Eksmisja bociana. Agresywny przybysz z Afryki zajmuje gniazda polskich symboli
Gniazda bocianów – symbol polskiej wsi – mają nowych lokatorów. Polscy przyrodnicy zamiast charakterystycznych, czerwonych dziobów znaleźli w nich krępą sylwetkę egzotycznego ptaka. To gęsiówka egipska – inwazyjny najeźdźca, który bez skrupułów odbiera przestrzeń życiową rodzimych gatunków. I jest w tym bardzo skuteczny.
Proces inwazji udokumentowali naukowcy z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Niedawno, podczas rutynowych badań terenowych nad populacją bociana białego, zauważyli oni przypadek, w którym gęsiówka egipska zasiedliła strukturę przygotowaną dla polskiego celebryty. Choć podobne incydenty notowano już wcześniej w Niemczech oraz w innych rejonach Polski, każdy kolejny przypadek potwierdza najgorsze obawy ekologów – ekspansja tego gatunku drastycznie przyspiesza. Z Doliny Nilu na polskie stawy Gęsiówka egipska (Alopochen aegyptiaca) naturalnie zamieszkuje Afrykę subsaharyjską oraz Dolinę Nilu, gdzie przez starożytnych Egipcjan była uważana za ptaka świętego. Do Europy trafiła jako ozdoba parkowych stawów i prywatnych ptaszarni. Jak to często bywa, pojedyncze osobniki uciekły z niewoli, doskonale odnajdując się w klimacie Starego Kontynentu. To nie pierwszy ptak, który opuścił kraj faraonów i przeniósł się do nas – coraz śmielej poczyna sobie także dawny symbol boga Tota: ibis czczony. Pierwszy udany lęg gęsiówki w stanie dzikim na terenie Polski odnotowano stosunkowo niedawno, bo w 2007 roku. Od tego momentu ptaki te zaczęły kolonizować kolejne rzeki i jeziora, ze szczególnym uwzględnieniem zachodniej oraz południowej części kraju. Swój sukces zawdzięczają niezwykłej plastyczności ekologicznej. Potrafią gniazdować niemal wszędzie: w dziuplach drzew, na ziemi, a także bezczelnie zajmując platformy zbudowane przez inne duże ptaki, na przykład myszołowy czy właśnie bociany. Co ciekawe, te symbole naszego kraju miały pojawić się w Polsce dopiero w XIII wieku. Czy też więc są przybyszami? Gęsiówka egipska na pograniczu Dolnego Śląska – Lęg gęsiówki egipskiej wykryliśmy przypadkowo, podczas naszych rutynowych badań terenowych związanych obserwacją lęgowej populacji bociana białego na pograniczu Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej i Dolnego Śląska. Co ciekawe, gęsiówka nie zajęła miejsca wcześniej zajmowanego przez parę bocianów, a platformę specjalnie przygotowaną i wyścieloną materiałem gniazdowym przez człowieka – mówi dr Marcin Tobółka z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. – W tej miejscowości są aż 4 pary bocianów i co roku toczą się intensywne walki o gniazda. Stąd mieszkańcy, chcąc ułatwić sprawę bocianom, ułatwili gniazdowanie gęsiówkom. W gminie mieszka co najmniej 5 par lęgowych gęsiówki, które co roku się rozmnażają, a ich młode rozprzestrzeniają się po sąsiednich gminach i wciąż znajdowane są nowe stanowiska – informuje zoolog. Dlaczego gęsiówka egipska to gatunek inwazyjny? Nie możemy żyć z nią w zgodzie? Obecność gęsiówki na europejskich wodach nie jest jedynie egzotyczną ciekawostką. Unia Europejska oficjalnie wpisała ją na listę Inwazyjnych Gatunków Obcych (IGO) stwarzających poważne zagrożenie dla rodzimej bioróżnorodności. Powodów, dla których naukowcy traktują tego ptaka jak wroga, jest kilka. Są ekstremalnie terytorialne W okresie lęgowym gęsiówki stają się bezwzględnymi agresorami. Są znacznie silniejsze i bardziej bojowe niż rodzime kaczki krzyżówki czy łabędzie nieme. Potrafią fizycznie zamęczyć inne ptaki wodne, wypędzić je z ich terytoriów, a nawet zabijać ich pisklęta, by oczyścić przedpole dla własnego potomstwa. Mają wysoką skuteczność rozrodczą W przeciwieństwie do wielu europejskich gatunków, gęsiówki w sprzyjających warunkach są w stanie wyprowadzić nawet dwa lęgi w roku, co sprawia, że ich liczebność rośnie w tempie geometrycznym. Przenoszą groźne choroby Ptaki te stanowią realne zagrożenie sanitarne. Przenoszą niebezpieczne dla dzikiej fauny oraz drobiu hodowlanego szczepy ptasiej grypy (H5N2 i H5N8) oraz pałeczki salmonelli. Dodatkowo, zbijając się w duże stada, gęsiówki powodują spore szkody w rolnictwie, tratując i wyjadając uprawy zbóż oraz zanieczyszczając swoimi odchodami pastwiska, przez co trawa staje się niezdatna dla bydła. Unia Europejska prowadzi wojnę z ponad 80 gatunkami Przypadek gęsiówki egipskiej to tylko fragment większej całości. Unia Europejska prowadzi obecnie regularną wojnę z ponad 80 gatunkami obcego pochodzenia, które niszczą lokalne ekosystemy. Według szacunków ekologów, IGO są drugą najważniejszą przyczyną globalnego wymierania gatunków, ustępując miejsca jedynie bezpośredniej działalności człowieka. Gęsiówka egipska dołącza do niechlubnego grona najeźdźców Polski. Borykamy się także z szopami praczami (Procyon lotor), czyli amerykańskimi ssakami, które pustoszą lęgi ptaków błotnych i wodnych, norkami amerykańskimi (Neovison vison), odpowiedzialnymi za drastyczny spadek liczebności m.in. piżmaków i wielu gatunków ptaków gniazdujących na ziemi oraz rakami pręgowanymi i sygnałowymi, które niemal całkowicie wyparły z naszych rzek rodzimego raka szlachetnego, zarażając go tzw. dżumą raczą. Nie idźmy drogą Holandii i Wielkiej Brytanii Uczmy się na błędach naszych sąsiadów – w krajach Europy Zachodniej populacje gęsiówki liczy się już dziesiątkach tysięcy osobników i pokazuje to, że brak natychmiastowej reakcji prowadzi do nieodwracalnych zmianach w przyrodzie. – Zgodnie z polskim prawem lęgi inwazyjnych gatunków obcych należy bezzwłocznie zgłaszać do właściwego urzędu gminy, a ta podejmuje dalsze kroki w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się tego gatunku – informuje dr Joanna Białas z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Stały monitoring gatunków obcych i skrupulatne dokumentowanie takich anomalii to klucz do zrozumienia dynamiki ekspansji inwazyjnych gatunków. Obecnie śledzeniem aktywności gęsiówki zajmują się m.in. przedstawiciele Instytutu Ochrony Przyrody PAN. Bez takich twardych danych i zdecydowanych działań polski krajobraz może już niedługo zostać bezpowrotnie zdominowany przez agresywnych przybyszów z innych kontynentów. Źródło: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, www.gov.pl, Instytut Ochrony Przyrody PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zobacz świat oczami bociana. Unikatowy projekt polskich naukowców
Przyrodnicy założyli bocianom niewielkie plecaki z miniaturowymi kamerami. Teraz po raz pierwszy uzyskali bezpośredni, wizualny zapis ich podróży przez trzy kontynenty. – To jedno z najbardziej zaawansowanych badań migracji ptaków w Europie – przekonują badacze.
Polska jest prawdziwą ostoją bociana białego – to właśnie u nas gniazduje najliczniejsza populacja tych ptaków, co uczyniło je nieoficjalnym symbolem narodowym. Trudno wyobrazić sobie polską wieś bez ich gniazd wpisanych w krajobraz czy charakterystycznego klekotu, który obwieszcza nadejście wiosny. Przez stulecia bociany trwale zapisały się w naszej kulturze i wierzeniach, a wiele związanych z nimi tradycji kultywuje się do dziś. Od lat bociany są też celem badań naukowców. Eksperci z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu podzielili się właśnie informacjami na temat nowego rozwiązania, które rewolucjonizuje sposób śledzenia tych zwierząt. Świat oczami bociana Najbardziej popularna metoda śledzenia ptaków polega na ich obserwacji. Do arsenału metod lata temu weszło też montowanie na tych zwierzętach maleńkich nadajników GPS, dzięki czemu można śledzić trasy ich przelotu. Poznańscy ornitolodzy poinformowali właśnie o nowej metodzie, którą już przetestowali w boju. Wyposażyli bociany w specjalne „plecaki” z miniaturowymi kamerami, które rejestrują obraz i dźwięk z perspektywy ptaka. W ten sposób eksperci uzyskali unikalne materiały, ukazujące migrację z nowego punktu widzenia. Kamerki zarejestrowały przelot od Rumunii i Turcji, przez Izrael, aż po Sudan i Tanzanię. Jak przekonują naukowcy, to nie tylko spektakularne ujęcia, ale przede wszystkim przełom naukowy. Znaczenie naukowe projektu – To jedno z najbardziej zaawansowanych badań migracji ptaków w Europie – mówi kierownik projektu prof. Piotr Tryjanowski z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Zgromadzone dane tworzą jedną z najbardziej kompleksowych baz wiedzy o migracji bociana białego w Europie. Obrazy z kamery są tylko jednym z komponentów. Oprócz tego badacze korzystają z obserwacji terenowych i analizy dużych zbiorów danych. Posiłkują się też narzędziami wykorzystującymi sztuczną inteligencję. – Przechodzimy od śledzenia punktów na mapie do realnego obrazu środowiska, w którym funkcjonują ptaki. To jakościowa zmiana w badaniach migracji – podkreśla prof. Łukasz Jankowiak z Uniwersytetu Szczecińskiego. Trudne losy bociana Naukowcy odnotowali, że – szczególnie na terenie południowej Europy – rosnące temperatury i zmieniające się warunki środowiskowe obniżają przeżywalność ptaków. Jak wskazują dr Joanna Białas i dr Marcin Tobołka z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, obserwowane zmiany nie mają charakteru lokalnego, lecz systemowy i są związane z przekształceniami krajobrazu przez człowieka. A to bezpośrednio wpływa na przebieg migracji oraz szanse przeżycia tych ptaków. Jak chronić bociany? – Ochrona jednego miejsca, nawet tak ważnego jak teren lęgowy, nie wystarczy. Skuteczna ochrona bociana białego musi obejmować całą trasę jego wędrówki: od Europy, przez przystanki migracyjne, aż po zimowiska w Afryce – podkreśla prof. Piotr Tryjanowski. W jego ocenie bocian biały jest symbolem wyzwań, przed jakimi stoi współczesna ochrona przyrody, wymagająca współpracy międzynarodowej, łączenia danych naukowych z nowoczesnymi technologiami oraz zaangażowania różnych sektorów gospodarki. Źródło: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zamiast Afryki wybrał polską zimę. Bocian z Kujaw złamał odwieczny schemat migracji
W gminie Aleksandrów Kujawski bocian biały postanowił zostać na zimę. Gdy wiatr z Doliny Wisły zaczął wdzierać się pod dachy, Wojtek – bo tak nazwali go mieszkańcy – nadal stał na swoim gnieździe. Ta decyzja stała się wymowną opowieścią o zmianie klimatu i o tym, jak lokalna społeczność odpowiada na globalne wyzwania.
