Dziennikarz Travelera poleciał do Tel Awiwu. „Tego napięcia nie da się znieść”
MSZ odradza podróże do Izraela. Turyści i pielgrzymi z Polski podróżują tam z... aplikacją ostrzegającą przed nalotami. Sprawdziliśmy, jak wygląda sytuacja w Tel Awiwie w 2026 r.
Spis treści: Pielgrzymi i plażowicze Życie na promenadzie Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Ślady na murach Napięcie trudne do zniesienia Ta podróż bardzo się różniła od innych. Zanim w ogóle spakowałem walizkę, musiałem dopełnić procedur, o których jeszcze kilka lat temu bym nie pomyślał, planując podróż nad Morze Śródziemne. Pierwszy krok: rejestracja w systemie „Odyseusz” polskiego MSZ – na wypadek konieczności nagłej ewakuacji. Drugi: złożenie wniosku o ETA-IL. To nowy, bezwzględny wymóg izraelskich służb granicznych – elektroniczne zezwolenie na wjazd, bez którego nie zostanę wpuszczony na pokład samolotu. Ale najważniejsza była instalacja aplikacji „Tzeva Adom” (Red Alert). To system wczesnego ostrzegania zintegrowany z obroną cywilną, który wyciem syreny informuje o nadlatujących rakietach i daje sekundy na znalezienie schronienia. Codziennie przed wylotem śledziłem też doniesienia z Bliskiego Wschodu. Zastanawiałem się nie nad tym, nie jaka będzie pogoda, ale czy przestrzeń powietrzna pozostanie otwarta. To była podróż nerwowa od samego początku. Pielgrzymi i plażowicze Ląduję na lotnisku Ben Guriona w ciągu dnia. Jestem tu pod koniec stycznia, kilka dni po tym, gdy duża część grupy Lufthansy zawiesiła rejsy nocne do Tel Awiwu. Ryzyko operacyjne i trudności w identyfikacji zagrożeń po zmroku uznano za zbyt wysokie. Ze mną turyści i pielgrzymi z Polski, którzy przylecieli bezpośrednio LOT-em (nasz narodowy przewoźnik, podobnie jak linia Wizz Air, realizuje połączenia do Tel Awiwu). Hala przylotów jest cichsza niż zwykle. Czekając na bagaż, wdaję się w rozmowę z mężczyzną stojącym obok. To Marek, pilot wycieczek, który właśnie przyleciał z grupą z Polski. Mimo że nasze MSZ odradza podróże (komunikat „Nie podróżuj”), on jest tu regularnie. – Ludzie pytają mnie: czy tam nie strzelają? – mówi, obserwując przesuwające się walizki. – Odpowiadam im faktami: konflikt toczy się punktowo. Jerozolima czy Galilea to miejsca, które żyją z turystów i są relatywnie bezpieczne. Pielgrzymi mają inną motywację niż plażowicze. Dla nich chęć dotknięcia miejsc świętych jest silniejsza niż strach. Często mówią mi: „Z Bogiem bezpieczniej niż w domu”. Oczywiście omijamy szerokim łukiem północną granicę z Libanem i okolice Strefy Gazy. Odbieramy bagaże. On rusza do swojej grupy, która mimo wojny chce zobaczyć Jerozolimę. Ja wsiadam do taksówki i jadę do Tel Awiwu. Statystyki są nieubłagane – z rekordowych 4,5 miliona turystów w 2019 roku, ruch skurczył się o blisko 80 procent. Życie na promenadzie Melduję się w hotelu Metropolitan – recepcjonistka mówi, że niemal wszystkie pokoje są zajęte. Wybór tego miejsca był strategiczny: druga linia zabudowy od morza, ale przede wszystkim dostępność schronu, do którego biegnie się stąd niespełna minutę. Wychodzę na miasto, by przyjrzeć się, jak Tel Awiw funkcjonuje w trzecim roku konfliktu. Największy dysonans poznawczy czeka na nadmorskiej promenadzie (Tayelet). To tutaj skupia się życie towarzyskie i sportowe miasta. W niedzielę rano wzdłuż wybrzeża mijają mnie biegacze, spacerowicze, rowerzyści i użytkownicy hulajnóg elektrycznych. Na plażach Gordon, Frishman i Bograshov słychać charakterystyczny, rytmiczny stukot piłeczek – to matkot, narodowy sport plażowy Izraela. Plażowiczów nie jest jednak zbyt wielu, jakaś grupka ćwiczy w siłowni na świeżym powietrzu, inni odpoczywają na kocach albo leżakach. Ten sielankowy obrazek jest jednak pocięty elementami wojennymi. Pomiędzy turystami spacerują patrole. To charakterystyczny widok dla dzisiejszego Izraela: młode żołnierki i żołnierze z długą bronią automatyczną przewieszoną przez ramię. Nie wszyscy są na służbie – piją kawę, jedzą lody, rozmawiają, ale broń jest nieodłącznym elementem ich garderoby, tak naturalnym jak plecak czy torebka. W witrynach wielu lokali, wciśnięte między reklamy piwa a menu, widnieją naklejki z napisem „Peace” oraz wszechobecne flagi narodowe. Na deptaku spotykam też parę turystów z Polski. Przylecieli bezpośrednim rejsem. – Wahaliśmy się – przyznaje mężczyzna. – Ale znajomi na miejscu mówili: przyjeżdżajcie. I faktycznie, tu na deptaku czujemy się bezpiecznie, choć z tyłu głowy mamy świadomość zagrożenia – słyszę. Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Idę na rynek Levinsky. Sklepy z orzechami, przyprawami i chałwą pełne są klientów. Wchodzę do słynnej restauracji M25. Jest pełno. Kucharze w otwartej kuchni serwują podroby i steki, panuje gwar. Ale zachowanie gości uległo zmianie. Telefony komórkowe nie są schowane w kieszeniach czy torebkach. Leżą na stołach, ekranami do góry. To nowy odruch społeczny – ciągłe monitorowanie powiadomień z aplikacji alarmowych. Ludzie jedzą, piją wino, śmieją się, ale każde wibrowanie telefonu sprawia, że rozmowy cichną na ułamek sekundy. To życie w stanie ciągłego czuwania. Podobnie jest w Jaffie. Na Pchlim Targu sprzedawcy wykładają perskie dywany bezpośrednio na asfalcie. W kultowej knajpie „Dr Shakshuka” wita mnie tekturowa makieta właściciela, Bino Gabso. W środku turyści mieszają się z miejscowymi, ale jest ich garstka w porównaniu z 2019 roku, gdy byłem tu pierwszy raz. Wbrew powszechnym wyobrażeniom o mieście funkcjonującym w cieniu konfliktu, życie nocne w Tel Awiwie nie zamarło. Po zmroku wąskie uliczki przylegające do targu Carmel (Shuk HaCarmel) wypełniają się ludźmi. Bary i restauracje, które w ciągu dnia sąsiadują ze straganami, wieczorem przeżywają oblężenie. Frekwencja jest na tyle wysoka, że znalezienie wolnego stolika „z marszu”, bez wcześniejszej rezerwacji, jest w wielu miejscach niemożliwe. Tłum gości wylewa się z lokali na chodniki, a gwar rozmów i muzyka trwają do późnych godzin nocnych, ignorując napiętą sytuację geopolityczną. Ślady na murach Choć miasto za wszelką cenę stara się zachować normalność, wojna zostawiła tu swoje fizyczne podpisy. Spacerując po centrum, wciąż można dostrzec na elewacjach niektórych budynków wyrwy i uszkodzenia tynku. To ślady po odłamkach irańskich rakiet, które spadły na aglomerację Tel Awiwu podczas ostatnich zmasowanych ataków w czerwcu 2025 roku. Najbardziej wymownym miejscem jest jednak Dizengoff Square (Plac Dizengoffa). Centralnym punktem placu jest fontanna, wokół której oraz na jej betonowych krawędziach ustawiono setki zdjęć osób porwanych. Obok fotografii znajdują się instalacje artystyczne, w tym puste krzesła. Przechodnie zatrzymują się tu w milczeniu, konfrontując turystyczną codzienność miasta z tragedią, która rozgrywa się zaledwie 70 kilometrów na południe. A potem idą do jednej z knajp w pobliżu na lunch. Napięcie trudne do zniesienia Pobyt w Tel Awiwie kończę z tym samym niepokojem, z którym tu przyjechałem. Czy lot powrotny się odbędzie? Czy przestrzeń powietrzna nie zostanie nagle zamknięta? Turystyka w Izraelu w 2026 roku to nie wypoczynek, to ciągłe zarządzanie ryzykiem. Miasto żyje, restauracje karmią, słońce świeci, a pielgrzymi wciąż modlą się w Jerozolimie. Ale pod tą warstwą rutyny pulsuje napięcie, którego nie da się zignorować i którego na dłuższą metę nie mógłbym znieść. Dlatego cieszę się, kiedy po dwóch dniach jestem już w samolocie powrotnym do Polski. Aplikację „Tzeva Adom” odinstalowuję dopiero po wylądowaniu w Europie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
To największy naród bez własnego państwa. Jego ziemie leżą na styku czterech krajów
Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji.
Spis treści: Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu W co wierzą Kurdowie? Region bez własnego państwa Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji. Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Kurdystan nie jest państwem w sensie prawa międzynarodowego. To pojęcie geograficzno-etniczne odnoszące się do obszaru zamieszkanego tradycyjnie przez Kurdów – lud liczący dziś kilkadziesiąt milionów osób. Mimo silnej tożsamości kulturowej i językowej Kurdowie nie posiadają własnego, powszechnie uznawanego państwa. Współcześnie termin „Kurdystan” funkcjonuje równolegle jako nazwa regionu historycznego oraz jako określenie autonomicznej jednostki administracyjnej w północnym Iraku. Najbliżej państwowości znajduje się właśnie Region Kurdystanu w Iraku, który ma własny parlament, rząd i siły zbrojne (peszmergów). Formalnie pozostaje jednak częścią Iraku, a jego status opiera się na konstytucji tego państwa. W pozostałych krajach – Turcji, Iranie i Syrii – obszary zamieszkane przez Kurdów nie tworzą jednolitej jednostki autonomicznej. W Iranie funkcjonuje ostan Kurdystan, będący jedną z 31 prowincji państwa, z administracją podporządkowaną władzom centralnym i bez odrębnych uprawnień autonomicznych. W Syrii na północnym wschodzie powstała Rożawa, region de facto autonomiczny, który jest w większości zamieszkiwany przez Kurdów. Jego ustrój jest oparty na zasadach demokracji bezpośredniej, z dużym naciskiem na równość płci i poszanowania praw mniejszości Reasumując, pozycja prawna regionów kurdyjskich w tych państwach zależy od krajowych regulacji administracyjnych oraz bieżących uwarunkowań politycznych. W tym sensie Kurdystan jako „kraj” funkcjonuje głównie jako idea – silna kulturowo i historycznie, lecz niespełniająca kryteriów suwerennego państwa. Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu Kurdystan nie ma precyzyjnie wyznaczonych granic. Obejmuje obszary położone na styku Azji Zachodniej i Bliskiego Wschodu, rozciągające się na terytorium czterech współczesnych państw: Turcji, Iraku, Iranu i Syrii. Region ten charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą terenu – od gór Zagros i Taurus po wyżyny i doliny rzeczne. Najbardziej zwarte terytorialnie skupisko kurdyjskie znajduje się w północnym Iraku, gdzie funkcjonuje wspomniany Region Kurdystanu ze stolicą w Irbilu (z kurdyjskiego: Hewlêr). W Turcji Kurdowie zamieszkują głównie południowo-wschodnią część kraju, w Iranie – zachodnie prowincje przy granicy z Irakiem, a w Syrii – północne tereny przygraniczne. Brak jednego centrum administracyjnego dla całego Kurdystanu sprawia, że region ten jest przede wszystkim kategorią kulturowo-historyczną, a nie geopolityczną. W co wierzą Kurdowie? Religia Kurdów nie jest jednolita i nie stanowi czynnika definiującego ich tożsamość narodową. Większość Kurdów wyznaje islam sunnicki, jednak istnieją także liczne mniejszości religijne. Wśród nich znajdują się szyici, jazydzi, chrześcijanie, a także wyznawcy lokalnych, synkretycznych systemów wierzeń. Jazydyzm, często błędnie utożsamiany z islamem, jest odrębną religią powstałą w XII wieku i silnie związaną z tradycją kurdyjską. Jej wyznawcy przez wieki doświadczali prześladowań, co dodatkowo wpłynęło na skomplikowany krajobraz religijny regionu. W praktyce religia w Kurdystanie ma często charakter kulturowy, a nie doktrynalny. W wielu miastach regionu, zwłaszcza w irackim Kurdystanie, obserwuje się stosunkowo świecki i tolerancyjny dla innych wyznań styl życia, wyraźnie odróżniający ten obszar od niektórych sąsiednich regionów Bliskiego Wschodu. Region bez własnego państwa Historia Kurdystanu to dzieje społeczności funkcjonującej na styku imperiów. Przez stulecia ziemie kurdyjskie znajdowały się pod panowaniem perskim, osmańskim i arabskim, a Kurdowie rzadko dysponowali trwałą autonomią polityczną. Po I wojnie światowej pojawiła się możliwość utworzenia państwa kurdyjskiego, jednak z uwagi na odkrycie złóż ropy region został podzielony między nowe państwa narodowe. W XX wieku Kurdowie wielokrotnie podejmowali próby uzyskania autonomii lub niepodległości, szczególnie w Iraku. Często kończyły się one represjami, migracjami i konfliktami zbrojnymi. Dopiero po wojnie z 2003 roku iracki Kurdystan uzyskał trwały status autonomiczny, który został usankcjonowany zapisem w nowej konstytucji Iraku z 2005 roku. Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Określenie „Wolny Kurdystan” pojawia się często w debacie publicznej, jednak nie oznacza jednego, konkretnego projektu politycznego. Dla części Kurdów jest to symbol aspiracji do samostanowienia, dla innych – postulat autonomii w ramach istniejących państw, a niekoniecznie pełnej niepodległości. Najdalej idące działania w tym kierunku miały miejsce w irackim Kurdystanie, gdzie w 2017 roku przeprowadzono referendum niepodległościowe. Choć większość głosujących opowiedziała się za secesją, brak poparcia międzynarodowego oraz sprzeciw państw sąsiednich sprawiły, że jego skutki miały głównie wymiar symboliczny. W praktyce „wolny Kurdystan” pozostaje pojęciem otwartym, interpretowanym różnie w zależności od kraju, środowiska politycznego i kontekstu historycznego. Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Brak państwowości Kurdystanu wynika z kilku nakładających się czynników. Kluczową rolę odgrywa sprzeciw państw, na których terytorium znajdują się regiony kurdyjskie. Turcja, Iran, Irak i Syria postrzegają potencjalną niepodległość Kurdów jako zagrożenie dla integralności własnych granic. Istotne są również podziały wewnętrzne wśród samych Kurdów. Regionalne interesy polityczne oraz odmienne doświadczenia historyczne sprawiają, że nie istnieje jeden ośrodek decyzyjny reprezentujący wszystkich Kurdów. W konsekwencji dążenia polityczne są często rozproszone i lokalne. Nie bez znaczenia pozostaje także czynnik międzynarodowy. Społeczność międzynarodowa, mimo okresowego wsparcia militarnego lub politycznego, konsekwentnie opowiada się za stabilnością istniejących granic państwowych. W tym układzie Kurdystan funkcjonuje jako region o silnej tożsamości, lecz ograniczonych możliwościach formalnego usamodzielnienia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naszą wiedzę o Biblii
Od ogrodu przy Grobie Pańskim, po nowe datowanie Zwojów znad Morza Martwego – ostatnie badania dają szczegółowy wgląd w historie związane z Biblią. Jak mijający rok zmienił naszą wizję wydarzeń opisanych w Piśmie Świętym?
Spis treści: W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Starożytne sieci handlu kością słoniową Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Znaleziska archeologiczne z 2025 roku dotyczące Biblii malują żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego echa tysiącleci odbijają się w kamieniach i tekstach. W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie, która prawdopodobnie powstała w miejscu ukrzyżowania i pochówku Jezusa, nadal dają wgląd w najwcześniejsze fazy istnienia tego miejsca. Dowiadujemy się, jak mogła wyglądać lokalna topografia przed wzniesieniem kościoła w IV wieku. Wykopaliska archeologiczne w innych lokalizacjach ukazują wczesną ekspansję chrześcijaństwa na świecie, w tym ślady życia monastycznego z VII wieku w Zatoce Perskiej. Nowe badania ujawniają również drogi, którymi mógł poruszać się podczas swojej misji św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską w Cesarstwie Rzymskim. Tymczasem zaawansowane nowe technologie wzbogacają naszą wiedzę o zwojach znad Morza Martwego, a nawet rzucają światło na rozległe szlaki handlowe, które mogłyby wyjaśnić sporą obecność kości słoniowej w Starym Testamencie. Te nowe odkrycia i badania oferują fascynujący wgląd w materialne realia opowieści biblijnych, zmieniając nasze rozumienie Pisma Świętego, zarówno jako księgi wiary, jak i podstawowego tekstu starożytnego świata. Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Bazylika Grobu Pańskiego w Jerozolimie była miejscem chrześcijańskich pielgrzymek i nabożeństw od czasu jej wybudowania przez rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego w IV wieku. Jednak wieki odcisnęły swoje piętno. Znaczna część obecnej konstrukcji została wykonana przez krzyżowców w XII wieku. A miejsce to przechodzi obecnie gruntowną renowację. Wszystko po to, aby wzmocnić jego chwiejne, niszczejące fundamenty dla przyszłych pokoleń. To rzadka i cenna okazja dla archeologów, którzy obecnie pracują nad odkryciem starożytnych tajemnic tego miejsca. Zespół pod kierownictwem profesor Franceski Romany Stasolli z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska archeologiczne pod posadzką budowli. Odsłania kolejne warstwy historii i bada, jak miejsce to było użytkowane przez tysiąclecia. Zespół odkrył na przykład ślady kamieniołomu z epoki żelaza, który z czasem przekształcił się w miejsce uprawy. Dokładniej rzecz ujmując, analiza archeobotaniczna, czyli badanie starożytnych roślin, ujawniła dowody na obecność zbóż, winogron i fig. Jest to zgodne ze szczegółami podanymi w Ewangelii Jana, która mówi, że Jezus został ukrzyżowany obok, a następnie pochowany w ogrodzie. – Ewangelia wspomina o zielonym terenie między Kalwarią a grobem, a my zidentyfikowaliśmy te pola uprawne – powiedziała Stasolla w wywiadzie dla „Times of Israel”. Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Dalekosiężne znaleziska z wielu regionów dały wgląd w świat wczesnego chrześcijaństwa. Razem tworzą obraz witalności i dynamiki idei, a także różnorodności ludów, które przyjęły rodzącą się religię. Archeolodzy z okolic Abu Zabi odkryli 1400-letni gipsowy krzyż w pobliżu kompleksu klasztornego z VII i VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas. To potwierdza, że ​​domy były częścią klasztoru i świadczy o rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa w regionie przed nadejściem islamu. Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Inne znaczące odkrycia tego roku rzucają dodatkowe światło na rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa. Chrześcijanie w Olimpie Na przykład w Turcji archeolodzy pracujący w starożytnym mieście Olimp odkryli oszałamiającą mozaikową posadzkę przy wejściu do kościoła chrześcijańskiego z V wieku. Napisano na niej: „Tylko ci, którzy podążają właściwą drogą, mogą tu wejść”. Afrykańscy chrześcijanie w Izraelu Archeolodzy pracujący na pustyni Negew w Izraelu odkryli również hebanowe figurki w stylu afrykańskim w grobach chrześcijańskich z okresu między IV a VII wiekiem n.e., czyli z okresu bizantyjskiego. Ich właściciele mogli pierwotnie pochodzić z Etiopii. Jak badacze wytropili trasę św. Pawła? Naukowcy przedstawili również nowy sposób analizy powiązań między wczesnymi wspólnotami chrześcijańskimi. A to dzięki zaktualizowanemu i ogólnodostępnemu zbiorowi danych o drogach rzymskich. Itiner-e to poręczne narzędzie do wizualizacji dróg, którymi apostoł Paweł podróżował podczas swojej misji w rozległym Imperium Rzymskim. Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Zwoje znad Morza Martwego są przedmiotem wielkiej fascynacji od czasu ich ponownego odkrycia w 1947 roku. Spędziły setki lat w suchych, pustynnych jaskiniach. Naukowcy zazwyczaj datują powstanie tych starożytnych tekstów religijnych na okres między III wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e. Datowanie poszczególnych rękopisów jest trudne – w samych tekstach znajduje się niewiele wskazówek, a datowanie radiowęglowe wszystkich z nich jest niepraktyczne. W tym roku zespół naukowców ogłosił powstanie przełomowego narzędzia. Nosi nazwę Enoch. Nazwę narzędzia zaczerpnięto od imienia proroka Starego Testamentu i ojca Matuzalema. Ten oparty na sztucznej inteligencji model bierze pod uwagę zarówno daty radiowęglowe, jak i paleografię, czyli styl pisma. Z modelu wynika, że wiele zwojów jest starszych, niż wcześniej sądzono. Starożytne sieci handlu kością słoniową Kość słoniowa pojawia się w Biblii wielokrotnie jako symbol wielkiego bogactwa i luksusu. Tron ​​króla Salomona miał być wykonany z tego materiału, a w „Pieśni nad pieśniami” nabiera on nawet erotycznego wydźwięku: „Ręce jego jak walce ze złota, wysadzane drogimi kamieniami. Tors jego – rzeźba z kości słoniowej, pokryta szafirami”. Ale skąd kość słoniowa się wzięła? W 2025 roku interdyscyplinarny zespół badaczy opublikował obszerne badanie, w którym przeanalizowano setki przedmiotów z kości słoniowej z południowego Lewantu. Naukowy doszli do wniosku, że przez tysiąc lat, między 1600 a 600 r. p.n.e., odpowiedzią była Afryka Subsaharyjska. A konkretnie kupcy z Nubii, znanej w Starym Testamencie jako Kusz. Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Starożytne miasto Megiddo może być najlepiej znane w świecie anglojęzycznym pod grecką nazwą, pod którą pojawia się w Księdze Objawienia: Armagedon. Jednak Megiddo, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ma bogatą historię sięgającą III tysiąclecia p.n.e. i wczesnej epoki brązu. Wówczas było potężną twierdzą Kananejczyków, często pojawiających się w Starym Testamencie jako antagoniści Izraelitów. W 2025 roku archeolodzy pracujący na tym stanowisku odkryli ogromną warstwę ceramiki egipskiej z VII wieku p.n.e. To intrygujące, ponieważ w Biblii Megiddo jest miejscem krwawej bitwy między królem Jozjaszem a faraonem Necho, która zakończyła się śmiercią Jozjasza. Ale nie ma żadnych dowodów archeologicznych potwierdzających to wydarzenie. Odkryta ceramika sugeruje, że armia egipska mogła stacjonować we właściwym miejscu i czasie. Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Sadzawka Siloam w Mieście Dawida, na południe od murów Jerozolimy, pojawia się w Biblii w nowotestamentowej Ewangelii Jana. Według tego fragmentu jest to miejsce jednego z cudów Jezusa. W dziewiątym rozdziale Ewangelii Jana Jezus mówi człowiekowi niewidomemu od urodzenia, aby „obmył się w sadzawce Siloam”. Fragment kontynuuje: „On więc odszedł, obmył się i wrócił widząc”. W tym roku naukowcy ogłosili, że metodą radiowęglową ustalili wiek kamiennej zapory basenu na 800 r. p.n.e. To sugeruje, że została ona wybudowana w ramach dobrze zorganizowanej reakcji na ówczesne wstrząsy klimatyczne. Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Archeolodzy pracujący we współczesnym Mosulu w Iraku ogłosili odkrycie prawdopodobnie największego znanego nowoasyryjskiego lamassu – ogromnego kamiennego posągu o wysokości 6 metrów. Przedstawia hybrydę z ciałem uskrzydlonego byka i ludzką głową. Naukowcy znaleźli tę masywną rzeźbę w miejscu, które prawdopodobnie należało do pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., który pojawia się kilkakrotnie w Starym Testamencie. Jak zauważyli bibliści, historia Asarhaddona naśladuje dzieje Józefa ze Starego Testamentu. Podobnie jak Józef, asyryjski król był młodszym synem, faworyzowanym przez ojca, wypędzonym z domu i zubożałym, zanim został nieoczekiwanym królem. Odkrycie ogromnego lamassu świadczy o niewiarygodnym bogactwie i potędze, jakimi dysponował Asarhaddon, co stanowiło ważny element jego biblijnej biografii. W tym tekście wykorzystano tłumaczenie na język polski z Biblii Tysiąclecia Online (Poznań 2003). Źródło: National Geographic
Czy chrześcijanie i czciciele ognia żyli razem? Dowodem na to starożytna osada na Bliskim Wschodzie
Chrześcijanie i czciciele ognia żyli w starożytności, około 1500 lat temu, jak dobrzy sąsiedzi. Archeolodzy znaleźli na to dowody w dzisiejszym Iraku. Ich odkrycie zmienia to, jak patrzymy na dawną historię Bliskiego Wschodu – regionu targanego konfliktami religijnymi.
