliby pewnie być sfrustrowani, tryskać żółcią na samą myśl o przepychu, w jakim pławią się rządzący. A nie są. Brunei to jeden z najszczęśliwszych krajów świata – na dziewiątym miejscu, daleko przed Polską! Rzeczywiście, jeśli porównać warunki życia w Brunei i w otaczającej go Malezji, różnice widać gołym okiem. Żyje się tu dłużej, zdrowiej, drogi są dobre, malarię wytępiono, mało kto jest niepiśmienny. A że sułtan lubi popławić się w złocie – no cóż, tak to bywa z sułtanami... Z meczetu Sultan Omar Ali Saifuddin ide na nadbrzeże rzeki Brunei, która oddziela nowoczesne centrum BSB od największego na świecie miasta zbudowanego na palach – Kampong Ayer. Tysiące chybotliwych drewnianych domów, a każdy oparty na licznych drewnianych nogach zanurzonych w zielonkawa wodę – tak mieszka się w wodnym mieście od ponad 1300 lat. Dziś co dziesiąty Brunejczyk ma adres w Kampong Ayer. W sumie niemal 40 tys. osób. Ledwie przez głowę przechodzi mi myśl, ze ciekawie byłoby popływać łódka pomiędzy różnokolorowymi domami Kampong Ayer, a już w moją stronę pruje kilka motorowych wodnych taksówek nazywanych przez tubylców pieszczotliwie latającymi trumnami. Skąd ta nazwa, przekonuje się, jak tylko wsiadam do jednej z nich. Jest drewniana, długa i wąska, a po chwili rozpędza sie do takiej prędkości, ze zdaje się niemal unosić nad powierzchnia wody. Mój taksówkarz z nonszalanckim wyrazem twarzy lawiruje swoja „trumna” pomiędzy domami i innymi równie rozpędzonymi łódkami. Woda bryzga, dzieci machają nam z tarasów, kobiety wieszają pranie, czyjeś radio gra na cały regulator, a zapach gotowania miesza się z zapachem rzeki. Nagle nad skłębiona zielenią dżungli dostrzegam złote kopuły i ogromne spadziste dachy w stylu malajskim. To Istana Nurul Iman – największy dom mieszkalny świata, należący oczywiście do sułtana. 200 tys. m_, 1788 pokoi i 257 łazienek. Koszt budowy? Ponad 400 mln dol. Nic dziwnego, ze trafi ł do Księgi rekordów Guinnessa. To tu również sułtan garażuje część swojej niebotycznej kolekcji samochodów, prawdopodobnie ok. 5 tys. sztuk – w sumie wartych jakieś, bagatela, 4 mld dol. 500 rolls- -royce’ów sułtana to kolejny powód, dla którego znalazł się on w księdze Guinnessa (nikt nie posiada na własność więcej samochodów tej marki niż on). Gdyby sułtan miał ochotę na przejażdżkę czymś innym niż rolls-royce, ma do wyboru jeszcze 362 bentleye, 531 mercedesów czy tez takie perełki jak lamborghini diablo jota, bugatti EB110, sześć dauerów 962 czy pięć mclarenów F1. A na dalsze podróże – ogromny prywatny boeing 747-400 z pozłacanymi meblami. I sześć mniejszych samolotów, tak na co dzien. Taksówkarz „trumny” zdejmuje rękę z gazu i motor ucicha, zwalnia. Wpływamy w las mangrowców. To przyrodnicza wersja Kampong Ayer – labirynty kanałów i drzewa na patykowatych korzeniach zanurzonych w wodę niczym pale brunejskich domów. Słychać piski ptaków i buszujących pomiędzy drzewami nosaczy sundajskich, niezwykle rzadkich małp o dziwacznie kartoflowatych nosach, które występują niemal wyłącznie tu. Niby tak blisko miasta, a jednocześnie tak daleko, jakbym nagle znalazła się w dzikim sercu Borneo. Amor z dżungli Wracam do centrum Bandar Seri Begawan – na trop sułtana. Tym razem udaję się do muzeum Royal Regalia, gdzie w klimatyzowanym chłodzie (co za ulga!) podziwiać