Spis treści: Sąsiedzka sieć zaufania Test sylwestrowy Menu na mrozy Wspólna planeta Ornitolodzy zjawisko pozostającego za zimę bociana białego tłumaczą łagodniejszymi zimami i łatwiejszym dostępem do pożywienia. W raportach to po prostu kolejny „trend”. Na Kujawach ów trend ma twarz konkretnego ptaka i grupy ludzi, którzy postanowili, że nie pozwolą mu zamarznąć. A zima wcale nie była łagodna. Sąsiedzka sieć zaufania – Już na początku listopada byliśmy zaniepokojeni – wspomina pan Jerzy. – Obserwowaliśmy gniazdo dzień po dniu. W końcu zaczęliśmy alarmować służby i urząd gminy. Trzeba było działać. Impuls wyszedł od grupy sąsiadów, którzy w lokalnym kontekście znaczą więcej niż niejedna instytucja. W skrócie mówią o sobie: „Sąsiedzi Wojtka”. W takich miejscach kapitałem nie są budżety, lecz sieci zaufania – telefony późno wieczorem i szybka wymiana informacji. – Zauważyliśmy go o zmroku, jadąc do filharmonii – opowiada pani Jolanta. – W drodze na koncert natknęliśmy się na historię, której nie dało się odłożyć na później. Z sąsiedzkich rozmów wyłonił się kontakt do Joanny Szczygłowskiej z ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt „Feniks” pod Inowrocławiem. Zanim zapadła decyzja o transporcie, trzeba było ocenić kondycję ptaka. Wiedza specjalistów okazała się równie ważna, jak gotowość mieszkańców do czuwania. Test sylwestrowy Decydująca okazała się noc sylwestrowa. Huk petard i błyski fajerwerków to dla zwierząt ogromny stres. Wojtek przetrwał ten test. Gdy nad ranem opadły dymy, bocian wciąż był na miejscu. Dla mieszkańców był to sygnał: przechodzimy z fazy „obserwujemy” do fazy „organizujemy”. Tak narodził się system dyżurów. Stworzono cyfrową grupę wsparcia, gdzie zapisywano, kto dogląda ptaka, kto przywozi jedzenie, a kto sprawdza prognozy. To połączenie wiejskiej solidarności z nowymi technologiami pokazuje, jak głęboko era cyfrowa przeniknęła na prowincję. Menu na mrozy Kiedy temperatura spadła, najważniejsze stały się ciepło i jedzenie. Codzienna porcja dla Wojtka to około dwóch kilogramów drobiowych serc – starannie odmrażanych, bez soli i przypraw. Lodówki w kilku domach zaczęły dzielić przestrzeń między prowiantem dla rodzin a porcjami dla skrzydlatego gościa. Pod gniazdem pojawiły się bele słomy, tworzące naturalny wiatrochron. W środku wyznaczono miejsce na karmnik. Słoma tłumiła podmuchy wiatru i tworzyła złotobrązowy punkt na tle bieli śniegu. Wojtek nie jadł sam – wokół karmnika pojawiały się wrony, kruki i dwa miejscowe koty. Na skraju wsi rozegrało się to, co ekolodzy nazywają „nowymi interakcjami w antropocenie” – epoce, w której człowiek zmienia rytm życia niemal wszystkich stworzeń. Wspólna planeta W samej gminie Aleksandrów Kujawski naliczono niegdyś 26 bocianich gniazd. To krajobraz podmokłych łąk i rowów pełnych żab. W skali globalnej bociany coraz częściej zmieniają nawyki – zimują na wysypiskach w Hiszpanii czy omijają dawne żerowiska w Afryce. Historia Wojtka dopisuje do tego lokalny rozdział o ludzkiej empatii. – Na przyszłość mamy przetarte szlaki. Jak trafi się lis albo inny dziki stwór, zaopiekujemy się i nim – mówią mieszkańcy. W ich głosach słychać dumę. Przyszłość Wojtka pozostaje otwarta – wiosną do gniazda powinna wrócić partnerka z Afryki. Ale nawet jeśli tak się nie stanie, coś już się dokonało. Mała wieś w województwie kujawsko-pomorskim pokazała, że odpowiedzią na globalne zmiany klimatu mogą być bardzo konkretne, lokalne gesty. Bocian, który nie odleciał, stał się lustrem – odbiciem tego, kim jesteśmy jako wspólnota. Warto podążać tym śladem, bo nie ma już innej drogi. Źródło: Powsinoga.com Nasz autor Michał Tadeusz Gajewski vel Powsinoga Reporter i wędrowiec, który w codzienności szuka wielkich pytań o kondycję planety i jej mieszkańców. Związany z Kujawami, wierzy, że historie zmieniające świat najłatwiej dostrzec nie w wielkich metropoliach, lecz na wiejskich podwórkach i w gestach lokalnych społeczności. Badacz relacji między człowiekiem a naturą w dobie antropocenu.
Wiosna leci do Polski na skrzydłach ptaków. Żurawie już na Polesiu, a bocian Krutek miał ciężką podróż
Poleski Park Narodowy, Mazurski Park Krajobrazowy i Grupa EkoLogiczna donoszą o ptasich zwiastunach nadchodzącej wiosny. Pierwsze obserwacje dotyczą żurawi i bocianów. Klangor żurawi słychać już w wielu miejscach kraju.
„Jedna jaskółka wiosny nie czyni” – mówi polskie przysłowie. Wiosna to na terenie Polski czas wielkich powrotów ptaków z zimowisk w cieplejszych regionach świata, m.in. na południu Europy, Bliskim Wschodzie, północy i centrum Afryki. Bociany i żurawie to tylko niektóre z gatunków, które wracają do Polski po zimowej nieobecności. I pierwsze z nich już się pojawiły. Żurawie w Poleskim Parku Narodowym Poleski Park Narodowy doniósł o pojawieniu się żurawi 20 lutego. Były słyszane i widziane nad Bagnem Bubnów. Ptaki zaobserwował i sfotografował Sławomir Wróbel, podleśniczy w Poleskim Parku Narodowym. Stado około 30 osobników pojawiło się 20 lutego, kiedy panował jeszcze siarczysty mróz – aż -19 st. Celsjusza. Żurawie potrafią przeżyć w takich temperaturach – niektóre z nich spędzają w Polsce całą zimę, tym bardziej że statystycznie nasze zimy są coraz cieplejsze, choć obecna się z tego trendu wyłamuje. Bociany: wybierają się, już lecą, a może już są? Stowarzyszenie Grupa EkoLogiczna obserwuje ruchy bocianów za pomocą nadajników GPS. Według najnowszych informacji dwa osobniki – Drugi i Zbysia – intensywnie przemieszczają się nad terenem Afryki. Choć nie oznacza to jeszcze, że lecą prosto do Polski, taki wzrost aktywności to zwiastun nadchodzącej migracji. Według informacji z 22 lutego 2026, Zbysia „zimowała w Czadzie. Na początku roku przemieściła się do Sudanu. Pierwszego lutego wleciała do Etiopii. Aż do przedwczoraj siedziała w tym samym miejscu. Od trzech dni, leci dość wyrównanym rytmem, w kierunku północnym. W ciągu ostatnich kilku dni pokonała około 450 km. Bocian Drugi, według informacji z 19 lutego, „leci intensywnie w kierunku Europy (...). Od wczoraj rana do dziś, do 14.52 Drugi pokonał 270 km. Tempo przemieszczania się jest dość szybkie i dowodzi, że ptak znajduje się w silnej grupie migrującej w kierunku Europy”. Trudna podróż bociana Krutka Z kolei Mazurski Park Krajobrazowy systematycznie donosił o migracji bociana Krutka. Pierwsze odczyty dotarły już na początku stycznia. Krutek przebywał wtedy na Półwyspie Synaj, niedaleko Szarm el-Szejk. Następnie przeleciał nad Izraelem, Jordanią, Libanem i Syrią i Turcją. Pokonał Cieśninę Bosfor, przeleciał nad Rumunią i Ukrainą i w niedzielę, 22 lutego, przekroczył granice Polski. 23 lutego dotarł do Krutyni, czyli do domu. Długa podróż i chłody dały mu się jednak we znaki. „Bocian został znaleziony przy jednej z dróg w miejscowości Jedwabno (pow. szczycieński) przez Beatę Kołakowską i Sebastiana Młynarczyka. Dzięki ich szybkiej reakcji ptak został zabezpieczony do czasu przyjazdu Straży Parku. Aktualnie Krutek przebywa pod obserwacją w Ośrodku Okresowej Rehabilitacji Bocianów w Krutyni, gdzie nabiera sił. Jeśli wszystko będzie dobrze – już za kilka dni wróci na swoje gniazdo! Trzymamy kciuki za szybki powrót do pełni sił!” – pisze Mazurski Park Krajobrazowy. „Choć w 2025 roku pojawił się pierwszego dnia wiosny (21 marca), to przez kilka lat z rzędu wracał do swojego gniazda już pod koniec lutego – czym wzbudzał sensację” – pisze Park w mediach społecznościowych. Tym razem znów dotarł do domu wyjątkowo wcześnie, choć z przygodami. Źródła: Poleski Park Narodowy, Grupa EkoLogiczna, Mazurski Park Krajobrazowy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W przyrodzie czuć już jesień – bociany szykują się do odlotu
„Koniec lipca, za chwilę już znów zima” – bociany w tym roku posłuchały chyba Taco Hemingwaya, bo niezwykle wcześnie szykują się do odlotu. Niektóre z ich młodych są już nawet w drodze na południe: rodzice dołączą, gdy nieco odpoczną w ciszy i zbiorą się na sejmikach. Czemu tak szybko nas opuszczają?
Spis treści: Czemu bociany gromadzą się na sejmikach? Młode bociany uczą się na zgromadzeniach Stąd bociany odlatują najwcześniej Obserwowanie bocianów nad polskim niebem to wielka przyjemność. Nie trzeba pisać, że są one jednym z symboli naszego kraju. Ledwo jednak zaczął się sierpień, a już na Warmii i Mazurach zaobserwować możemy ich sejmiki: charakterystyczne, duże zgromadzenia ptaków, które poprzedzają ich odlot. Czemu bociany gromadzą się na sejmikach? Miejsca na odbycie sejmików bociany wybierają instynktownie. To zwykle szerokie, zaorane połacie pól i skoszonych łąk, na których spotkać się może nawet 50 osobników. Sejmiki to ostatni etap przed długą podróżą na zimowiska do Afryki. To osobliwe, rzucające się w oczy zgromadzenie ma kilka ważnych powodów: żadnym z nich nie jest jednak uciecha fotografów. Przede wszystkim na sejmikach bociany przygotowują się do migracji: wybierają tereny, na których mogą swobodnie żerować i zdobyć dużo pożywienia, wypocząć i dzięki dużej grupie lepiej ostrzegać się przed zagrożeniami. Młode bociany uczą się na zgromadzeniach Na wczesnych sejmikach młode bociany uczą się również od starszych szukania ciepłych prądów powietrznych, na których następnie będą szybować – a dzięki temu oszczędzać energię – aż do Afryki. To właśnie po tym zachowaniu należy spodziewać się rychłego odlotu ptaków. – Młode bociany już odbywają dłuższe loty ćwicząc przed tym głównym odlotem. Jasno pokazują to dane z czujników, jakie tym ptakom założono – mówi Sebastian Menderski z Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Ornitolog podkreśla także, że odlot w tym roku nastąpi dwa, a nawet trzy tygodnie wcześniej, niż zwykle się to odbywało. Uspokajać powinno nas jednak to, że bociany przyleciały zdecydowanie wcześniej, więc równie długo cieszyliśmy się ich sąsiedztwem co zazwyczaj. Dopełniły swoich rodzicielskich obowiązków i wracają w strachu przed zimnem. Stąd bociany odlatują najwcześniej Daty odlotów różnią w zależności od części Polski, w której się znajdujemy. Najszybciej opuszczają nas bociany ze Śląska, następnie odlatują te nadmorskie, a najdłużej zostają ptaki ze wschodu. Zdaniem ekspertów może mieć to związek z tym, że na wschodzie Polski populacja bocianów jest po prostu największa. Obecnie wiemy o procederze odlotów więcej niż kiedykolwiek. Dane z nadajników GPS czy specjalnych miniaturowych kamer osadzonych na grzbietach bocianów rokrocznie dostarczają nowych informacji. Badacze są jednak zgodni, że daleko im do pełnego zrozumienia fenomenu migracji ptaków. Źródło: PAP; naukawpolsce.pl; bocianopedia.pl Nasz autor: Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zobaczymy świat oczami bociana. Ptaki z Opolszczyzny dostały miniaturowe kamery
W swoją pierwszą migrację 10 bocianów z Opolszczyzny wyruszy z miniaturowymi kamerami na grzbietach. Unikatowy projekt koordynowany przez naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, łączy ornitologię z technologią. Pozwoli poznać życie bocianów jak nigdy dotąd.
Spis treści: Nowa technologia zmieni badania nad bocianami Współpraca naukowców, inżynierów i pasjonatów ptaków Na Opolszczyźnie wystartował przełomowy projekt badawczy, który pozwoli spojrzeć na życie bocianów w zupełnie nowej perspektywy. Młode, przygotowujące się do swojej pierwszej migracji bociany białe, zostały wyposażone w miniaturowe kamery. To pierwsze tego typu rozwiązanie na świecie, które łączy zaawansowaną technologię z ornitologią. Nowa technologia zmieni badania nad bocianami Dzięki współpracy naukowców, inżynierów, pasjonatów przyrody i przedstawicieli branży energetycznej możliwe stało się stworzenie urządzenia, które może zrewolucjonizować badania nad ptakami migrującymi. Opolszczyzna, region znany z długoletniego monitoringu bociana białego, stał się miejscem testów przełomowej technologii – niewielkich kamer instalowanych na plecach młodych bocianów. Miniaturowe kamerki, opracowane przez firmę Interrex-Rings ważą jedynie 49 gramów (mniej niż 1% masy ciała bociana), mają kompaktową konstrukcję, ruchomy obiektyw pochylany o 20 stopni, zasilanie panelem słonecznym i akumulator o pojemności 550 mAh. Sprzęt jest całkowicie bezpieczny i dopasowany do potrzeb zwierząt. Kamerki przypominają małe plecaczki i zupełnie ptakom nie przeszkadzają. Potencjalnie będą mogły być wykorzystywane także u innych dużych gatunków ptaków, co otwiera nowe możliwości dla nauki i ochrony przyrody, nie tylko w Polsce. Obecnie testowanych jest dziesięć urządzeń, które już założono młodym bocianom przygotowującym się do pierwszej w życiu migracji do Afryki. Gdy tylko wyruszą w podróż, rozpocznie się nagrywanie materiału, który dostarczy bezprecedensowych danych o trasach przelotu, środowiskach odpoczynku, zagrożeniach i zachowaniach społecznych ptaków. Współpraca naukowców, inżynierów i pasjonatów ptaków Jak podkreśla prof. Piotr Tryjanowski z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, koordynator projektu, technologia ta przenosi badania przyrodnicze na nowy poziom – teraz naukowcy mogą nie tylko ustalić, gdzie bocian się znajduje, ale też dokładnie obserwować jego zachowanie i zwyczaje. Projekt ten to przykład godnej naśladowania współpracy między środowiskiem akademickim, sektorem technologicznym i społecznością pasjonatów przyrody. Do zespołu oprócz naukowców z uczelni dołączyli inżynierowie oraz członkowie Grupy Silesiana, organizacji zrzeszającej miłośników przyrody. Istotne jest tu też wsparcie firmy EDP, z branży odnawialnych źródeł energii, która objęła projekt mecenatem. Źródło: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zamiast żab plastik i niedopałki. Polskie bociany mają iście śmieciową dietę
Bociany w Polsce coraz częściej żywią się odpadami. Ich jadłospis mówi wiele o stanie naszego środowiska. W diecie ponad jednej trzeciej badanych par lęgowych znaleziono śmieci.
