Grunwald pozostaje symbolem wielkiego zwycięstwa. To miejsce, gdzie historia wciąż jest żywa
Pola Grunwaldu zajmują szczególne miejsce w polskiej świadomości narodowej. Miejsce to stanowi synonim militarnego triumfu, dyplomatycznego sukcesu i przetrwania wspólnoty polsko-litewskiej. To właśnie tam, na pofalowanych terenach Garbu Lubawskiego, 15 lipca 1410 roku rozegrała się jedna z największych i najważniejszych bitew średniowiecznej Europy, która na stulecia zmieniła układ sił w regionie i zapoczątkowała zmierzch potęgi Zakonu Krzyżackiego. Współcześnie Grunwald to nie tylko „niemy świadek historii”, ale także dynamicznie rozwijający się kompleks muzealno-pomnikowy.
Spis treści: Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Grunwald przed nowoczesnym muzeum Współczesny Grunwald Bitwa pod Grunwaldem była kulminacyjnym punktem tzw. Wielkiej Wojny z Zakonem Krzyżackim, toczonej w latach 1409–1411. Po jednej stronie stanęły wojska Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, dowodzone przez wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, wspierane przez rycerstwo z zachodniej Europy. Po drugiej ramię w ramię stanęły zjednoczone siły Królestwa Polskiego pod dowództwem króla Władysława Jagiełły i Wielkiego Księstwa Litewskiego pod wodzą księcia Witolda. Starcie zakończyło się druzgocącą klęską krzyżaków – na polu walki poległa znaczna część elity zakonnej wraz z wielkim mistrzem, co stało się symbolem nieuchronnego upadku państwa zakonnego w Prusach. Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Teren, na którym w średniowieczu rozegrał się krwawy spektakl, powszechnie kojarzony jest ze wsią Grunwald. Należy jednak podkreślić, że Pola Grunwaldzkie obejmują obszar między trzema miejscowościami – Grunwaldem, Stębarkiem i Łodwigowem. Administracyjnie pole bitwy znajduje się w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie ostródzkim. Gmina Grunwald ma swoją siedzibę w pobliskim Gierzwałdzie. Pola Grunwaldzkie obejmują obszar około 100 hektarów podlegających administracji muzeum, choć historyczne starcie rozgrywało się na znacznie szerszej przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Geografia i geomorfologia terenu Geograficznie obszar ten stanowi część Garbu Lubawskiego, będącego fragmentem Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego. Jest to region o urozmaiconej rzeźbie terenu, ukształtowanej przez lądolód skandynawski podczas ostatniego zlodowacenia północnopolskiego. Tamtejszy krajobraz charakteryzuje się licznymi wzniesieniami i nieckami, które w 1410 roku odgrywały kluczową rolę taktyczną. W XV wieku, teren ten był w częściowo zalesiony i poprzecinany strumieniami. Taka charakterystyka sprzyjała planowaniu zasadzek i utrudniała manewry ciężkiej kawalerii krzyżackiej. Z czasem, w wyniku melioracji i karczowania lasów, obszar przekształcił się w otwarte pola uprawne, które w połowie XX wieku wydzielono z użytków rolniczych, by stworzyć obecne założenie parkowo-pomnikowe. Grunwald przed nowoczesnym muzeum Zanim Grunwald stał się nowoczesnym centrum turystycznym, przeszedł długą transformację. Miejsce to zaczęło przybierać formę sanktuarium pamięci narodowej dopiero w XX wieku, choć pierwsze próby upamiętnienia wydarzeń z 1410 roku podejmowano znacznie wcześniej. Średniowiecze i nowożytność W XV stuleciu pole bitwy było terenem właściwie dzikim – częściowo bagnistym i porośniętym krzewami. Po zwycięstwie, Jagiełło nakazał wzniesienie kaplicy, ale to Krzyżacy w 1411 roku wybudowali pierwszą murowaną świątynię w miejscu, gdzie zginął ich wielki mistrz. Przez kolejne stulecia teren ten służył głównie rolnictwu, a o bitwie przypominały jedynie ruiny kaplicy i przekazywane z pokolenia na pokolenie opowieści. Pod panowaniem pruskim podejmowano próby zawłaszczenia pamięci o tym miejscu, czego dowodem był tzw. Kamień Jungingena z 1901 roku, mający czcić pamięć poległych Krzyżaków. Okres międzywojenny i powojenny W 1910 roku, w 500. rocznicę bitwy, główne uroczystości odbyły się w Krakowie. Wynikało to z faktu, że w tamtym czasie Grunwald znajdował się pod zaborem pruskim. Po 1945 roku, gdy ziemie te wróciły do Polski, ranga tego miejsca wzrosła. Pole średniowiecznej bitwy stało się wówczas centralnym punktem państwowej polityki historycznej. W 1960 roku, z okazji 550. rocznicy bitwy, dokonano istotnej przebudowy terenu. Powstał monumentalny obelisk, amfiteatr i pierwsze muzeum, które mieściło się w skromnych pomieszczeniach pod sceną. Przez dekady w niskich, surowych salach prezentowano znaleziska archeologiczne i emitowano fragmenty filmu „Krzyżacy”. Krajobraz zdominowany był przez szerokie, betonowe aleje i otwarte przestrzenie trawiaste, które co roku w lipcu wypełniały się dziesiątkami tysięcy ludzi. Współczesny Grunwald Obecnie Grunwald jest nowoczesnym centrum historycznym, które można podzielić na trzy części – muzealną, pomnikową i archeologiczną. Nowy gmach Muzeum Bitwy pod Grunwaldem Otwarty 21 września 2022 roku budynek to architektoniczny i technologiczny majstersztyk, który zrewolucjonizował sposób opowiadania o średniowieczu. Zlokalizowany tuż przy parkingu, oferuje około 1300 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej, z czego ponad połowę zajmuje ekspozycja stała „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411”. Wystawa prowadzi zwiedzających przez historię relacji polsko-krzyżackich, od czasów rozbicia dzielnicowego, aż po skutki bitwy. Każdy blok tematyczny łączy klasyczne eksponaty z nowoczesną narracją. Jednym z najbardziej imponujących elementów placówki są sale kinowe i multimedialne, gdzie dzięki projekcjom panoramicznym i ekranom dotykowym można wirtualnie przenieść się w sam środek bitewnego zgiełku lub wysłuchać relacji postaci historycznych, takich jak Jagiełło. Muzeum prezentuje bogatą kolekcję przedmiotów wydobytych bezpośrednio z Pól Grunwaldzkich. Są to groty strzał, bełty kusz, trzonki toporów, fragmenty zbroi, a nawet monety z epoki. W holu muzeum wiszą wierne kopie sztandarów polskich, litewskich i krzyżackich, które brały udział w starciu. Zostały one odtworzone na