można ogromny złocony powóz, którym sułtan przejechał ulicami BSB w dniu swojej koronacji, niezliczone zdjęcia sułtana i jego rodziny oraz prezenty, które władca Brunei otrzymał od dygnitarzy z całego świata. Jest to kuriozalna kolekcja przykładów, jak ciężko kupić coś komuś, kto ma niemal wszystko. Niektóre prezenty są prawdziwymi dziełami sztuki, jak choćby srebrna miniatura żaglowca; inne to małe szkaradki – np. niebieska waza na kwiatki (drodzy Niemcy – niewypał, naprawdę!). Prezentów od rządu Polski brak. Następnego ranka wynajmuję samochód (na transport publiczny nie ma co za bardzo liczyć) i ruszam w głąb Brunei. Kraj jest na tyle mały, że w jeden dzień mogę przejechać go praktycznie wzdłuż i wszerz. Zaczynam od „wzdłuż”: główna autostrada Brunei biegnąca wybrzeżem Morza Południowochińskiego jest dobrej jakości, ruch niewielki, a krajobrazy przypominają mi Polskę. Atrakcji turystycznych brak. Dopiero kiedy zjeżdżam w wąziutką asfaltową drogę w kierunku rezerwatu Labi, dociera do mnie, że jestem w sercu Borneo. Żadnych ludzi, żadnych samochodów, tylko napierające na jezdnię kłębowisko zieleni. Jadę tak długo, aż droga kończy się dżunglą. Asfalt nagle się urywa i przed podróżnym staje ściana roślinności. Czas wziąć w ręce maczetę i zacząć się przedzierać. Ja wprawdzie żadnych narzędzi nie mam, ale i tak ruszam przed siebie. Duszę, muszę przyznać, mam na ramieniu. Bo czytałam, że w lasach Borneo mieszkają słynne pantery borneańskie czy pytony siatkowe, które nie dość, że dorastają do ponad 10 m i mogą ważyć dwa razy tyle co ja, to jeszcze potrafią świetnie pływać. Jednym słowem – wolałabym ich nie spotkać. Co innego zobaczyć np. najdłuższego owada świata, Phobaeticus chani, który wygląda jak patyk i mierzy niemal 60 cm, żabę zmieniającą kolory czy ślimaka, który niczym amor strzela w potencjalnych partnerów specjalnymi strzałkami nasączonymi hormonami, aby zwiększyć swoje szanse na związek. A to tylko trzy ze 123 nowo odkrytych w 2010 r. gatunków Borneo! Kto wie, co jeszcze czai się w tutejszej dżungli? Ja nie spotykam ani panter ani pytonów, nie spotykam też jednak (niestety) żaby-kameleona ani nie odkrywam żadnych nowych gatunków. Jednak same dźwięki dżungli, ten nieustający wrzask, szelest, kapanie wody, i te zapachy – wilgotne, ziemiste – są same w sobie warte, by zapuścić się w głąb. Wieczorem zaś czas na rozrywkę w stylu brunejskim, czyli park Jerudong. Miał być nowoczesny park rozrywki a la Disneyland – jest wielki opuszczony kompleks pełen nieczynnych kolejek i komarów. Początkowo Jerudong był placem zabaw dla rodziny sułtana, potem wielkim gestem otworzono go dla publiczności. Z czasem jednak park popadł w zaniedbanie, wiele z atrakcji odsprzedano i wywieziono, inne pordzewiały. Teraz działają tylko co niektóre – a to pusta karuzela kręci się w kółko, a to elektryczne samochodziki stoją cicho pod ścianą. Przede mną leniwa część podróży do Brunei – słońce, plaża i drinki. Bezalkoholowe oczywiście. Brunei to kraj w stu procentach objęty prohibicją . Turystom niemuzułmanom wolno wprawdzie wwieźć do kraju dwie butelki mocniejszego alkoholu plus 12 puszek piwa, ale wyłącznie na użytek własny. Za to trzeba przyznać, że Brunejczycy opanowali robienie drinków bezalkoholowych do perfekcji. Virgin mojito poproszę!