W tym artykule: Dieta bocianów Analiza diety Naukowiec w gnieździe Niepokojący skład diety Gdy myślimy o bocianach, przed oczami często staje nam obrazek majestatycznie kroczącego ptaka wśród mokradeł. W takim środowisku ma on szukać swojego pożywienia i najlepiej smakowitych żab. A jaka jest prawda o diecie tych zwierząt? Dieta bocianów Co na żabią dietę bocianów mówi ekspert? – Otóż to dawno i nieprawda, bo żab jest zwyczajnie za mało, a tak naprawdę nawet w warunkach eksperymentalnych nigdy nie stanowią ulubionego dania bocianów – wyjaśnia prof. Piotr Tryjanowski z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. – A w diecie polskich bocianów, niestety łatwiej o znalezienie śmieci niż tychże przysłowiowych żab – dodaje. Analiza diety Skąd wiemy o tym, że bociany są na śmieciowej diecie? Przyjrzeli się jej naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu Zielonogórskiego, Małopolskiego Towarzystwa Ornitologicznego i Stowarzyszenia Ptaki Silesiana. Badacze wzięli na warsztat niestrawione resztki pokarmu, które bociany białe (Ciconia ciconia) – podobnie jak ptaki drapieżne i sowy – wypluwają. Dzięki temu naukowcy mają cenny materiał do badań. Wyniki ich dociekań opublikowano w czasopiśmie „Environmental Science and Pollution Research”. Bocian biały to jeden z dwóch gatunków bocianów zamieszkujących Polskę i Europę. W naszym kraju gniazduje też bocian czarny (Ciconia nigra). – Analiza wypluwek to bardzo pracochłonne zajęcie, wymagające specjalistycznej wiedzy o tym, jak zachowują się resztki pokarmu po przejściu przez przewód pokarmowy bociana, jednak dostarcza niesamowitych wyników – wyjaśnia prof. Jerzy Karg z Uniwersytetu Zielonogórskiego. Badacz był odpowiedzialny za opis składu diety z wypluwek. Metoda badawcza nie była dla ptaków groźna. Kiedyś, aby poznać dietę ptaków, zabijano osobniki i analizowano zawartość żołądków. Inna – polega na prowokowaniu wymiotów. Bociany białe ważą od 1,5 do 2 kg, a rozpiętość ich skrzydeł sięga do 1,5 m. Na wolności żyją około 12 lat. Wbrew stereotypowi nie wiążą się w parcy na całe życie. Wierne są tylko przez jeden sezon lęgowy. Naukowiec w gnieździe Aby pozyskać wypluwki ornitolodzy musieli dostać się do bocianich gniazd. – Najłatwiej takie prace wykonać podczas obrączkowania młodych bocianów w gniazdach – podkreślą współautorzy publikacji – Joachim Siekiera z Grupy Silesiana i dr Kazimierz Walasz z Małopolskiego Towarzystwa Ornitologicznego, od lat zaangażowani w badania nad bocianem białym. To dzięki nim i szerokiej rzeszy współpracowników i firm energetycznych zarządzających liniami przesyłowymi udało się zebrać wypluwki ze 117 gniazd bocianich położonych w południowej i południowo-zachodniej Polsce. Gdzie odlatują bociany? Nie każdy osobnik zimuje w Afryce Na pytanie, gdzie odlatują bociany, przeważnie pada odpowiedź „do ciepłych krajów”. Czyli jakich? Listę państw, w których boćki przeczekują okres zimowy, prezentujemy poniżej. Niepokojący skład diety W diecie ponad jednej trzeciej badanych par lęgowych znajdowano sztuczne odpady, z czego najwięcej było plastiku i filtrów papierosów. Antropogeniczne śmieci znaleziono w blisko 23 proc. badanych wypluwek, przy czym najbardziej rozpowszechnione były plastik (8,4 proc.) i filtry papierosowe (6,9 proc.). – Można wręcz powiedzieć, że nasze wyniki są doprawdy alarmujące i wskazują na szeroko rozpowszechniony problem zanieczyszczenia środowiska przez odpady produkowane przez człowieka, nawet w obszarach wiejskich – mówi prof. Tryjanowski. W ocenie eksperta to, co bociany zjadają, odzwierciedla stan naszego środowiska. – Te wyniki są wyraźnym sygnałem, że musimy działać na rzecz ograniczenia zanieczyszczeń w środowisku – zaapelował naukowiec. Były to pierwsze tego typu badania bocianiej diety w Polsce. Źródła: Environmental Science and Pollution Research Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Europie od 1994 roku istnieje międzynarodowa sieć Bocianich Wsi. Nie mogło w niej zabraknąć miejscowości z Polski
Organizacja Euro Natur przyznaje tytuł Bocianiej Wsi miejscowościom najbardziej przyjaznym bocianom. Polska jako kraj obfitości boćków oczywiście też taki tytuł dostała, a także pomogła najnowszej wyróżnionej Wiosce w Wielkiej Brytanii.
Spis treści Którą miejscowość w Polsce wyróżniono? Najnowsza Bociania Wioska znajduje się w Wielkiej Brytanii Inne europejskie Wsie Bocianie Polaka ma szczęście, bo bocianów białych mamy wyjątkowo dużo. Każdego roku niemal cały kraj obserwuje, kiedy wiosną przylatują, a nawet śledzi lot niektórych z nich do naszego kraju. Taki spektakl wiosennych bocianich powrotów właśnie trwa. Bocian to gatunek synantropijny, czyli żyjący w pobliżu człowieka i przystosowany do egzystencji w środowisku przez nas przekształconym. W Polsce co roku gniazduje około 45 tysięcy par bocianów. To jedna szósta całej światowej populacji, według przeprowadzonego w zeszłym roku wielkiego liczenia bocianów. Jednak ptaki te występują w całej Europie. Aby przypominać o konieczności ochrony ich siedlisk, organizacja Euro Natur od 1994 roku przyznaje tytuły Bocianich Wiosek różnym miejscowościom Europy. Do tej pory wyróżniono 16 miejscowości, ostatnią w Wielkiej Brytanii. Którą miejscowość w Polsce wyróżniono? W 2001 roku, jako siódma z kolei na listę trafiła mała podlaska wioska Pentowo, niedaleko Tykocina. Znajdujący się w niej majątek jest miejscem, gdzie regularnie gnieździ się ponad 30 par bocianów. Ich gniazda są wszędzie: na słupach wysokiego napięcia, dachach budynków, drzewach, specjalnie postawionych platformach. Pentowo nie zawsze cieszyło się tak wielkim zainteresowaniem bocianów. Zaczęły się tu osiedlać w 1991 roku, po przejściu huraganu który połamał drzewa i wyeksponował wiele sterczących konarów. Bocianom ten nowy krajobraz bardzo się spodobał. W majątku Pentowo, kiedyś należącym do szlacheckiej rodziny Toczyłowskich, można obserwować bociany także ze specjalnie wybudowanej wieży widokowej. Wioska leży nad Narwią, niedaleko dwóch parków narodowych: Biebrzańskiego i Narwiańskiego. Części Pentowa są chronione przez program Natura 2000. Występuje tu mnóstwo innych gatunków ptaków, m.in. bocian czarny i bielik. Najnowsza Bociania Wioska znajduje się w Wielkiej Brytanii Wśród brytyjskich miłośników ptaków rozniosła się ostatnio dobra wiadomość: jedna z miejscowości została właśnie wyróżniona przez Euro Natur. Storrington w West Sussex, wraz z pobliskim majątkiem otaczającym zamek Knepp, zostały ogłoszone pierwszą w Wielkiej Brytanii Bocianią Wioską. To wyróżnienie jest efektem udanego powrotu bocianów białych do tego regionu aż po 600 latach nieobecności w Wielkiej Brytanii. W rozpoczętym w 2016 roku projekcie reintrodukcji miała swój udział Polska. Do majątku Knepp sprowadzono bociany z warszawskiego zoo. Ptaki z sukcesem się rozmnożyły, a ich potomstwo stało się zalążkiem nowej populacji. W 2024 roku odnotowano rekordową liczbę 53 piskląt, które opuściły gniazda. Bociany z Sussex na zimę migrują do Maroka. Aby uczcić wpis na listę wiosek, 5 maja w Storrington odbędzie się festiwal „Stork & Wildlife Revival Festival”, podczas którego przedstawiciele EuroNatur oficjalnie przekażą wyróżnienie. Inne europejskie Wsie Bocianie Euro Natur znalazło miejsca chroniące siedliska bocianów białych w całej Europie. Celem powołania Bocianich Wsi jest promowanie ochrony bociana białego poprzez wspieranie zrównoważonych praktyk rolniczych, zachowanie mokradeł oraz wymianę doświadczeń między społecznościami lokalnymi. Mimo pospolitości bocianów w Polsce, jest on u nas objęty ścisłą ochroną gatunkową. Tak jak w przypadku wielu innych ptaków, zagraża mu utrata siedlisk związana z działalnością człowieka. Poza Pentowem i Storrington-Knepp na liście Bocianich Wsi znajdują się: Čigoć w Chorwacji, Nagybajom na Węgrzech, Rühstädt w Niemczech, Malpartida de Cáceres w Hiszpanii, Andrid w Rumunii, Mała i Wielka Polana w Słowenii, Marchegg w Austrii, Belozem w Bułgarii, Altreu w Szwajcarii, Eskikaraağaç w Turcji, Češinovo-Obleševo w Macedonii, Buzica na Słowacji, Taraš w Serbii, Poros w Grecji. Źródła: European Stork Villages Network, Birdguides.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Bocian czarny w Polsce gniazduje na drzewach. Spotkać go to rzadkość
Bocian czarny to prawdziwy samotnik, zwłaszcza jeśli chodzi o towarzystwo ludzi. Zamiast gniazdować na dachach, wybiera rozległe lasy i ukryte mokradła. Jest jednym z najbardziej skrytych ptaków Europy.