Naukowcy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie przez trzy lata badali miejsce zwane Gird-î Kazhaw w irackim Kurdystanie. Natknęli się tam na szereg zagadkowych ruin z około 500 roku n.e. Zaginiony kościół Najpierw badacze przeszłości odkryli pięć kwadratowych filarów wykonanych z kamienia i częściowo otynkowanych białym gipsem. Badania geofizyczne ujawniły więcej podziemnych murów, dlatego początkowo uważano, że jest to być może kościół, będący częścią założeń klasztornych. Wykopaliska w kolejnych latach udowodniły tę teorię. Budowla była zaskakująco duża. Jej główna część miała aż 25 metrów długości i 5 metrów szerokości. Konstrukcja miała trzy nawy, co było typowe dla wczesnych świątyń chrześcijańskich w tym regionie. Największym dowodem na religijny charakter miejsca była jednak ceramika. Archeolodzy znaleźli naczynia ozdobione krzyżem maltańskim. Sąsiedzi z różnych światów Najciekawsze jest jednak to, co znajdowało się tuż obok kościoła. Naukowcy odkryli tam małą fortecę na wyniesionym kopcu z czasów imperium Sasanidów. W tamtym państwie najważniejszą religią był zoroastryzm. Jego wyznawcy czcili ogień. Ta starożytna religia Iranu przetrwała w tym kraju na odizolowanych obszarach, a w większym stopniu w Indiach. Prorok i reformator religijny Zaratusztra (żył w połowie I tysiąclecia p.n.e.) jest tradycyjnie uważany za założyciela tej religii. Zoroastryzm zawiera zarówno cechy monoteistyczne, jak i dualistyczne. Prawdopodobnie wpłynął na inne główne religie – judaizm, chrześcijaństwo i islam. Wszystko wskazuje na to, że chrześcijanie i zaratusztrianie mieszkali w Gird-î Kazhaw w tym samym czasie i tuż obok siebie. To wielkie odkrycie, bo pokazuje, że Bliski Wschód nie zawsze był miejscem konfliktów. Budynki stały obok siebie, co sugeruje zgodne sąsiedztwo. Z czasem jednak czasy się zmieniły. Na tym samym terenie znaleziono późniejszy islamski cmentarz. Naukowcy chcą teraz sprawdzić, kiedy dokładnie mieszkańcy przeszli na islam. Życie na wsi, a nie w pałacach Wykopaliska w Kazhaw są częścią szerszego projektu badawczego dr. Alexandra Tamma z Uniwersytetu Friedricha Alexandra w Erlangen-Norymberdze i prof. Dirka Wickego z Instytutu Nauk Archeologicznych na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie. Większość archeologów szuka skarbów w wielkich stolicach dawnych imperiów. Niemieccy badacze postanowili jednak zrobić coś innego. Skupili się na małych miejscowościach i terenach wiejskich. To właśnie takie miejsca były siłą napędową dawnej gospodarki. Bez rolników mieszkających na prowincji, królowie w miastach nie mieliby co jeść. Prace w Kazhaw będą kontynuowane w przyszłym roku i skupią się bardziej na infrastrukturze gospodarczej, tym razem z wykorzystaniem metod archeometrycznych, w szczególności archeobotaniki, zoologii i antropologii sądowej. Celem jest poznanie, jak wyglądało życie w obrębie starożytnej osady. Źródło: Uniwersytet Goethego we Frankfurcie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Złocista jak słońce, słodsza niż miód – ta orientalna słodycz ma swoje święto
Baklawa to złocisty przysmak znad Morza Śródziemnego, który zachwyca smakiem i historią. Ten deser, znany już w XV wieku, wciąż budzi emocje i... spory o pochodzenie. Czy Grecy mają rację, twierdząc, że to ich tradycja? A może to Turcy najlepiej dopracowali jego recepturę? 17 listopada obchodzimy światowy dzień baklawy.
Cenimy sobie wyjazdy nad Morze Śródziemne i na Bliski Wschód. Ulubione kierunki Polaków to Egipt i Turcja. Kraje te oferują nie tylko wspaniałe plaże lub rafy koralowe. Równie fascynująca jest historia tych krajów i ich dziedzictwo kulturowe. To ostatnie przejawia się m.in. w bogatej tradycji kulinarnej. Kraje te słyną z niezwykłych słodkości, ale nie jest to czekolada, ale baklawa. Ten deser składa się z kilkudziesięciu ultracienkich warstw ciasta filo. Pomiędzy te kruche warstwy ciasta wkłada się obfite nadzienie z posiekanych orzechów, najczęściej pistacji, orzechów włoskich lub migdałów, a całość jest wypiekana w maśle klarowanym. Po upieczeniu deser jest polewany słodkim syropem. Skąd pochodzi baklawa? Baklawę uznają za swój narodowy deser Turcy, Grecy, ale też Arabowie. Ta lista jest jednak dłuższa. Prawda jest taka, że do tego sukcesu przyczyniło się wiele społeczności. Być może „protoplastą” współczesnej baklawy był warstwowy deser znany w Mezopotamii już w VIII wieku p.n.e., jednak wówczas zastosowano grubsze ciasto. Kluczową innowacją, która ukształtowała nowoczesną baklawę, było rozwinięcie produkcji cienkiego ciasta. Być może powstało ono w Grecji około 2 tysiące lat temu. Ale jest tu sporo znaków zapytania i wśród ekspertów trwają na ten temat dyskusje. Warto również odnotować, że blisko spokrewnione baklawy nazwy pojawiają się w innych regionach, co świadczy o wspólnym etymologicznym pochodzeniu. Np. w Azerbejdżanie baklawa jest znana jako „pahlahu”, a w Armenii jako „pakhlava”. To jednoznacznie pokazuje, że baklawa powstała dzięki różnym ludom. Turecki ślad baklawy Wygląda na to, że baklawa przybrała dzisiejszy klasyczny kształt w okresie osmańskim za panowania sułtana Mehmeda II Zdobywcy. W źródle z 1473 roku znajduje się jej przepis. Baklawa była podawana janczarom piętnastego dnia ramadanu (tzw. procesja baklawy). Był to element ceremonii państwowych pod koniec XVII wieku. Turcja, pomimo międzynarodowych roszczeń do deseru, ustanowiła standard dla baklawy w 2015 roku za pośrednictwem Tureckiego Instytutu Standardów. Według niego turecka baklawa musi mieć unikatowy, żółto-złoty kolor i nie może być przypalona. Wysokość każdej warstwy powinna przekraczać 35 mm. Gaziantep w Turcji – stolica baklawy? Baklawa z Gaziantep, prowincji w południowo-wschodniej Turcji, jest pierwszym produktem z tego kraju, który otrzymał status Chronionego Oznaczenia Geograficznego w Unii Europejskiej (UE). Miasto Gaziantep należy do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie gastronomii. To, co wyróżnia baklawę z prowincji Gaziantep, to nie tylko mistrzowska metoda przygotowywania cienkich warstw ciasta, ale także wyjątkowe składniki. Są to wysokiej jakości pistacje z Antep oraz lokalnie produkowane masło. Źródła: Irtad Journal, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli w Jordanii nietypowe centrum kultowe. Jest 1000 lat starsze od piramid
Około 5500 lat temu ludzie przybywali w to miejsce, aby brać udział w ceremoniach i pogrzebach. Odbywały się one nie tylko wśród megalitów, ale też w zagadkowych kamiennych budowlach na szczycie wzgórza. Poznajcie zagadki, które odkryli właśnie archeolodzy w Murayghat w Jordanii.
Megality, czyli konstrukcje przede wszystkim o przeznaczeniu grobowym, powstawały w różnych częściach świata i w różnych okresach. Do tych najbardziej znanych należy Stonehenge w Wielkiej Brytanii, czy Göbeklitepe w Turcji. Teraz naukowcy donoszą o nowych badaniach na stanowisku archeologicznym Murayghat w Jordanii. Odkryto tam dziesiątki zagadkowych konstrukcji kamiennych. Część z nich znana była już sto lat temu, ale dzięki nowemu projektowi udało się odpowiedzieć na pytanie, jaka była ich funkcja. Jakie budowle udało się odkryć? Badaczka z Uniwersytetu Kopenhaskiego, prof. Susanne Kerner, podsumowała właśnie szeroko zakrojone badania stanowiska Murayghat. Opublikowała je na łamach czasopisma „Levant”. Udało jej się znaleźć następujące konstrukcje: Pola dolmenów, czyli megalitycznych grobowców. Zarejestrowano pozostałości ponad 95 dolmenów, które otaczają centralne wzniesienie. Są to budowle składające się z dwóch kamieni przykrytych blokiem, który na nich spoczywa. Pojedyncze stojące kamienie – megality; najwyższy ma 2,4 m wysokości. Zarysy budowli wzniesionych na planie owalu, podkowy lub prostokąta o średnicy nawet 18 m. Co się tutaj działo? – Zamiast dużych osad z mniejszymi kaplicami założonymi w okresie chalkolitu, nasze wykopaliska w Murayghat z wczesnej epoki brązu ukazują skupiska dolmenów (kamiennych grobowców), stojących kamieni i dużych budowli megalitycznych. Wskazują one na to, że miały tam miejsca rytualne zgromadzenia i pochówki – opowiada kierowniczka projektu prof. Susanne Kerner. To stanowisko archeologiczne rozwinęło się po upadku kultury chalkolitycznej (ok. 4500–3500 p.n.e.), okresu znanego z bogatych tradycji symbolicznych, miedzianych artefaktów i małych świątyń kultowych. Naukowcy uważają, że zmiany klimatyczne i niepokoje społeczne mogły doprowadzić do upadku kultury, w odpowiedzi na co grupy z wczesnej epoki brązu zaczęły tworzyć „nowe formy ekspresji rytualnej”. Centrum kultowe czy coś więcej? Archeolodzy udokumentowali w Murayghat ponad 95 pozostałości dolmenów, a centralny szczyt stanowiska zawiera kamienne fundamenty lub wygrodzenia. Również podłoże skalne jest wyrównane i obrobione. Według prof. Kerner Murayghat służyło jako „centrum kultowe” oraz miejsce, gdzie ludzie spotykali się, aby radzić sobie z poważnym kryzysem społecznym w tamtych czasach. Co prawda pełniło funkcję cmentarza, ale to tutaj miały spotykać się grupy zyjące w okolicy i dyskutować o swoich problemach i nawiązywać współpracę. Znalezione fragmenty po dużych naczyniach ceramicznych sugerują, że w Murayghat odbywały się wspólne uczty, które – zdaniem archeologów – pomagały cementować więzi społeczne między różnymi grupami. – Wierzymy, że Murayghat daje nam fascynujący wgląd w to, jak wczesne społeczeństwa radziły sobie z destabilizacją, budując monumenty, redefiniując role społeczne i tworząc nowe formy wspólnoty – podsumowuje badaczka. Źródło: Levant Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Libia zachwyca przyrodą i ujmuje gościnnością. To nieodkryta perła Orientu
Ogromne zjawiskowe wydmy, słone jeziora, które unoszą cię na powierzchni, wspaniałe formacje skalne. Libia to perła wciąż czekająca na odkrycie.
Spis treści: Kraina diun U Tuaregów Perła pustyni Antyczne korzenie Libia – informacje praktyczne Wrzucone na Facebooka zdjęcie pokazujące, jak leżąc na wodzie, czytam książkę, robi furorę. – To Morze Martwe? – ktoś dopytuje. – Gdzie tam, jezioro Gaberoun, w Libii, na środku Sahary – wyjaśniam. Tutaj też są mocno zasolone jeziora pozwalające na samoistne utrzymanie się na powierzchni. Mało tego, w stosunku do swojego słynnego konkurenta libijskie jeziora w okolicach miasta Ubari są dużo ładniejsze i praktycznie bez ludzi. Wciśnięte między żółte, a o zachodzie słońca pomarańczowe wydmy zaskakują barwą wody: granatową, błękitną albo turkusową, zależnie od pory dnia. Niestety, z ponad 40 jezior już tylko w kilku jest woda. Reszta powysychała. Żyjący w tym regionie Tuaregowie na określenie piaszczystych gór mają dziesiątki nazw. Te z ostrym niczym nóż grzbietem to sif, a to, co nazywamy morzem wydm, to idehan. Tak wielkich diun jak te tutaj nigdy wcześniej nie widziałam. Mam zaufanie do naszych kierowców, jednak kiedy maksymalnie rozpędzeni podjeżdżamy pod szczyt, za którym nie wiadomo, co jest, odruchowo zamykam oczy. Na szczęście „synowie pustyni” doskonale znają teren – poza sporadycznym zakopywaniem się w sypkim piachu i przegrzewaniem się chłodnic nic złego się nie dzieje. O spalaniu paliwa nikt w tym kraju nie myśli – Libia to w kategorii: „wydobycie ropy naftowej”, prawdziwy potentat. Nic dziwnego, że litr paliwa kosztuje tutaj równowartość 15 groszy, co oznacza, że za 8 zł mamy pełny bak (53 litry). Dużo droższa jest woda – za równowartość 1 jej litra można kupić 6 litrów paliwa! Kraina diun Efektem wojny domowej, której apogeum było zabicie w 2011 r. rządzącego krajem przez 42 lata pułkownika Muammara Kaddafiego, był m.in. upadek turystyki. Przybysze z zagranicy bali się tu przyjeżdżać, było wiele obostrzeń. Ostatnio to się trochę zmienia, ale obcokrajowcy nadal wzbudzają tu sensację, a jednocześnie wybuchy szczerej radości. Co chwila słyszymy pełne sympatii: salam alejkum („pokój z tobą”) albo merhaba („cześć”, „dzień dobry”). Niewiele już jest krajów, które turystę witają z takim entuzjazmem. I to od razu wprowadza nas w dobry nastrój. Nie przeszkadza nam nawet kiepska libijska infrastruktura. Odbudowa hoteli czy choćby kempingów trochę czasu zapewne zajmie. Zresztą nie ma problemu – rozstawiane ad hoc obozy i tak są najlepsze. Cały sprzęt biwakowy mamy ze sobą na samochodach, podobnie jak drewno na ognisko, bo nie zawsze można liczyć na chrust, a jakoś trzeba gotować. Bywają też miejsca, takie jak Wadi Meggedet, gdzie będąc pod wrażeniem otaczającego mnie krajobrazu odpuszczam sobie namiot, wynoszę materac na najwyższą wydmę i zasypiam pod niebem z tysiącami gwiazd. Noc jest zimna (na pustyni duże różnice temperatur to norma), ale co tam, nagrodą jest zjawiskowy wschód słońca podziwiany wprost ze śpiwora. Niedługo później, już po śniadaniu, wraz z grupą wyruszam na kilka godzin w rozciągający się na olbrzymiej przestrzeni las kamiennych iglic wysokich na 20 m i przybierających najprzeróżniejsze kształty. Uruchamiamy wyobraźnię – w jednym miejscu widzimy zaklętego w kamień wielkiego smoka, w innym basztę zamieszkaną przez tajemnicze dżiny. Dobrze, że przezornie wbiliśmy w telefony GPS-ową pozycję naszego obozu, bo łatwo zabłądzić, a zapytać o drogę nie ma kogo. Cóż, łatwiej tu o spotkanie z pustynnym lisem niż z innym człowiekiem. Skorpiony też oczywiście są, chociaż zimową porą, nie lubiąc zimna, na ogół hibernują. – Tylko niektóre z nich stanowią śmiertelne zagrożenie – mówi przewodnik. – Najgorsze są te małe. Jest tu jeden taki, co jak użądli, to ma się kwadrans na podanie surowicy albo nie żyjesz – tłumaczy. A jak z wężami? – Też się zdarzają, choć same z siebie nie atakują. Na marginesie – wąż przechodzący przez drogę to w tuareskiej tradycji zwiastun szczęścia. U Tuaregów Najlepszy czas na opowieści jest zwykle wieczorem, kiedy siedzimy przy ognisku, podgryzamy przypominający podpłomyki, świeżo wypieczony beduiński chleb i popijamy podawaną w małych szklaneczkach tradycyjną herbatę. W rzeczywistości to importowana z Chin „grin szaj”, ale wyróżnia ją sposób parzenia, z odpowiednim nalewaniem z imbryków – tak by wytworzyć odpowiednią piankę. Nasi tuarescy opiekunowie przyznają, że coraz mniej spośród ich grona wiedzie tradycyjny pustynny żywot, choć karawany jeszcze sporadycznie się w Libii zdarzają. Większość z nich przenosi się do miast, do łatwiejszego, cywilizowanego życia. A zamiast hodować wielbłądy coraz częściej stają za konsolami maszyn wydobywających ropę. Jednak kiedy czas im pozwala, wracają na pustynię i z dumą wiążą sobie na głowie tradycyjny turban, czyli tagelmust. Co ciekawe, u Tuaregów (którzy nie są Arabami) jedynie mężczyźni zasłaniają swoje głowy, a często też twarze. Ich kobiety tego nie robią, same też wybierają sobie mężów i podejmują kluczowe dla rodziny decyzje. Zupełnie inaczej jest u Arabów, którzy w Libii stanowią 86% społeczeństwa. Obecne władze (w kraju są teraz dwa rządy, jeden ma siedzibę w Trypolisie, drugi w Bengazi) ograniczają kobietom wiele praw. Libijki znów mają nakaz powrotu do tradycyjnych strojów i zasłaniania włosów hidżabem. Niewykluczone, że wprowadzony zostanie też zakaz samodzielnych