podstawie historycznych ikonografii. Zespół pomnikowy na wzgórzu Wizualnym symbolem Grunwaldu, widocznym z odległości wielu kilometrów, pozostaje kompleks pomnikowy z 1960 roku. Na słynnym wzgórzu można zobaczyć: Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego – wykonany z granitu monument przedstawia twarze dwóch rycerzy w hełmach, co symbolizuje braterstwo broni narodów walczących przeciwko zakonowi. Na obelisku wykuto daty 1410 i 1960; las masztów – obok pomnika wznosi się 11 stalowych masztów o wysokości 30 metrów. Ich smukła forma ma przypominać sztandary i włócznie wojsk Jagiełły i Witolda; amfiteatr i kamienną makietę – pod wzgórzem znajduje się amfiteatr, przed którym zainstalowano ogromną, dwudziestometrową makietę z kolorowych kamieni. Przedstawia ona ustawienie wojsk tuż przed bitwą, co w połączeniu z tablicami opisowymi pozwala turystom samodzielnie przeanalizować strategię obu dowódców. Obiekty historyczne i archeologiczne na polu walki Na samych polach zachowało się wiele namacalnych śladów przeszłości. Wszystkie są zlokalizowane wzdłuż wytyczonych ścieżek dydaktycznych: ruiny kaplicy pobitewnej – to najważniejszy obiekt architektoniczny o średniowiecznym rodowodzie. Kaplica, konsekrowana w 1413 roku, została wzniesiona w miejscu najbardziej zaciętych walk, gdzie prawdopodobnie zginął Ulrich von Jungingen; kamień jagiełłowy – przy ruinach kaplicy znajduje się duży głaz narzutowy. Przez lata obiekt ten był elementem pruskiej narracji o bitwie. W 1901 roku monument został poświęcony Ulrichowi von Jungingenowi. Wyryto na nim wówczas inskrypcję, która oznajmia, że wielki mistrz poległ w heroicznej walce o niemieckie prawo i istnienie. Po II wojnie światowej napis usunięto, a głaz ponownie stał się kamieniem jagiełłowym; miejsce śmierci wielkiego mistrza – niedaleko kaplicy znajduje się jeszcze jeden głaz. Ma on oznaczać miejsce, gdzie miał polec dowódca sił krzyżackich, choć należy podkreślić, że jego dokładna lokalizacja wciąż jest przedmiotem sporów historyków; Kopiec Jagiełły – usypany przez harcerzy w 1959 roku na wzgórzu w pobliżu Łodwigowa. Tradycja wiąże to miejsce z głównym punktem dowodzenia króla Władysława Jagiełły, skąd miał on obserwować przebieg starcia. Z wierzchołka rozpościera się szeroka panorama na całe Pole Grunwaldzkie. Symbole pamięci narodowej i współpracy Na terenie kompleksu znajduje się też szereg mniejszych obiektów: Pomnik od Narodu Litewskiego, kamienie z krakowskiego Pomnika Grunwaldzkiego, głaz pamiątkowy 1. Warszawskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Tadeusza Kościuszki. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wielka Lechia to wielka ściema – co mówią nowe badania genetyków i archeologów
Wielka Lechia to mit, który zyskał popularność w internecie i środowiskach alternatywnych historyków. Choć może brzmieć dumnie, nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach naukowych. Przeczytaj, skąd wzięła się teoria o potężnym słowiańskim imperium, dlaczego zyskała tylu zwolenników oraz co mówią na ten temat historycy, archeolodzy i źródła pisane.
Spis treści: Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą Historia Słowian lubi być reinterpretowana – zwłaszcza gdy brakuje w niej wyraźnych źródeł, a to, co nieznane, zaczyna kusić swoją tajemniczością. Teoria Wielkiej Lechii to doskonały przykład zjawiska, w którym narodowa tożsamość i potrzeba dumy z przeszłości prowadzą do kreowania fikcyjnych narracji. Zwolennicy Lechii mówią o ogromnym imperium Słowian istniejącym na długo przed Piastami, jednak współczesna nauka stoi na stanowisku, że to wyłącznie mit bez oparcia w faktach. Sprawdź, skąd wzięła się ta teoria i dlaczego jest tak niebezpieczna dla rozumienia prawdziwej historii Polski. Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Imperium Wielkiej Lechii istniało przez długie stulecia, opierając się zakusom Persów, Macedończyków i Rzymian. Pokój i stabilność zapewniała mu dynastia panująca nieprzerwanie 3099 lat. Na jego obszarze istniały gigantyczne miasta, takie jak Kodan (Gdańsk), Gniezno, Carodom (Kraków) i Szczyt (Szczecin). Kraj ten w odróżnieniu od reszty świata antycznego nie znał niewolnictwa. Wojenne wyprawy Lechitów pustoszyły Ateny, Rzym, Kartaginę i Konstantynopol. Na gruzach zachodniego Imperium Rzymskiego lechiccy wodzowie zakładali własne państwa. Kres istnieniu Wielkiej Lechii – i to nie od razu – położył dopiero globalny spisek niemiecko-watykański. To także wpływy Kościoła katolickiego oraz Niemców sprawiły, że nasza wspaniała przeszłość przez stulecia była fałszowana i ukrywana. Dopiero w ostatnich latach niezależni uczeni, mający ledwie kilku poprzedników w XIX w., zdołali odsłonić prawdę skrywaną przez stulecia. Ich odkrycia potwierdziły najnowsze badania genetyczne. Tak można streścić główne założenia teorii wielkolechickiej. Niestety, ta wizja jest daleka od prawdy. Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Na przełomie lat 60. i 70. XX w. dużą popularność zdobyła pseudonaukowa teoria Ericha von Dänikena, który szukał źródeł cywilizacji w działalności kosmitów. Jego książki trafiły do krajów bloku wschodniego, gdzie znajdowały ciche poparcie komunistycznych władz, ponieważ odciągały ludzi od religii. Właśnie od dänikenizmu zaczynali dwaj główni propagatorzy teorii wielkolechickiej: Paweł Szydłowski – twórca kanału na YouTubie, na którym zaprezentował swoją wizję historii, oraz Janusz Bieszk – autor bestsellera „Słowiańscy Królowie Lechii”. Obaj w pewnym momencie przeszli od piramid budowanych przez kosmitów do szukania tajemnic rodzimej przeszłości. Propagowana przez nich teoria odniosła spory sukces. Powielana w memach i postach na różnych stronach dotyczących Słowian trafiła na podatny grunt w bardzo różnych środowiskach – od skrajnie prawicowych po (w mniejszym stopniu) skrajnie lewicowe. Wśród wyznawców Wielkiej Lechii znajdują się też przypadkowi odbiorcy, którzy padli ofiarą rugowania naukowej wiedzy o pradziejach ze szkół i uznają, że promotorzy Wielkiej Lechii faktycznie prezentują najnowsze odkrycia naukowe. Tymczasem o sile tych teorii decyduje przede wszystkim internet. Wielkolechici posiłkowali się materiałem już opublikowanym na stronach prowadzonych przez neopogan, ezoteryków czy zwolenników teorii spiskowych. Pewien wpływ na doktrynę Wielkiej Lechii miały też już istniejące YouTubowe produkcje rosyjskich pseudonaukowców. Ponadto w sieci łatwiej znaleźć zeskanowane stare książki zawierające teorie dawno odrzucone przez naukę niż nowsze publikacje. Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Dzięki temu z niebytu wyciągnięto np. „Kronikę Prokosza”, XVIII-wieczny falsyfikat udający kronikę najdawniejszych dziejów naszego kraju, którego nieautentyczności dowiódł już Joachim Lelewel. Wygrzebano też prace Tadeusza Wolańskiego (1785–1865), ekscentryka, fałszerza i archeologa amatora, który chwalił się rozmaitymi „odkryciami” dowodzącymi pradawnej wielkości naszej ojczyzny. Na nowo sięgnięto po publikacje i fałszerstwa (np. kamienie mikorzyńskie) mówiące o rzekomych słowiańskich runach. A to tylko kilka przykładów. Zwolennicy Wielkiej Lechii nie biorą pod uwagę, że archeologia jako nauka w XIX w. dopiero raczkowała. Rozpoznanie archeologiczne ziem polskich było bardzo słabe. Poza tym badania Słowiańszczyzny w Polsce, Czechach czy na Bałkanach musiały znajdować się w kontrze do nacjonalistycznej nauki niemieckiej. Wiedząc o tym, łatwiej zrozumieć, dlaczego w czasach zaborów Polacy z uporem dowodzili istnienia własnych run albo pradawnej obecności Słowian na Bałkanach czy nad Wisłą. Obecnie budzi to zdumienie. Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Wątpliwych argumentów Wielkolechitów, zwanych też z przekąsem turbosłowianami, jest wiele. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że aby znaleźć na mapie świata starożytnego miejsce dla Wielkiej Lechii, trzeba usunąć z niej Germanów. I tak np. Janusz Bieszk po prostu neguje „niemieckość” Germanów. Za „Ario-Słowian” czy też Lechitów uznaje np. Gotów czy Wandali. Argumentacja Bieszka wygląda następująco: „Dla Galów nazwy: Germanus, czyli sąsiad, brat, oraz Germania, czyli ziemie sąsiadów, nie miały dzisiejszego znaczenia – Niemiec lub Niemcy! Tak więc używana nazwa, na przykład germański, miała w tamtych czasach znaczenie – sąsiedzki”. Starożytni Germanie rzeczywiście sami się tak nie określali. Podobnie jak „Niemcy” to określenie nadane tej grupie z zewnątrz. Etymologia słowa „Germanie” nie jest wcale pewna. Pojęcie Germanii funkcjonowało w starożytności zarówno jako określenie etniczne, jak i geograficzne, dzielące północne ziemie „barbarzyńskie” na część „germańską” i „sarmacką”. Niemniej ze źródeł antycznych wiemy, że większość ludów zamieszkujących Germanię mówiła językami germańskimi, od których pochodzi dzisiejszy język niemiecki czy duński. Autorzy antyczni, choć nie zawsze precyzyjni, potrafili odróżnić plemiona Germanów od np. ludów celtyckich, sarmackich czy dackich. Przykładowo Tacyt ma świadomość, że np. Estiowie przyjęli zwyczaje i modę germańskich Swebów, ale nie są Germanami. „Tam już – a wiadomość to prawdziwa – kończy się świat. Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie [tj. Bałtyk] obmywa siedziby ludów Estiów, którzy mają zwyczaje i strój jak u Swebów, język zbliżony do brytańskiego” – pisał w I w. n.e. Plemiona barbarzyńskie nie stanowiły oczywiście monolitów etnicznych. W chwilach sukcesów dołączały do nich drużyny z sąsiednich i podbitych plemion. Jednak dopiero źródła dotyczące czasów Attyli wspominają takie słowa jak medos (miód) czy strava (strawa, posiłek), które można próbować łączyć ze Słowianami. Udowodnienie, że np. Goci nie mówili po prasłowiańsku/słowiańsku jest banalne. Do dziś zachowały się rękopisy przekładu Biblii na język gocki dokonanego przez Wulfilę (ok. 311–383). Początek modlitwy „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” po gocku brzmi: „Atta unsar þu in himinam”, a w niemieckim przekładzie: „Vater unser im Himmel”. Mimo to wielkolechici twierdzą, że mają asa w rękawie: genetykę! Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości W Polsce długo dominowała teoria autochtoniczna zakładająca odwieczne zamieszkiwanie ziem polskich przez Słowian. Przesilenie przyniosły dopiero prace prof. Kazimierza Godłowskiego i innych badaczy zajmujących się chronologią zabytków archeologicznych, które w latach 80. XX w. obaliły wcześniejsze przekonania i wskazały, że pierwotnych siedzib Słowian trzeba szukać nad Dnieprem (choć i wokół tej tezy istnieją wciąż pewne niejasności). Słowianie trafili stamtąd nad Wisłę około VI w. Jednak badacze przywiązani do teorii autochtonicznej – w tym wielkolechici – wskazują, że ich teorię popierają wyniki ostatnio prowadzonych analiz genetycznych dawnych mieszkańców ziem polskich. Bieszk stwierdza, że wyniki badań DNA „wreszcie finalnie obaliły arogancki XIX-wieczny dogmat historiografii zaborcy niemieckiego, dotyczący migracji zbłąkanych Słowian na ziemie polskie dopiero w połowie VI wieku”. Zwolennicy Wielkiej Lechii powołują się na analizy wskazujące, że większość współczesnych mieszkańców Polski (około 55 proc.) ma haplogrupę (powtarzający się zespół genów w części chromosomu) typu Y-DNA R1a1a7, spotykaną wśród mieszkańców ziem polskich na długo przed VI stuleciem. Zapytany o wartość takich spekulacji Paweł Janik, archeolog z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, uważa, że nie dowodzi to niczego więcej niż wspólnego biologicznego pochodzenia Polaków i bezimiennych mieszkańców dawnej środkowej Europy. Janik podkreśla, że inne haplogrupy też są obecne w naszym społeczeństwie i nie ma żadnych dowodów, że akurat ta haplogrupa jest wyznacznikiem „słowiańskości”. „Możemy ją zawdzięczać jednemu z ludów, który brał udział w procesie etnogenezy [kształtowania się ludu – przyp. red.] Słowian. Poza tym biologia nie determinuje ani języka, ani kultury, ani świadomości etnicznej. Wystarczy pojechać np. do USA, by się o tym przekonać” – stwierdza. Innymi słowy, wśród naszych przodków mogli być ludzie mówiący językami germańskimi czy celtyckimi, którzy dopiero w pewnym momencie stali się Słowianami. Nijak nie czyni to Słowian z Gotów czy Wandali. Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Do wizji pradawnej Wielkiej Lechii mają Polaków również przekonać ślady niezwykłej batalii, która rozegrała się w epoce brązu, ok. 1250 r. p.n.e. nad rzeką Tołężą (Tollense) w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Stanowisko to badano od kilku lat, a w 2016 r. pojawiła się publikacja podsumowująca dane zebrane podczas wykopalisk. Archeolodzy sugerują, że zgromadzony materiał dowodzi wielkiego (w skali tych czasów i miejsca) starcia zbrojnego. To zaś wskazuje na istnienie dobrze zorganizowanych organizmów państwowych na północy Europy pod koniec epoki brązu. Dotychczas brakowało źródeł, na których podstawie można byłoby snuć takie przypuszczenia. Ponieważ naukowcy zasugerowali podobieństwo genetyczne poległych nad Tołężą do mieszkańców współczesnej Europy Środkowej (nie tylko Słowian, ale i np. Niemców), bitwę od razu zawłaszczyli do swoich koncepcji Wielkolechici. Jak jednak dowodzi archeolog Paweł Janik, nawet jeśli mamy takie same haplogrupy Y-DNA jak osoby poległe w tej bitwie, nie ma żadnych dowodów, że biorący w niej udział ludzie byli Słowianami czy nawet Proto-Słowianami. Nie dysponujemy i raczej nigdy nie będziemy dysponować źródłami historycznymi, które mogłyby nam opowiedzieć cokolwiek o stronach konfliktu. Jedyne, co możemy zrobić, to wskazać kultury archeologiczne, do których można przypisać znaleziska znad Tołęży – badacze dopatrują się analogii z kulturą łużycką. Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Jednak bitwa nad Tołężą działa na wyobraźnię. Sami badacze szacują liczbę jej uczestników na 4 tys. wojowników. Dużo jak na północ Europy, choć mało w porównaniu ze starciami ówczesnych bliskowschodnich imperiów – w bitwie pod Kadesz (ok. 1280 r. p.n.e.) stoczonej między Egiptem Ramzesa II a Hetytami uczestniczyło ponad dziesięć razy więcej osób! Tym niemniej zwolenników istnienia wielkich słowiańskich imperiów w epoce brązu nie interesują szacunki naukowców. Znaleźli inny punkt odniesienia. Bo na osławionych polach grunwaldzkich odkryto pozostałości jedynie około 200 walczących oraz odrobinę broni. Zaś nad Tołężą, choć do tej pory przebadano tylko fragment pola bitwy, znaleziono 10 tys. kości pochodzących od co najmniej 130 uczestników starcia. A ponadto szczątki koni i wiele elementów uzbrojenia. Czyli nasi przodkowie musieli brać udział nad Tołężą w batalii, która była większa niż bitwa pod Grunwaldem! Jednak porównanie pozostałości archeologicznych dwóch bitew z różnych czasów jest nie na miejscu. Zachowanie materiału kostnego i innych obiektów zależy od wielu czynników, poczynając od sytuacji po bitwie, zwyczajów pogrzebowych danej kultury, rodzaju gleby, późniejszych powodzi, uprawy ziemi na tym terenie. Wśród wojowników znad Tołęży nie brakowało weteranów zaprawionych w boju – na kościach wielu z nich odkryto bowiem ślady wcześniej zagojonych ran bitewnych. W połączeniu z wiarą w gigantyczne rozmiary starcia doprowadziło to do fantastycznych interpretacji dotyczących walczących wojsk. Przyczyniła się do tego nieświadomie Helle Vandkilde z uniwersytetu w Aarhus (Dania), która w wywiadzie dla magazynu „Science” powiedziała: „To armia jak jedna z opisanych w eposach Homera, stworzona przez mniejsze oddziały bojowników, które zebrały się, by złupić Troję”. To porównanie chwyciło i w internecie zaroiło się od spekulacji, że Homer w rzeczywistości opisuje konflikt, który rozegrał się gdzieś nad Bałtykiem! Tymczasem wypowiedź Vandkilde miała inny sens. Tłumaczyła, że armie, które starły się nad Tołężą, składały się (na ile może na to wskazywać genetyka i pozostałości archeologiczne) z bardzo różnych etnicznie grup, które połączyły się w celu wspólnej wyprawy wojennej! Mimo to Mariusz Agnosiewicz z portalu Racjonalista.pl w artykule „Pomorska Troja” przy okazji pisania o bitwie nad Tołężą wprost zanegował zasadność azjatyckiej lokalizacji Troi i sugerował północnoeuropejskie korzenie mitu o wojnie trojańskiej. Dlaczego jednak miałaby ona toczyć się akurat na ziemiach słowiańskich? Bo np. w literaturze staroruskiej Ruś bywa określana „ziemią Trojanową”, mówi się też o „wiekach trojanowych”. W folklorze Bałkanów pojawiają się zaś wzmianki o trójgłowym bogu/carze Trojanie, które łączy się niekiedy z przekazami na temat wierzeń połabskich i pomorskich o bogu Trzygłowie. Ponadto kronikarz Thietmar miał poświadczyć, że Obodrzyci czcili tych samych bogów, co Etruskowie i Rzymianie, którzy według tradycji byli uchodźcami z Troi. Ma to rzekomo wskazywać na „trojański” charakter konfliktu, którego epizodem była bitwa nad Tołężą. Czy rzeczywiście? Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Trzygłów nazywany bywa Trojanem (o ile to jest takie samo bóstwo) wyłącznie na obszarach wystawionych na wpływy kultury Bizancjum, w którym do końca żywy był mit trojański. Chrześcijański kronikarz Thietmar wspominał zaś lutowe święto Słowian rzekomo odbywające się na cześć etruskiego boga podziemi Februusa, bo opisując wydarzenia z pogańskiego świata posiłkował się wiedzą z literatury klasycznej. W obu wypadkach mielibyśmy do czynienia z istniejącą od starożytności praktyką tzw. interpretatio graeca/romana, tj. identyfikowania obcych bogów z tymi z greckiego/rzymskiego panteonu. W artykule można też przeczytać, że realia geograficzne poematów homeryckich lepiej odpowiadają obszarom nad Morzem Bałtyckim. Autor powołuje się m.in. na pracę „The Baltic Origins of Homer’s Epic Tales. The Iliad, the Odyssey and the Migration of Myth” autorstwa Felice Vinciego. Tymczasem opisy przyrody i geografii okolic Troi są w „Iliadzie” konwencją epicką. Poetyckie wyolbrzymienie jest w niej naturalne. U Homera ludzie są więksi, silniejsi i bogatsi niż w jego czasach. Cechą jego stylu są też pewne utarte formułki, przez co w „Iliadzie” niebo bywa gwieździste nawet w ciągu dnia. Nie jest to więc realistyczny opis przyrody. Dlatego poeta mógł nazwać Hellespont szerokim czy wielkim. A fakt obecności nad Bałtykiem takich nazw jak Hel nie wynika ze skojarzeń z Hellespontem, nad którym toczyła się wojna trojańska – toponimy z wybrzeży Bałtyku mają prawdopodobnie związek z nordycką boginią podziemia Hel. Szukający Troi na północy ulegli więc apofenii, czyli dostrzegają związki tam, gdzie mamy do czynienia z przypadkowym podobieństwem. Troja nie leżała więc na północy, zaś Wielka Lechia nigdy nie istniała. A tego rodzaju koncepcje więcej niż o przeszłości mówią o naszej… teraźniejszości. To przykład, jak w poszukiwaniu narodowej wielkości i wyjątkowości zaczynamy na siłę uzupełniać historyczną niewiedzę zmyśleniami – jakbyśmy wstydzili się własnych dziejów, choć tyle było w nich pięknych kart. Bitwa której nie było? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wielka-lechia-jednak-nie-istniala-jest-wiele-watpliwosci-w-teorii-promowanej-przez-turboslowian1-4fbf761.jpg" width="938" height="541" alt="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" title="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" /> Ostatnie badania przynoszą dalszy cios dla zwolenników teorii, że znaleziska nad Tołężą dowodzą istnienia potężnych państw na naszych ziemiach już w epoce brązu. Niemieccy uczeni nabierali stopniowo coraz więcej wątpliwości odnośnie swych pierwotnych poglądów. Okazuje się bowiem, że być może nie mamy nawet do czynienia z pozostałościami bitwy. Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą W październiku 2020 r. doktor Detlef Jantzen ogłosił obecną rekonstrukcję tragicznych wydarzeń, do których doszło nad Tołężą ponad 3 tys. lat temu. Duża karawana kupiecka, która przybyła z południa, dostała się w zasadzkę, przekraczając rzekę. Napastnicy rozprawili się z jej zbrojną eskortą, a w zamieszaniu polegli także kupcy i członkowie ich rodzin, jak i tragarze niewolnicy, być może próbując stawiać opór. Zabici zostali ograbieni, a pozostali przy życiu najpewniej wzięci w niewolę. Ciała poległych po stronie atakującej zostały najpewniej w większości zabrane przez swoich. Jantzen sądzi również, że wcześniej znacząco przeszacowali liczbę uczestników domniemanej bitwy. Co skłoniło jego i innych badaczy do zmiany zdania? Po pierwsze przedmioty odnalezione w 2016 r. na dnie rzeki. Były to m.in. sztabki brązu, narzędzia, broszki itp. Po drugie pogłębiona analiza znalezionych szczątków ludzkich wskazała, że wśród zabitych były też kobiety i dzieci. Ponadto kości części poległych mężczyzn wskazywały na degeneracje charakterystyczne dla osób ciężko pracujących fizycznie, przenoszących duże ciężary. Co więcej, nawet analiza odkrytych kości końskich wskazała, że raczej były to młode osobniki, czy to kupione przez kupców, czy też prowadzone przez nich na handel. Nie mamy więc do czynienia z największą bitwą tamtych czasów w tej części świata, ale z dość spektakularnym rabunkiem. Źródło: National Geographic Polska
Pokonanie Krzyżaków nie przyniosło spokoju. Polska zapłaciła za zwycięstwo wysoką cenę
Polskie zwycięstwo nad zakonem przyszło po długiej i wyniszczającej walce. Niestety, sukces nie przyniósł oczekiwanego pokoju. Wręcz przeciwnie – stał się początkiem nowych sporów i nieporozumień.
Spis treści: Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Chrzest Litwy ratunkiem? Polska bez tego, czego chciała najbardziej Budżet Krzyżaków zniszczony Podpisanie aktu zjednoczenia 4-letni rozejm Prusy kontratakują Krzyżacy to najbardziej karni rycerze, jacy kiedykolwiek istnieli. Przewyższali pod tym względem nawet legie rzymskie, albowiem Rzymianie buntowali się niekiedy, podczas gdy rycerz zakonny wytrzymywał najcięższe próby” – opowiadał o nich po wiekach Adam Mickiewicz podczas wykładów we Francji. A w „Grażynie” pisał: „Przebrzydły Zakon podobny do smoku/Jeden łeb utniesz, drugi rośnie skoro/I ten ucięty rośnie w dziesięcioro”. Pięćset lat przed tymi słowami polskiego wieszcza państwo zakonne osiągało właśnie szczyt swej potęgi. Rozciągało się od Łeby przez Gdańsk i Królewiec po Kłajpedę. Kontrolowało ujścia Wisły, Niemna i Pregoły. Miało 120 zamków, z których bracia-rycerze nadzorowali terytorium powierzchni 58 tys. km kw. Formalnie podlegało papieżowi, jednak w czasie tzw. niewoli awiniońskiej (1309–1370) i wielkiej schizmy zachodniej (1378–1417), gdy za głowę Kościoła uważało się dwóch lub trzech dostojników, było to zwierzchnictwo iluzoryczne. Krzyżacy robili, co chcieli, a ich potęga i bogactwo przyciągały tłumy chętnych pragnących służyć zakonowi. Byli to głównie niemieccy rycerze zubożali z powodu kryzysu ekonomicznego, który dotknął zachodnią Europę po epidemiach dżumy i klęskach nieurodzaju. Kierowały nimi nie tyle motywy religijne, ile chęć znalezienia bezpiecznej przystani i zdobycia majątku. Ich czysto świeckie dążenia nadawały polityce zakonu jeszcze bardziej agresywny charakter. Po podboju Prus (1283) i odebraniu Polsce Pomorza Gdańskiego (1308) naturalnym celem ekspansji stała się Litwa. Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Krzyżacy atakowali wschodniego sąsiada metodycznie, dokonując co roku łupieżczych najazdów. Chodziło o wyniszczenie terenów przygranicznych, by po ucieczce sterroryzowanej ludności łatwiej je zajmować. Litwini bronili się dzielnie, ale mimo śmiertelnego zagrożenia z zewnątrz wykrwawiali się również w bratobójczej walce o władzę pomiędzy Jagiełłą a jego wujem Kiejstutem i jego synem Witoldem. Krzyżacy umiejętnie podsycali te konflikty wspierając raz jedną, raz drugą stronę, a gdy obie osłabły, w 1398 r. zajęli Żmudź (zachodnią Litwę). Uzyskali w ten sposób łącznik między swymi posiadłościami w Prusach i Inflantach, stając się nadbałtycką potęgą. Chociaż była to jawna agresja, papież, cesarz i większość europejskich władców uznawali ją za uzasadnioną. Krzyżacy nie przedstawiali bowiem swych działań jako podbojów, lecz misję chrystianizacyjną. Argumentowali, że ziem odebranych poganom nie zagarniają dla siebie, lecz przekształcają w tzw. patrimonium sancti Petri – ojcowiznę świętego Piotra, czyli własność papieża. W teorii działali zatem bezinteresownie. Jagiełło – atakowany przez Krzyżaków, Witolda i na domiar złego przez Księstwo Moskiewskie – nie widział innego wyjścia jak nawiązanie rokowań z Polakami. Ci, którzy bezskutecznie domagali się od papieża i cesarza uznania krzyżackiej aneksji Pomorza Gdańskiego za bezprawną, zagrali va banque. Zaoferowali Jagielle rękę królowej Jadwigi i koronę Królestwa Polskiego w zamian za przyłączenie do niego Litwy. Jagiełło musiał jednak przyjąć chrzest. 