Spis treści: Bocian czarny w Polsce Gniazdo bociana czarnego na żywo Jak wygląda bocian czarny? Czy bocian czarny jest pod ochroną? Bocian czarny – ciekawostki Kiedy myślimy o bocianie, najczęściej mamy przed oczami charakterystycznego białego ptaka z czerwonym dziobem. Mówi się, że przynosi szczęście i jest jednym ze zwiastunów wiosny. Jego mniej znany krewny, bocian czarny, prowadzi inne życie. Jest tajemniczy, na swój sposób elegancki i niezwykle rzadki. Gatunek ten unika ludzi i żyje w ukryciu. Dlaczego tak trudno go spotkać? To warto wiedzieć o bocianie czarnym. Bocian czarny w Polsce W Europie żyją dwa gatunki ptaków z rodziny bocianowatych (Ciconiidae) – bocian biały (Ciconia ciconia) i bocian czarny (Ciconia nigra). Pod względem zasiedlania i występowania bocianów czarnych jest znacznie mniej niż bocianów białych. W 2015 roku BirdLife International – międzynarodowa organizacja zajmująca się badaniami ptaków – oceniła liczebność bocianów czarnych w skali Europy na ok. 19–28 tysięcy dojrzałych osobników. Bocian czarny w Polsce jest gatunkiem lęgowym. Jak szacował Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w Biuletynie Monitoringu Przyrody 2013–2018, krajowa populacja lęgowa bociana czarnego wynosi od 1,2 do 1,9 tys. par. Z kolei krajowa populacja jego kuzyna, bociana białego, została oszacowana na ponad 50 tys. par (dane z 2015). Co ciekawe, w środowisku naturalnym oba gatunki unikają swojego towarzystwa. Są najbliżej spokrewnione, a mimo to wybierają odmienne siedliska i strategie żerowania. W jednym z najstarszych polskich traktatów o metodach łowieckich i dawnej awifaunie Polski, „Myślistwie ptaszym” z XVI wieku, można znaleźć wzmianki o bocianie czarnym, nazywanym „hajstrą”. Według „Uniwersalnego słownika języka polskiego” pod red. S. Dubisza i E. Sobol nazwa ta pochodzi od niemieckiego słowa „heister”, które oznacza srokę. To sugeruje, że dawniej dostrzegano pewne podobieństwa między tymi ptakami. Gniazdo bociana czarnego na żywo Bocian czarny w Polsce zakłada gniazda na drzewach, najczęściej sędziwych. Jego typowym środowiskiem lęgowym na nizinach są kompleksy leśne, takie jak puszcze, rezerwaty przyrody czy parki krajobrazowe. Ptak ten wije gniazda na starych drzewach w sąsiedztwie rozlewisk, mokradeł, stawów rybnych, rzek, cieków wodnych czy strumieni. Do gniazdowania najczęściej wybiera drzewostany złożone z dębów, brzóz, sosen, olsz, wiązów i innych gatunków drzew. W polskich górach gniazduje na jodłach, a także bukach. W opracowaniu ornitologicznym z 1974 r. (J. Bednorza) znajduje się wzmianka o gnieździe bociana czarnego znalezionym na półce skalnej w Tatrach. To sugeruje, że i pozornie wymagające miejsca nie stanowią dla niego przeszkody w wyborze miejsca lęgowego. Władysław Taczanowski, wybitny polski ornitolog, w swoim słynnym dziele „Ptaki krajowe” z XIX wieku napisał o bocianie czarnym, że „jest dziki i bojaźliwy, a zatem wszelkiego zbliżenia z ludźmi unika”. Obecnie gatunek ten potwierdza swoim zachowaniem to, co mówiono o nim kiedyś. W przeciwieństwie do bociana białego, który gnieździ się w pobliżu ludzi, bocian czarny jest odludkiem. W XX w. gniazdował niemal wyłącznie w rozległych lasach, wybierając obszary słabo eksplorowane przez ludzi. W ostatnich latach zauważono jednak coś niezwykłego. Dr Grzegorz Zawadzki z Instytutu Nauk Leśnych SGGW i Komitetu Ochrony Orłów, zajmujący się także bocianem czarnym, powiedział, że „bociany czarne w ostatnich latach zbliżyły część gniazd do siedzib ludzkich. Może to być spowodowane melioracjami, spadkiem dostępności naturalnych żerowisk i korzystaniem ze sztucznych zbiorników, np. przydomowych stawów i oczek wodnych. Dodatkowo bociany opuszczają tereny zajmowane przez rosnącą populację bielika, co zmusza je do przesunięcia się w mniejsze kompleksy leśne oraz w bliższe sąsiedztwo siedzib ludzkich”. Wieloletnie badania w Polsce, prowadzone za pomocą nadajników GPS, potwierdzają, że bocian czarny należy do migrantów dalekodystansowych. Oznacza to, że pokonuje tysiące kilometrów, opuszczając nasz kraj, by udać się na zimowiska. Wędrówkę rozpoczyna w okresie od sierpnia do września, lecąc głównie do Afryki. Niektóre osobniki zimują jednak w Azji Mniejszej oraz w południowej Europie. Powrót do Polski następuje w marcu i kwietniu. W tym czasie można obserwować ich gniazda dzięki transmisjom na profilu Komitetu Ochrony Orłów, partnera projektu, który był odpowiedzialny za przekazy na żywo. Jak wygląda bocian czarny? Bociany czarne nie wykazują wyraźnego dymorfizmu płciowego. Samiec, jak i samica wyglądają bardzo podobnie. Ornitolodzy twierdzą, że ptaki można odróżnić jedynie podczas bezpośredniego porównania, gdy stoją obok siebie. Samiec jest zazwyczaj nieco większy od samicy. Dorosłe bociany czarne mają nie tylko intensywnie czerwony dziób i nogi, ale także połyskujące upierzenie. Pod wpływem światła zarówno na grzbiecie, jak i na skrzydłach mieni się od fioletu po niebieskość oraz metaliczną zieleń. Biała pierś i podbrzusze pomagają ptakowi pozostać niezauważonym podczas zdobywania pokarmu w wodzie. Pod względem wyglądu bocian biały jest podobny do czarnego w tym sensie, że ma czerwone nogi i dziób, a także czarne ubarwienie na skrzydłach. To może przywodzić na myśl pewne podobieństwa. Bocian czarny wyróżnia się jednak dominujących czarnym upierzeniem, które pokrywa niemalże całe jego ciało. Małe pisklęta w pierwszych dniach życia, przypominają puchate białe kulki, a ich dzioby są w odcieniu oliwkowym. Po kilku tygodniach u piskląt zaczynają pojawiać się czarne pióra. Po dwóch miesiącach czarna jest większość piór, a dziób i nogi u młodych ptaków stają się szarozielone. Na ciele również brakuje kontrastujących metalicznych połysków, charakterystycznych dla dojrzałych ptaków. Młode bociany upodabniają się do dorosłych osobników dopiero w trzecim roku życia. W czwartym osiągają dojrzałość płciową, co pozwala im na rozmnażanie i przystępowanie do lęgu. Czy bocian czarny jest pod ochroną? Bocian czarny w Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. To oznacza, że zakazane są wszelkie działania mogące mu zaszkodzić, takie jak płoszenie, zabijanie, handel, niszczenie gniazd oraz ingerencja w jego siedliska. Gatunek ten wymaga również ochrony czynnej, która polega na podejmowaniu aktywnych działań mających na celu poprawę warunków jego bytowania. Jak podaje Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian”, wokół gniazd bociana czarnego tworzy się strefy ochronne. W promieniu około 100 m obowiązuje strefa ścisłej ochrony całorocznej, w której nie prowadzi się żadnej działalności, w tym pozyskiwania drewna. W promieniu ok. 500 m ustanawia się strefę ochrony częściowej, gdzie od 15 marca do 31 sierpnia obowiązuje zakaz przebywania oraz prowadzenia prac gospodarczych. Bocian czarny – ciekawostki W Polsce można spotkać minibociana czarnego – ostrygojada, jednego z rzadkich ptaków gniazdujących w naszym kraju. Jak podaje EURING, organizacja koordynująca europejskie programy obrączkowania ptaków, najdłużej znany nam bocian czarny przeżył 18 lat i 7 miesięcy. Podczas sezonu lęgowego oboje rodzice bociana czarnego biorą udział w wychowywaniu potomstwa i wysiadywaniu jaj. Bocian czarny odzywa się dużo rzadziej niż bocian biały. Jego klekot jest o wyższej częstotliwości. W 2022 roku w Nadleśnictwie Bolewice bocian czarny o imieniu Bolek samotnie odchował dwójkę piskląt. 2 lipca śledzona telemetrycznie młoda samica Skierka zostawiła go i od tego dnia do 15 sierpnia troszczył się o młode. Jego wysiłek się opłacił, bo we wrześniu wyruszyły one w swoją pierwszą wędrówkę na zimowiska. Oba gatunki bocianów są troskliwymi rodzicami, jednak u bocianów białych czasami zdarza się, że wyrzucają młode z gniazda, a bociany czarne je uśmiercają i zjadają. Przyczyny tych zachowań są trudne do jednoznacznego wyjaśnienia, ale mogą wynikać z różnych czynników, takich jak brak pokarmu w danym środowisku. Według obserwacji prowadzonych za pomocą fotopułapek i opublikowanych przez Komitet Ochrony Orłów w Polsce, bocian czarny potrafi przynieść do gniazda ponad 1 kg ryb dla piskląt. To imponujące, biorąc pod uwagę, że sam ptak waży około 3 kg, co oznacza, że transportowany pokarm stanowi aż 1/3 jego masy ciała. Źródło: Komitet Ochrony Orłów
Bociany są w Polsce od zawsze? Naukowcy już wiedzą, kiedy pojawiły się u nas po raz pierwszy
Pierwsze bociany białe pojawiły się w Polsce dopiero w XIII wieku. Jeszcze 1500 lat temu te ptaki dolatywały wyłącznie do południowej i zachodniej Europy. Pod koniec starożytności granica występowania bocianów pokrywała się dokładnie z zasięgiem Imperium Rzymskiego.
Spis treści: Bociania inwazja na Europę Średniowiecze – ważna zmiana w bocianich migracjach Pierwsze bociany w Polsce Bociany białe cieszą w naszym kraju wielką sympatią i uznawane są za jeden z polskich symboli. To w Polsce gniazduje największa populacja tych wspaniałych zwierząt. Gniazda bocianów są nieodłącznym elementem wiejskiego krajobrazu. Z kolei charakterystyczny bociani klekot stanowi jeden ze zwiastunów wiosny. Czy ptaki te są w Polsce „od zawsze”? Bociania inwazja na Europę Dwóch niemieckich badaczy – archeolog Ulrich Schmölcke z Leibniz-Zentrum für Archäologie w Szlezwiku i ornitolog Kai-Michael Thomsen z Michael Otto Institute – postanowiło zebrać wszystkie informacje na temat najwcześniejszej bytności bocianów białych w Europie (od końca epoki lodowcowej) i tego, kiedy i gdzie się pojawiły. Była to katorżnicza praca wymagająca przenalizowania tysięcy znalezisk kości tych zwierząt rozsianych po całym kontynencie. Wnioski z tej analizy naukowcy opublikowali właśnie na łamach „Journal of Ornithology”. Co odkryli badacze? Bociany mają bliskie relacje z ludźmi od czasów starożytnych. Jednak wiele obszarów, które dziś uważane są za typowe tereny lęgowe, dopiero niedawno stały się częścią europejskich regionów kojarzonych z ich licznym występowaniem. – [Nasz badanie – przyp. red.] pokazuje to, że północno-wschodnia część kontynentu, charakteryzująca się obecnie wysoką gęstością zaludnienia, stała się strefą zasięgu bociana białego dopiero w stosunkowo niedawnej przeszłości – mówi Thomsen. Na potrzeby badania obaj autorzy ocenili wcześniej opublikowane znaleziska kości ptaków w pobliżu pradziejowych lub wczesnohistorycznych osad. Jeden zestaw danych opublikowanych tylko w 1999 r. zawiera informacje o ponad 7500 stanowiskach archeologicznych ze szczątkami zwierząt od ostatniej epoki lodowcowej do wczesnego okresu nowożytnego w całej Europie. Obaj autorzy dodali nowsze znaleziska z aktualnej literatury naukowej. – Dzięki tej obszernej bazie danych możemy przedstawić wiarygodne ustalenia dotyczące rozmieszczenia bociana białego w ciągu ostatnich tysiącleci – zapewnia Schmölcke. Średniowiecze – ważna zmiana w bocianich migracjach Zgodnie z obrazem wynikającym z badań naukowców, jeszcze 1500 lat temu bocian biały występował wyłącznie w południowej i zachodniej Europie, zwłaszcza na Półwyspie Iberyjskim, w regionie Górnego Renu i na południowych Bałkanach. – Pod koniec starożytności granica występowania bociana białego pokrywała się dokładnie z zasięgiem Imperium Rzymskiego. Starożytne źródła pisane pokazują, że w tym czasie był on już ściśle związany z ludźmi w regionie Morza Śródziemnego – opowiada dr Schmölcke. Poza granicami Imperium Rzymskiego bocian biały nie znalazł odpowiednich siedlisk. Dlaczego? Zapewne obecność człowieka pomaga mu w osiedlaniu się. Poza granicą cesarstwa gęstość zaludnienia była znacznie niższa. Było też mniej otwartych przestrzeni, ponieważ rolnictwo było mniej intensywne. – Dopiero około 1000 lat temu zasięg bociana białego gwałtownie rozszerzył się na północny-wschód. Zbiega się to ze średniowiecznym „Landesausbau”, kiedy to wycięto wiele lasów i utworzono nowe grunty rolne – mówi Thomsen. – Najwyraźniej bocian biały jest długoterminowym beneficjentem pewnych zmian krajobrazowych spowodowanych przez człowieka – dodaje. Pierwsze bociany w Polsce W ten trend wpisują się bociany, który przyleciały do Polski. Według najnowszych badań ich imigracja do Polski rozpoczęła się w XIII wieku. Po dwustu latach ptaki te zadomowiły się już u nas na dobre. Już w 1584 roku Mateusz Cygański (1535–1611) określił w jednym ze swoich dzieł bociana jako „ptaka domowego”, który „jadowite sprośne trawi robaki”. O bociany białe dbano. Były jednymi z pierwszych gatunków ptaków w Polsce, które otoczono ochroną – zajmowano się rannymi osobnikami, o czym mamy wzmianki nawet z XV wieku. Wygląda na to, że szybko nas sobie zjednały. Źródło: Journal of Ornithology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ukochane polskie ptaki z wiekiem stają się coraz mądrzejsze. Widać to po trasach ich wędrówek
Bociany potrafią uczyć się z wiekiem. Młode ptaki spędzają więcej czasu, eksplorując nowe miejsca. Starsze doskonale radzą sobie z odnajdywaniem jak najszybszej trasy corocznych migracji.