podróży kobiet. Pojawił się nawet pomysł utworzenia pilnującej moralności policji. Perła pustyni W ramach podróży po Saharze odwiedzamy znajdujące się wzdłuż granicy z Algierią góry, czyli Acacus. Nie przekraczają 1500 m, ale wysokość nie jest tu istotna. Natura stworzyła w tej okolicy niezwykłe naturalne łuki, z których jeden uwieczniono na banknocie o nominale 50 dinarów. Są też miejsca, gdzie można zobaczyć wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO malowidła naskalne – najstarsze z nich mają 12 tys. lat. Najbardziej podoba mi się prehistoryczny słonik wyglądający niczym postać z kreskówki Disneya, a także scenka z żyrafami – świadectwo, że tu, gdzie teraz jest pustynia, dawno temu była obfitująca w wiele gatunków zwierząt i roślin zielona sawanna. Odwiedzamy też położone u stóp gór miasteczko Ghat. Zaczynamy od kawy. Kultura picia czarnego naparu to akurat pozytywna pozostałość po czasach kolonialnych (Libia była włoską kolonią w latach 1912–1947, a niepodległość ogłosiła w 1951 r.). Dobrą espresso, latte czy cappuccino można w Libii dostać za równowartość 2,5 zł praktycznie wszędzie. Z podkręconą energią idziemy oglądać miejscową medynę, czyli lokalną starówkę. Spacer po zupełnie pustych uliczkach skłania do rozmyślań, jak to miejsce wyglądało w czasach, gdy Ghat był popularnym punktem postojowym na szlaku karawan. Prawdziwą stolicą karawanowego handlu był jednak Ghadamis, miasto, do którego z Ghat jest w linii prostej raptem 570 km, ale ze względu na pola naftowe (teren wymagający specjalnych zezwoleń) nasza trasa wydłuża się do 1430 km. Po drodze zahaczamy o Germę z ruinami starożytnej Garamy, stolicy świetnie zorganizowanego ludu Garamantów (wspominał o nich w zapiskach z V w. p.n.e. słynny Herodot), i dziwnymi piramidami, które stanowiły grobowce ich notabli. A gdy wreszcie, po trzech dniach jazdy, docieramy do Ghadamis, szybko zdajemy sobie sprawę, dlaczego tutejsza medyna określana jest Perłą Pustyni i stanowi kolejne libijskie miejsce wpisane na listę UNESCO. Labirynt wąskich uliczek, w których kilka razy się gubimy, dawniej stanowił teren, w którym spotkać można było przeważnie mężczyzn. Dla kobiet zarezerwowane były... dachy. W specjalny sposób połączone ze sobą pozwalały na szybkie przedostawanie się do domów koleżanek czy kuzynek. Na dachach organizowano kobiece bazarki, no a dzięki temu, że były to też dobre punkty obserwacyjne, to kobiety pierwsze wiedziały, kiedy do miasta zbliża się jakaś karawana. Czym handlowano? Kupcy przybywający z północy przywozili ceramikę, szklaną biżuterię, papier (potrzebowano go do spisywania tekstów religijnych), podczas gdy ci z południa – m.in. kość słoniową, złoto, strusie pióra, a także niewolników. Ale to dawne czasy. Ja w Ghadamis kupuję pyszne daktyle i oliwki. Lokalne! A to ważne! W związku z niewystarczającą produkcją krajową w libijskich sklepach dominują towary z Tunezji, Egiptu czy Turcji. Antyczne korzenie Na zakończenie naszej libijskiej przygody lecimy do położonej na wybrzeżu Morza Śródziemnego stolicy – Trypolisu. Jej nazwa oznacza tętniące życiem już 2,7 tys. lat temu Trzy Miasta (w starogreckim „Treis Póleis”). Tu, gdzie teraz jest Trypolis, była Oea, nieco na zachód znajduje się Sabratha, a z kolei na wschód – Leptis Magna. O ich dawnej świetności świadczą ruiny – w obecnym Trypolisie szczątkowe, ale w pozostałych dwóch miastach naprawdę imponujące. Historia tych miejsc sięga czasów fenickich (VII w. p.n.e.). Potem byli tu Grecy, jednak większość antycznych budowli, jakie się tu zachowały, to czasy rzymskie (I–V w.). Największe wrażenie robią świetnie zachowane teatry z turkusowym morzem w tle. Dzięki świetnie opowiadającym miejscowym przewodnikom przenosimy się w wyobraźni w czasy sprzed prawie 2 tys. lat – poznajemy tajniki handlu, spotkań na agorze, odwiedzamy antyczne łaźnie, a nawet świetnie zorganizowane… toalety. Warto wiedzieć, że Leptis Magna to miejsce, z którego pochodził rzymski cesarz Septymiusz Sewer (ur. w 145 r., zm. 211). Z kolei Sabratha przeszła do historii dzięki procesowi popularnego w II w. filozofa Apulejusza. Miał pecha – po tym jak poślubił dużo starszą od siebie bogatą wdowę, rodzina kobiety zarzuciła mu, że posiadł ją przy wykorzystaniu... magicznych mocy. Sprawa toczyła się przez 10 lat, aż w końcu, po mowie obronnej trwającej ponoć 4 dni (!), mężczyznę uniewinniono. Oczywiście współczesny Trypolis też wart jest uwagi. Z liczącej 7,3 mln populacji kraju w stolicy mieszka ok. 1,3 mln ludzi. Główny plac, dawniej zwany Włoskim, potem zaś Zielonym (za czasów Kaddafiego zielona była też flaga Libii, a filozofię polityczną wodza określała opublikowana w 1975 r. „Zielona książka”), to obecnie plac Męczenników. A więc tych wszystkich, którzy stracili życie, walcząc z reżimem Kaddafiego. To tutaj schodzą się główne ulice miasta, tu też znajduje się Assai Al-Hamra, czyli Czerwona Twierdza, dobry punkt widokowy na okolicę (z jednego z balkonów lubił przemawiać Mussolini). Kontrastująca z nowoczesnym bulwarem dzielnica to z kolei urokliwa starówka – tworzą ją uliczki z kolorowo pomalowanymi kamienicami, galerie, sklepiki, fotogeniczne podwórka. Choć są tu też i bardzo wiekowe obiekty, jak np. wybudowany w 165 r. Łuk Marka Aureliusza. Wyjeżdżam z Libii z niedosytem. Wiem już, że to niezwykle ciekawy kraj, ale ze względu na olbrzymie terytorium (5,6 razy większe od Polski) za jednym razem zwiedzić się go nie da. Równocześnie to kraj naprawdę fantastycznych, gościnnych ludzi. I choćby dlatego trzeba będzie tu wrócić. Libia – informacje praktyczne Dojazd Z Warszawy do Trypolisu dolecimy za 2,3 tys. zł liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule). W wyszukiwarkę należy wpisać nie Trypolis, ale Mitiga (MJI), bo tak nazywa się stołeczna dzielnica, w której znajduje się lotnisko. Można też polecieć do Tunezji, np. lotem czarterowym na Dżerbę, skąd do granicy z Libią jest 2,5 godz. jazdy samochodem. Wiza i waluta Wiza dla obywateli Polski jest konieczna. Mając zaproszenie, można ją otrzymać w Ambasadzie Libii w Warszawie, jej koszt to 260 zł. Dinar libijski; 1,47 LYD = 1 PLN. Transport Miasta na wybrzeżu są dobrze skomunikowane ze sobą – kursują tam tanie autobusy i mikrobusy. Gorzej jest z transportem w rejonach saharyjskich, gdzie działają zbiorowe taksówki, ale jeżdżą rzadko. Na długich dystansach lepiej korzystać z samolotów – bilet na trwający prawie 1,5 godz. lot między Ubari i Trypolisem to koszt ok. 560 zł. Przy eksplorowaniu Sahary niezbędne jest auto z napędem na 4 koła. I to najlepiej nie jedno – może pomóc, gdy się zakopiemy w piachu. Organizacja wyjazdu Dużym problemem w samodzielnym podróżowaniu cudzoziemców po Libii są niejasne przepisy. Musimy liczyć się z częstymi kontrolami dokumentów. Przez to wyjazd poza Trypolis czasem jest wręcz niemożliwy. Najlepiej zdać się na miejscowe biura turystyczne organizujące zwiedzanie w obstawie występujących po cywilnemu ludzi z odpowiednich służb. Źródło: archiwum NG
Obcy mile widziany. Zaskakujące informacje z pierwszych ludzkich osad
W osadach zamieszkanych przez pierwszych rolników na Bliskim Wschodzie 10 tys. lat temu było sporo „przyjezdnych” . Podobnie jak w dzisiejszych metropoliach bezpieczną przystań znajdowały tam obce osoby. A o tym, że dobrze się integrowano świadczą... groby.
Koniec epoki lodowcowej przyniósł w życiu ludzi kardynalną zmianę. Zaczęto uprawiać rolę i hodować zwierzęta. Aby było to możliwe, koniecznie było mieszkanie w jednym miejscu. W ten sposób powstały pierwsze wsie pełne domostw w miejscu obozowisk. Jak wyglądało życie w takich osadach w czasach neolitu? Czy ludzie umierali z nudów w swoim własnym gronie, w jednej ciasnej przestrzeni? Badania międzynarodowego zespołu badaczy rzuciły na to zagadnienie nowe światło. Opublikowano je na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Mobilność pierwszych rolników Naukowcy w bardzo ciekawy sposób sprawdzili, skąd pochodzili mieszkańcy pierwszych osad na Bliskim Wschodzie. Otóż przeanalizowali sygnatury chemiczne zębów 71 osób znalezionych na pięciu stanowiskach archeologicznych w dolinie Eufratu, na terenie dzisiejszej Syrii. Ludzie ci żyli w całym okresie neolitu – od 11 600 do 7500 lat temu. Okazało się, że w wielu osadach mieszkali ludzie, którzy się w nich nie urodzili. A mimo to byli oni w pełni zintegrowani z pozostałymi mieszkańcami. A to oznacza, że wczesne społeczności rolnicze były inkluzywne i otwarte na przybyszów podobnie jak dzisiejsze słynne metropolie, tak jak Nowy Jork czy Berlin. Zdaniem naukowców ich ustalenia potwierdzają, że mobilność nie wykluczała integracji społecznej, a mieszkańcy wsi w okresie neolitu byli otwarci na pełną asymilację przybyszów we wspólnym życiu. – Badanie jest ważne ze względu na zastosowaną interdyscyplinarną metodologię, z jednej strony szeroko zakrojoną analizę izotopową (strontu i tlenu), a z drugiej strony badanie archeologicznego i historycznego kontekstu tego obszaru – wyjaśnia współautorka artykułu, dr Anna Bach z Katedry Prehistorii Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Dowody na wspólne życie Ale skąd archeolodzy wiedzą, że przybysze byli traktowani tak samo? W ich ocenie dobrym wyznacznikiem są… groby. Przybyszów i lokalnych mieszkańców chowano w taki sam sposób, często pod posadzką domów. Ten zwyczaj jest tłumaczony przez archeologów na kilka sposobów. Pochówek pod podłogą miał „wzmacniać” znaczenie miejsca. W ten sposób identyfikacja rodziny z tym miejscem była silniejsza. Jednocześnie takie pochówki miały wzmacniać koncepcję rodowodu i przynależności do konkretnego gospodarstwa domowego. Mobilność kobiet Z badań wynika, że pod koniec epoki neolitu kobiety częściej niż mężczyźni przemieszczały się między społecznościami. Oznaczać to może tradycje patrylokalne. Zgodnie z nimi kobiety przenosiły się, aby zawierać związki małżeńskie w nowych społecznościach, podczas gdy mężczyźni pozostawali w swoich rodzinnych wioskach. Archeolodzy zawiesili badania wykopaliskowe w Syrii w 2011 roku w związku z wojną. Ale jak widać, analizy pobranych próbek są ciągle możliwe i przynoszą intrygujące rezultaty. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rhinocorura była piekłem na ziemi. Trafiali tam kryminaliści bez nosów
Rhinocorura to zapomniane dziś starożytne miasto na granicy Egiptu i Palestyny. W historii zapisało się jako miejsce zesłania przestępców, którym za karę obcinano nosy. Wygnani musieli walczyć o przetrwanie w skrajnych warunkach pustyni.
W tym artykule: Rhinocorura – zapomniana osada ludzi bez nosów Życie w piekle na Ziemi Oko za oko, nos za karę Historycznie w wielu miejscach na świecie, również w Polsce, praktykowano brutalne kary za mniejsze i większe przewinienia. W niektórych polskich miastach o dawnym ustawodawstwie przypominają np. pręgierze. Kara chłosty była jednak stosunkowo lekka w porównaniu z... obcięciem nosa. Ta surowa kara była wymierzana przestępcom w starożytnym Egipcie i sąsiednich regionach. Praktyka obcinania nosa, czyli rynotomia, była powszechną represją za kradzież. Oszpeceni byli często wypędzani do Rhinocorury. Tak też powstało zapomniane dziś miasto, które z czasem stało się kolonią okaleczonych wyrzutków. Rhinocorura – zapomniana osada ludzi bez nosów Rhinocorura była miastem granicznym Egiptu i Palestyny, położnym pośrodku pustyni, u ujścia potoku wyznającego granicę między krajami. Zagadkowa osada od wieków intryguje historyków i archeologów. Niestety klasyczne źródła są dość ubogie w informacje na jej temat. Wiadomo na pewno, że było to miejsce wygnania dla przestępców, którzy wcześniej zostali skazani na odcięcie nosa. Nazwa Rhinocorura pochodzi z greckiego „ῥινὸς κόρος” (rhinos koros). To oznacza „obcięte nosy”. Życie w tym miejscu było surową rzeczywistością dla beznosych wygnańców. Pozbawieni pierwotnej tożsamości, utworzyli społeczność związaną wspólnym cierpieniem i instynktem przetrwania. Opisy starożytnych tekstów, w tym autorstwa Strabona i Diodora Sycylijskiego, przedstawiają społeczność, która pomimo tragicznych warunków, wykazywała zdolność do adaptacji. Mumia jak z horroru. Naukowcy odkryli, że Egipcjanka sprzed 3,5 tys. lat mogła umrzeć w męczarniach Niezwykła mumia z drugiego tysiąclecia przed naszą erą ma szeroko otwarte, wykrzywione usta. Długo przypuszczano, że to efekt niedbałości balsamistów. Jednak najnowsze badania wskazują na... Życie w osadzie wygnańców było bardzo trudne. Ziemia wokół była słona, a woda ze studni w obrębie murów gorzka. Jako że potrzeba jest matką wynalazków, więźniowie robili sieci z trzciny, w które łapali nadlatujące znad morza przepiórki. Tak walczyli z głodem. Ucieczka nie wchodziła w grę. Nawet gdyby więźniom udało się przedostać do innych miast, nie mieliby szans na normalne życie. Naznaczenie w postaci obciętego nosa przesądzało o ich losie już do końca życia. Życie w piekle na Ziemi Z czasem Rhinocorura stała się symbolem kary i odkupienia. Przez te opowieści niektórzy uważali, że Rhinocolura to mit. A jednak osada istniała naprawdę i prawdopodobnie została zbudowana około 1300 r. p.n.e. Do dziś przetrwało jednak niewiele źródeł sprzed ponad 3000 lat. Większość tego, co wiemy o mieście, pochodzi od ludzi, którzy żyli tysiąc lat po jego zbudowaniu. W latach 80. XIX wieku archeolodzy odkryli pierwsze dowody na to, że miasto beznosych przestępców naprawdę istniało. Rhinocorura to teraz El-Arish tak jak egipska rzeka Wady-el-Arish. Na wzniesieniu około pół kilometra od morza znajdują się rzymskie ruiny, takie jak marmurowe kolumny, a także studnia z wodą pitną. Osada pozostaje przedmiotem fascynacji historyków, archeologów i gawędziarzy. To miejsce wygnania i cierpienia, ale też przykład społeczności, która wbrew skrajnym warunkom odtwarzała na swój sposób pewną normalność i codzienność. Oko za oko, nos za karę Kara obcięcia nosa była znana nie tylko w Starożytnym Egipcie. W ciągu wieków stosowano ją w różnych kręgach kulturowych na świecie. Praktyka ta miała na celu nie tylko ukaranie, ale również publiczne upokorzenie skazańca. Była to także forma przestrogi dla innych mieszkańców. Już Kodeks Hammurabiego zawierał zapisy dotyczące amputacji różnych części ciała, w tym nosa. Była to kara za poważne przewinienia np. fałszywe oskarżenia. W starożytnych Indiach z kolei nos obcinano kobietom oskarżonym o cudzołóstwo. W Polsce rynotomia była stosowana w XIV i XV w. jako kara za przestępstwa, takie jak oszczerstwo i fałszywe zeznania Współczesne przypadki obcięcia nosa, takie jak historia Bibi Aishy z Afganistanu, pokazują, że brutalna kara nadal jest praktykowana w ramach lokalnych tradycji i interpretacji prawa islamskiego​. Źródła: Ancient Origins, Bible.ca. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Cienie i triumfy Asyrii: historia jednego z najbardziej brutalnych imperiów starożytności
Imperium asyryjskie przez wieki budziło postrach i podziw – od brutalnych kampanii wojennych po zaawansowaną administrację. Poznaj najważniejsze fakty i odkrycia, które przybliżają historię tego starożytnego mocarstwa.