14 kwietnia 1385 r., po wynegocjowaniu porozumienia, Jagiełło ogłosił w Krewie, że przyjmuje te warunki. Zimą następnego roku przybył do Krakowa i jak zapisał Jan Długosz: „We czwartek dnia czternastego lutego, w uroczystość św. Walentego, naprzód Jagiełło wielki książę litewski, a potem bracia jego książęta litewscy, wyuczeni już należycie zasad i prawideł wiary katolickiej, porzuciwszy błędy pogańskie, uczynili wyznanie prawej wiary i w kościele krakowskim przyjęli chrzest z rąk Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego i towarzyszącego obrzędowi Jana biskupa krakowskiego, z wielką wszystkich radością”. Jagiełło przyjął nowe chrześcijańskie imię Władysław. Zjednoczenie Polski z ochrzczoną Litwą było dla Krzyżaków potężnym ciosem. Tracili pretekst do podbojów. Zaczęli więc zaprzeczać faktom. Rozpoczęli zmasowaną akcję propagandową, wmawiając Zachodowi, że chrzest Jagiełły i Litwy był pozorny. Chrzest Litwy ratunkiem? Dyplomacja polska też nie próżnowała i doprowadziła do wydania w 1403 r. przez Kurię Rzymską aktu potwierdzającego prawomocność chrztu Litwy. Krzyżacy nie zamierzali jednak oddać zaanektowanej Żmudzi i wszelkimi sposobami dążyli do rozbicia unii polsko-litewskiej. Sojusznika znaleźli w Witoldzie, który po koronacji Jagiełły na króla obu zjednoczonych państw został z niczym. Rozżalony buntował się, a zakon skwapliwie udzielał mu pomocy. Przeciw rebeliantom wysyłano polskie wojska, ale przedłużający się konflikt mógł wykopać przepaść nie do zasypania. A na tym skorzystać mogli jedynie Krzyżacy. Zwaśnieni kuzynowie zdawali sobie sprawę z niebezpieczeństwa i po kilku latach walk podjęli rozmowy. W 1392 r. zawarli kompromis – Jagiełło pozostawał królem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Witold jako jego namiestnik i Wielki Książę obejmował władzę nad Litwą. Krzyżacy nakłaniali Witolda do walki o pełną niezależność, ale zniechęciło go m.in. wyzyskiwanie przez zakon Żmudzi. Gdy w 1409 r. wybuchło tam kolejne antykrzyżackie powstanie, Wielki Książę pospieszył mu z pomocą. A Polska, wywiązując się ze zobowiązań sojuszniczych, zapowiedziała, że poprze Litwinów. Wielki mistrz zakonu Ulrich von Jungingen wykorzystał to jako pretekst do wypowiedzenia jej wojny (6 sierpnia). Już tydzień później uderzył na Kujawy, Krajnę i ziemię dobrzyńską, zajął m.in. Bydgoszcz. Do października Polakom udało się odbić to miasto, ale zabrakło czasu na połączenie wojsk Korony i Litwy. Jagiełło zgodził się więc na rozejm i przekazanie sprawy przynależności Żmudzi do rozpatrzenia przez arbitra, którym został król czeski Wacław Luksemburski. Wyrok nietrudno było przewidzieć – monarcha sympatyzujący z Krzyżakami orzekł, że zagarnięta część Litwy ma należeć do zakonu. Wojna stała się nieuchronna. Polscy stratedzy uznali, że działania zbrojne należy przenieść do Prus i 15 lipca 1410 pod Grunwaldem, w jednej z największych bitew średniowiecza, zadali Krzyżakom cios, po którym zakon już nie był zdolny do dalszej ekspansji. Polska bez tego, czego chciała najbardziej Malborka, stolicy państwa krzyżackiego, nie udało się zdobyć. Tymczasem Krzyżacy pod wodzą nowego wielkiego mistrza Heinricha von Plauena rozpoczęli wielką ofensywę dyplomatyczną – przedstawiając Grunwald jako zwycięstwo pogan nad chrześcijanami. Zmobilizowali wszystkich sojuszników, by zdobyć jak najlepszą pozycję podczas negocjowania traktatu pokojowego. Od południa do Małopolski wkroczyły wojska króla węgierskiego i niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego, od zachodu armia zorganizowana przez niemiecką gałąź zakonu, z północy ciągnęły posiłki wystawione przez gałąź inflancką. Jagiełło zdołał wygrać bitwę pod Koronowem, ale wobec groźby wojny na dwa, a nawet trzy fronty zgodził się na rozejm. 1 lutego 1411 r. podpisano w Toruniu układ pokojowy. Polska nie uzyskała tego, na czym jej najbardziej zależało – Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Tyle że Krzyżacy oddali Litwie Żmudź. Żadna ze stron nie była więc usatysfakcjonowana i obie przystąpiły do walki dyplomatycznej o sporne terytoria. Jej apogeum nastąpiło podczas soboru w Konstancji (1414–1418). Szefem polskiej delegacji został rektor Akademii Krakowskiej, znakomity prawnik Paweł Włodkowic. W 1415 r. przedstawił traktat „O władzy cesarza i papieża nad niewiernymi”. Opierając się na doktrynie prawa naturalnego przekonywał, że chrystianizacja ma polegać na nawracaniu pogan, a nie na odbieraniu im przemocą ziemi i zamienianiu w niewolników. Podważał w ten sposób prawa papieża i cesarza do dysponowania zdobytymi przez Krzyżaków ziemiami jako patrimonium sancti Petri. „Nawracać należy słowem, nie mieczem” – pisał, ku wściekłości Krzyżaków. Krzyżacy zatrudnili całą armię prawników i pamflecistów do polemizowania z Polakami. Ci bardziej wyrafinowani przekonywali, że nawracanie pogan to obowiązek chrześcijanina, a jeśli niewierni stawiają zbrojny opór, trzeba użyć siły. Niedozwolone jest natomiast korzystanie z pomocy pogan w walce z chrześcijanami, co zrobili Polacy, stając pod Grunwaldem ramię w ramię z tysiącami jeszcze nieochrzczonych żołnierzy litewskich. Największy rozgłos zdobył jednak paszkwil niemieckiego dominikanina Johannesa Falkenberga „Satyra przeciw herezjom i innym niegodziwościom Polaków i ich króla Jagiełły”. Nazwał w nim Polaków heretykami, którzy oddali koronę bałwochwalcy i jako odstępcy od prawdziwej wiary powinni wraz ze swym królem zostać skazani na śmierć. Na oszczerstwa zareagowali polscy biskupi, oskarżając o herezję Falkenberga. Wybuchł skandal, którym zajęła się soborowa komisja. Po burzliwych dyskusjach orzeczono, że heretycka jest jedynie konkluzja paszkwilu, nawołująca do unicestwienia Polaków, zaś „król Polski jest godnym członkiem Kościoła”. Falkenberga aresztowano. Epilog afery nastąpił w 1421 r., gdy w Rzymie w obecności Pawła Włodkowica