W tym artykule: Migracje bocianów Skłonność do ryzyka i poszukiwań Najkrótsza droga do celu Co potrafią bociany? Tego ptaka zna każdy. Duże rozmiary ciała, białe upierzenie z czarnymi piórami na końcu skrzydeł, długie czerwone nogi i dziób. Bocian biały (Ciconia ciconia) ma charakterystyczny wygląd. Wystarczy zobaczyć go raz, by zapamiętać na całe życie. Ptaki te występują powszechnie w Europie. Jednak nie przebywają na Starym Kontynencie przez cały rok. W sierpniu zaczynają zbierać się w ogromne stada. Następnie większość udaje się w coroczną podróż aż do Afryki. Wiosną poświęcają kolejne kilkadziesiąt dni, by wrócić na europejskie lęgowiska. Bociany są znakomitymi nawigatorami. Jak właśnie odkryli naukowcy, doskonalą tę umiejętność przez całe życie. W młodości pozwalają sobie na eksplorację i eksperymenty. Jednak gdy dorosną, lecą do gniazda jak po sznurku. Migracje bocianów Migracje bocianów badał zespół pod kierunkiem Ellen Aikens z University of Wyoming. Między 2013 a 2020 rokiem Aikens wyszukiwała młode bociany, które przyszły na świat w Niemczech i Austrii. Ptaki były oznakowane zasilane bateriami słonecznymi nadajnikami GPS. Pozwoliło to dokładnie śledzić trasy ich wędrówek. Ostatecznie naukowcy zarejestrowali 301 migracji 40 bocianów białych. Każdy z nich dotarł do Afryki, a następnie z niej wrócił przynajmniej dwa razy. Badaczy interesowało, jak trasy bocianów zmieniają się, w miarę jak ptaki stają się coraz starsze. Skłonność do ryzyka i poszukiwań Jak napisali naukowcy w pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „PNAS” - często wydaje nam się, że podczas migracji bociany podejmują proste decyzje. W czasie lotu musi im zależeć na oszczędzaniu czasu i energii. Jednak zdaniem Aikens istnieje jeszcze jeden niedoceniony czynnik ważny dla bocianów. To informacja. Młodym bocianom zależy najwyraźniej na zdobyciu jak największej ilości danych o trasie przelotu. Pozwalają więc sobie na eksplorację nowych miejsc i wypróbowywanie nowych dróg. Poświęcają na to więcej czasu niż dorosłe bociany. – Młode bociany zbierają informacje, by lepiej poznać środowisko – wyjaśnia „New Scientistowi” Aikens. – Jeszcze się nie rozmnażają. A więc nie odczuwają presji, by jak najszybciej dotrzeć do lęgowisk i miejsc, gdzie budują gniazda – dodaje badaczka. Śmieciowa dieta polskich bocianów. Zamiast żab niedopałki. Skąd to wiemy? Plastik i filtry papierosów to częste elementy jadłospisu polskich bocianów. W diecie ponad jednej trzeciej badanych par lęgowych bocianów naukowcy znaleźli odpady. Najkrótsza droga do celu Z wiekiem bociany nabierają doświadczenia. Trasy ich wędrówek stają się coraz mniej zagmatwane i wiodą prosto do celu. Bociany szybciej docierają też na miejsce. Wiedzą już, że opłaca się jak najwcześniej być w gnieździe. – Stopniowo udoskonalają swoje trasy, tak aby wiodły najkrótszą drogą do celu. Odbywa się to jednak kosztem większego zużycia energii – mówi Aikens. Jej zdaniem bociany decydują się na to, ponieważ po osiągnięciu dojrzałości muszą konkurować z innymi o wysokiej jakości miejsca do gniazdowania. Spieszą się więc, aby móc skutecznie się rozmnażać. – Bociany uczą się w taki sam sposób, w jaki my się uczymy – dodaje badaczka. – Naprawdę powinniśmy bardziej doceniać ich inteligencję. Oraz to, że umieją pomyślnie kończyć swoje podróże i że przez wiele lat robią to coraz lepiej. Co potrafią bociany? Bociany są wyjątkowymi podróżnikami jeszcze z kilku powodów. Podczas lotu sprytnie oszczędzają energię, korzystając z prądów wznoszących. Potrafią znaleźć obszar cieplejszego, unoszącego się powietrza, które wynosi je nawet na kilka kilometrów. Dzięki temu nie męczą się, by zyskać wysokość. Podczas corocznych migracji bociany nauczyły się omijać Morze Śródziemne. Lecą cały czas nad lądem albo wybrzeżami. Dlaczego? Ponieważ nad dużym akwenami nie tworzą się prądy wznoszące. Bociany opracowały więc taką trasę, która przez cały czas pozwala im korzystać z konwekcji termicznej. Co ciekawe, na początku tego wieku aż co czwarty bocian biały żył w Polsce. Później liczba gniazdujących u nas par nieco się zmniejszyła. Źródło: New Scientist, PNAS, bocian.org.pl.
Gdzie odlatują bociany? Nie każdy osobnik zimuje w Afryce
Na pytanie, gdzie odlatują bociany, przeważnie pada odpowiedź „do ciepłych krajów”. Czyli jakich? Listę państw, w których boćki przeczekują okres zimowy, prezentujemy poniżej.
W tym artykule: Kiedy odlatują bociany? Gdzie odlatują bociany? Jak długo bociany lecą do Afryki? Kiedy przylatują bociany? Bociany na żywo Co warto wiedzieć o bocianach? Wśród pytań, które niezwykle trapią internautów, bezaplacyjnie prym wiodą te dotycząca zwierząt i ich życia. Takie jak na przykład „czy pies ma kolana?”, „jak śpią konie?”, „dlaczego flamingi są różowe?” czy „gdzie odlatują bociany?”. Ostatnie z nich pada najczęściej na przełomie sierpnia i września, gdy lubiane w naszym kraju ptaki ruszają w świat w poszukiwaniu słońca i wysokich temperatur. Jak zatem brzmi prawidłowa odpowiedź? Szczegóły do sprawdzenia w dalszej części artykułu. Kiedy odlatują bociany? W lipcu młode bociany zaczynają opuszczać swoje gniazda. Okres ten trwa zazwyczaj do końca sierpnia, niekiedy przeciąga się do pierwszych dni września. Zanim jednak odlecą „do ciepłych krajów”, bociany spotykają się na tzw. „sejmikach”. To znak, że ich migracja zbliża się wielkimi krokami. Przeważnie ptaki gromadzą się – niekiedy w stadach liczących nawet 50 osobników – na łąkach w połowie sierpnia. W czasie poprzedzających odlot do Afryki „sejmików” bociany żerują przez kilka dni, aby zebrać wystarczająco dużo energii do długiego lotu. Gdzie odlatują bociany? Pora poznać odpowiedź na najbardziej nurtujące pytanie, czyli gdzie odlatują bociany. Większość białych bocianów z Europy spędza zimę w Egipcie, reszta leci jeszcze dalej – do Ugandy, Etiopii, Nigerii, Sudanu. A te najbardziej wytrwałe – nawet do RPA. W ostatnich latach część z nich skraca jednak dystans migracji. Zamiast w Afryce, pozostają na zimę na Starym Kontynencie, żerując na wysypiskach śmieci. Potwierdziły to przeprowadzone kilka lat temu badania opisane w czasopiśmie naukowym „Science Advances”. Tym samym bociany stanowią kolejny gatunek ptaków migrujących, które zmieniają zwyczaje pod wpływem działalności człowieka. Moment rozpoczęcia podróży, czas i trasę przelotu młodych bocianów naukowcy prześledzili, zakładając ptakom nadajniki GPS. Z kolei urządzenia rejestrujące przyspieszenie pozwoliły ocenić związany z lotem wydatek energetyczny. Badano w sumie 70 bocianów, które przyszły na świat w ośmiu krajach – Polsce, Armenii, Grecji, Rosji, Hiszpanii, Niemczech, Tunezji i Uzbekistanie. 70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach Już sam fakt, że ptaki zdołały podbić podniebną przestrzeń, mocno działa na naszą wyobraźnię. Warto jednak wiedzieć, że te niezwykłe stworzenia potrafią zaskoczyć na wiele sposobów... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/70-niesamowitych-ciekawostek-o-ptakach-dowiedz-sie-wiecej-o-tych-zwierzetach-fot-getty-images-b47b6e2.jpg" width="938" height="626" alt="70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach (fot. Getty Images)" title="70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach (fot. Getty Images)" /> Po analizach ustalono, że bociany z Polski, Rosji, Grecji, Tunezji i niektóre z południowo-zachodnich Niemiec trzymają się tradycyjnych szlaków migracji i zimują na południe od Sahary. W czasie migracji pokonują średnio odległość 16,5 tys. km. Badane ptaki, które przyszły na świat w Hiszpanii, Tunezji i południowo-zachodnich Niemczech, spędzały za to zimę na północ od Sahary. – Duża część tych ptaków przeżywa zimę, żerując na wysypiskach śmieci, gdzie łatwiej i szybciej można się najeść. To pozwala skrócić lot w stosunku do trasy tradycyjnej i oszczędzić energię – zaznaczali autorzy badania. Bociany z Armenii (i część ptaków z Niemiec) pokonywały najkrótszy dystans, niespełna 1000 km, lecąc do Zatoki Perskiej. Zaskoczeniem okazały się bociany z Uzbekistanu, które na zimę zostają niemal w miejscu przyjścia na świat (średnia trasa ich przelotu wynosiła zaledwie 150 km). Autorzy badania podkreślili, że dawniej ptaki te podejmowały lot do Afganistanu i Pakistanu. Obecnie zostają najprawdopodobniej dlatego, że nauczyły się żerować na stawach rybnych. Jak długo bociany lecą do Afryki? Bociany dziennie pokonują około 200 km. Lecąc do Afryki, przemierzają dystans w okolicach 10 tysięcy kilometrów, co zajmuje im nawet dwa miesiące. Na miejscu meldują się na przełomie października i listopada. Powrót bocianów do Europy jest znacznie szybszy niż podróż na kontynent afrykański. Trwa bowiem przeważnie sześć tygodni. Kiedy przylatują bociany? Droga powrotna bocianów do Europy rozpoczyna się w lutym lub na początku marca. Wszystko w zależności od tego, czy zimę spędziły na północy Afryki, czy zapuściły się daleko na południe. Większość ptaków dociera na Stary Kontynent, w tym do Polski, pod koniec marca, kiedy wraz z pierwszym dniem kalendarzowej wiosny. Jak podkreśla Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, przyloty bocianów trwają do połowy maja. Warto jednak wspomnieć, że na przestrzeni kilku lat odnotowano wiele przypadków na terenie całego kraju, gdy boćki były widziane już w lutym. Taki widok nie powinien jednak nikogo dziwić, bowiem niektóre osobnik (szczególnie te starsze) zimują w Polsce. Bociany na żywo Witryny, które umożliwiają podglądanie codziennego życia zwierząt, cieszą się z roku na rok coraz większą popularnością internautów. Jedną z nich jest strona bocianyonline.pl, za pośrednictwem której użytkownicy przez 24 godziny na dobę śledzą mają możliwość obserwacji bocianich gniazd na żywo. Chętnym udostępnionych jest ok. 70 kamer z całej Polski. Co warto wiedzieć o bocianach? Ciekawostki o bocianach potrafią zaskoczyć nawet największego miłośnika przyrody. Aby dowiedzieć się jeszcze więcej na temat tych wzbudzających niezwykle dużą sympatię wśród Polaków ptaków, odpowiadamy na pytania, które w kontekście boćków padają najczęściej. Ile waży bocian? Bocian jest dużym ptakiem o długości 100–110 cm, rozpiętości skrzydeł, osiągającej nawet 210 cm i masie wynoszącej średnio 4 kg. Ile waży gniazdo bocianie? Średnia waga gniazda bociana wynosi 400 kilogramów. Znane są jednak przypadki, gdy bocianie gniazdo osiągało masę nawet 1,5 tony. Ile żyje bocian? Przeciętna długość życia bociana na wolności to ok. 10–12 lat. W niewoli – nawet trzy dekady. Co jedzą bociany? Przyjęło się, że ulubionym przysmakiem bocianów są żaby. Jedak zdecydowanie bardziej wolą zajadać się dżdżownicami, pędrakami, łasicami, gronostajem lub małymi gryzoniami i rybami. Czy bociany mają zęby? Boćki, tak samo jak inne ptaki, nie posiadają zębów. Czego zwiastunem jest bocian? Pojawienie się tych ptaków w Polsce uważane jest za nadejście wiosny. Ponadto białe bociany są symbolem szczęścia, płodności i mądrości. Kiedy jest Dzień Bociana? 31 maja przypada Dzień Bociana Białego, obchodzony od 2003 roku zarówno w Polsce, jak i na świecie. Źródło: archiwum National-Geographic.pl Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Historie, które mają znaczenie DROGI CZYTELNIKU, odkąd pamiętam, chciałam coś zmienić, komuś pomóc, uczynić świat lepszym. Dlatego 42 lata temu postanowiłam zostać dziennikarką i w końcu trafiłam do National Geographic. To moja ostatnia wypowiedź w roli redaktorki naczelnej tego magazynu. Jestem głęboko wdzięczna za osiem lat, które spędziłam w jego redakcji, pracując z najlepszymi dziennikarzami na świecie – oddanymi sprawie profesjonalistami, którzy zdobyli w tym czasie mnóstwo zawodowych nagród i wyróżnień, m.in. doszli do trzech finałów Nagrody Pulitzera. Opuszczam National Geographic dla szkolnictwa wyższego. Na Uniwersytecie Stanowym w Arizonie będę robić, co w mojej mocy, aby wzmocnić dziennikarstwo w tych trudnych dla wolnej prasy czasach. Będę też pracowała z kolejnym pokoleniem autorów, którzy muszą coraz głośniej mówić o trudnych tematach, takich jak zmiana klimatu. Podczas tej pracy zrozumiałam, że pewne kwestie są naprawdę trudne. Jak uczciwe informować o zagrożeniach egzystencjalnych, by utrzymać zaangażowanie czytelników, nie zostawiając ich w poczuciu beznadziei? W jaki sposób dziennikarstwo może rozbudzić ciekawość odbiorców tych bardzo złożonych zagadnień, sprzyjać ich głębszemu zrozumieniu i zachęcać do poszukiwania rozwiązań? Nieustanne próby osiągnięcia tej równowagi – podczas tworzenia bogatego wizualnie, reportersko uczciwego globalnego magazynu – były zarówno satysfakcjonujące, jak i irytujące. Każdego dnia w National Geographic śledzimy najnowsze informacje ze świata nauki, zmiany w środowisku i ludzką podróż w całej jej cudownej złożoności. Nasze okładki odzwierciedlają niektóre z najbardziej istotnych tematów z ostatnich lat. Gdy patrzę wstecz, jestem dumna, że analizowaliśmy kwestie takie jak płeć i rasa – i robiąc to, byliśmy gotowi publicznie szczerze zbadać burzliwą historię Stanów Zjednoczonych. Jestem dumna, że celebrujemy cuda świata i informujemy o tym, jak się zmienia. Jestem dumna z naszego zespołu reporterów i fotografów. Kto lepiej niż oni zrelacjonuje szybko zmieniający się, wielopłaszczyznowy świat? Praca nad National Geographic była dla mnie prawdziwym zaszczytem. Zaszczytem było czerpać z jego pięknej spuścizny i mieć tę wyjątkową okazję kształtowania go na nowo, dla współczesnego czytelnika. Dziękuję za tę wspólną podróż. Dziękuję, że czytasz National Geographic. Susan Goldberg redaktor naczelna National Geographic
Bociany już szykują się do odlotu na południe. To „pierwszy symptom jesieni”
W lipcu mało kto myśli o jesieni. Tymczasem bociany szykują się już do corocznej migracji na południe. Na Mazurach zaczęły gromadzić się pierwsze stada ptaków.