Spis treści: Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Każde ze starożytnych bliskowschodnich imperiów odcisnęło swoje piętno na kształcie tego obszaru i całego starożytnego świata. Asyria, choć początkowo była jedynie niewielkim państwem-miastem nad środkowym Tygrysem, w ciągu wieków przekształciła się w jedno z najbardziej agresywnych i zorganizowanych imperiów w historii starożytnej Mezopotamii. Ekspansja państwa opierała się na doskonale zorganizowanej armii, umiejętnościach inżynieryjnych oraz brutalnej taktyce podboju, która budziła postrach wśród sąsiadów. Szczyt potęgi Asyrii przypadł na VIII i VII wiek p.n.e., kiedy to imperium kontrolowało rozległe terytoria od Egiptu po Zatokę Perską. Mimo militarnej dominacji i zaawansowanej administracji, imperium nie zdołało utrzymać swojej pozycji, a jego upadek był gwałtowny i nieodwracalny. Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Nawet z współczesnej perspektywy geopolitycznej, granice imperium asyryjskiego robią ogromne wrażenie. W swojej pierwotnej fazie rozwoju, Asyria obejmowała głównie tereny północnego Iraku, koncentrując się wokół żyznej doliny Tygrysu. Jednak dzięki agresywnej i długofalowej polityce ekspansji, imperium sukcesywnie wchłaniało kolejne obszary Bliskiego Wschodu, stając się jednym z najrozleglejszych i najbardziej wpływowych państw starożytności. W okresie swojej największej potęgi, Asyria kontrolowała nie tylko ziemie dzisiejszego Iraku, ale również obszary Syrii, Palestyny, Libanu, Izraela, a także znaczne części Egiptu i Cypru. Kluczowe miasta – Aszur, Kalchu (Kalach) i Niniwa – przekształciły się w potężne ośrodki administracyjne, militarne i religijne, których infrastruktura przewyższała wiele innych starożytnych metropolii. Ich pozycja była tak silna, że przez dekady utrzymywały porządek i wpływy w zróżnicowanych kulturowo i etnicznie regionach imperium. Tymczasem początki Asyrii były skromne – jako państwo-miasto powstałe na gruzach dominacji Akadu, nie zapowiadała ona jeszcze globalnych ambicji imperialnych, które miały zdefiniować kolejne stulecia jej historii. Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Asyria wkroczyła na arenę dziejów około 2025 roku p.n.e., w momencie, gdy imperium III dynastii z Ur zaczęło słabnąć, a centralna władza w południowej Mezopotamii traciła kontrolę nad peryferyjnymi regionami. Jednym z takich ośrodków było miasto Aszur, położone strategicznie nad Tygrysem. Wraz z jego uniezależnieniem się od wpływów sumeryjskich, rozpoczął się tzw. okres staroasyryjski, który stanowił fundament pod przyszłą potęgę imperium. Władcy Aszuru przyjęli tytuł gubernatorów boga Aszura, podkreślając tym samym, że suwerenem państwa był sam bóg, a nie ziemski monarcha. To wyjątkowe podejście do władzy z czasem ugruntowało silną tożsamość religijną i polityczną Asyrii. Około 2000 roku p.n.e., Mezopotamię najechali Amoryci – semicki lud z północno-zachodniej Syrii. W wyniku tych najazdów kontrolę nad Aszurem przejął Szamszi-Adad I, ambitny władca z miasta Terqa. Dzięki jego umiejętnościom politycznym i wojskowym, powstało pierwsze zjednoczone państwo asyryjskie, obejmujące znaczną część północnej Mezopotamii. W krótkim czasie stało się ono silnym ośrodkiem handlu i administracji, zawierając sojusze oraz prowadząc wymianę towarową ze starożytną Babilonią, Elamem oraz miastami Anatolii, m.in. z Kanesz. Po śmierci Szamszi-Adada, władza centralna uległa osłabieniu, co wykorzystał Hammurabi z Babilonu, podporządkowując Asyrię swoim wpływom. W kolejnych stuleciach terytorium to przeszło pod panowanie Hurytów, którzy założyli królestwo Mitanni – dominujące państwo w północnej Mezopotamii od XVI do XIV wieku p.n.e. Okres ten był dla Asyrii czasem politycznej zależności, ale też rozwoju struktur, które w przyszłości umożliwiły jej odrodzenie i ekspansję. Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? XIV wiek p.n.e. oznaczał kres dominacji królestwa Mitanni, które nie zdołało oprzeć się rosnącej sile Hetytów i odradzającej się Asyrii. W decydującym momencie historii na tronie w Aszurze zasiadł Aszur-uballit I, który uznawany jest za twórcę średnioasyryjskiego państwa. Dzięki jego skutecznej polityce wojskowej i dyplomatycznej, Asyria przejęła kontrolę nad znaczną częścią byłych terytoriów Mitanni, rozpoczynając nową fazę ekspansji i konsolidacji władzy. Następcy Aszur-uballita – tacy jak Adad-nirari I – kontynuowali politykę ekspansji, przyłączając m.in. Hanigalbat, Nuzi i Arraphę. Kolejny władca, Tukulti-Ninurta I, poszedł o krok dalej, podporządkowując sobie Babilonię oraz ziemie należące do plemion Nairi w rejonie dzisiejszego wschodniego Anatolii. W tym okresie Asyria osiągnęła pozycję dominującą w północnej Mezopotamii i była jednym z najważniejszych graczy geopolitycznych na Bliskim Wschodzie. Jednak już na przełomie XIII i XII wieku p.n.e., imperium znów znalazło się w kryzysie. Najazdy Ludów Morza – tajemniczych grup etnicznych migrujących z rejonu Morza Śródziemnego – wstrząsnęły stabilnością wielu cywilizacji, w tym także Asyrii. Choć bezpośrednie ataki dotknęły głównie wybrzeża Lewantu i Egiptu, wtórne konsekwencje(przerwanie szlaków handlowych, migracje ludów, destabilizacja regionów) wpłynęły na pogorszenie sytuacji również w Mezopotamii. Odbudowa imperium rozpoczęła się za panowania Tiglat-Pilesera I, jednego z najwybitniejszych władców średnioasyryjskich. Prowadził on liczne kampanie wojenne, podbijając ludy zamieszkujące tereny Armenii i Syrii, jednak jego sukcesy nie były trwałe. Rosnąca presja ze strony Aramejczyków – semickich plemion napływających z zachodu – doprowadziła do utraty kontroli nad strategicznymi regionami oraz ograniczenia dostępu do kluczowych surowców, takich jak metal czy drewno cedrowe. W efekcie, Asyria ponownie weszła w okres regresu, a epoka średnioasyryjska dobiegła końca. Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? X wiek p.n.e. zapoczątkował tzw. okres nowoasyryjski, który był punktem zwrotnym w historii tego starożytnego imperium. To właśnie wtedy Asyria nie tylko odzyskała dawną pozycję, ale przekształciła się w największe i najlepiej zorganizowane imperium swojej epoki. Symboliczny początek tej fazy to objęcie tronu przez Aszurnasirpala II w 884 roku p.n.e., którego panowanie przyniosło konsolidację władzy, reorganizację administracyjną oraz brutalny okres, lecz skuteczne kampanie wojenne. Jego syn, Salmanasar III, kontynuował ekspansję i przejął kontrolę nad Babilonią, podporządkowując również Izrael oraz strategiczne ziemie Lewantu. Dzięki systematycznej ekspansji, granice Asyrii przesunęły się znacznie na zachód i południe, co uczyniło ją jednym z głównych mocarstw w świecie starożytnym. Po okresie stabilizacji, w VIII wieku p.n.e., doszło do przewrotu pałacowego, w wyniku którego tron objął Tiglat-Pileser III – jeden z najwybitniejszych władców nowoasyryjskich. To on zapoczątkował erę, w której Asyria osiągnęła apogeum swojej potęgi militarnej, terytorialnej i administracyjnej. Jego następcy – m.in. Sargon II, Sennacheryb, Asarhaddon i Aszurbanipal – prowadzili nieustanne kampanie wojenne, zdobywając całą Mezopotamię, Lewant, część Arabii, Cypr, a nawet Egipt Dolny. Nowoasyryjski system rządów opierał się na ścisłej centralizacji władzy. Podbite ziemie były przekształcane w prowincje zarządzane przez lojalnych gubernatorów, mianowanych bezpośrednio przez króla. Każda prowincja miała obowiązek płacenia corocznych danin, które stanowiły główne źródło dochodu państwa. W zamian za lojalność gwarantowano pewien poziom autonomii kulturowej, jednak jakiekolwiek oznaki buntu były brutalnie tłumione. Asyryjska administracja i armia działały z zimną precyzją – buntownicy byli eksterminowani, a całe społeczności przesiedlane, co pozwalało na kontrolowanie rozległych i zróżnicowanych etnicznie terytoriów. Ten model imperialnej kontroli i zarządzania przez wieki stał się wzorem dla kolejnych cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Największy rozkwit imperium asyryjskiego – zarówno pod względem terytorialnym, jak i kulturowym – przypadał na panowanie dynastii Sargonidów, zapoczątkowanej przez Sargona II. Choć rządy jego potomków – m.in. Aszurbanipala – cechowały się brutalnością i surową administracją, utrzymanie kontroli nad olbrzymim terytoriumstało się coraz trudniejsze. Imponujące podboje i silna centralizacja nie mogły zrównoważyć rosnących napięć wewnętrznych i zewnętrznych. Pierwszym poważnym ciosem dla stabilności imperium była rebelią w 652 roku p.n.e., kiedy Szamasz-szuma-ukin, brat Aszurbanipala i władca Babilonu, zbuntował się przeciwko jego władzy. Wspierany przez królestwo Elamu oraz inne siły antyasyryjskie, przez pewien czas kontrolował Babilonię, jednak jego próba przejęcia całego imperium zakończyła się porażką. W 646 roku p.n.e., po krwawej kampanii, armia asyryjska zniszczyła Elam, likwidując jedno z najstarszych państw regionu o tajemniczym piśmie. Jednak nawet ta demonstracja siły nie zdołała powstrzymać nadchodzącego kryzysu. Po śmierci Aszurbanipala ok. 631 roku p.n.e., Asyria weszła w okres głębokiej destabilizacji – politycznej, ekonomicznej i militarnej. Babilonia wyzwoliła się spod asyryjskiego panowania, co zapoczątkowało serię buntów i secesji w obrębie imperium. Armia była wycieńczona, aparat administracyjny coraz bardziej niewydolny, a zewnętrzni wrogowie zacieśniali sojusze. Kulminacją upadku było oblężenie i zdobycie Niniwy w 612 roku p.n.e. przez koalicję Babilończyków, Medów i pochodzących z Azji Scytów. Stolica imperium została zburzona, a jej mieszkańcy wymordowani. Choć resztki asyryjskich sił – wspierane przez Egipt – jeszcze przez kilka lat stawiały opór, m.in. w Harranie, był to już jedynie symboliczny finał imperialnej potęgi. Po całkowitym zniszczeniu głównych ośrodków asyryjskich, terytorium imperium zostało podzielone między zwycięzców. Nowe państwo nowobabilońskie, powstałe po wyzwoleniu Babilonu, szybko objęło hegemonię nad Bliskim Wschodem i kontynuowało wiele aspektów asyryjskiej administracji i kultury – ale już bez jej brutalnej siły militarnej. Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Asyria, mimo licznych osiągnięć w dziedzinie administracji, architektury i wojskowości, zapisała się w historii przede wszystkim jako bezlitosna i brutalna potęga militarna, której reputacja budziła grozę na całym Bliskim Wschodzie. Jej dominacja opierała się na terrorze, precyzyjnie zaplanowanych kampaniach wojennych i psychologicznej przemocy, której celem było złamanie ducha walki przeciwników jeszcze przed rozpoczęciem bitwy. Na polu walki Asyryjczycy wykazywali się bezwzględnością, a wobec pojmanych jeńców stosowano metody mające zastraszyć całe narody. Odcinanie uszu i nosa, wykłuwanie oczu, palenie ludzi żywcem czy zabijanie w odosobnieniu na pustyni były częścią znormalizowanej strategii odstraszania. Ci, którzy przeżyli pierwsze starcie, często kończyli życie w męczarniach, służąc jako przestroga dla kolejnych pokoleń. Nie tylko wrogowie na polu bitwy padali ofiarą przemocy – brutalnie karano także wewnętrznych przeciwników i buntowników. W czasie panowania Aszurnasirpala II, obdzieranie żywcem ze skóry przywódców powstań i wieszanie ich skóry na murach miast było regularną praktyką. Nabijanie na pal, zamurowywanie ludzi żywcem czy rozrywanie końmi – to nie makabryczne legendy, lecz część rzeczywistego, państwowego aparatu represji. Źródła tej brutalności tkwią w samej ideologii Asyrii. Miasto Aszur – pierwotna stolica – było poświęcone bogu wojny Aszurowi, który z czasem stał się nadrzędnym bóstwem panteonu i symbolicznym władcą imperium. Wojna była nie tylko koniecznością, ale wręcz świętym obowiązkiem wobec boskiego autorytetu. Dodatkowo, niekorzystne położenie geograficzne – otwarte równiny Mezopotamii bez naturalnych barier obronnych – zmuszało Asyryjczyków do ciągłej mobilizacji wojennej. To wszystko sprawiło, że okupacja asyryjska nie była oparta na konsensusie, lecz na strachu. Okrucieństwo nie było przejawem bestialstwa dla samego bestialstwa – stanowiło chłodno kalkulowaną strategię zarządzania imperium. Dzięki terrorowi, Asyryjczycy mogli kontrolować setki tysięcy ludzi na rozległych obszarach – od Egiptu po Iran – bez konieczności utrzymywania ogromnych garnizonów w każdym mieście. Strach był narzędziem dominacji – bardziej skutecznym niż miecz. Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Historia Asyrii to pasmo wzlotów i spektakularnych upadków, które przez ponad tysiąc lat definiowały polityczną mapę Bliskiego Wschodu. Od momentu powstania aż po tragiczny kres, dzieje imperium były naznaczone momentami przełomowymi, które zadecydowały o jego rozwoju, potędze i ostatecznym upadku. Uniezależnienie się Aszuru od Ibbi-Suena (ok. 2025 p.n.e.) To wydarzenie dało początek staroasyryjskiemu państwu-miastu. Gdy imperium III dynastii z Ur traciło wpływy, Aszur uzyskał samodzielność polityczną, co otworzyło drogę do uformowania pierwszych struktur władzy asyryjskiej. Był to symboliczny akt narodzin Asyrii jako odrębnego bytu politycznego. Panowanie Tiglat-Pilesera I (1114–1076 p.n.e.) Jeden z najwybitniejszych władców okresu średnioasyryjskiego. Jego dalekosiężne kampanie wojenne doprowadziły do podboju terenów aż po wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Był również reformatorem – uporządkował administrację, wspierał rozwój piśmiennictwa i ustanowił precedensy w zakresie organizacji armii. Reformy i ekspansja za panowania Aszurnasirpala II (884–859 p.n.e.) Władca ten zainicjował nowoasyryjską strategię imperialną – brutalną, ale niezwykle skuteczną. Oprócz poszerzenia granic imperium, przekształcił Kalchu (Kalach) w główny ośrodek władzy i centrum kulturalne, rozbudowując pałace, świątynie i system administracyjny. Zniszczenie Babilonu przez Sennacheryba (689 p.n.e.) Po brutalnym stłumieniu buntu w Babilonii, król Sennacheryb nakazał zburzenie całego miasta – aktu bezprecedensowego w historii regionu. To wydarzenie umocniło pozycję Niniwy jako nowej stolicy i centrum politycznego imperium, a zarazem uwidoczniło bezwzględność asyryjskich rządów. Zburzenie Niniwy (612 p.n.e.) – początek końca imperium Zawarty sojusz Medów, Babilończyków i Scytów doprowadził do oblężenia i zniszczenia Niniwy, stolicy imperium. Miasto zostało zrównane z ziemią, a ludność wymordowana. Choć walki trwały jeszcze przez kilka lat, to właśnie 612 rok p.n.e. symbolizuje ostateczny początek upadku Asyrii jako siły politycznej i militarnej. Źródło: National Geographic Polska, Archeology Magazine Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dubaj z bliska. Tam pustynne dziedzictwo spotyka futurystyczne marzenia
Dubaj wyrasta z pustyni i lśni obietnicą jutra. Każdy, kto poczuje jego magię, odkryje, jak tradycja splata się tu z ambicjami sięgającymi nieba. Dubaj nie tylko luksusem stoi, jest też silnie ukształtowany przez opowieści – zarówno te dawne, jak i współczesne. Smagane wiatrem wydmy, które kryją bogate dziedzictwo, światowej klasy muzea i atrakcje prezentujące śmiałe wizje – wszystko to tworzy mozaikę, w której przeszłość i przyszłość spotykają się pod arabskim słońcem.
Dubaj wyrasta z pustyni i lśni obietnicą jutra. Ci, którzy doświadczają jego magii, są świadkami eleganckiej gry między głęboko zakorzenioną tradycją a ambicjami sięgającymi nieba. Nie tylko luksusem Dubaj stoi, jest też silnie ukształtowany przez opowieści – zarówno te dawne, jak i współczesne. Smagane wiatrem wydmy, które kryją bogate dziedzictwo, światowej klasy muzea i atrakcje prezentujące śmiałe wizje – wszystko to tworzy mozaikę, w której przeszłość i przyszłość spotykają się pod arabskim słońcem. Dziedzictwo kulturowe – serce nowoczesnej metropolii Zanim powstały lśniące wieżowce i tętniące życiem suki, Dubaj był skromną osadą, w której Beduini, poławiacze pereł i kupcy wytyczali swoje szlaki zgodnie z położeniem gwiazd. Dziś echa tej historii wciąż rozbrzmiewają w zachowanych dzielnicach, takich jak Al Fahidi i Al Shindagha. Kamienne wieże wiatrowe i pachnące przyprawami zaułki przywodzą na myśl wieczory, kiedy pustynny wiatr unosił nie tylko piasek, ale i opowieści. Muzeum Dubaju pozwala prześledzić niezwykłą metamorfozę miasta – od pustynnej osady po kosmopolityczne centrum. Muzea i biblioteki w całym mieście pielęgnują wiedzę i tradycję. Muzeum Etihad, którego kształt przypomina manuskrypt, opowiada historię powstania Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Poezja, dawne opowieści i legendy wypełniają biblioteki oraz ośrodki dziedzictwa, pokazując, jak Emiratczycy z szacunkiem podchodzą do swojej historii, jednocześnie odważnie patrząc w przyszłość. Centralnym miejscem tej kulturowej edukacji jest Sheikh Mohammed Centre for Cultural Understanding (SMCCU), gdzie immersyjne programy sprzyjają dialogowi między mieszkańcami a odwiedzającymi, pozwalając lepiej zrozumieć emirackie tradycje i gościnność. W namiotach, w których odbywają się spotkania majlis odwiedzający są witani słodkimi daktylami i kawą arabską z kardamonem, a każdy gest jest zakorzeniony w tradycji sięgającej setek lat. Gościnność jest tu równie naturalna jak wezwanie do modlitwy, splatając codzienne życie z gracją i znaczeniem. Kuchnia dziedzictwa – podróż przez smaki i czas Tożsamość kulinarna Dubaju wyrasta z pomysłowości zrodzonej w warunkach niedostatku. Kuchnia emiracka – pachnące przyprawami machbous, powoli gotowane harees, chrupiący chleb regag – odzwierciedla pustynne tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. Restauracje, takie jak Al Fanar i Arabian Tea House, wiernie odtwarzają te smaki, serwując dania, które pozwalają poznać historie ludzi tworzących uczty z prostych składników. Współczesny Dubaj celebruje zarówno tradycję, jak i innowację. Stragany z jedzeniem ulicznym i restauracje nagrodzone gwiazdkami Michelin przekształcają lokalne potrawy nowoczesnymi metodami. Na festiwalach kulinarnych i luksusowych podwieczorkach mieszają się smaki szafranu, daktyli i wody różanej, a specjalistyczne kawiarnie świadczą o nowym, kosmopolitycznym duchu miasta. „Smakując” Dubaj, przemierzamy wieki – od ognisk Beduinów po futurystyczne kluby kolacyjne. Rezerwaty pustynne i obóz Sonara, czyli dzika dusza Dubaju Gdy panorama miasta znika z pola widzenia, rozpoczyna się świat ukształtowany przez piasek i wiatr. Chronione tereny, takie jak Dubai Desert Conservation Reserve, zapewniają bezpieczne siedliska dla arabskiej fauny i służą ochronie wrażliwych ekosystemów. Przejażdżki na wielbłądach o wschodzie słońca i ekowycieczki to okazje do zobaczenia arabskich oryksów, lisów, sokołów i do uświadomienia sobie, jakiej wytrwałości wymaga pustynne życie. Prawdziwa pustynna poezja ożywa w położonym w rezerwacie obozie Sonara. Ta działająca w duchu zrównoważonego rozwoju oaza łączy elegancję, wykwintną kuchnię i ciszę wydm. Goście przybywają boso po chłodnym piasku, jedzą przy świetle lampionów i pod rozgwieżdżonym niebem oglądają występy muzyczne, taneczne i sokolnicze. Dzieci i dorośli mogą spróbować swoich sił w sandboardingu, łucznictwie lub po prostu ogrzać się przy ognisku – każda chwila łączy przygodę, troskę o środowisko i odwieczną gościnność. Zaangażowanie Sonary w ochronę przyrody i kultury to świetny przykład nowoczesnego luksusu, który jest zakorzeniony w autentycznych doświadczeniach i szacunku do ziemi. Gdy ogień trzaska, a tradycyjne opowieści unoszą się wraz z dymem, goście wchodzą w sam środek najstarszej dubajskiej opowieści – otuleni dzikością, a jednocześnie zainspirowani możliwościami. Emirackie doświadczenia – żywe tradycje w futurystycznym mieście Co roku Ramadan spowalnia tempo Dubaju i tworzy więcej przestrzeni dla rodziny i wiary. Kolacje iftar łączą nieznajomych o zachodzie słońca, a meczety wypełniają się ludźmi, gdy miasto pogrąża się w duchowej refleksji i oddaje hołd zbiorowej pamięci. Na pustynnych farmach – korzystających zarówno z tradycyjnych systemów nawadniania, jak i nowoczesnych upraw hydroponicznych – uprawiane są daktyle, warzywa, a nawet kwiaty. Goście mogą brać udział w zbiorach, zwiedzać szklarnie i dowiadywać się z pierwszej ręki, jak Emiratczycy innowacyjnie podchodzą do kwestii zaopatrzenia w żywność. Astroturystyka – obserwacja gwiazd i dawna nawigacja Gdy światła miasta bledną, pustynia staje się najstarszą mapą świata. W tamtejszych obozach organizowane są nocne obserwacje gwiazd, które przybliżają uczestnikom opowieści i gwiazdozbiory niegdyś wskazujące drogę Beduinom. Choć dziś w niebo spoglądamy przez nowoczesne teleskopy, równie ważne pozostają legendy i wspomnienia – w każdym gościu odradza się ten sam zachwyt nad wszechświatem, który towarzyszył ludziom od pokoleń. Sky Views Dubai – miasto z lotu ptaka W sercu panoramy miasta znajduje się Sky Views Observatory, które redefiniuje sposób zwiedzania Dubaju. Umieszczone setki metrów nad ziemią szklane platformy i ekscytująca zjeżdżalnia oferują panoramiczne widoki na Burdż Chalifę, wieżowce i sieć tętniących życiem ulic. Sky Views to połączenie adrenaliny, refleksji, ambicji, architektonicznego piękna i energii, która napędza Dubaj. AURA Sky Pool – unosząc się nad marzeniami Pobyt w Dubaju nie byłby pełny bez wizyty w AURA Sky Pool – najwyżej położonym na świecie basenie infinity, który oferuje spektakularny widok 360 stopni. Zawieszony nad Palm Jumeirah, pozwala gościom unieść się nad miastem, pustynią i morzem. Lśniąca tafla wody odzwierciedla połączenie luksusu i zachwytu, a stylowe leżaki i wykwintna kuchnia zapraszają do relaksu wysoko ponad zgiełkiem metropolii. Podczas zachodów słońca miasto zamienia się w złoto, a nocą horyzont basenu staje się wspomnieniem, które zostaje na długo. Dubaj chce tworzyć jedyne w swoim rodzaju doświadczenia. Muzeum Przyszłości – wizjonerska dusza Dubaju Muzeum Przyszłości (MOTF), które przypomina torus pokryty poetycką kaligrafią arabską, to najśmielsza obietnica Dubaju. Znajdujące się tam galerie i wystawy zachęcają do wyobrażania sobie jutra – sztuczna inteligencja, ekologia i wizjonerski design ożywają dzięki immersyjnym eksponatom. MOTF to nie tylko atrakcja turystyczna, ale też światowej klasy inkubator pomysłów, które ukształtują Dubaj i świat na dziesięciolecia, jednocześnie oddając puls miasta bijący gdzieś między tradycją a transformacją. Fotogeniczny Dubaj – od wydm po panoramę Dla poszukiwaczy piękna Dubaj jest rajem fotograficznym. Al Seef i Bastakiya zachwycają odrestaurowaną architekturą i scenami ulicznymi. Złota godzina nad wydmami lub szmaragdowe szczyty Hatta są pełne naturalnego dramatyzmu. Przygody na świeżym powietrzu, wycieczki do wiosek, jazda na rowerze przez wadi (suche doliny) lub pływanie kajakiem wśród namorzynów odsłaniają tę stronę Dubaju, której nie widać na pocztówkach. To miasto nieustannie się rozwija, ale nigdy nie zapomina o swoich korzeniach. Kluby plażowe – tam, gdzie pustynia spotyka morze Dubaj może poszczycić się turkusowym wybrzeżem, a jego linia brzegowa jest usiana klubami plażowymi, które same w sobie są idealnymi celami podróży. Dające cień palmy, krystaliczne baseny i kreatywna kuchnia czekają na tych, którzy szukają idealnego połączenia relaksu i zabawy. W sercu tego świata leży O Beach Dubai – odpowiedź miasta na Ibizę i Miami, która oferuje tętniące życiem imprezy przy basenie, muzykę na żywo i panoramiczne widoki na morze. Goście mogą zanurzyć się tu w skąpanym w słońcu luksusie i towarzyskiej atmosferze – niezależnie od tego, czy wybiorą relaks w prywatnych kabinach, taniec przy brzegu morza czy kulinarną podróż po smakach świata. Równie kuszące propozycje oferują inne nadmorskie lokale (np. WHITE Beach, Cove Beach i Nikki Beach) łączące troskę o ciało i umysł z aktywnym wypoczynkiem. Od seansów wellness po sporty wodne – każdy znajdzie tu przestrzeń dla siebie, a pomiędzy słoną bryzą a dalekim horyzontem stworzy własną historię. Taniec dziedzictwa i futurystycznej wizji Dubaj nie pozwala się zamknąć w ramach. To żywa mozaika – gdzie pustynne wiatry szepczą legendy, a każda stalowo-szklana wieża odzwierciedla śmiałe i ambitne wizje. Widać i słychać to w ciszy obozu Sonara, w śmiechu na O Beach, w spokoju AURA Sky Pool, w zachwycie pośród gwiazd, w ciekawości budzonej w MOTF i w pulsie miasta z wysokości Sky View. Spacerując po Dubaju, wkracza się w niekończący się taniec między dziedzictwem a futurystyczną wizją – podróż, która splata starożytną mądrość z marzeniami o przyszłości. Czy to popijając kawę w majlis, obserwując gwiazdy na pustyni, smakując potrawy zakorzenione w tradycji, unosząc się nad Palm Jumeirah, czy zjeżdżając po szklanej zjeżdżalni — każdy krok pozostaje w pamięci. Dubaj widziany z bliska to opowieść o mieście, które nie boi się czcić przeszłości, budując jednocześnie przyszłość — ponadczasowe, tętniące życiem i tak potężne, jak sama pustynia. Materiał promocyjny Visit Dubaj
Sztuczna inteligencja odkrywa hymn sprzed 2000 lat. Powstał ku czci potężnego miasta
Hymn ku czci Babilonu, jednej z największych metropolii starożytności, został właśnie odczytany dzięki sztucznej inteligencji. Niezwykłe odkrycie rzuca nowe światło na codzienne życie mieszkańców Mezopotamii.