Falkenberg odwołał swoje tezy. Potem papież go ułaskawił. Sobór potwierdził postanowienia traktatu toruńskiego z 1411 r., co było kolejnym ciosem zadanym Krzyżakom. Odtąd nie mogli już oskarżać Jagiełły o pozorne przyjęcie chrześcijaństwa i musieli zaakceptować utratę Żmudzi. Budżet Krzyżaków zniszczony Rycerze zakonni stanowili elitarne, hermetyczne bractwo. Nie było ich wielu. Przed Grunwaldem około 700, po nim – 400. Ale dzięki znacznie liczniejszej grupie tzw. służebników składających śluby na okres służby, świeckich półbraci i najemników trzymali żelazną ręką całą ludność zajętych terytoriów. Tubylców – Prusów, Jaćwingów, Galindów, Sambów – traktowali jak niewolników. Mieszczan, miejscowych świeckich rycerzy i napływających osadników – jak poddanych mających wykonywać polecenia i płacić podatki. Klęska w 1410 r. i ciągłe walki z Polską kończone krótkotrwałymi traktatami pokojowymi (melneński z 1422, brzeski z 1435 r.) rujnowały budżet krzyżackiego państwa, wyniszczały i powodowały masową ucieczkę chłopów z zagrożonych terenów. Ze spisu przeprowadzonego w 1438 r. wynika, że na ziemi chełmińskiej nie obsiano 50 proc. areału, w południowej części Pomorza Gdańskiego nawet 80 proc. By napełnić pustoszejący skarbiec, władze zakonne podnosiły podatki, co wywoływało niezadowolenie mieszczan i świeckiego rycerstwa. Obie grupy miały przedstawicieli w tzw. Stanach Pruskich – namiastce parlamentu, ale Krzyżacy nie liczyli się z ich opinią. Ponieważ żądania finansowe władz stawały się coraz bardziej uciążliwe, rady miast zaczęły się ze sobą porozumiewać. Ich śladem podążyło rycerstwo i w lutym 1440 r. w Elblągu zawarto porozumienie o utworzeniu związku miast i ziem. 14 marca w Kwidzynie oficjalnie ogłoszono powstanie Związku Pruskiego. Najważniejszy punkt aktu założycielskiego głosił, że wszyscy członkowie udzielą pomocy temu, kto dochodzi sprawiedliwości u władz zakonu. Powstała więc opozycja, która zainicjowała proces uniezależniania się świeckich mieszkańców Prus od Krzyżaków. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen zaraz zareagował. Postanowił rozbić związek. Podsycał konflikty interesów między konkurującymi ze sobą miastami. Równocześnie jego dyplomaci przekonywali, że powołanie Związku Pruskiego jest sprzeczne z prawem kościelnym obowiązującym w państwie zakonnym i papież powinien go zdelegalizować. Wtedy związek próbował pozyskać przychylność cesarza. Gdy się nie udało, rozpoczął przygotowania do zbrojnego powstania. Zdawał sobie sprawę, że sam nie pokona zakonu. Musiał znaleźć sojuszników. Uniwersalna zasada „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem” sprawiała, że wybór był oczywisty: Polska. Dla polskich interesów optymalnym rozwiązaniem wydawało się poczekanie, aż obie strony konfliktu wzajemnie się wykrwawią. Takie stanowisko prezentowała szlachta małopolska skupiona wokół kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Ale młody król Kazimierz Jagiellończyk faworyzował Wielkopolan, którzy uważali, że należy poprzeć Związek Pruski. Nic dziwnego. Wielkopolanie prowadzili interesy handlowe ze zbuntowanymi miastami, a ze względu na bliskie sąsiedztwo najbardziej ucierpieli od najazdów krzyżackich. Jednocześnie Związek Pruski, na czele ze szlachcicem niemieckiego pochodzenia Johannesem von Baysen (Janem Bażyńskim), złożył władcy niezwykle atrakcyjną ofertę. W zamian za przywileje nadające im szeroką autonomię „całe Prusy poddadzą się królowi jako prawowitemu dziedzicowi ziem oderwanych przez Krzyżaków od Korony”. Trudno było nie przyjąć tak kuszącej propozycji. Podpisanie aktu zjednoczenia Zapewniwszy sobie poparcie Polski, 4 lutego 1454 r. Związek Pruski wypowiedział zakonowi posłuszeństwo, o czym poinformował wielkiego mistrza oficjalnym pismem. Dwa dni później powstańcy jednocześnie zaatakowali krzyżackie zamki w całym kraju. Większość stawiała symboliczny opór, obroniły się jedynie Malbork i Sztum. W triumfalnej atmosferze 4 marca podpisano akt zjednoczenia Prus z Koroną. Mieszkańcy obu państw zostali zrównani w prawach, zniesiono cła i opłaty graniczne, Gdańsk i Toruń zachowały prawo bicia własnego pieniądza. Krzyżacy otrząsnęli się jednak po pierwszych porażkach i podjęli walkę. Rozpoczęła się przewlekła wojna, która miała trwać 13 lat. Zakon odbił kilka miast, m.in. Królewiec, Tczew i Gniew; werbował w całej Rzeszy żołnierzy zaciężnych, słał protesty do papieża. Póki bronił się stołeczny Malbork, wynik wojny trudno było przewidzieć. Kolejne próby zdobycia zamku kończyły się fiaskiem. Broniły go silne oddziały najemnych wojsk czeskich i niemieckich. Po 2 latach bezowocnych wysiłków Polacy sięgnęli po oręż skuteczniejszy od armat. Podjęto negocjacje z obrońcami i za olbrzymią sumę 190 tys. florenów (ok. 680 kg złota) przekonano ich do oddania zamku. 18 czerwca 1457 r. Kazimierz Jagiellończyk triumfalnie wjechał do krzyżackiej stolicy. Wielki mistrz nie złożył jednak broni. Przeniósł stolicę do Królewca i wojna trwała. Krzyżacy stopniowo opanowywali wschodnie Prusy, Polacy umacniali się w zachodnich. Papież starał się nie dopuścić do krzyżackiej klęski, ale sukcesy husytów w Czechach, którzy w razie wsparcia przez Polskę mogli zagrozić pozycji Kościoła w środkowej Europie, skłoniły go do bardziej obiektywnej postawy. Rzym nacisnął na zakon i we wrześniu 1466 r. rozpoczęły się w Toruniu negocjacje. Ich efektem był podpisany 19 października tzw. traktat toruński. Powtórzono w nim większość postanowień układu sprzed 13 lat o poddaniu całych Prus pod zwierzchnictwo Polski. Jednak w rzeczywistości dokonano ich podziału. Prusy zachodnie z Gdańskiem, Malborkiem, Elblągiem, ziemią chełmińską i Warmią faktycznie przyłączono do Polski jako tzw. Prusy Królewskie. Natomiast Prusami wschodnimi – z Królewcem, Kłajpedą, Ostródą i Pasłękiem – nadal miał rządzić zakon, tyle że pod nadzorem Rzeczpospolitej. Terytorium powierzchni 32 tys. km kw. stało się Prusami Krzyżackimi. By wielki mistrz wyszedł z rokowań z twarzą, nadano mu tytuł Księcia w Prusach – ale nie Księcia Prus, co miało podkreślać, że nie włada całym krajem. Choć nałożono na niego obowiązki wasala, w traktacie nie nazwano go lennikiem. Każdy nowo wybrany zwierzchnik zakonu musiał od tego momentu składać polskiemu królowi przysięgę wierności i w razie wojny udzielać mu pomocy. Król nie miał jednak żadnego wpływu na wybór wielkiego mistrza. 