W tym artykule: Bociany już szykują się do odlotu Czy jesień przyjdzie w tym roku wcześniej? Mimo że za nami dopiero półmetek lata, to przyroda już przygotowuje się do nadchodzącej jesieni. Co prawda pogody nadal są iście wakacyjne, a w lasach nie znajdziemy jeszcze za wielu grzybów, ale bociany nie mają wątpliwości co do tego, że nadszedł moment, aby zaplanować coroczną migrację do tzw. ciepłych krajów. Cześć z nich spędza zimę w Egipcie, reszta leci jeszcze dalej: do Ugandy, Etiopii, a te najwytrwalsze nawet do RPA. Naukowcy nie są przekonani do dokarmiania ptaków zimą Dla wielu ludzi stawianie na balkonach karmników dla ptaków to coś oczywistego. Rodzi się jednak pytanie, czy w ten sposób nie szkodzimy przyrodzie? Bociany już szykują się do odlotu Początek lipca to czas, kiedy młode bociany zaczynają opuszczać swoje gniazda. Okres ten potrwa do trzeciego tygodnia sierpnia, ale niewykluczone, że spóźnialscy rozpoczną samodzielne życie dopiero w pierwszych dniach września. Koniec lata to też ostatnia chwila dla większości polskich ptaków, żeby odlecieć i przeczekać chłodniejsze miesiące za granicą. Zanim jednak do tego dojdzie, wiele z nich, przykładowo bociany, spotykają się na „sejmikach”. To znak, że ich migracja zbliża się coraz większymi krokami. Zazwyczaj bociany gromadzą się na łąkach w połowie sierpnia. Największe stada liczą nawet po 50 osobników, toteż nietrudno je przeoczyć. Podczas tzw. sejmików bociany żerują przez kilka dni, aby zebrać wystarczająco energii do długiego lotu. Dziennie pokonują około 200 km. Co ciekawe, w tym roku ptaki zaczęły zbierać się wyjątkowo wcześnie, bo jeszcze w lipcu. Wiele wskazuje na to, że tego lata, podobnie jak zeszłego, bociany nie będą czekały z emigracją do września. Dzięki pandemii ptaki morskie mają nowe siedliska Wyspy Farne są domem dla około 100 000 par gniazdujących ptaków morskich. Strażnicy przypuszczają, że rybitwy popielate zmieniły miejsce gniazdowań dlatego, że turyści nie mogli ich prz... Czy jesień przyjdzie w tym roku wcześniej? Zdjęcia bocianiego „sejmiku” zostały opublikowane na profilu meteorologicznym Pogoda dla Mazur na Twitterze. Eksperci z Meteoprognozy opisali je jako „pierwszy symptom jesieni”. To nie pierwszy raz, gdy bociany odlatują tak wcześnie. Podobne zjawisko miało miejsce w ubiegłych latach. Ornitolodzy nie są jednak w stanie wyjaśnić, co za tym stoi. Kiedy w 2018 r. bociany odleciały z Polski na początku 2018 r., eksperci z Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków tłumaczyli, że „w ptasim świecie mamy już jesień”. Nie jest to jednoznaczne z tym, żeby lato, pod względem temperatur, miało trwać krócej. Ptaki wrócą nad Wisłę w kwietniu.
Okazuje, że to, co wiemy o bocianach, nie zawsze jest prawdą. Obalamy 5 popularnych mitów
Czy bociany jedzą żaby? Czy w Polsce jest ich najwięcej? Ruszyliśmy na bociani szlak, by to, co o tych ptakach wiemy, skonfrontować z prawdą.
Ta transmisja nie kryje niczego, nawet strasznych wydarzeń. Życie w bocianim gnieździe
Lasy Państwowe transmitują życie bocianiej rodziny mieszkającej w okolicach Łodzi. Kamera pokazuje najważniejsze chwile życia piskląt i rodziców, ale i dramatyczne wydarzenia.
Dwa dni temu w gnieździe doszło do tragedii. Trzy pozostawione bez opieki pisklęta zostały zaatakowane przez drapieżnika. Jastrząb porwał dwa z trzech bezradnych bocianiątek. Leśnicy sami przyznają, że atak drapieżnika na pisklęta tego konkretnego gatunku ich zaskoczył. Do tej pory rejestrowano ataki na pisklęta czarnego bociana ze strony kun, ale nie jastrzębi. W gnieździe pozostał tylko jeden malec, na szczęście bezpieczny. Obecnie uczy się wstawać i chodzić, a w przyszłym miesiącu czekają go pierwsze próby latania. Niestety i nad nim wisi groźba ataku ze strony drapieżnika. Czy ludzie powinni ingerować i bronić bocianów? - Chcielibyśmy, ale jedyny sposób to zabicie jastrzębia - odpowiadają na swojej stronie leśnicy - Ale las, w którym znajduje się gniazdo bociana czarnego jest również domem dla jastrzębia. Jastrząb to nasz rodzimy gatunek. Bocian czarny i jastrząb (i kuna leśna i ryś i bielik i puchacz) koegzystują ze sobą w lesie od setek tysięcy lat. I bocian czarny nie wyginął. Dlaczego? Bo jastrząb w naszych warunkach poluje głównie na gołębie, kuna leśna i puchacz na gryzonie, ryś na sarny, a bielik na kaczki i łyski. Rzadko ich ofiarą padają bociany czarne. Musimy zatem zaakceptować sytuację, że czasami dochodzi do takich ataków i w konsekwencji zagęszczenie ofiary – w tym przypadku bociana czarnego – będzie niższe. Mimo tych „strat" w zagęszczeniu ofiar jako biolog zdecydowanie opowiadam się za lasem „prawdziwym", ze wszystkim poziomami troficznymi. A drapieżniki (podkreślam rodzime) są niezbędnym elementem takiego lasu. Transmisja z bocianiego gniazda jest wciąż aktywna. Możecie ją obejrzeć tutaj. Źródło: Lasy Państwowe Reporterzy National Geographic Traveler odwiedzili Słowenię. Zobaczcie czym potrafi zaskoczyć ten nieduży i piękny kraj! View oEmbed on the source website ###gallery-end###
Te bociany są bohaterami jednej z najbardziej romantycznych historii w królestwie zwierząt
Klepetan i Malena udowadniają, że „jeżeli kocha, to poczeka”.
Miłość rozkwita wiosną Chorwacką parę bocianów wiele lat temu połączyła miłość. Klepetan i Malena uwili sobie przytulne gniazdko nieopodal chorwackiego miasta Slavonski Brod. Spędzają tam razem kilka miesięcy, beztrosko wylegując się w południowym słońcu. Niestety, co roku przeżywają kilkumiesięczną rozłąkę. Związek na odległość W sierpniu każdego roku Klepetan zmuszony jest wyruszyć w podróż do ciepłych krajów i pozostawić swoją ukochaną. Wiele lat temu Malena doznała urazu, który sprawił, że nie może latać. Pozostaje jej czekać wiernie, aż ukochany powróci. Od lat nie zawiodła się. Po 215 dniach rozłąki bocian z powrotem przylatuje do gniazda. Ach, te powroty! Jak było w tym roku? W sieci można znaleźć nagranie z 9 marca, na którym samotna Malena oczekuje ukochanego w gnieździe na dachu jednego z chorwackich domów: View oEmbed on the source website Na filmie z 30 marca widać już szczęśliwą bocianią parę. Klepetan powrócił do gniazda! View oEmbed on the source website Wygląda na to, że w powiedzeniu, „jeżeli kocha, to poczeka” kryje się wiele prawdy i że obowiązuje ona również w świecie zwierząt.
Witamy bociany w domu. Tej zimy powstało dla nich 450 nowych platform na gniazda
​450 nowych platform pod bocianie gniazda - aż tyle zamontowali polscy energetycy w tym roku. W ciągu 20 lat zbudowano już ok. 10 tys. takich instalacji.
Energetycy mogą montować platformy tylko od października do marca, gdy ptaków nie ma w kraju. Po tym okresie - z uwagi na okres lęgowy - zabronione są wszelkie prace w sąsiedztwie gniazd. Samo zamontowanie konstrukcji jednak nie wystarcza, bo spoczywające na nich gniazda co parę lat wymagają "odchudzenia"; zdarza się bowiem, że waga gniazd szczególnie zapobiegliwych ptaków, dochodzi nawet do tony. "Warunki, z którymi zmagają się elektromonterzy podczas montażu nowych lub wymiany konstrukcji na słupach, nie należą do łatwych. Zabudowa platformy bocianiej trwa do kilku godzin. Monterzy muszą najpierw czasowo wyłączyć prąd, aby bezpiecznie zdemontować istniejące gniazdo. Ustawienie podestu odbywa się już w technologii prac pod napięciem - mówi dyrektor Rejonu Dystrybucji, Energa-Operator Sławomir Orzechowski. Kiedy montować platformy Przyrodnicy podkreślają, że montaż nowej platformy jest uzasadniony tylko wtedy, gdy bocianie gniazdo na słupie miało lokatorów przez co najmniej dwa lata z rzędu. Nie wszystkie konstrukcje, które stworzyły ptaki będą przez nie używane. Część powstała tylko "na próbę" i nie ma potrzeby odnawiania takiego gniazda oraz zwabiania bocianów na linie energetyczne. Grupa Energa wspólnie z Fundacją Przyrodniczą "pro Natura" od lat prowadzi kompleksowy projekt "bociany.pl" związany z ochroną bocianów. Jego częścią jest uruchomienie ogólnopolskiego punktu informacyjnego 801 BOCIAN (801 26 24 26). Obok infolinii na stronie www.bociany.pl prowadzona jest "Baza Gniazd Bociana Białego" dotycząca stanu i kondycji bocianich siedlisk oraz "Ogólnopolska Baza Aktywności na rzecz Bociana Białego", w której zbierane są wszelkie informację na temat instytucji i osób, które pomagają bocianom, np. remontując gniazda, czy opiekując się poszkodowanymi ptakami. Źródło: PAP
Przywitaj wracające do Polski ptaki. Obserwuj i notuj
Trwa wiosenna wędrówka jaskółek, bocianów i tysięcy innych ptaków, które wracają ze swych zimowisk w Afryce oraz zachodniej i południowej Europie. Zanotuj swoje pierwsze obserwacje.