Spis treści: Elektroniczna biblioteka kluczem do poznania tabliczek Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Dzieci pisały hymn do Babilonu. Starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Babilon powstał około 2000 r. p.n.e. Tysiąc lat później było to największe miasto świata z populacją przekraczającą 200 tys. osób. Babilon znajduje się około 85 kilometrów na południe od stolicy Iraku, Bagdadu. Został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jego mieszkańcy nie znali jeszcze papieru. Do notowania używano niewielkich tabliczek z gliny, w których pisano rylcem. Taki system zapisu nosi miano pisma klinowego. Do dzisiaj wielu z tych zabytków jeszcze nie odczytano i od czasu do czasu dowiadujemy się na temat literatury sprzed tysiącleci czegoś nowego. Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Tabliczki klinowe są bardzo wytrzymałe, ale kruche. Dlatego wiele z nich zachowało się w postaci kilkucentymetrowych fragmentów. To utrudnia ich analizę. Często nie jest znany kontekst tekstu. I tu okazała się pomocna sztuczna inteligencja (SI). Asyriolog i hetytolog prof. Enrique Jiménez Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium w ramach „Elektronicznej platformy biblioteki babilońskiej” digitalizuje wszystkie fragmenty tekstów klinowych odkrytych do tej pory na całym świecie. Następnie zaprzęga do pracy SI, która rozszyfrowuje i łączy fragmenty tekstów, które do siebie pasują. W ten sposób doszło do odkrycia nieznanego hymnu napisanego na cześć miasta Babilon. Prof. Jiménez wspólnie z dr. Anmarem Abdulillahem Fadhilem z Uniwersytetu Bagdadzkiego opublikowali na ten temat artykuł w czasopiśmie „IRAQ”. Analizowane tabliczki pochodziły z biblioteki w mieście Sippar, zlokalizowanym na północ od Babilonu. Legenda głosi, że Noe ukrył je tutaj przed potopem przed wejściem na arkę. Dzieci pisały hymn do Babilonu: starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Różne fragmenty jednego tekstu udało się zlokalizować na 30 fragmentach tabliczek. – To fascynujący hymn, który opisuje Babilon w całej jego okazałości i daje wgląd w życie jego mieszkańców, zarówno mężczyzn, jak i kobiet – opisuje prof. Jiménez. Co ciekawe, hymn był przepisywany przez dzieci w szkole. Służył jako wprawka przy nauce sztuki pisma klinowego. Dlatego był wielokrotnie powtarzany. Ale do tej pory nieznany badaczom. Eksperci cieszą się z tego odkrycia, bo tekst dostarcza nowych informacji na temat babilońskiego społeczeństwa miejskiego. Pochodzi prawdopodobnie z początku pierwszego tysiąclecia przed naszą erą i składa się z 250 wersów. – Został napisany przez Babilończyka, który chciał wychwalać swoje miasto. Autor opisuje budynki w mieście, ale także to, jak wody Eufratu przynoszą wiosnę i zazieleniają pola. Jest to tym bardziej spektakularne, że zachowana literatura mezopotamska oszczędnie opisuje zjawiska naturalne – zauważa naukowiec. Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Jedna z części hymnu dotyczy rzeki Eufrat, nad którą położony jest Babilon. Oto, jak brzmi: Eufrat jest jej rzeką – ustanowioną przez mądrego władcę Nudimmuda – Nawadnia łąki, nasyca trzcinowiska, Wylewa swoje wody do laguny i morza, Jej pola bujnie porastają zioła i kwiaty, Jej łąki, w pełnym rozkwicie, rodzą jęczmień, Z którego zebrane snopy są układane w stosy, Stada i trzody leżą na zielonych pastwiskach, Bogactwo i splendor – co przystoi ludzkości – Są obdarowywane, pomnażane i królewsko przyznawane. Źródło: National Geographic Polska, IRAQ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bardzo wczesne i bardzo ścisłe relacje neandertalczyków z ludźmi. Dowody z Lewantu
Kontakty między neandertalczykami i wczesnymi ludźmi współczesnymi przyczyniły się do rozwoju zachowań symbolicznych i praktyk pogrzebowych na Bliskim Wschodzie. Doszło do tego już 100 tys. lat temu.
Spis treści: Jaskinia kluczem do poznania interakcji Skąd wynikają podobieństwa? Najstarsze pochówki na świecie Od dekad naukowcy badają relacje łączące ludzi współczesnych (Homo sapiens sapiens) i neandertalczyków (Homo neanderthalensis). Długo sądzono, że ci drudzy posiadali zdecydowanie słabsze zdolności poznawcze i bardziej przypominali małpoludy niż nas. Dekady badań przyniosły sporo danych, które diametralnie zmieniły nasz obraz neandertalczyków. Okazało się, że ten gatunek człowieka tylko niewiele odbiegał od nas wyglądem. Również jego zdolności poznawcze i intelektualne okazały się porównywalne z ludzkimi. A teraz izraelscy naukowcy opublikowali artykuł o bardzo wczesnych interakcjach ludzi z neandertalczykami, co dodatkowo ukazuje relacje międzygatunkowe w nowym świetle. Jaskinia kluczem do poznania interakcji Na łamach czasopisma „Nature Human Behaviour” naukowcy przybliżyli wnioski płynące z wykopalisk w jaskini Tinshemet w Izraelu. Celem były nawarstwienia z okresu środkowego paleolit. Mają zatem około 130 000–80 000 lat. Wykopaliska prowadzone są tam od 2017 roku przez prof. Yossi Zaidnera z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, prof. Israela Hershkovitza z Uniwersytetu w Tel Awiwie i dr Marion Prévost z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Głównym celem zespołu badawczego jest określenie charakteru relacji człowieka współczesnego i neandertalczyka w środkowym paleolicie Lewantu. Czy byli rywalami konkurującymi o zasoby, pokojowymi sąsiadami, a może ze sobą współpracowali? Wewnątrz jaskini znajdowały się groby kilku osób. Kości nie zostały jeszcze przypisane do konkretnego gatunku. Badania są w toku. Jednak w ocenie badaczy, znalezione zabytki zarówno w jaskini Tinshemet i innych stanowiskach archeologicznych w tym rejonie sugerują zaskakującą jednolitość zachowań, która przejawia się w wykonywanych przedmiotach. A wiadomo, że wtedy w tym rejonie mieszkały różne gatunki ludzi. Eksperci w szczególności zwracają uwagę na technologię wykonywania narzędzi kamiennych – tzw. lewaluaską. Wykonane w ten sposób ostrza służyły do polowania na dużą zwierzynę. Skąd wynikają podobieństwa? Naukowcy uważają, że wyjaśnieniem podobieństw technologicznych neandertalczyków i ludzi współczesnych była intensyfikacja interakcji i krzyżowanie się między tymi grupami. Interakcje te sprzyjały wymianie kulturowej, innowacjom behawioralnym, takim jak formalne praktyki pochówku i symboliczne wykorzystanie ochry do dekoracji. Odkrycia te wskazują na wspólną tradycję wytwarzania narzędzi, zachowań symbolicznych (w tym rytuałów pogrzebowych). W ten sposób badacze zakwestionowali istnienie odrębnego stylu życia dla różnych grup ludzi w środkowym paleolicie, ale tylko w przypadku obszaru lewantyńskiego. Naukowcy napisali we wnioskach, że to powiązania międzyludzkie, a nie izolacja, były kluczowymi czynnikami napędzającymi postęp technologiczny i kulturowy. Być może w takim postępie kluczowe znaczenie odegrał Lewant – skrzyżowanie, na którym spotkały się różne gatunki człowieka. Prof. Zaidner opisuje strefę swoich badań jako„tygiel”, w którym różne grupy ludzkie spotykały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały razem. – Nasze dane pokazują, że powiązania międzyludzkie i interakcje między populacjami miały fundamentalne znaczenie dla napędzania innowacji kulturowych i technologicznych w całej historii – podkreśla. Neandertalczyk nie przetrwał jednak do naszych czasów. A teorii na temat jego wyginięcia jest sporo. Najstarsze pochówki na świecie To właśnie w jaskini Tinshemet odkryto jeden z najstarszych pochówków na świecie. Inne odkrywane w tym rejonie mają podobny wiek – ok. 110 tys. lat. Uderzającym odkryciem w tej pieczarze jest szerokie zastosowanie pigmentów mineralnych, zwłaszcza ochry, które mogły być używane do dekoracji ciała. Praktyka ta mogła służyć do definiowania tożsamości społecznej i różnic między grupami. Badacze zastanawiają się, jaką rolę pełniły to wczesne miejsca pochówków. Czy jaskinia funkcjonowała jako cmentarz? Jeśli tak, sugerowałoby to obecność wspólnych rytuałów i silnych więzi społecznych. Umieszczenie cennych artefaktów takich jak kamienne narzędzia, kości zwierząt i kawałki ochry w jamach grobowych może dodatkowo wskazywać na wczesną wiarę w życie pozagrobowe. Źródło: Nature Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarszy na świecie dowód na ascezę wśród zakonnic. Dramatyczne odkrycie z Jerozolimy
Blisko 30 metalowych pierścieni ściskało ciało kobiety złożonej do grobu 1500 lat temu w Jerozolimie. To najstarszy namacalny dowód na ekstremalną ascezę wśród chrześcijańskich zakonnic.
Spis treści: Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Do tego niezwykłego odkrycia doszło w miejscu leżącym około trzech kilometrów na północny zachód od Starego Miasta w Jerozolimie. To tam między V a VII wiekiem naszej ery działał bizantyjski klasztor. Dramatyczne odkrycie pod ołtarzem Znalezisko ogłosili badacze z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Niezwykły pochówek znajdował się wśród wielu innych w kryptach pod ołtarzem kościoła. Ołtarz ten naukowcy określają mianem bema. To podniesiona podłoga lub platforma na wschodnim krańcu kościoła, na której znajduje się ołtarz ze stołem ołtarzowym. Słowo bema pochodzi z języka greckiego i oznacza platformę lub stopień. Pod podłogą były też groby należąca do dzieci i mężczyzn. Jeden ze szkieletów szczególnie przykuł uwagę naukowców. Był ściśnięty kilkunastoma pierścieniami wokół ramion lub rąk, czterema pierścieniami wokół szyi i co najmniej 10 pierścieniami wokół nóg. Dodatkowo na brzuchu położono żelazne płyty. Osobę pochowano z niewielkim metalowym krzyżem. Kim była? Ascetyczny zakonnik? Czy raczej zakonnica? Mimo, że dla laika takich pochówek może kojarzyć się z torturami, to w tym przypadku naukowcy od początku nie mieli wątpliwości. W ten sposób pochowano osobę, która poddała się dobrowolnej ascezie, a nie karze. Jednak początkowo uważano, że był to chrześcijański mnich. W źródłach historycznych czytamy, że był to jeden z nietypowych sposobów pokuty. Przyjętą wówczas koncepcją było to, że im bardziej dana osoba powstrzymuje się od przyjemności, a nawet umęcza swoje ciało, tym bardziej dusza wznosi się na wzniosłe duchowe wyżyny. Bardziej rozpowszechnione do okresu późnego średniowiecza było jednak na przykład samobiczowanie. Kości zmarłej osoby znalezionej w Jerozolimie zachowały się kiepsko. Dlatego trudno było ustalić płeć z całą pewnością. Naukowcy z Instytutu Weizmanna wykorzystali innowacyjną technologię, która umożliwia identyfikację płci biologicznej szkieletu poprzez poznanie unikatowych białek o nazwie amelogenina obecnych w szkliwie zębów. Ponieważ białka te są kodowane przez chromosomy płciowe X/Y, naukowcy byli w stanie określić, że szkielet najprawdopodobniej należał do kobiety. Tym samym, zdaniem izraelskich badaczy, jest to pierwszy na świecie archeologiczny dowód na starożytne zjawisko skrajnej ascezy praktykowanej przez zakonnice. Kim była zakonnica pochowana w Jerozolimie, ściśnięta kilkudziesięcioma pierścieniami? Badacze przypuszczają, że przybyła z Syrii i dołączyła do wielu innych osób, które trafiły tu z całego Cesarstwa Bizantyjskiego. Nie wykluczają, że mogła to być również miejscowa zakonnica, która przyjęła ten zwyczaj. Takie zjawisko opisał Teodoret z Cyru. W dziele „Historia Kościoła” z V wieku n.e. przytacza historię dwóch kobiet, Marany i Cyry, które związały swoje ciała łańcuchami: nad kończynami, wokół szyi, wokół talii oraz na dłoniach i stopach. Takie umęczanie trwało przez 42 lata! Ekstremalna asceza – nic dziwnego w czasach bizantyjskich Jak wyjaśniają badacze zaangażowani w wykopaliska, Zubair ʼAdawi i Kfir Arbiv z ramienia Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności, w czasach, z których pochodzinietypowy pochówek, bizantyjscy zakonnicy praktykowali różnego rodzaju ascezę. Jak wskazują, wśród opisanych form umartwiania były długotrwałe posty, owijanie żelaznymi łańcuchami i różnymi innymi akcesoriami wokół ciała, przywiązywanie ciała do skał, obciążanie ciężarami, wiązanie ciała i umieszczanie go w urządzeniu, które zmuszało do stania oraz uniemożliwianie snu. Czasami mnisi zamykali się sami w opuszczonych wieżach czy jaskiniach, a nawet w wiszących nad ziemią klatkach. Odkrycie z Jerozolimy wskazuje, że praktyka skrajnej ascezy, a zwłaszcza owijania ciała łańcuchami czy pierścieniami, rozpoczęła się w północnej Syrii i Anatolii. Potem rozszerzyła się na Azję Mniejszą i dotarła na zachód do Europy – do Włoch, Francji i Anglii. Znalezisko to rodzi nowe pytania dotyczące roli kobiet w bizantyjskim świecie monastycznym. Wpisuje się też w dyskusję, czy początkowo chrześcijaństwo było może zdominowane przez kobiety? Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kraje Bliskiego Wschodu – co warto wiedzieć, zanim ruszysz w podróż
To tu narodziła się cywilizacja. Kraje Bliskiego Wschodu to mozaika państw, które łączy bogata historia, kulturowa różnorodność i tradycje kulinarne. Na podróżujących czekają tu najstarsze miasta na świecie, pustynne oazy i niezwykle gościnni mieszkańcy.
Spis treści: Gdzie leży Bliski Wschód? Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Bliski Wschód to kolebka cywilizacji. To w tym regionie, a dokładniej w dorzeczu Tygrysu i Eufratu, rozwinęły się pierwsze miasta-państwa Mezopotamii. Starożytne imperia, takie jak Babilonia, Asyria czy Persja, odegrały kluczową rolę w kształtowaniu historii świata. To tu powstały jedne z najsłynniejszych budowli na Ziemi – egipskie piramidy czy Świątynia Salomona w Jerozolimie. Znajdująca się na półwyspie Synaj góra, gdzie według tradycji Mojżesz otrzymał tablice z Dziesięcioma Przykazaniami, jest jednym z najważniejszych miejsc dla religii monoteistycznych. Dziś serce Bliskiego Wschodu bije w Dubaju, Dosze czy Rijadzie, miastach, które łącząc ultranowoczesne wieżowce z zabytkowymi starówkami, stały się nowymi symbolami regionu. Gdzie leży Bliski Wschód? Region Bliskiego Wschodu rozciąga się od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego po Zatokę Perską oraz od Półwyspu Arabskiego po góry Iranu. Przyglądając się fizycznej mapie świata, zobaczymy w tej części świata duże obszary obejmujące góry, pustynie, wyżyny i wybrzeża. Niektóre z tych miejsc są szczególnie znane. W Jordanii znajduje się majestatyczna pustynia Wadi Rum, zwana „marsjańską doliną”. To tu powstało wiele popularnych filmów fantastycznonaukowych, jak „Lawrence z Arabii” czy „Diuna”. W Libanie można z kolei jednego dnia zjeżdżać na nartach w Górach Libanu i kąpać się w Morzu Śródziemnym. Wielu turystów przyciąga położone na granicy Izraela i Jordanii Morze Martwe. To najniżej położony punkt na Ziemi. Woda tego niezwykłego akwenu jest tak słona, że nie sposób w niej utonąć. Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Bliski Wschód zamieszkują Arabowie, Persowie, Kurdowie, Turcy, Ormianie i wiele innych grup etnicznych. Każda z nich ma swoje tradycje, język i kuchnię. Dominującą religią w większości krajów Bliskiego Wschodu jest islam wyznawany przez ponad 90% ludności, z wyjątkiem Izraela, gdzie większość mieszkańców wyznaje judaizm, religijnie zróżnicowanego Libanu oraz chrześcijańskiego Cypru. Muzułmanie stanowią 18% mieszkańców Izraela, około 45% ludności Libanu i 25% populacji Cypru (około 2%, jeśli wyłączyć Cypr Północny). Na Bliskim Wschodzie występują także mniejszości religijne, takie jak bahaici, druzowie, jazydzi, mandejczycy, samarytanie czy zaratusztrianie. Chociaż współczesne religie regionu są głównie monoteistyczne, w czasach starożytnych dominowały wierzenia politeistyczne, m.in. religie semickie, egipskie, greckie i irańskie. Dziś kraje Bliskiego Wschodu słyną z wielu wyjątkowych produktów. Jednym z najbardziej znanych dań pochodzących z tego regionu jest hummus – pasta z ciecierzycy i tahini – popularna od Libanu po Irak. O to kto, wymyślił hummus, do dzisiaj trwają spory. Iran słynie z ręcznie tkanych dywanów, a Syria była przez stulecia jednym z najważniejszych ośrodków produkcji jedwabiu. Liban zasłynął jako ojczyzna wina – uprawa winorośli sięga tam bowiem czasów Fenicjan. Natomiast Turcja i jej „bazarowa kultura” to raj dla smakoszy i poszukiwaczy orientalnych przypraw. Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Oto przygotowana przez dziennikarzy National-Geographic.pl lista 4 najpopularniejszych kierunków podróżniczych na Bliskim Wschodzie. Petra, Jordania – starożytne miasto wykute w różowym piaskowcu, znane jako „Różowe Miasto”. Najbardziej znana z ikonicznego widoku na Skarbiec Faraona (Al-Chazna), czyli monumentalną fasadę o wysokości ponad 40 metrów. Dubaj, Zjednoczone Emiraty Arabskie –nowoczesna metropolia znana z nowoczesnego centrum zbudowanego na pustyni oraz Burdż Chalifa – jednego z najwyższych budynków na świecie. Isfahan, Iran – miasto znane z perskiego powiedzenia, że „Isfahan to połowa świata”, słynie z architektury z epoki Safawidów. Otoczony meczetami i pałacami Plac Imama został wpisany na listę UNESCO. Jerozolima, Izrael – miasto trzech religii, z takimi miejscami jak Ściana Płaczu, Kopuła na Skale i Bazylika Grobu Świętego. Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Przyjmuje się, że Bliski Wschód tworzy 17 państw. Oto ich lista. Arabia Saudyjska (stolica: Rijad) Żyje tu ok. 36 mln ludzi. Od czerwca tego roku do Rijadu można bezpośrednio dolecieć z Warszawy LOT-em. Bahrajn (stolica: Manama) Bahrajn to wyspiarski kraj o powierzchni zaledwie około 780 km², co czyni go najmniejszym państwem regionu. Cypr (stolica: Nikozja) Choć jest częścią Unii Europejskiej, Cypr bezsprzecznie stanowi część Bliskiego Wschodu. Egipt (stolica: Kair) Kair to największe miasto na kontynencie afrykańskim i w całym świecie arabskim. Mieszka tu ponad 10 mln ludzi. Izrael (stolica: Jerozolima) Jerozolima jest jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkałych miast na świecie. Dziś to miasto szczególnie ważne dla wyznawców judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. Jordania (stolica: Amman) To jedno z kilku bliskowschodnich królestw. W Jordanii znajduje się starożytne miasto Petra, wpisane na listę UNESCO. Iran (stolica: Teheran) W Iranie mówi się po persku (farsi), a alfabet perski oparty jest na zmodyfikowanym piśmie arabskim, ale języki są zupełnie różne. Irak (stolica: Bagdad) W średniowieczu Bagdad był jednym z najważniejszych centrów nauki i kultury. Dziś to niezwykłe miasto jest na nowo odkrywane przez turystów z całego świata. Jemen (stolica: Sana) Jest często identyfikowany jako królestwo legendarnej Królowej Saby. Ruiny starożytnego miasta Marib są uważane za część jej dziedzictwa. Katar (stolica: Doha) Był pierwszym krajem arabskim, który zorganizował Mistrzostwa Świata FIFA w piłce nożnej. Działo się to w 2022 roku. Kuwejt (stolica: miasto Kuwejt) To niewielkie państwo jest znane z restrykcyjnych przepisów dotyczących spożywania alkoholu – jest on tu całkowicie zakazany. Liban (stolica: Bejrut) Bejrut przed zniszczeniem był nazywany „Paryżem Bliskiego Wschodu” ze względu na kosmopolityczny charakter. Oman (stolica: Maskat) Ten bliskowschodni kraj słynie z niezwykłych systemów nawadniania – faladż – które w 2006 r. wpisano na listę UNESCO. Palestyna (stolica: Jerozolima) Flaga Palestyny składa się z trzech poziomych pasów (czarnego, białego i zielonego) oraz czerwonego trójkąta – symbolizuje jedność arabską. Syria (stolica: Damaszek) Syria jest krajem o dużej różnorodności religijnej. Obok sunnitów żyją tam szyici, alawici, chrześcijanie i druzowie. Turcja (stolica: Ankara) Choć Ankara jest stolicą, to Stambuł jest największym i najważniejszym miastem kraju. Zjednoczone Emiraty Arabskie (stolica: Abu Zabi) Ten bliskowschodni kraj tworzy 7 emiratów: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Ajman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma i Fudżajra. Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? Po raz pierwszy termin „Bliski Wschód” pojawił się na początku XX wieku i został spopularyzowany przez brytyjskich geopolityków, którzy opisywali region leżący na wschód od Europy, ale bliżej niż Daleki Wschód. Wcześniej ten obszar był określany jako „Lewant” lub „Orient”. Obecnie w niektórych językach używa się również terminu „Azja Zachodnia”, co podkreśla geograficzne położenie tego regionu względem kontynentu azjatyckiego. Bliski Wschód z grubsza odpowiada też anglosaskiemu „Middle East”. O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Dotarcie do krajów Bliskiego Wschodu z Polski jest łatwiejsza niż się wydaje. Bezpośrednie loty z Warszawy oferowane są m.in. do Dubaju, Tel Awiwu, Rijadu czy Bejrutu. Do innych krajów, takich jak Jordania czy Oman, można dotrzeć z przesiadką w dużych europejskich hubach, takich jak Stambuł czy Frankfurt. Z powodu napiętej sytuacji międzynarodowej w regionie należy jednak liczyć się ze zmianami rozkładów lotów lub tymczasowymi zawieszeniami połączeń. Przed zaplanowaniem podróży należy zapoznać się z bieżącymi komunikatami i zaleceniami MSZ. Wybór noclegów jest szeroki, a oferta różni się w kolejnych krajach. W Dubaju dominują światowe sieci hotelowe, natomiast w Iranie czy Jordanii dużą popularnością cieszą się tradycyjne „domy gościnne”. Źródło: National Geographic Traveler
Saladyna, pogromcę krzyżowców pokonała nieznana choroba. Naukowcy są na jej tropie
Nawracająca wysoka gorączka, osłabienie, bóle głowy, utrata apetytu i powolna utrata przytomności – w takich okolicznościach zmarł w wieku 55 lat nieustraszony pogromca krzyżowców, Saladyn. Naukowcy wskazali najbardziej prawdopodobną przyczynę jego śmierci.