Dni stają się coraz dłuższe i zewsząd słychać ptasie śpiewy i nawoływania. Trwają przeloty gęsi, obserwujemy żurawie i czajki, śpiewają pierwiosnki, w lasach gruchają siniaki, a dzięcioły kują już nowe dziuple. Wiosna z OTOP Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków www.otop.org.pl, organizacja pożytku publicznego, zajmująca się ochroną dzikich ptaków i miejsc w których żyją, jest międzynarodowym koordynatorem projektu Spring Alive. Pierwszego dnia wiosny zainauguruje polską edycję tej międzynarodowej kampanii. Polega ona na notowaniu na platformie www.springalive.net pierwszych obserwacji pięciu gatunków ptaków: bociana białego, jaskółki dymówki, jerzyka, kukułki oraz żołny. Spring Alive Spring Alive to organizowany w 55 krajach Europy, Afryki i Azji Środkowej projekt edukacyjny BirdLife International. Skierowany jest głównie do dzieci i młodzieży, ale biorą w nim udział wszystkie osoby zafascynowane fenomenem ptasich migracji. Uczestnicy akcji obserwują i notują na platformie www.springalive.net przylot bociana białego, jaskółki dymówki, kukułki, jerzyka i żołny. Jaskółki z mojego sąsiedztwa W tym roku Spring Alive odbywa się pod hasłem „Jaskółki z mojego sąsiedztwa”. Dymówka jest pospolitym ptakiem naszych wsi. W naszym krajobrazie na razie nic jej nie zagraża, jednak w innych krajach Europy jej sytuacja jest dużo mniej stabilna. Od 1990 roku populacja dymówki zmalała w Europie o 30%. Zachęcamy dzieci, młodzież i wszystkie osoby zainteresowane ptakami do bliższego poznania jaskółek, które występują w Polsce: dymówki, oknówki i brzegówki. Jak to zrobić? Wsłuchaj się w głos dymówki, a przed jej powrotem nauczysz się ją rozpoznawać. Możesz posłuchać jej głosu tu: http://www.springalive.net/pl-pl/springalive/swallow Monitoruj, ile gniazd w tym sezonie mają dymówki w Twoim sąsiedztwie. Notuj (starając się nie przeszkadzać ptakom) daty przylotu i założenia gniazda, złożenia jaj, wylęgu młodych i opuszczenia gniazda przez pisklęta. Będziesz mógł porównać swoje zapiski w kolejnych latach. Dymówki do budowy gniazda potrzebują błota. W suche, bezdeszczowe lata oraz tam, gdzie brak błotnistych dróg i przydrożnych kałuż, znalezienie tego budulca może być trudnym zadaniem. Możesz więc sam zbudować gniazdo dla jaskółki. Jak to zrobić dowiesz się z instrukcji na naszej stronie: Jak samodzielnie zbudować gniazdo dla dymówki? Nie pozwól niszczyć gniazd jaskółek. Jeśli mieszkańcom przeszkadzają ptasie odchody – pomóż zainstalować specjalną deseczkę pod gniazdem, która zabezpieczy miejsce wokół gniazda przez zanieczyszczeniem. Poznaj różnice między najczęściej spotykanymi gatunkami jaskółek: dymówką i oknówką. Naucz się je rozróżniać i dowiedz się jak najlepiej chronić oba gatunki. Jedna jaskółka wiosny nie czyni, ale… i tak wszyscy na nią czekają. Jak się okazuje – najsłynniejsi posłańcy wiosny – bocian biały i jaskółka cieszą się także popularnością w Internecie. Jak informuje Instytut Monitorowania Mediów w ciągu ostatniego przedwiosennego miesiąca, między 15 lutego a 15 marca, pojawiło się aż 200 wzmianek na temat jaskółek i bocianów na portalach internetowych i społecznościowych. Zdecydowanie prowadzi bocian, który był tematem aż 80% wszystkich zbadanych publikacji.
Coraz mniej bocianów w Polsce. Straciliśmy pozycję lidera
Już tylko 45 tysięcy bocianów białych gniazduje w Polsce. Tym samym straciliśmy pozycję ojczyzny bocianów na rzecz Hiszpanii.
Spadek liczby gniazdujących nad Wisłą bocianów jest istotny – sięga nawet kilkunastu procent w skali kraju. Przez lata Polska była liderem w bocianiej lidze – w lecie tych ptaków żyło u nas najwięcej na świecie. Dziesięć lat temu liczenie zorganizowane przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura” wykazało w naszym kraju 52 tysiące par lęgowych. W efekcie co piąty bocian na świecie był Polakiem. Wstępne wyniki badań z lat 2014 i 2015 prowadzonych pod kierownictwem Grupy Badawczej Bociana Białego sugerują spadek tej liczby o siedem tysięcy par. Tymczasem, według badań przeprowadzonych w Hiszpanii, gniazduje tam 48 tys. par. Ornitolodzy przekonują, że spadek polskiej populacji bociana białego związany jest ze zmianami w rolnictwie. Znikają łąki i tereny podmokłe, które są dla bocianów żerowiskami. Najgorsza sytuacja jest w zachodniej i południowej Polsce. Coraz więcej jest tam wielkoobszarowych upraw rzepaku i kukurydzy, z których bociany nie mają żadnego pożytku. Negatywny wpływ ma ich populacje ma także coraz intensywniejsza regulacja rzek. Niszczone są starorzecza i meandrujące cieki, w których dotychczas roiło się od płazów i gryzoni, będących pokarmem dla dostojnego ptaka. Tam, gdzie nie zanotowano istotnych zmian w populacji bociana – na Podlasiu i Mazowszu – wciąż dominuje tradycyjne rolnictwo z pastwiskami i łąkami. Światowa populacja bociana jest liczona co 10 lat. – Według wstępnych ocen, liczba bocianów w Polsce nie przekroczy 45 tys. par, może być nawet bliższa 42-43 tysiącom. Szczegółowy wynik poznamy za kilka miesięcy, na razie możemy tylko mówić o globalnym spadku liczebności – powiedział TVP Info Marcin Tobółka z Instytutu Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu i Grupy Badawczej Bociana Białego.
3 rzeczy, które każdy może zrobić dla ptaków. Zwłaszcza wczesną wiosną.
Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków radzi, co każdy z nas może zrobić dla ptaków: Powieś budkę lęgową To już ostatni moment na zainstalowanie w ogrodzie budki lęgowej. Ptaki przystępują właśnie do pierwszych lęgów. Zarejestruj swoją pierwszą obserwację ptaków Jeśli zaobserwowałeś w swojej okolicy pierwszego tego roku bociana czy jerzyka, pierwszą jaskółkę dymówkę lub kukułkę zgłoś to na www.SpringAlive.net . To międzynarodowa kampania edukacyjna, dzięki której możemy śledzić ptasie podróże w 54 krajach Europy, Azji Środkowej i Afryki. Zaangażuj się w pomoc organizacjom przyrodniczym Chcesz chronić ptaki i ich siedliska? Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków zaprasza nowych członków oraz zachęca do przekazania 1% podatku na rzecz ochrony kraski.
Ptasi podróżnicy już u celu. Relacje z bocianich podróży można śledzić dzięki technologii GPS.
Bociany już w Polsce Do Polski doleciały pierwsze bociany. - Zgłoszono już blisko 100 obserwacji tego gatunku. Ale wiosenna migracja bocianów będzie trwała zapewne jeszcze do połowy kwietnia - tłumaczy Katarzyna Groblewska z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Zgłoszenia obserwacji dodawane są na platformie www.springalive.net, która gromadzi dane o pierwszych w sezonie obserwacjach pięciu wybranych gatunków ptaków, w tym właśnie bociana białego. Spring Alive to akcja edukacyjna, w której udział biorą 54 kraje Europy, Azji Środkowej i Afryki. Nowe technologie Dzięki wykorzystaniu nowych technologii GPS bocianie wędrówki mogą być na bieżąco monitorowane. Ornitolodzy poznają nieznane dotąd szczegóły ptasich wycieczek! I tak wiadomo na przykład, że bocian Przemek w drodze do Polski wpadł na małą randkę z grecką bocianicą. Nadajniki GPS to małe urządzenia, które przy pomocy satelity lub sieci telefonii komórkowej przekazują informację na temat lokalizacji ptaka. Nadajniki mocuje się na bocianich grzbietach na specjalnych, elastycznych szelkach. Co z bateriami? Urządzenia zasilane są energią słoneczną. Ornitolodzy coraz częściej korzystają z dobrodziejstw technologii GPS. Czy oznacza to, że obrączkowanie odchodzi do lamusa? Niezupełnie. Nowe technologie dają inne możliwości. Zdobyte za pomocą nadajników informację pozwalają poznać trasę przelotu i ustalić nieznane dotąd szczegóły. Dzięki urządzeniom GPS przybywa danych dotyczących strategii lotu. Dowiadujemy się, gdzie nocują zwierzęta, czy zawracają z powodu złej pogody. Okazało się na przykład, że młode intensywnie ćwiczą w Afryce, z roku na rok pokonują coraz dłuższe trasy. O siedleckim bocianie Przemku wiemy, że w ciągu 18 dni przeleciał nad 10 krajami - m.in. Ukrainą, Bułgarią, Egiptem i Czadem, przemierzając imponujące 5700 km. Również brak sygnału jest dla badaczy „sygnałem”. Jeśli nadajnik przez dłuższy czas pozostaje w jednym miejscu, może to oznaczać wypadek ptaka lub jego chorobę. Na podstawie namiarów, naukowcy mogą zwrócić się z prośbą do zagranicznych badaczy, aby udali się do miejsca, w którym znajduje się nadajnik i określili przyczynę śmierci. Technologia GPS pomaga rozpoznawać zagrożenia, co przekłada się na możliwość lepszej ochrony bocianów. A ta powinna być zwiększona, jak się okazuje, na terenach Syrii i Libanu, gdzie bociany padają łupem bandytów. Niebezpiecznie jest również w Izraelu, gdzie zagrożenie stanowią wojskowe myśliwce. Międzynarodowy Dzień Ptaków Bociany przylatują do Polski na swoje święto. Bo właśnie 1 kwietnia obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Ptaków. Święto zostało ustanowione ponad 100 lat temu! Dokładnie - w 1906 roku podczas ratyfikacji pierwszej międzynarodowej konwencji o ochronie ptaków.
Ich pojawienie się oznacza nadejście wiosny. Ale nie tylko dlatego boćki cieszą się w naszym kraju sympatią.