Spis treści: Gorączka przez 2 miesiące Śmierć wybitnego władcy Specjaliści ustalili, co mogło zabić Saladyna Jeszcze w połowie lutego 1193 r. Saladyn był prawdopodobnie najpotężniejszym człowiekiem obszaru Morza Śródziemnego. Ten arabski władca i wódz 4 czerwca 1187 r. pod Hittin pokonał i niemal całkowicie zniszczył armię krzyżowców, wśród pojmanych jeńców znajdował się sam król Jerozolimy. Po tym zwycięstwie przed Saladynem stanęły otworem miasta i twierdze krzyżowców w Palestynie. W ciągu 2 lat wódz zdobył je wszystkie z wyjątkiem Tyru. Zagadkowa choroba Saladyna 4 marca 1193 r. Saladyn już nie żył. Przyczyną śmierci 55-letniego władcy nie były rany odniesione w walce, ale tajemnicza choroba. Według opisu zachowanego w dziele arabskiego historyka Baha ad-Dina ibn Szadada przebiegała prawdopodobnie w kilku etapach. Pierwszy atak nastąpił osiem lat przed śmiercią, w grudniu 1185 r., kiedy 47-letni Saladyn oblegał Mosul. Nie zachowały się szczegółowe opisy przypadłości, wiadomo jedynie, że władca miał wysoką gorączkę, która trwała 2 miesiące. Choć otoczenie Saladyna szykowało się na jego śmierć, on wyzdrowiał, w następnych latach cierpiał jednak na nawracające ataki gorączki i kolki, które czasowo czyniły go niezdolnym do działań wojennych. Na przykład w lipcu 1190 r. był w stanie osobiście dowodzić wojskami, lecz w październiku tego samego roku uległ atakowi „żółciowej gorączki”, która przykuła go do łóżka na miesiąc. Śmierć wybitnego władcy Ostatnia – śmiertelna – faza choroby nadeszła, kiedy Saladyn miał 55 lat. Tym razem pierwszym objawem była utrata apetytu. Wkrótce dołączyły do niej: ogólne osłabienie, niestrawność i ospałość. Mimo że pogoda była chłodna i wilgotna, Saladyn odmawiał noszenia pikowanej tuniki i zachowywał się – jak zanotował ibn Szadad – „jak człowiek wyrwany ze snu” (prawdopodobnie chodziło o to, że władca był rozkojarzony i półprzytomny). Pojawiły się gorączka i silne bóle głowy. Agonia Saladyna trwała 14 dni, podczas których stan władcy nieustannie się pogarszał. Czwartego dnia upuszczono mu krew, dziewiątego władca popadł w stupor i nie był w stanie wypić przyniesionego mu lekarstwa. Dziesiątego dnia dwukrotnie zaaplikowano mu lewatywę, co wyraźnie przyniosło Saladynowi ulgę. Wypił nawet kilka łyków wody, w której moczono jęczmień, uważanej za środek przeciw dolegliwościom trawiennym. Kiedy w nocy zaczął się pocić, początkowo nadworni medycy przyjęli to za dobry znak. Pot był jednak tak obfity, że przesiąknął przez posłanie na podłogę. Dwunastej nocy Saladyn jeszcze bardziej osłabł, na zmianę tracił i odzyskiwał przytomność. Żył jeszcze 2 dni. Podczas XXV Historycznej Konferencji Kliniczno-Patologicznej lekarze zgromadzeni na Uniwersytecie Marylandzkim, korzystając z informacji zachowanych w dziele ibn Szadada, spróbowali postawić Saladynowi diagnozę. Stephen J. Gluckman, profesor medycyny na Uniwersytecie Pensylwanii w USA, który referował przypadek, wykluczył dżumę i ospę prawdziwą. Obie te choroby zabiłyby Saladyna znacznie szybciej: dżuma w ciągu 24 godzin, a ospa w 7–10 dni. Pozostawiłyby też na skórze charakterystyczne ślady, które na pewno zostałyby dostrzeżone i opisane przez ibn Szadada. Nie była to też gruźlica: ta choroba spowodowałaby trudności z oddychaniem. Gluckman wykluczył również malarię. Mimo że władca cierpiał z powodu charakterystycznych dla tej choroby ataków pocenia się, nie zanotowano, aby miał również dreszcze – typowy symptom malarii. Specjaliści ustalili, co mogło go zabić Ostatecznie Gluckman doszedł do wniosku, że Saladyna pokonał dur brzuszny. Ta choroba, wywoływana przez pałeczki Salmonella typhi zawarte w jedzeniu lub w wodzie, była powszechna na terenie Bliskiego Wschodu w XII w. Nawet dziś na świecie zapada na nią rocznie ok. 21 mln osób, z czego ponad 200 tys. umiera. Typowe objawy są uderzająco podobne do opisanych przez ibn Szadada cierpień Saladyna: nawracająca wysoka gorączka, osłabienie, bóle głowy, utrata apetytu i powolna utrata przytomności. Pasuje też długość trwania choroby: bez leczenia chory umiera po ok. 2 tygodniach. Naukowcy nie wiedzą jednak, czy również objawy, które pojawiły się na kilka lat przed śmiercią Saladyna, to symptomy tej samej, czy innej, łagodniejszej choroby. Diagnozę Gluckmana poddał w wątpliwość pomysłodawca konferencji profesor Philip Mackowiak z uniwersytetu medycznego w Maryland. Naukowiec podkreśla, że w zachowanym opisie choroby arabskiego wodza brak bólów brzucha, jednego z najbardziej charakterystycznych objawów duru brzusznego. Uczony uważa, że bardziej prawdopodobną przyczyną śmierci Saladyna może być na przykład wirusowe zapalenie opon mózgowych. Prof. Mackowiak zaznacza jednak, że XII-wieczny opis choroby władcy jest zbyt ogólny, by na podstawie braku jednego symptomu definitywnie wykluczyć chorobę.
Co naprawdę wiemy o Jezusie? – dowiecie się z naszego podcastu
Zdaniem chrześcijan – był Bogiem, dla wyznawców islamu – bardzo ważnym prorokiem. Inni uważają go po prostu za inteligentnego człowieka. Chociaż zdaniem niektórych w ogóle nie istniał. Z naszego podcastu dowiecie, kim był Jezus i co o nim tak naprawdę wiemy.
Spis treści: Czy da się dyskutować o Jezusie? Czy Jezus był postacią historyczną? Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Gościem naszego podcastu jest tym razem historyk prof. Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz ekspert zajmuje się dziejami późnego antyku i wczesnego średniowiecza, a zwłaszcza przemianami religijnymi i społecznymi tego okresu. Interesuje go również kult świętych, wróżbiarstwo, monastycyzm, kształtowanie się kleru chrześcijańskiego, a także bazy danych i ich rola w warsztacie historyka. Niedawno nakładem wydawnictwa RN ukazała się jego popularnonaukowa książka pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”. Czy da się dyskutować o Jezusie? Jezus nie jest typową postacią historyczną. To przecież kluczowa osoba dla milionów chrześcijan. Czy da dyskutować na jego temat obiektywnie, tak jak o Mieszku I czy Marii Skłodowskiej-Curie? – Ona [dyskusja – przyp. red] jest z całą pewnością trochę trudniejsza. Dlatego że wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z jakiegoś rodzaju ładunkiem emocjonalnym, i to dotyczy nie tylko historii religii, to musimy być bardzo świadomi tego, że mamy różnego rodzaju nastawienie. Albo sympatyzujemy, albo wręcz przeciwnie – zauważa historyk. – Tam, gdzie dotykamy tego, w co ludzie głęboko wierzą i wierzą w ten sposób, że kształtują w jakiś sposób życie pod tym kątem, tam dyskusja jest trudniejsza dla wszystkich – przyznał. Czy Jezus był postacią historyczną? Czy Jezus naprawdę istniał czy też był postacią, która można porównać do bohaterów różnych mitologii? – Co do [jego – przyp. red.] istnienia nie ma żadnych wątpliwości – powiedział prof. Wiśniewski. Według eksperta osoba Jezusa jest udokumentowana na poziomie niektórych cesarzy rzymskich. – Jest wielu cesarzy, o których wiemy o wiele mniej, niż na temat tej postaci – dodał. Przyznał, że większość źródeł na temat Jezusa pochodzi ze środowiska chrześcijańskiego i nie są one z czasów Jezusa, ale z kolejnych pokoleń. Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Z naszym gościem rozmawiamy też o tym, czy do dziś przetrwały jakieś przedmioty związane z życiem lub cierpieniem Jezusa. Na przykład biskup Jerozolimy Makary w IV wieku miał zarządzić na Golgocie (wzgórzu nieopodal Jerozolimy, na którym wieszano skazańców na krzyżach) coś, co można określić jako wykopaliska i odkryć trzy krzyże. Na jednym z nich umrzeć miał Jezus. Czy po tym artefakcie lub po innych związanych z tą postacią coś przetrwało do dziś? – Pokusa, żeby takie pozostałości odnaleźć nie tylko jest, ale i była ogromna, zaczynając od późnego antyku. Ona po części wynikała z chęci przekonania się, że ta postać istniała – opisał prof. Wiśniewski. Miejsca związane z losami Jezusa przed jego śmiercią zidentyfikowano w IV wieku. – Nie ma żadnych śladów, żeby była jakakolwiek pamięć o tych miejscach miedzy wiekiem I a wiekiem IV. Raczej nie możemy mówić o odnalezieniu tych miejsc, ale o ich ustanowieniu i przypisaniu im tego znaczenia, które będą miały dalej – podkreślił historyk. Prof. Wiśniewski odnosi się też do relikwii krzyża. Czy faktycznie pozyskano je z narzędzia męki Jezusa? Czy wiemy, jak Jezus wyglądał? A czy jest szansa na to, że archeolodzy odkryją w piaskach bliskowschodnich pustyń pisma zapisane ręką samego Jezusa? Które z odkryć archeologicznych w ostatnich latach rzuciły nowe światło na postać Jezusa? Tego dowiecie się z naszego podcastu. Na naszej stronie możecie też zapoznać się z fragmentem książki prof. Wiśniewskiego dotyczącym tego, czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Ile lat ma najstarszy alfabet? Może być o 500 lat starszy, niż dotychczas sądzono
Naukowcy odnaleźli najstarszy alfabet w historii. Okazuje się, że najdawniejsze pismo powstało w Syrii.
Spis treści: Kiedy powstał alfabet? Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Napisanie historii od nowa Powszechnie uważa się, że najpopularniejszym systemem zapisywania mowy jest alfabet. Termin ten jednak wielokrotnie bywa używany w kontekście różnych pojęć dotyczących historii i teorii pisma. Jest to przyczyną wielu nieporozumień, gdy chcemy dotrzeć do momentu jego powstania. Wiemy na pewno, że jest to zestaw znaków, które są używane do zapisu języka. Kiedy powstał alfabet? Każdy znak lub litera reprezentuje określoną głoskę lub grupę głosek w danym języku. Powstanie alfabetu miało olbrzymi wpływ na komunikację, zachowywanie informacji i archiwizację naszych dziejów. Właśnie dlatego jego wynalezienie było kluczowe dla rozwoju cywilizacji. Dotychczas uważano, że najstarszy znany alfabet to alfabet protosynajski, który powstał ok. 1900 r. p.n.e. na terenie półwyspu Synaj w starożytnym Egipcie. To wczesna forma pisma fonetycznego, która stanowiła podstawę dla późniejszych alfabetów, w tym przede wszystkim fenickiego, greckiego i łacińskiego. Alfabet protosynajski składał się z około 30 znaków, z których każdy reprezentował spółgłoski. W przeciwieństwie do pisma klinowego czy hieroglifów, był dużo prostszy w użyciu. Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Jednak najnowsze odkrycie sugeruje, że najstarszy alfabet może być jeszcze starszy, i to nawet o 500 lat. Naukowcy z Johns Hopkins University prowadzili wykopaliska starożytnym syryjskim mieście Umm-al Mara. Badacze odnaleźli tam małe fragmenty gliny, na których zostało wyryte pismo. Datowanie wykazało, że słowa te zostały napisane ok. 2400 r. p.n.e. Tajemnicze artefakty, na których widniał alfabet, znajdowały się w jednym z grobowców z epoki brązu, które odnaleziono podczas wykopalisk. W środku znajdowało się sześć szkieletów, złota i srebrna biżuteria, grot włóczni, a także kilka glinianych naczyń. W sumie odkryto cztery gliniane pieczęcie. Na razie nie wiadomo, jakim alfabetem zostały zapisane znaki, ale naukowcy uważają, że przedmioty te mogły być swego rodzaju „etykietami”. – Przedmioty te były perforowane, a więc wyobrażam sobie, że w przeszłości dołączony do nich był także sznurek, którym przywiązywano je do innych przedmiotów. Być może szczegółowo opisywały zawartość naczynia, a może skąd pochodzi naczynie lub do kogo należało — powiedział Glenn Schwartz, archeolog z Johns Hopkins University. – Bez możliwości przetłumaczenia pisma możemy jedynie spekulować. Napisanie historii od nowa – Wcześniej naukowcy uważali, że alfabet został wynaleziony w Egipcie lub w jego okolicach po 1900 r. p.n.e. — wyjaśnia Schwartz. – Jednak nasze artefakty są starsze i pochodzą z innego obszaru na mapie świata. To sugeruje, że alfabet może mieć zupełnie inną historię pochodzenia, niż myśleliśmy – dodał uczony. Starożytne miasto Umm-al Mara w zachodniej Syrii znane było z tego, że był to jeden z pierwszych ośrodków miejskich w regionie. Naukowcy z Johns Hopkins University, a także badacze z Uniwersytetu w Amsterdamie pod kierunkiem prof. Schwartza prowadzą tam badania od 16 lat. Amerykański uczony podkreśla, że ich odkrycie alfabetu może sprawić, iż historię powstania alfabetu trzeba będzie napisać raz jeszcze. Starożytne miasto Umm-al Mara zajmowało powierzchnię około 25 hektarów. Było otoczone murem miejskim z 3 bramami i fosą obronną. Dużo wskazuje na to, że grobowiec, w którym znajdowały się dowody na najstarszy alfabet w historii, należał do rodziny królewskiej. Świadczą o tym bogactwa, jakie znajdowały się w środku. – Świadczyły o tym osobliwe aspekty pochówku, które mogą sugerować wyjątkowo rzadkie cechy rytualne – mówił Schwarz. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Bliskowschodnie Stonehenge. Obserwatoria, groby czy kalendarze – czym były megality Lewantu?
Również na Bliskim Wschodzie ludzie wznosili konstrukcje megalityczne. Część z nich pełniła funkcje obserwatoriów astronomicznych lub czegoś w rodzaju rytualnego kalendarza solarno-lunarnego. Przykładem takiej struktury jest budowla Rujm el-Hiri, nazywana czasem „lewantyńskim Stonehenge”.
Spis treści: Dolmeny – grobowce wykonane z wielkich kamieni Lewantyńskie Stonehenge. Różna funkcja budowli megalitycznych Lewantu Polscy archeolodzy na tropie megalitycznych zagadek Jak złapać dzikie zwierzę do... latawca? Szerokie kontakty budowniczych kamiennych konstrukcji Jeden z najszybciej rozwijających się dzisiaj kierunków badań poświęconych Bliskiemu Wschodowi dotyczy licznych przemieszczeń ludności, które odbywały się tam na przestrzeni tysięcy lat. Analizy te w równym stopniu opierają się na znaleziskach archeologicznych, co na dowodach lingwistycznych czy badaniach genetycznych. Migracje ludzi na obszarze starożytnego Bliskiego Wschodu potwierdzają się przykładowo dzięki znaleziskom importowanej lub naśladującej obce wzory ceramiki i innych przedmiotów oraz zaobserwowanym zmianom w zwyczajach pogrzebowych, sugerującym nowe trendy związane z pochówkiem zmarłych. Badacze zajmujący się tym problemem wskazują także na dwa główne rodzaje przemieszczeń. Pierwsze były skutkiem dobrowolnej decyzji, motywowanej na przykład chęcią znalezienia lepszych terenów pod uprawy. Drugie zaś zostały wymuszone przez konflikty zbrojne lub politykę imperialną. Dolmeny – grobowce wykonane z wielkich kamieni Migracje i wędrówki ludności, zajmujące na co dzień wielu naukowców, są także jednym z aspektów związanych z funkcjonowaniem licznych struktur megalitycznych na Bliskim Wschodzie. Jednym z typów megalitów, jakie tam występują, są dolmeny, czyli widoczne na powierzchni grobowce zbudowane z dużych kamieni. Tradycyjnie na tym obszarze łączy się je z epoką brązu, a archeolodzy znajdują je w rożnych regionach Bliskiego Wschodu, na przykład w Jordanii, Syrii i Libanie. Ich poznanie jest, jak się wydaje, kluczowe dla zrozumienia praktyk pogrzebowych i społecznych w okresie późnej prahistorii. Ich rola wciąż jednak pozostaje dla nas niejasna. Niektóre budowle były bez wątpienia miejscami wiecznego spoczynku członków wędrownych klanów, lecz wiele z nich mogło być użytkowanych w zgoła inny sposób. Lewantyńskie Stonehenge. Różna funkcja budowli megalitycznych Lewantu Liczne przykłady badane na Bliskim Wschodzie sugerują, że część z nich pełniła funkcje obserwatoriów astronomicznych lub czegoś w rodzaju rytualnego kalendarza solarno-lunarnego. Przykładem takiej struktury jest budowla Rujm el-Hiri, nazywana czasem „lewantyńskim Stonehenge”. Jest to właściwie cały kompleks kamiennych kręgów z pochowkiem w centrum, znajdujący się na Wzgórzach Golan, około 16 kilometrów na wschód od wybrzeża Jeziora Tyberiadzkiego, pośrodku rozległego płaskowyżu usianego setkami grobów dolmenowych. Polscy archeolodzy na tropie megalitycznych zagadek Obiecujące badania nad budowlami megalitycznymi prowadzone są w ostatnich dekadach na terenie Jordanii. Kilka lat temu także polscy archeolodzy dołączyli do badaczy zgłębiających tajemnice bliskowschodnich megalitów. Zespół krakowskich naukowców (z udziałem autora tego tekstu) prowadził wykopaliska na polu dolmenów zwanym Umm Tuweyrat, położonym w okolicach miasta Ash-Shawbak w południowej Jordanii. Znajduje się tam 12 grobów dolmenowych, które zostały poddane dokumentacji i analizom. W kilku z nich odnaleziono także pochowki oraz liczne przedmioty. Część odkrytych szczątków pozwoliła na przeprowadzenie badań DNA. Dzięki nim ustalono, że pochowane tu osoby żyły w epoce brązu i pochodziły z okolicznych terenów. Na miejscu odkryto również kilka niedokończonych dolmenów, porzuconych na rożnych etapach budowy, co pozwoliło na odtworzenie procesu konstruowania grobów tego typu. Jak złapać dzikie zwierzę do... latawca? Jordania to również miejsce ważnego odkrycia dokonanego niedawno przez francusko-jordański zespół naukowy na południu tego kraju. Zidentyfikowano tu i przebadano monumentalne pułapki myśliwskie, nazywane „pustynnymi latawcami”. Takie konstrukcje są znane także z innych miejsc na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowo- Zachodniej (głównie z Arabii Saudyjskiej, Syrii, Armenii, Turcji, a nawet Kazachstanu). „Pustynne latawce” składają się z dwóch lub więcej długich, kamiennych, niskich murków, zbiegających się w kierunku ślepo zakończonej zagrody. Te wielkie struktury mogą osiągać kilka kilometrów długości i czasami są zorganizowane w całe łańcuchy, co miało zapewne na celu maksymalizowanie ich potencjału łowieckiego. Zwierzęta były tam zapędzane, a kiedy uciekały, w panice wpadały w pułapkę zagrody, z której nie było już ucieczki. Podczas gdy większość takich „pustynnych latawców” była dotąd datowana na IV–III tysiąclecie przed Chrystusem, francusko-jordański zespół badaczy określił wiek jordańskich znalezisk na okres neolitu i zasugerował, że mają one około 9 tysięcy lat. Są to więc najstarsze na świecie wielkoskalowe konstrukcje zbudowane przez ludzi. Nieopodal znaleziono kolejne wyjątkowe relikty. Było to niezwykłe miejsce kultowe, składające się z dwóch stojących steli, z wyrytymi na nich antropomorficznymi przedstawieniami. Wokół znajdowały się rożne przedmioty (m.in. kamień ołtarzowy i palenisko), które tworzyły razem model „pustynnego latawca”. Jest to jedyne tego rodzaju znalezisko wiązane przez badaczy z okresem neolitu. Wyniki tych prac (które zresztą nadal trwają i przynoszą kolejne odkrycia i ustalenia) mają daleko idące konsekwencje dla naszego rozumienia sposobów przetrwania grup ludzkich na bliskowschodnich obszarach pustynnych, ponieważ świadczą o powstaniu wyrafinowanych strategii masowego polowania na zwierzęta takie jak gazele. Do tej pory badacze sugerowali, że owe taktyki były stosowane dopiero w późniejszych okresach. Wykorzystywanie tak zaawansowanych i pracochłonnych metod świadczy o eksploatacji miejscowej fauny w sposób wykraczający poza codzienne cele egzystencjalne. Szerokie kontakty budowniczych kamiennych konstrukcji Ludzie przebywający na tym terenie w okresie neolitu prowadzili zapewne ożywioną wymianę z grupami ludzkimi z sąsiednich regionów. Natomiast odkrycie w sąsiedztwie pułapek miejsca aktywności o charakterze rytualnym, datowanego na okres neolitu, to dowód na wczesne wierzenia związane z łowiectwem. Miejsce to jest bez wątpienia cenne dla naszej wiedzy o neolitycznym świecie Bliskiego Wschodu i stanowi wyraz ówczesnej ekspresji religijno-artystycznej. Archeolodzy – także polscy – pracują z sukcesami na terenie Libanu, poszukując odpowiedzi na pytanie o to, kim byli ludzie odpowiedzialni za frapujące nas dziś budowle megalityczne na Bliskim Wschodzie. Zespół badaczy z warszawskiego Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk analizuje relikty tych struktur na terenie libańskiego północnego regionu Akkar i stara się pozyskać dane, które pozwolą na ewentualne powiązanie ich budowniczych z procesem formowania się pierwszych państw-miast na tym obszarze. Badacze ci wskazują w tym kontekście na fakt, że pomimo istnienia na Bliskim Wschodzie dziesiątek tysięcy struktur megalitycznych, wciąż niewiele wiadomo na temat społeczności, które budowały i użytkowały te obiekty. Libańskie megality stanowią w tym ogromnym zbiorze grupę wyjątkową, ponieważ często towarzyszą im konstrukcje przypominające domy i sanktuaria oraz sztuka naskalna. To rzadkie zjawisko na Bliskim Wschodzie. „Osamotnienie” większości budowli megalitycznych i ich krajobrazowa izolacja dawały jak dotychczas asumpt do wiązania ich z koczowniczymi grupami pasterzy. Być może badania polskich naukowców zmienią nasze spojrzenie na tę kwestię. To jest przedruk z książki „Tam, gdzie mieszka wiatr. Archeologiczne zagadki Bliskiego Wschodu” autorstwa Piotra Kołodziejczyka, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tytuł, lead, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Tak wyglądało jedno z najstarszych miast północnej Arabii. Otaczały je rozległe fortyfikacje
Archeolodzy odkryli w Arabii Saudyjskiej jedno z najstarszych miast w tym rejonie świata. Istniało przez prawie tysiąc lat, a powstało około 2400 lat p.n.e. Jego obecność oznaczała rewolucję w sposobie życia.