Bociany kołowały nad wrześniowym Istambułem, między Europą a Azją. Ważące niecałe 4 kg ciała dawały się unosić szerokim skrzydłom rozpostartym na dwa metry, sztywno jak łuk czarno-białej paralotni. Ich elegancja tu, nad ruchliwym wschodnim miastem, rzucała się w oczy jeszcze bardziej niż na kaszubskich łąkach przed moim domem, gdzie w lecie trzebiły norniki. Długie dzioby, którymi latem uderzały w podziemne nory tłustych gryzoni, chwytały jaszczurki, przyszpilały pisklęta skowronka czy wyciągały z zaoranych bruzd wijące się dżdżownice i pędraki, teraz pruły gorące powietrze. Czerwone nogi wyciągnięte w geście baletnicy odcinały się od białych wachlarzy ogonów. Lecący bocian, ptak z kraju, gdzie – jak pisał Cyprian Kamil Norwid – winą jest dużą popsować gniazdo na gruszy bocianie, to w dalekiej podróży wzruszający widok. Jest jak spotkanie z rodakiem. I nie ma w tym poczuciu wspólnoty wielkiej przesady. Co czwarty bocian biały na świecie naprawdę zakłada gniazda w naszym kraju. – Bocian biały wychowuje pisklęta w Europie, północnej Afryce, Azji Mniejszej, Armenii, Azerbejdżanie, wschodnim Iraku oraz Iranie – wylicza dr hab. Zbigniew Jakubiec, prezes Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody „Pro Natura”, organizacji koordynującej akcję liczenia gniazd bocianów w ramach programu ochrony tego gatunku. – Jest też niewielka populacja w RPA. Na świecie żyje łącznie około 160 tys. par. Z tego ponad 50 tys. par wybiera właśnie Polskę. Stałam więc na wysokim wzgórzu już w Azji i dodawałam „Polaka” do „Polaka”. Z pierwszą dziesiątką poszło prosto, w połowie setki zgłupiałam – liczyłam już tego osobnika czy nie? Zdawało się, że ptaków przybywa. Te, od których zaczęłam, gorący prąd powietrza w kilka minut uniósł tak wysoko, że stawały się punkcikami zawieszonymi w błękicie. Inne dopiero zaczynały tę spiralną wspinaczkę, którą odbywały niemal bez własnego wysiłku. Pogubiłam się. Nic dziwnego. W końcu między wrześniem a październikiem przelatują tędy dziesiątki tysięcy bocianów. Lubią wędrować w dużych stadach, liczących nawet 30 tysięcy osobników, uciekając przed zimą do Afryki. Każdego dnia przez 8–10 godzin bociany przemierzają od 200 do 400 km, z „prędkością przelotową” ponad 30 km/godz. Wiemy to, bo od połowy lat 90. ptaki dostają nadajniki satelitarne (plecaczki wielkości pudełka papierosów z baterią słoneczną) i ich trasa śledzona jest za pomocą satelity. Kto wie, może z grzbietu któregoś wędrowca nad Bosforem wystawała antenka? Podróż zaczynają późnym rankiem, gdy rozgrzane powietrze zacznie unosić się ku górze, tworząc tak zwane kominy termalne. Boćki wskakują w taki komin, rozkładają skrzydła i kołując, dają się nieść ku górze. Osiągnąwszy pułap około kilometra – choć w wyjątkowo sprzyjających warunkach potrafią się wzbić na wysokość czterokrotnie większą! – zaczynają lot szybowcowy w wybranym kierunku. Straciwszy wysokość, znów odnajdują powietrzny komin, wznoszą się i ponownie szybują. W latach 70. XX w. dr Colin Pennycuick, angielski ekspert w dziedzinie zdolności lotniczych dużych ptaków, który sam jest doświadczonym pilotem, oszacował, że bociany na lot szybowcowy zużywają 23 razy mniej energii niż na aktywny, czyli wtedy, kiedy poruszają się, wykorzystując siłę mięśni i machając skrzydłami. Obliczył też, że na każdy kilometr takiego lotu ptaki spalają 0,029 g tłuszczu, podczas gdy frunąc aktywnie – aż 0,672 g! Na podróż do południowych granic Sahary powinno więc im wystarczyć około 500 g „zapasów” tego paliwa. – Europejskie bociany docierają na afrykańskie sawanny dwiema trasami – mówi prof. Piotr Tryjanowski z Zakładu Ekologii Behawioralnej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Te mieszkające na wschód od rzeki ¸aby wybierają trasę nad Burgas w Bułgarii, przez Bosfor, a potem wzdłuż Nilu. Osobniki z Europy Zachodniej wędrują nad Gibraltarem. Jedne i drugie mogą dotrzeć aż na południe Czarnego Lądu. Niewielka grupa odkryła nawet, że da się tam założyć gniazdo. Te bociany wychowują pisklęta wówczas, gdy w Polsce jest zima. Pierwszym etapem podróży bocianów wychowanych na wschodzie Europy są mokradła i sawanny Sudanu i Czadu. Tam odbudowują zapasy energii, zamieniając się w prawdziwe maszyny do trzebienia szarańczy. W przeciwieństwie do miejscowej ludności plagę tych owadów witają z radością. Odwiedzają też śmietniska, zbierają śnięte ryby, polują na drobne gryzonie. Dopiero w drugiej połowie listopada przekraczają równik i w niewielkich grupkach wałęsają się po trawiastych sawannach południowo-wschodniej Afryki. Ale nie wszystkie. – Niektóre całą zimę spędzają w Sudanie – mówi prof. Tryjanowski. – Ostatnio, w związku z ocieplaniem klimatu, coraz więcej bocianów skraca trasę podróży. Zamiast wędrować do Afryki, zatrzymują się w dolinach rzecznych Izraela albo na mokradłach południowej Hiszpanii. Ale to margines, tylko kilka tysięcy bocianów. Reszta opuszcza Afrykę dopiero wiosną. Kiedy wyruszają w podróż powrotną? Na to pytanie potrafi odpowiedzieć precyzyjnie dr Wladislaw Kosariew z Instytutu Zoologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Rybaczi, który analizował poczynania 22 boćków śledzonych przez satelitę. – Termin powrotu jest uzależniony od pogody, a ściślej od opadów – wyjaśniał wiosną 2007 r. w Algeciras w Hiszpanii na konferencji poświęconej migracji ptaków i zmianom klimatu. – Jeśli w lutym jest wilgotno i ciepło, bociany startują nawet w połowie miesiąca. Susza i chłody mogą je zatrzymać aż do 30 marca! Tak było np. 1997 r. Deszczowe chmury nie dotarły na północ, w rejon sahelu, za to średnia miesięczna temperatura była o 3OC niższa niż zazwyczaj. Deszcze rządzą też liczbą wracających ptaków. – Jeśli w grudniu i styczniu w Sudanie, Kenii i Etiopii pada, bocianom łatwiej znaleźć pokarm – podsumowuje wyniki badań międzynarodowego zespołu prof. Tryjanowski. – Ptaki są w dobrej kondycji i więcej przeżywa podróż. Ale lutowe ulewy w RPA mają niekorzystny wpływ na mi-grację. Ptaki zamiast ucztować, suszą pióra. Kiepska pogoda może nawet zatrzymać powrót. – Takiej pogody jak dziś bociany nie lubią – zamyślił się dr Kosariew, patrząc na burzowe chmury gromadzące się nad Cieśniną Gibraltarską w pierwszych dniach kwietnia 2007 r. – Nie ma co liczyć, że uda nam się zobaczyć przelot. Siedzieliśmy na najdalej na południe wysuniętym skrawku kontynentalnej Europy, na wałach mauretańskiego fortu obronnego w Tarifie. Wzrok biegł ponad wzburzonym morzem ku wybrzeżom Afryki. Konferencję wieńczyła wycieczka w miejsce, gdzie hiszpańscy naukowcy badają wędrówkę ptaków, m.in. bocianów wracających zachodnią trasą. Nie udało się zobaczyć, jak czarno-biali lotnicy wzbijają się w kominie termalnym nad afrykańskim Tangerem, a potem łagodnie opadając, pokonują 13 km dzielących je od murów europejskiej warowni. Te, którym zabrakło wysokości, zwykle lecą tuż nad wodą, miarowo uderzając skrzydłami. Z opracowań niemieckich ornitologów pod kierunkiem prof. Petera Bertholda wynika, że zachodnią trasę wybiera zaledwie 30 tys. par. Reszta wraca przez Bosfor. Znów w ogromnych stadach, które w miarę posuwania się na północ topnieją, gdy ptaki zbliżają się do rodzinnych stron. – Po 25 latach obrączkowania bocianów na obszarze 7 000 km2 w południowo-zachodniej Polsce i odczytywania za pomocą lunet numerów obrączek wiemy, że niemal wszystkie dorosłe ptaki wracają w najbliższą okolicę swojego gniazda – potwierdzają zgodnie prof. Tryjanowski i dr Piotr Profus z krakowskiego Instytutu Ochrony Przyrody PAN. Ci dwaj naukowcy są współautorami artykułu na temat przywiązania bocianów do miejsca lęgu, który ukazał się w zeszłym roku w amerykańskim czasopiśmie naukowym Auk. – Co ciekawe, samce są bardziej wierne terenom, na których przyszły na świat niż samice. Męska młodzież w znacznej części spędza lato w odległości mniej więcej 15 km od gniazda, a żeńska – aż 177 km! Wybierają obszar na południowy wschód, a więc miejsca, które napotkały w czasie jesiennej migracji. Ich celem w lecie jest jeszcze lepsze rozpoznanie terenu, a jesienią – tycie. Tymczasem dorosłe samce od pierwszych dni po powrocie, a więc między pierwszą połową marca a drugą połową kwietnia, mają prawdziwe urwanie głowy. Odnajdują wygodne gniazdo i – jeśli nikt go do tej pory nie zajął – czekają w nim na partnerkę. Chętnie akceptują pierwszą samicę, jaka się pojawi, byle była pełnoletnia, – czyli w wieku przynajmniej trzech lat. Na jej widok samiec potrząsa głową i przykuca, stroszy zawadiacko pióra na szyi i głowie, machając nią z boku na bok. Jeśli samica kołuje coraz niżej, samiec nie ustaje, potrząsając głową 2–3 razy na sekundę. Tak zachęcana samica ląduje w gnieździe, co samiec wita klekotaniem i charakterystycznymi ruchami głowy w dół i w górę, zarzucając ją aż na plecy. Partnerka przyłącza się do zalotów, a szybkie zbliżenie pieczętuje związek. Będzie on trwał aż do czasu odchowania piskląt. Podobne wydarzenia mają miejsce na terenie całej Europy, przy czym w wielu krajach bociany zakładają gniazda na specjalnych platformach montowanych na słupach linii elektrycznych. Ptaki chętnie z nich korzystają, bo wysokość około 10 m zapewnia im dobry widok na okolicę i bezpieczeństwo. – W ramach ochrony bociana białego i jego siedlisk zakładamy nowe platformy także w innych miejscach, typowych dla gniazdowania boćków, a więc na drzewach i dachach domów – mówi dr Jakubiec. – No i naprawiamy te już istniejące. Dzięki dotacji Fundacji EkoFundusz remontujemy ich ponad 1600 rocznie! To ważne działanie ochronne. Przez setki lat bociany białe zajmowały w obyczajowości Polaków miejsce szczególne. Wierzono, że gniazdo na strzesze uchroni dom przed pożarem. Sympatie budziło też przeświadczenie, że bocian jest wcieleniem grzesznika, który pokutuje na Ziemi, oczyszczając ją z wszelkiego „plugastwa”: jaszczurek, myszy, kretów, żab, owadów i robaków. Dobrze traktowany „pokutnik” zjedna dobrodziejstwa, a dokładniej dzieci, których duża liczba zapewniała gospodarstwu dostatek, gdy dorosły i pomagały w polu. Bocian cieszył się szacunkiem i opieką aż do XIX w., kiedy zaczęto go tępić, podobnie jak wiele innych ptaków, jako szkodnika. – W 1952 r. bocian biały stał się tak rzadki, że trafił na listę gatunków chronionych – mówi dr Jakubiec. – Potem jego liczebność wzrosła, ale dokładne oceny są możliwe od 1974 r., gdy po raz pierwszy policzono pary w całym kraju. Było ich 32 250. W 1994 r. pasjonaci stworzyli Towarzystwo „pro Natura” i komputerową bazę danych o gniazdach bocianich. Wpisali wówczas 40 900 par. Zaś w spisie z 2004 r. naliczono ich aż 52 250. Od ponad 10 lat „pro Natura” dokonuje corocznej oceny kondycji krajowej populacji bociana białego. Zebrane przez współpracowników informacje składają się na największą na świecie bazę danych poświęconą temu gatunkowi, którego liczebność zależy m.in. od udanych lęgów. W drugiej dekadzie kwietnia zaczynają się pojawiać jaja. W sumie, po tygodniu lub więcej, jest ich od 2 do 6. Wysiadywanie rodzice zaczynają jednak w 4., 5. dniu po złożeniu pierwszego jaja, ale przed pojawieniem się drugiego. Miesiąc później wykluwa się pierwsze pisklę. I zaczyna się wyścig z czasem o wykarmienie głodnych brzuchów i ochronę maluchów przed chłodem nocy, upałem południa, deszczem, wiatrem, drapieżnikiem. Przez pierwsze 20 dni zawsze któreś z rodziców czuwa nad maluchami, podczas gdy partner ugania się za jedzeniem. Gdy jest go pod dostatkiem, bociany polują intensywnie i błyskawicznie. Znane są przypadki, gdy jeden ptak w ciągu godziny zjadł 44 myszy, 2 chomiki i jedną żabę, inny złowił setki świerszczy w tempie 25–30 na minutę, a jeszcze inny w 18 minut wyciągnął z ziemi 77 dżdżownic! Białe boćki wolą bardziej kaloryczne gryzonie i owady od płazów. – W Polsce żyją jednak bociany, które uwielbiają żaby i ryby. Każda para z 1–5 młodymi musi w ciągu sezonu zdobyć dla siebie i potomstwa od 200 do 344 kg mięsa – wylicza dr Profus. Z liczącej 19 gatunków rodziny bocianów żyjących na świecie w Polsce występują dwa – biały i czarny. Oba są czarno-białe, oba regularnie latają do Afryki, i to podobną trasą, oba też klekoczą. Czarny ma metalicznie czarną głowę i grzbiet, takiż wachlarz ogona i więcej czerni na skrzydłach. Spód ciała lśni bielą. To samotnik stroniący od innych boćków i ludzkich siedzib. Gniazda zakłada w starych lasach, klekocze rzadziej od jaśniejszego kuzyna, a w czasie zalotów partnerzy wydają głośne, świszczące dźwięki. Młode w gnieździe odzywają się miękkimi, płaczliwymi głosami. Ale nie należy ufać pozorom. Pisklęta bociana czarnego zażarcie walczą z intruzami, podczas gdy małe boćki białe zachowują się spokojnie. Jedne i drugie przestraszone zwracają to, co zjadły, naukowcy mogą więc zbadać ich dietę. – Bociany czarne najchętniej jadają ryby – ustalił dr Profus, od ćwierćwiecza badający zwyczaje także tego gatunku. – Stanowią one trzy czwarte zawartości żołądków piskląt. W następnej kolejności są żaby i kijanki, potem owady i dżdżownice. Rodzice polują w promieniu 20 km od gniazda, do którego przynoszą przysmaki 48 razy dziennie. W Polsce żyje ponad 1100 par bocianów czarnych, jest to zatem ptak dużo rzadszy. Zdarza się, że wmiesza się w stado białych pobratymców przeszukujących podmokłe łąki, ale gdy pojawi się człowiek, zrywa się do ucieczki znacznie wcześniej niż kuzyni. Pisklęta obu gatunków wylatują z gniazd po ukończeniu drugiego miesiąca życia. Wkrótce opuszczają rodzinne strony. Potem z Polski wylatują dorosłe ptaki. We wrześniu przekraczają Bosfor i Gibraltar. Białe bociany w tysięcznych stadach. Czarne – w niewielkich stadkach lub samotnie. Niektóre, zwłaszcza te niedoświadczone, padają z wycieńczenia. Większość dociera do mokradeł i trawiastych równin Afryki. Tam zwiedzają, tyją i zbierają siły na podróż powrotną. Kiedy wrócą i w jakiej kondycji? To już zależy od pogody.