Spis treści: Biała plama na archeologicznej mapie Bliskiego Wschodu Miasto w oazie otoczonej przez mur Jak wyglądało miasto sprzed tysiącleci i kto w nim mieszkał? Najstarsze miasta znane są obszaru Bliskiego Wschodu mają nawet 10 tysięcy lat. Jednak pierwsze ośrodki miejskie, które są związane z cywilizacjami egipską czy sumeryjską w tym rejonie świata, pochodzą z IV tysiąclecia p.n.e. To tam wykształciło się pismo, społeczności cechowała stratyfikacja społeczna – pojawili się władcy i zorganizowany stan kapłański. A jak sytuacja wyglądała na Półwyspie Arabskim, w jego interiorze, czyli na południowy zachód od rzek Tygrys i Eufrat, gdzie położona była Mezopotamia? Biała plama na archeologicznej mapie Bliskiego Wschodu Teren północnej Arabii, który obecnie wchodzi w granicę Arabii Saudyjskiej, przez wiele lat był niemal zupełnie nierozpoznany przez archeologów. Dopiero badania w ostatnich dwudziestu latach przyniosło mnóstwo nowych informacji na temat tego obszaru. Jedną z zagadek było to, kiedy zaczęły powstawać tam pierwsze miasta. Długo sądzono, że stało się to dopiero w II tysiącleciu p.n.e. Wcześniej mobilni nomadzi mieli wznosić tam jedynie grobowce w formie konstrukcji megalitycznych, ale mieszkać w obozowiskach. Wykopaliska prowadzone w ostatnich latach przyniosły masę nowych informacji i zweryfikowały ten pogląd. Miasto w oazie otoczonej przez mur Na początku 2024 roku zespół naukowców z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Komisji Królewskiej ds. Al-'Ula ogłosił ważne odkrycie archeologiczne. Były to pozostałości po fortyfikacjach, które w całości otaczały oazę Chajbar. Miejsce to położone jest około 150 km na północ do Medyny. Mury otaczały obszar o powierzchni blisko 1100 hektarów. Ta wielka konstrukcja zachowała się do dziś tylko częściowo, a jej przebieg namierzono również dzięki zdjęciom lotniczym. Teraz badacze ogłosili na łamach czasopisma „PLOS One”, że udało im się zlokalizować w rejonie al-Natah, w obrębie murów otaczających oazę, miasto sprzed 4500 lat. Jak wyglądało miasto sprzed tysiącleci i kto w nim mieszkał? Miasto zajmowało około 2,6 hektara, zatem nie było zbyt duże. Składało się z dwóch „dzielnic”: centralnej i mieszkalnej otoczonej wałami obronnymi. Ta pierwsza była nieco wyżej położona. Zachowały się tam dwa czworoboczne budynki. Pełniły zapewne ważną rolę i jak piszą autorzy, mógł to być „dominujący ośrodek strategiczny i polityczny dla całego terenu”. W części mieszkalnej znaleziono sporo fragmentów naczyń ceramicznych i kamienie żarnowe. Udało się też namierzyć nekropolię. Zdaniem archeologów z pochówków wynika, że można mówić o stratyfikacji społecznej. W południowej części fortyfikacji znajdowały się dwie wieże obronne. Miasto było zamieszkiwane przez około 500 osób. Zarówno jego wielkość i rozplanowanie są zbliżone do innych podobnych stanowisk archeologicznych w północnej Arabii. Miasto istniało prawie tysiąc lat – od ok. 2400 lat p.n.e. do 1500 roku p.n.e. Wszystkie są zdecydowanie mniejsze i mniej złożone społeczno-politycznie niż równoczasowe miasta z Lewantu i Mezopotamii. Nowością w przypadku al-Natah jest jednak to – zdaniem badaczy – że nowo zlokalizowane miasto jest połączone z rozległą siecią wałów obronnych. – A to rodzi pytania o wczesny rozwój lokalnej urbanistyki – uważają odkrywcy. Odkrycia archeologiczne wskazują, że północna Arabia była usiana małymi ufortyfikowanymi miastami we wczesnej i środkowej epoce brązu. W Arabii bardzo długo, w porównaniu do innych obszarów Bliskiego Wschodu, utrzymywał się mobilny styl życia. Odkryte przez archeologów miasto to dowód na postępującą zmianę stylu życia – z typowo pasterskiego na bardziej osiadły. Niezbyt imponująca wielkość miast z tego okresu pokazuje, że był to okres przejściowy w ich rozwoju. Mimo w dużej mierze koczowniczego trybu życia ówcześni mieszkańcy północnej Arabii aktywnie uczestniczyli w dalekosiężnym handlu. Archeolodzy uzyskali dowody na to w postaci różnych surowców znalezionych na przykład w nowo zlokalizowanym mieście. Źródło: PLOS One. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egipt rozważa otwarcie najpiękniejszego grobowca. Należał do królowej Nefertari
W celu uatrakcyjnienia oferty dla turystów, władze egipskie rozważają udostępnienie dla zwiedzających jednego z najpiękniej zdobionych grobowców. Należał do Nefertari – pierwszej i ukochanej małżonki słynnego faraona, Ramzesa II Wielkiego.
Spis treści: Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Co wiemy o Nefertari? Grobowiec królowej Nefertari znajduje się nieco na uboczu od utartych turystycznych szlaków, bo w Dolinie Królowych. Niedaleko jest Dolina Królów, gdzie znajduje się m.in. grobowiec Tutanchamona i wielu innych faraonów. Początkowo, w czasach XVIII dynastii (1550–1295 lat p.n.e.) w skalnych grobowcach w Dolinie Królowych składano ważnych urzędników. A w okresie panowania XIX dynastii (1295–1186 lat p.n.e.) – członków rodziny królewskiej, w tym właśnie Nefertari. Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? W tym momencie grobowiec Nefertari jest zamknięty dla turystów. W marcu podjęto taką decyzję ze względu na stan malowideł i pilną potrzebę ich konserwacji. Wcześniej był dostępny tylko dla ograniczonej liczby turystów i za wysoką opłatą. Egipskie Ministerstwa Turystyki i Starożytności poinformowało właśnie w mediach społecznościowych, że rozważa możliwość ponownego otwarcia tego grobowca. „Dr Mohammed Ismail Khaled, sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności, przeprowadził inspekcję grobowca, aby dowiedzieć się o najnowszym stanie prac [konserwatorskich – przyp. red.] i o wpływie wilgotności” – czytamy w komunikacie. To właśnie wysoka wilgotność jest głównym wrogiem pięknie dekorowanych płaskorzeźb w grobowcu. W połączeniu z wysoką temperaturą wielobarwne przedstawienia ulegają zniszczeniu. A im więcej ludzi w grobowcu, tym większa wilgotność. Dlatego informacja władz egipskich spotkała się z mieszanymi reakcjami, mimo że Najwyższa Rada Starożytności pozytywnie oceniła obecny stan zdobień ścian grobowca. Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Grobowiec Nefertari jest w pewnością najpiękniej zdobionym i największym grobowcem Doliny Królowych. Niektórzy uznają go za najpiękniejszy w ogóle w całym Egipcie. Otrzymał numer 66 w tej nekropolii i wśród egiptologów znanych jest jako QV66. Odkrywcą grobowca był w 1904 roku włoski badacz, Ernesto Schiaparelli (1856–1928). Składa się z się z siedmiu pomieszczeń, do których wiodą wykute w kamieniu schody. Przepiękne płaskorzeźby widoczne są na przykład w przedsionku grobowca. Widać Nefertari grającą w grę senet. Na lewej ścianie uwagę zwracają przedstawienia siedzącego lwa, ptaka Benu (uosabia jedną z egipskich dusz ba) i mumii królowej za którą wisi misternie wykonana tkanina. W bocznej komorze przedsionka ukazano postaci bogów egipskich i królowej, przed którymi składane są dary. Komora grobowa robi spore wrażenie. Jej powierzchnia wynosi 80 m kw. Na scenach widać Nefertari przechodzącą przez szereg bram strzeżonych przez jedno lub trzy bóstwa. Jednym z tych bóstw jest nagie dziecko płci żeńskiej, które dzierży dwa noże na piersi. Na tylnej ścianie Nefertari wita boga podziemi, Ozyrysa. Wprawne oko dostrzeże liczne symbole egipskie. Grobowiec splądrowano w starożytności. Zniszczony jest sarkofag, w którym spoczywała mumia królowej oraz dary grobowe złożone w sąsiedztwie. W momencie odkrycia na początku XX wieku gruz i piach sięgał niemal aż do sufitu pierwszej komory, bo nie zachowała się ściana odgradzająca wejście do grobowca. To dodatkowy argument, że wdarto się do niego już dawno temu. Co wiemy o Nefertari? Zdaniem egiptologów królowa ta była pierwszą i ukochaną małżonką Ramzesa II, chociaż władca ten nie stronił od bliskiego kontaktu z innymi kobietami. Przez pierwszych dwadzieścia lat rządów faraona była ukazywana u jego boku, później jej pozycja zapewne nieco zmalała. Ramzes II poświęcał zdecydowanie więcej czasu swojej nowej partnerce – hetyckiej księżniczce. O roli Nefertari świadczy fakt, że za życia została ubóstwiona. Dowodem na to jest skalna świątynia w Abu Simbel, położona tuż obok ten bardziej znanej, poświęconej jej mężowi. Ten święty przybytek poświęcony jest zarówno królowej, jak i bogini Hathor. Na skalnej fasadzie świątyni widać sześć stojących postaci mierzących 10 m wysokości. Dwie z nich ukazują królową, reszta – Ramzesa II. Wewnątrz widać scenę, która interpretowana jest jako przeobrażenie małżonki królewskiej w boginię. Nefertari zmarła zapewne w wieku około 50 lat. Ciekawostką jest to, że w 1904 roku w grobowcu znaleziono zmumifikowane kolana. W 2016 roku naukowcy opublikowali ich szczegółową analizę. Doszli do wniosku, że są to szczątki królowej. Obecnie są przechowywane w Muzeum Egipskim w Turynie we Włoszech. Źródła: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu, Theban Mapping Project, I. Shaw, P. Nicholson, The Dictionary of Ancient Egypt, London 1995. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.[/highlight-box
To się wydarzyło naprawdę. Archeolodzy znaleźli dowód na wydarzenia opisane w Biblii
Archeolodzy odnaleźli fragmenty zniszczonej budowli, w której za czasów królestwa Judy pobierano podatki. Po inwazji Asyryjczyków obiekt został zniszczony, a następnie odbudowany. Nowe władze zaczęły znów pobierać tam podatki, które trafiały do skarbu króla Asyrii.
Spis treści: Oblężenie Jerozolimy przez Asyryjczyków Dowód na wydarzenia opisane w Biblii Śmierć i podatki Król Asyrii Sennacheryb w 701 roku p.n.e. zorganizował trzecią wyprawę wojenną przeciw Judzie i innym „królestwom na zachodzie”. W trakcie kampanii wojskom asyryjskim udało się doprowadzić do oblężenia Jerozolimy. Jednak główne źródła informacji o tych wydarzeniach to Biblia, a także inskrypcje królewskie władcy z dynastii Sargonidów i niektóre reliefy z Pałacu Południowo-zachodniego w Niniwie. Przedstawiono tam sceny z zaatakowanego miasta Lakisz. Oblężenie Jerozolimy przez Asyryjczyków Co ciekawe, źródła asyryjskie są zbieżne z przekazem biblijnym, jeśli chodzi o to, czas oblężenia. A także o to, kto wówczas zasiadał na tronie Judy. A był to Ezechiasz, król, którego panowanie opisują Księga Królewska i 2 Księga Kronik. Miał prowadzić roztropną politykę, która polegała na unikaniu niepewnych sojuszy przeciwko Asyrii. Ta była wówczas jednym z najgroźniejszych przeciwników państw regionu. W czasie oblężenia Jerozolimy przez Sennacheryba Ezechiasz nie zgodził się na poddanie miasta. Za to – według Starego Testamentu – modlił się do Boga Jahwe. W Biblii czytamy, że Bóg wysłuchał jego modlitwy. „Wtedy Pan wysłał anioła, który wytępił wszystkich dzielnych wojowników oraz książąt i dowódców wraz z naczelnikami w obozie króla asyryjskiego. Musiał więc wrócić [król Sennacheryb – przyp. red.] do swego kraju ze wstydem na twarzy”. Chociaż Ezechiasz nie dopuścił wówczas do podbicia Jerozolimy, nie mógł zwyciężyć z potęgą tego wielkiego starożytnego imperium. Juda i jej królowie stali się później wasalami Asyrii. Dowód na wydarzenia opisane w Biblii Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności odnaleźli dowody na wydarzenia opisane w Biblii. Badacze prowadzili wykopaliska w dzielnicy Mordot Arnona w Jerozolimie. Odnaleźli tam pozostałości budynku, który miał pełnić funkcję administracyjną. W wyniku analiz i badań naukowcy doszli do wniosku, że było to miejsce, w którym mieszkańcy Judy płacili podatki na rzecz władz. Uczeni ustalili, że budynek przeszedł szereg zmian w VIII i VII wieku p.n.e., które wynikały przede wszystkim ze zniszczeń. Izraelscy badacze w ruinach znaleźli dzbany, które zawierały inskrypcje głoszące, że jest to własność króla Judy. „Udało nam się odkryć miejsce, które generowało ekonomię królestwa Judy” – mówi Neria Sapir, dyrektor wykopalisk w Jerozolimie. – Te naczynia były wysyłane na prowincję, gdzie ludzie, prawdopodobnie właściciele ziemscy lub urzędnicy państwowi, pobierali podatki. Miały one postać np. produktów rolnych, a niekiedy oliwy. Na niektórych uchwytach dzbanów znajdują się imiona osób, prawdopodobnie tych, które dbały o to, aby podatki były pobierane i płacone królowi – wyjaśnia. Łącznie odkryto ponad 180 takich inskrypcji, które zawierały informacje w języku hebrajskim, że jest to własność królewska. Śmierć i podatki Badacze uważają, że budynek został zburzony w trakcie kampanii w 701 r. p.n.e. – Struktura administracyjna, która istniała w tym miejscu, została całkowicie zniszczona, aż do fundamentów i pogrzebana pod masywnym stosem kamieni. Stos ten utworzył swoistą platformę, na której wzniesiono późniejszą konstrukcję – napisali archeolodzy w oświadczeniu. Naukowcy sugerują jednak, że budynek, który był istotny z perspektywy ekonomii Judy, został zniszczony celowo, aby pokazać, że nowa władza burzy dotychczasowy ład i wprowadza nowy porządek. – To było polityczno-dyplomatyczne przesłanie dla Jerozolimy i całego regionu i pokazanie, kto naprawdę tu rządzi. Asyryjczycy postanowili dokonać gruntownej przebudowy budowli – dodają uczeni. Chociaż architektura mogła się całkowicie zmienić, bez zmian mogła pozostać funkcja budynku. Nowi władcy również mogli wykorzystywać to miejsce do poboru podatków, ale tym razem wpływy trafiały bezpośrednio do króla Asyrii. To tylko kolejny dowód na popularną maksymę, że w życiu pewne są tylko dwie rzeczy: śmierć i podatki. Źródło: Israel Antiquities Authority. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Życiodajne wodociągi sprzed tysiącleci przepadły bez wieści. Naukowcy znaleźli sposób, by je odkryć
Podziemne systemy nawadniające były użytkowane na Bliskim Wschodzie przez tysiąclecia. W większości zostały zniszczone. Jednak dzięki sztucznej inteligencji i zdjęciom szpiegowskim naukowcy potrafią je znaleźć. W ten sposób namierzą nieznane nauce miasta i osady.
Spis treści: Kanaty – podziemne systemy nawadniające Archeolodzy dziękują agencji wywiadu Sztuczna inteligencja w kanale Reliktom archeologicznym nieustannie grozi zniszczenie. Są rozorywane przez maszyny rolnicze czy niszczone na skutek działań wojennych. Wiele z cennych stanowisk archeologicznych przepada bez wieści. W ten sposób badacze najstarszej historii człowieka tracą bezcenne informacje. Kanaty – podziemne systemy nawadniające Jednym z rodzajów pradawnych reliktów po działalności człowieka są kanaty. Były to podziemne kanały pobierające wodę z podziemnych warstw wodonośnych lub górskich strumieni. Drążono je w taki sposób, by miały regularny spadek. Było to ważne, by ten system mógł zapewniać czystą wodę, niezbędną dla funkcjonowania ludzkich siedzib i służącą też do nawadniania pól. Kanaty znane są w różnych częściach świata: od Ameryki Południowej po Japonię. Najbardziej rozpowszechnioną nazwą jest karez (kārēz) lub kanat (qanat, qanāt), pochodzący od arabskiego słowa oznaczającego kanał. To sugeruje, że szczególnie na Bliskim Wschodzie były ważne. Takie wodonośne żyły umożliwiały ludziom zamieszkiwanie w miejscach ubogich w wodę. Obecność takich kanałów świadczy o aktywności ludzi setki lub tysiące lat temu. Ze względu na rangę tego typu instalacji naukowcy postanowili opracować system umożliwiający ich zdalne wykrywanie. Udało się. Wynikami podzielili się na łamach „Journal of Archaeological Science”. Archeolodzy dziękują agencji wywiadu Archeolodzy z Katalońskiego Instytutu Archeologii Klasycznej wykorzystali odtajnione zdjęcia szpiegowskie HEXAGON z czasów zimnej wojny, które miały służyć namierzaniu obiektów wojskowych, by wyszukać kanaty m.in. na terenie Iranu, Afganistanu, Maroka czy Chin. W jaki sposób widać te wodociągi z lotu ptaka? Na powierzchni system kanatów to linia regularnie rozmieszczonych szybów (studni) używanych do usuwania gruzu podczas wykopów lub czyszczenia tunelu. Ta cecha umożliwia wykrywanie ich z lotu ptaka. – Odkrycie nieznanych instalacji nie było celem samym w sobie. Chcieliśmy wyszkolić sztuczną inteligencję w taki sposób, by na podstawie naszych wytycznych wyszukiwała kanaty w innych lokalizacjach, już bez naszej pomocy – mówi National Geographic Polska jeden z autorów artykułu, dr Nazarij Buławka. I dodaje, że inne modele AI koncentrowały się na namierzaniu pojedynczych studni, ograniczając ich zastosowanie do większych obszarów. – Nasz model natomiast skupia się na wykrywaniu szybów w linii – opisuje. Sztuczna inteligencja w kanale Badacze zastosowali model głębokiego uczenia YOLO (Patrzysz tylko raz (ang. You Only Look Once). Jak wyjaśnił dr Iban Berganzo-Besga, YOLO jest obecnie najnowocześniejszym modelem, dlatego został wybrany. Model został opracowany w ramach europejskiego projektu UnderTheSands. Eksperci są zadowoleni z efektów działania sztucznej inteligencji. Na zobrazowaniach ze zdjęć szpiegowskich z dużą dokładnością wykrywa podziemne tunele. YOLO namierzyło prawie 63% wszystkich szybów z precyzją 88% z obszarów testowych wskazanych przez naukowców. – System można stosować w różnych regionach świata – przekonuje dr Buławka. Na szpiegowskich zdjęciach satelitarnych widoczne są miejsca, które dziś mogą już nie istnieć. Dlatego analiza tych zobrazowań jest taka cenna dla archeologów, bo nawet najlepsze i najnowsze zdjęcia satelitarne mogą ich już nie odnotować. Kolejnym krokiem zespołu katalońskich badaczy będzie analiza setek tysięcy innych zdjęć wykonanych w różnych miejscach na świecie. Być może archeologów czekają niespodzianki i uda się wykryć nieznane instalacje, które powiodą ich w miejsca zasiedlane niegdyś przez nieznane ludy. Pytań jest sporo. Na przykład do dzisiaj nie jest jasne, które z tych kanałów są najstarsze. Zapewne te z obszaru dzisiejszego Iranu z czasów Imperium Achemenidów (650–330 p.n.e.). Być może przyszłe badania oparte o właśnie opracowany system przyniosą przełom. Źródło: Journal in Archaeologica Science, National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety? Znamy odpowiedź
Chrześcijaństwo wyraźnie miało w pierwszych wiekach naszej ery przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Czy oznacza to, że kobiety zdominowały wówczas wyznawców chrześcijaństwa?
Spis treści: Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich Kobiety. Organizatorki życia publicznego? U schyłku starożytności, kiedy przytłaczająca większość ludzi w Europie i na Bliskim Wschodzie przychodziła na świat w rodzinach chrześcijańskich, liczba wyznawców tej religii obojga płci była zasadniczo taka sama. We wcześniejszym okresie jednak, gdy wciąż jeszcze trwał proces chrystianizacji, mogło to wyglądać inaczej. Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Nie mamy wprawdzie danych statystycznych, ale w naszych źródłach nierzadko znajdujemy ślady przekonania, że chętniej niż mężczyźni chrześcijaństwo przyjmowały kobiety. Od razu zaznaczę, że wzmianki o chrześcijaństwie jako o religii kobiet nigdy nie służyły prostemu opisowi rzeczywistości. Były zawsze argumentem w sporze. Z jednej strony sięgali po niego ci, którzy z chrześcijaństwa kpili, tak jak Celsus, charakteryzujący je jako religię kobiet, dzieci i niewolników. W społeczeństwie grecko-rzymskim określenie religii jako kobiecej było dla niej w oczywisty sposób kompromitujące. Z drugiej strony wzmianka o nawróconych kobietach była argumentem dla tych, którzy starali się wywrzeć presję na ociągających się z konwersją mężczyznach. Instrumentalny charakter takich uwag nie oznacza jednak automatycznie, że były one nieprawdziwe. W społeczeństwie, w którym aktywność polityczna, ekonomiczna i społeczna kobiet była silnie ograniczona, religia stanowiła sferę, w której miały one stosunkowo dużo swobody. Zwłaszcza w początkowym okresie istnienia chrześcijaństwa, kiedy kierownictwo gmin było kolektywne i zanim wykształciła się grupa kleru, łącząca zarządzanie, nauczanie i funkcje kultowe, kobiety odgrywały w nich dosyć dużą rolę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/08Maparozprzestrzenianiachrzescijanstwa-b5ad4a7.jpg" width="2500" height="1692" alt="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" title="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" /> Atrakcyjne były dla nich zapewne również te elementy nauczania chrześcijańskiego, które podkreślały fundamentalną równość obu płci. Np. słowa Pawła: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie” (List do Galatów 3, 28). Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Wreszcie literatura apokryficzna oraz teksty o męczennikach pokazywały heroiczne postacie kobiet aktywnie uczestniczących w krzewieniu wiary i gotowych trwać przy niej aż do śmierci. Przykładem jest św. Tekla, postać najpewniej fikcyjna, ale będąca jedną z najpopularniejszych bohaterek starożytnej literatury chrześcijańskiej. Często określana jest w niej mianem Pierwszego Męczennika, przysługującego prócz niej jedynie św. Szczepanowi. Powstałe w II wieku apokryficzne „Akta Pawła i Tekli” pokazują, jak ta dwójka apostołów prowadzi równoległe misje ewangelizacyjne, podróżuje z miasta do miasta, śmiało staje przed rzymskimi urzędnikami i dokonuje cudów. W zakończeniu historii Tekla znika we wnętrzu skały nieopodal Seleucji Izauryjskiej (dziś Silifike w południowej Turcji). Nad nią z czasem wyrasta jej sanktuarium, jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych świata śródziemnomorskiego. Chrześcijaństwo wyraźnie miało przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Mężowie nie zawsze szli w ich ślady, więc rodziny mieszane zdarzały się dosyć często. Grupą, w której widzimy to stosunkowo dobrze, bo niekiedy możemy prześledzić historię jej reprezentantów przez kilka pokoleń, jest arystokracja rzymska epoki konstantyńskiej. Ciekawe, że podział religijny nie tworzył przepaści dzielącej tę grupę. W IV i V wieku, poza kilkoma sytuacjami dramatycznego sporu religijnego, jej członkowie utrzymywali doskonałe stosunki. Kwestie religijne nie stawały na przeszkodzie małżeństwom zaaranżowanym w interesie wielkich senatorskich rodów. Co więcej, małżonkowie często pozostawali przy swojej religii. Wielu autorów kościelnych wzywało wprawdzie, by nie oddawać dziewcząt chrześcijańskich poganom, lub starało się, by mąż poszedł w ślady żony. Ich nawoływania, przynajmniej w krótkiej perspektywie, miały jednak niewielki skutek. Ludzie nie widzieli na ogół problemu w tym, by wyznawcy różnych religii żyli pod jednym dachem. Możemy spodziewać się, że w innych grupach społecznych sytuacja wyglądała podobnie. W nich jednak bardzo rzadko możemy śledzić losy rodzin i ich indywidualnych członków. Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich We współczesnej refleksji nad wczesnym Kościołem wiele emocji budzi to, jak silna była ich rola i w jakich sferach mogły ją one odgrywać. Dla dzisiejszych chrześcijan (a przynajmniej katolików) kluczowe jest pytanie o to, czy kobiety mogły pełnić funkcje kapłańskie. Ale pytanie o pozycję kobiet nie ogranicza się do tego, czy mogły one stać przy ołtarzu. Równie ważne jest to, czy mogły nauczać i organizować życie wspólnoty. Nie ma specjalnych wątpliwości, że mogły to robić w gminach, do których pisał Paweł z Tarsu i o których wspominają „Dzieje Apostolskie”. Na przykład wśród 27 osób pozdrawianych przez Pawła w „Liście do Rzymian” 10 stanowią kobiety. Ich krótko wspomniana rola w głoszeniu Ewangelii w żaden sposób nie jest podrzędna wobec tej, którą odgrywają mężczyźni. W zakończeniu listu Paweł poleca wspólnocie rzymskiej kobietę imieniem Febe, „siostrę i służebnicę Kościoła w Kenchrach”. To ona z pewnością przewiozła jego list z Koryntu do Rzymu. Nie wiemy, czy podróżowała sama, ale jeśli towarzyszyli jej mężczyźni, Paweł uznał ich za mniej ważnych. Liczba kobiet wymienionych w tym liście jest szczególnie wysoka, ale są one obecne w całym korpusie listów Pawłowych. Stanowią około jednej piątej wymienionych tam osób. Wspólnoty chrześcijańskie nie są tu całkowitym ewenementem. Kobiety. Organizatorki życia publicznego? W okresie wczesnego cesarstwa niektóre kobiety odgrywały także ważną rolę w życiu miast. Fundowały budowle publiczne, czasem sprawowały urzędy, nieraz stawiano im pomniki. Teksty literackie, pisane przez mężczyzn i na mężczyznach skupione, pokazują nam takie postacie w małym stopniu. Ale widzimy je w inskrypcjach honoryfikacyjnych, czyli w oficjalnych napisach umieszczonych na kamiennych tablicach bądź posągach, upamiętniających zasługi ludzi, którym miasto było wdzięczne. Wśród takich osób kobiety stanowią około 10%. Sądząc po korpusie listów Pawła, udział kobiet w grupach kierujących pierwszymi gminami mógł być jeszcze wyższy. Sprzyjały temu z pewnością religijny charakter wspólnot oraz ich luźna i wciąż płynna struktura. Już jednak w ciągu II wieku, wraz z krzepnącą organizacją gmin chrześcijańskich, pozycja kobiet wyraźnie słabnie. W luźnej grupie liderów nowego ruchu kobiety mogły znaleźć dla siebie miejsce. O wiele trudniej było to osiągnąć w hierarchicznej strukturze, na której czele w II wieku stanął jeden biskup. Nie znamy dobrze poświadczonego przypadku, by funkcję tę sprawowała kobieta. Z naszych źródeł szybko znikają też postaci innych współczesnych autorom kobiet poza męczennicami. Wyjątkiem są dwie kobiety należące do powstałego pod koniec II wieku montanizmu. Głosił on ponowne zesłanie Ducha Świętego, które objawić się miało w odnowieniu daru proroctwa. Troje znanych nam z imienia proroków tego nurtu to sam Montanus oraz dwie kobiety: Pryscylla i Maksymilla. Obie ewidentnie należały do grona przywódców ruchu. Paradoksalnie jednak taka ich rola mogła przyczynić się do dalszego osłabienia pozycji kobiet w głównym nurcie chrześcijaństwa. Podobnie jak proroctwo, zaczęła ona być bowiem kojarzona z montanizmem i tym samym stała się podejrzana. Jeśli więc na początku III wieku autorzy chrześcijańscy wspominają jeszcze o współczesnych kobietach nauczających lub udzielających chrztu, to jedynie po to, by podkreślić, że jest to zwyczaj heretycki. To jest fragment książki autorstwa prof. Roberta Wiśniewskiego pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Nazywana jest Drogą Królewską. Można nią objechać dobrze znany kraj
Droga Królewska jest jedną z najstarszych wciąż używanych dróg na świecie. Kilometry krętych tras pokazują piękno tego miejsca. Możesz przejechać nią niemal całą Jordanię.
Spis treści: Droga Królewska Madaba i najstarsza mapa Zamek Karak Rezerwat Dana Hotel w garbusie Mohammada Akaba nad Morzem Czerwonym Jemy daktyle, patrząc na przysypane delikatną warstwą piachu mozaiki sprzed 1,2 tys. lat. Tacę lepkich od słodyczy owoców przyniósł Alaa, który oprowadza nas po tym miejscu. Kazał się częstować. Okazały się tak dobre, że nie możemy teraz przestać ich podjadać. Jesteśmy w Umm ar-Rasas w Jordanii, pośród ruin starożytnego miasta, które w Biblii widnieje jako Mefaat (Kastron Mefa’a). Mury, pomiędzy którymi hula teraz wiatr, pochodzą z czasów rzymskich, bizantyjskich i muzułmańskich. Najstarsze pamiętają trzeci wiek. Gdy tu dotarliśmy, park archeologiczny właśnie został zamknięty. Ale po chwili pojawił się Alaa. Zaproponował, że zostanie dłużej i nas oprowadzi. Zniknął tylko na moment, by przynieść daktyle. Poprowadził nas do największej i najlepiej zachowanej mozaiki chronionej przez zbudowany kilka lat temu dach. Kiedyś zdobiła ona podłogę kościoła św. Szczepana, historycy datują ją na VIII w. Tysiące kolorowych kamyków układają się w wizerunki najważniejszych miast regionu. Jest tu więc Amman, Madaba, Karak, ale też Jerozolima i Cezarea. A pośród nich niezliczone sceny polowań i łowienia ryb. Sporo mozaik zachowało się jednak także poza obrębem dawnego kościoła. Gdy chwilę później błąkamy się po ruinach miasta, natrafiamy na kształty lwów, ptaków, kwiatów i drzew obwieszonych owocami granatów. Większość z tych obrazów wydaje się zapomniana i dopiero gdy odsuwamy dłońmi muślin piachu, ukazują się pełne życia barwy. Droga Królewska Przyjechaliśmy tu, podążając Drogą Królewską (Darb ar-Raseef), zwaną też czasem Autostradą 35. To jeden z najstarszych, nieprzerwanie używanych traktów komunikacyjnych na świecie. Przecina Jordanię z północy na południe, łącząc leżący przy syryjskiej granicy Ibrid oraz Akabę ulokowaną na brzegu zatoki Akaba, niedaleko słynnej pustynnej doliny Wadi Rum (ostatni odcinek jest formalnie inną drogą oznaczoną jako autostrada 47). Przez tysiąclecia Darb ar-Raseef przemierzali kupcy, pielgrzymi, żołnierze i królowie. Była ona – i do jakiegoś stopnia wciąż jest – kręgosłupem Jordanii, ale też całego pobliskiego świata. Dziś wylana jest asfaltem, wciąż jednak pozwala podróżnym odbyć wędrówkę przez niemal całą historię tych ziem. Jest nicią, na którą nanizano pozostałości rzymskich miast, bizantyjskich świątyń, twierdz krzyżowców, a w końcu i nabatejskiego miasta Petra, którego sława przyćmiewa wszystko wokoło. Historycy twierdzą, że po tej drodze poruszano się już przynajmniej 2,5 tys. lat temu. Wiele wskazuje jednak na to, że Droga Królewska była w użyciu nawet wcześniej, w epoce żelaza. W okresie rzymskim cesarz Trajan (panował od 98 do 117 r.) wybrukował szlak i przemianował go na Via Nova Traiana. Nie przypadkiem na poboczach wciąż można natrafić na rzymskie kamienie milowe. Za czasów Bizancjum wędrowali nim chrześcijanie zmierzający do Ziemi Świętej i Golgoty, a w okresie wczesnego islamu – muzułmanie pielgrzymowali tędy do Mekki. Wynajęliśmy więc z dwójką przyjaciół samochód na lotnisku w Ammanie, by przez kolejne 10 dni wędrować śladami naszych kulturowych przodków. Z ulgą zostawiliśmy za sobą stolicę, wyswobadzając się z rządzącego się nieznanymi nam prawami ruchu miejskiego, i ruszyliśmy wprost na południe. Madaba i najstarsza mapa Mozaiki w Umm ar-Rass nie są pierwszymi, na jakie trafiamy podczas tej podróży. Ledwie 30 km za Ammanem, minąwszy oliwne sady, drzewa uginające się od dojrzewających granatów i straszące kolcami opuncje, przystanęliśmy w ruinach starożytnego miasta Madaba. Znane jest ono z bizantyjskich mozaik, z których ta w cerkwi św. Jerzego uważana jest za najstarszą (VI w.) znaną nam mapę Ziemi Świętej. Jej centrum wyznacza Jerozolima, a greckie napisy wokół kierują na punkty satelitarne. Patrzyłem na te 2 mln kamiennych drobinek, które ktoś układał 1,5 tys. lat temu, próbując zakląć w nich wizerunek znanego mu świata. Tę mapę da się łatwo odtworzyć w rzeczywistości – wystarczy odbić na zachód, zostawiając na chwilę Drogę Królewską, by asfaltową nicią wijącą się pomiędzy wysuszonymi do cna, przypominającymi francuskie ciasto stokami wtoczyć się na szczyt masywu górskiego Nebo. Ponoć to z tego miejsca Mojżesz po raz pierwszy zobaczył ziemię obiecaną, a jak uważają wierzący – też tu umarł i został pochowany. Na Nebo pojechaliśmy jednak przede wszystkim po to, by nasycić wzrok niezmąconą przestrzenią sięgającą po Morze Martwe i odległą o 50 km Jerozolimą. W palącym słońcu przystanęliśmy przy ulokowanej obok niewielkiego kościoła tablicy mającej pomóc w wyłuskaniu z rozległego krajobrazu Betlejem, Jerycha czy Hebronu. Sięgałem spojrzeniem po horyzont, próbując przebić wzrokiem mgłę unoszącą się nad Morzem Martwym. Zdawałem sobie sprawę, że patrzę dokładnie na te same miejsca, które zostały uwiecznione na oglądanej kilka godzin wcześniej mozaice w Madabie. Nasyceni daktylami i widokiem mozaik suniemy dalej na południe, wcinając się w coraz bardziej pustynny krajobraz usypany z dolin i pagórków oraz pojedynczych cyprysów i jałowców. Zamek Karak Nazwanie Drogi Królewskiej autostradą może wprowadzać w błąd. W rzeczywistości jest to zaledwie dwupasmowa wstęga asfaltu, niewyposażona w żadną infrastrukturę, którą kojarzymy zwykle z drogami szybkiego ruchu. Ta historyczna trasa dawno już zresztą zyskała konkurencję w postaci dróg dużo nowocześniejszych, pozwalających na szybsze przemieszczanie się. Dzięki nim Droga 35 stała się jeszcze ciekawsza. Uwolniona od intensywnego ruchu przerodziła się w szlak uwielbiany przez niespiesznych podróżników. Tych szukających punktów widokowych, zjazdów i kolejnych intrygujących przystanków, w których można dotknąć starożytnej historii. Z samego rana zatrzymujemy się przy średniowiecznym zamku Karak, patrząc, jak światło złoci kamienne mury w kolorze piasku. Twierdza rozbudowana w 1142 r. jest jedną z największych i najlepiej zachowanych fortec krzyżowców na Bliskim Wschodzie. Po 46 latach została odbita przez muzułmanów, a kilka wieków później zniszczona przez trzęsienie ziemi. Snujemy się po niej bez planu, mając świadomość, że budowla jest tak wielka, że na jej dogłębne poznanie trzeba by wielu dni. Schodzimy wąskimi korytarzami do podziemnych komnat, by odkryć pozostałości sklepionych galerii, dawnej kuchni i kaplicy, w której modlili się chrześcijańscy rycerze. W zamku od lat prowadzone są remonty. Przebiegają one jednak w ślimaczym tempie, co sprawia, że zwiedzanie wciąż przypomina zawadiacką przygodę. Masz wolną rękę i to od ciebie zależy, w który zaułek zajrzysz i co w nim odkryjesz. Rezerwat Dana Mohammad „Abu Alim” Al-Malaheem nalewa gorącą kawę do czarek wielkości naparstka. Siedzimy w cieniu rozłożystego drzewa, a kilka kóz beznamiętnie skubie listki, przyglądając się nam kątem oka. Mohammad zatrzymał nas, gdy wyjeżdżaliśmy z Rezerwatu Biosfery Dana, oazy zieleni i dzikiej natury tuż przy Drodze Królewskiej. Ten górzysty obszar, mający niemal 300 km², jest sceną, na której klify opadają wprost na pustynne równiny. Pozwala się na chwilę oderwać od zamków, mozaik i krwawych opowieści, by spędzić długie godziny na wędrówkach pośród uformowanych w fantazyjne kształty piaskowych ścian, wąwozów, dolin i opuszczonych wiosek. Rezerwat Dana to największy obszar chroniony w Jordanii. Rozciąga się na terenie Doliny Jordanu będącej częścią Wielkich Rowów Afrykańskich. Od doliny Wadi Araba do sięgających ponad 1400 m n.p.m. wzgórz z klifowymi zboczami w okolicy Al-Qadisiya. Odznacza się największą bioróżnorodnością w kraju. Występuje tu ponad 830 gatunków roślin, w tym trzy endemiczne, 38 gatunków ssaków i 215 gatunków ptaków, w tym m.in. kulczyk syryjski. W 1998 r. Dana została włączona do sieci rezerwatów biosfery UNESCO. Hotel w garbusie Mohammada Po trzech dniach przemierzania tego największego i najbardziej zróżnicowanego obszaru chronionego w Jordanii wracamy na Królewską Drogę. Natykamy się na Mohammada, który zaprasza nas do wioski Al Jaya, by zaprezentować swój „najmniejszy hotel świata”. – Przed przejściem na emeryturę pracowałem jako przewodnik wycieczek – mówi. – Później zacząłem mieć dużo wolnego czasu i postanowiłem zrobić coś dla naszej wioski. Wskazuje na podniszczonego volkswagena garbusa zakrytego kolorowym haftem zrobionym przez córkę Mohammada. Wewnątrz auta wstawiono materac, jest też ręcznie zdobiona pościel. Hotelowi goście mają do dyspozycji „lobby” urządzone w pobliskiej jaskini, w którym mogą wypić kawę, zjeść śniadanie lub kupić parę drobiazgów w sklepiku. Pomysł Abu Alima miał przyciągnąć do nieco sennej wioski turystów jadących do zamku Asz-Szaubak. Plan ten się powiódł. „Hotel” stał się na tyle głośny, że odwiedził go (acz nie skorzystał z noclegu) nawet król Jordanii, Abdullah II. Akaba nad Morzem Czerwonym Większość podróżników kończy przemierzanie Drogi Królewskiej w Petrze. My jednak kierujemy się dalej na południe, by dotrzeć aż do zatoki Akaba będącej północno-wschodnią odnogą Morza Czerwonego. Gdy tam dojeżdżamy, nasze płuca wypełniają się świeżym słonawym powietrzem. Po tygodniu spędzonym pośród suchego pustynnego krajobrazu bliskość morza okazuje się niezwykle ożywcza. Wieczorem siadamy w jednej z knajpek Akaby przy fajce wodnej i sycimy się nocnym pulsem miasta. Jutro powrócimy na Królewską Drogę, by tym razem pokonać ją w drugą stronę, jadąc do Ammanu. Myślimy o tym z ekscytacją i radością. Darb ar-Raseef to bowiem coś więcej niż tylko szlak komunikacyjny. Dużo więcej. To ponad 400 km przestrzeni, w której kryje się całe bogactwo Jordanii. Źródło: archiwum NG.