4-letni rozejm Postanowień toruńskich nie uznała niemiecka i inflancka gałąź zakonu, a pruska przy każdej okazji próbowała się od nich uwolnić. Była już jednak tak słaba, że nie mogła nawet opłacić żołnierzy zwerbowanych na wojnę trzynastoletnią. Do końca XV w. wielcy mistrzowie (z wyjątkiem Martina Truchsessa, który odmówił złożenia przysięgi wierności, za co został skarcony skuteczną interwencją wojsk polskich) wywiązywali się z toruńskich zobowiązań. Potem zakon zmienił politykę. Na wielkich mistrzów zaczął powoływać przedstawicieli wpływowych rodów niemieckich, najpierw saskich Wettinów, potem Hohenzollernów. Książęta z dziada pradziada byli zbyt dumni, by kłaniać się polskim monarchom. Odmawiali składania przysiąg wierności, a najbardziej wojowniczy z nich Albrecht Hohenzollern urządzał łupieżcze najazdy na pograniczne rejony Prus Królewskich i Litwy. W 1519 r. sejm odpowiedział uchwałą o wypowiedzeniu mu wojny. Po dwóch latach zmagań pokorne dotąd miasta Prus Krzyżackich zaczęły protestować przeciw kosztom kolejnego konfliktu. W skarbcu Rzeczypospolitej też nie było nadmiaru złota, więc obie strony zgodziły się na 4-letni rozejm. Gdyby wydarzenia toczyły się zwykłym rytmem, wykorzystano by ten czas na przygotowania do nowej wojny. Ale właśnie wtedy na scenę wkroczył Marcin Luter. Jego krytyka Kościoła nigdzie nie mogła znaleźć wdzięczniejszych słuchaczy niż w Prusach walczących o uwolnienie się spod kurateli propapieskich Krzyżaków. Albrecht Hohenzollern wiedział, że tej batalii z poddanymi już nie wygra. W 1523 r. spotkał się w Wittemberdze z Lutrem, wkrótce do Prus Krzyżackich zaczęli zjeżdżać propagatorzy reformacji, a w Królewcu ruszyła protestancka drukarnia. Gdy biskupi dwóch prowincji – Sambii i Pomezanii ogłosili, że przechodzą na nową wiarę, wielki mistrz miał już do wyboru tylko dwie możliwości. Rozwiązać zakon i albo zostać dziedzicznym władcą świeckiego księstwa, albo lennikiem Polski. Pierwsza oznaczała z góry skazaną na porażkę wojnę z Rzeczypospolitą, druga dawała szanse na zachowanie autonomii Prus Krzyżackich w dotychczasowych granicach. Wybór był oczywisty. W marcu 1525 r. wysłannicy Hohenzollerna przybyli do Krakowa. Tam Polacy rozważali dwie możliwości: wojnę aż do definitywnego usunięcia zakonu z Prus i wcielenia ich do Korony albo oddanie Prus Krzyżackich Albrechtowi jako lenne księstwo. Król Zygmunt I Stary opowiedział się za pokojem. Przyjął ofertę. 8 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie ostatni wielki mistrz Albrecht Hohenzollern ukląkł przed siedzącym na tronie Jagiellonem i publicznie złożył mu hołd lenny. Król wręczył wasalowi proporzec nowego Księstwa Pruskiego z czarnym orłem na białym tle i literą S (inicjał łacińskiej wersji imienia monarchy – Sigismundus). Potem Albrecht – już jako świecki książę – złożył przysięgę lenną, a towarzyszący mu dostojnicy zakonni zdjęli ze swych płaszczy czarne krzyże. Po 300 latach wojen państwo krzyżackie, reprezentowane przez swego władcę, padło na kolana przed polskim królem. Zygmunt Stary i jego poddani mieli powody do radości. Niestety Hohenzollern też. Prusy kontratakują Składając hołd, Albrecht przeżył chwilę upokorzenia, ale uratował swoje państwo przed wchłonięciem przez Rzeczpospolitą. Dzięki temu mógł przekształcić teokratyczne Prusy Krzyżackie w świeckie Prusy Książęce. Nasze zwycięstwo miało więc wymiar bardziej symboliczny niż realny. Zadając ostatni cios słaniającemu się na nogach przeciwnikowi Polska powaliła zmurszałe, niezbyt już groźne państwo zakonne. Krzyżacy zniknęli, ale pozostali sprowadzeni przez nich osadnicy i szlachta obdarowana majątkami ziemskimi. Przetrwała też specyficzna mentalność zakonu – z jego poczuciem misji cywilizacyjnej, ale także brutalnością i militaryzmem. Po sekularyzacji Prus na tej spuściźnie wyrastało nowoczesne, niebezpieczne dla sąsiadów państwo. Wraz z nim kształtowało się nowe społeczeństwo określane wspólnym mianem Prusaków. Pod wpływem dominujących elit niemieckich ulegało germanizacji; ludy tubylcze, w tym około 100 tys. Prusów straciły poczucie swej tożsamości. Już w XVII w. Polska zorientuje się, że jej nowy lennik i sojusznik to żmija, którą wyhodowała na własnej piersi. Źródło: archiwum National Geographic Polska
Bitwa pod Grunwaldem. Naga prawda o nagich mieczach
Grunwaldzkie zwycięstwo przez całe dziesięciolecia wykorzystywane było propagandowo. Jako wzorzec reakcji polskiego ludu na niemiecką butę. Do tego Polacy naprawdę uwierzyli, że to największa bitwa w dziejach średniowiecza. Niestety, ten stereotyp pokutuje do dziś. Największy militarny triumf polskiego średniowiecza najlepiej skonfrontować z porażką pod Chojnicami w 1454 r. Dzieci i wnuki bohaterów grunwaldzkich wzięły tam cięgi od Krzyżaków. Zginął m.in. syn Zawiszy Czarnego – Jan z Garbowa. Wielkie zwycięstwo i zapomniana porażka mają ścisły związek. Bez grunwaldzkiej wiktorii bowiem nie byłoby chojnickiej klapy.
W tym artykule: Bitwa pod Grunwaldem – „nadmuchane zwycięstwo"? Naga prawda o nagich mieczach Armia króla Władysława Jagiełły złamała potęgę krzyżacką i rozsławiła polskich rycerzy, chociaż nie zakończyła kłopotów z Zakonem. Idącym 44 lata później pod Chojnice polskim rycerzom wydawało się, że pokonają Krzyżaków samą sławą ojców. I co? Król uciekał w takim popłochu, że zostawił w rękach zwycięzców całą kancelarię, pieczęci królewskie, a nawet stracił sygnet. Zabitych były setki. A wszystko przez wiarę w mit o niezwyciężonym polskim orężu. Tych mitów związanych z Grunwaldem jest więcej. Bitwa pod Grunwaldem – „nadmuchane zwycięstwo"? Do dziś – w świadomości Polaków – bitwa uważana jest za najważniejsze starcie w historii Polski, ba, Europy i świata. Portale informujące o przebiegu batalii z charakterystyczną emfazą nie są odosobnione. Jeden z autorów tekstu o „największym starciu średniowiecznej Europy” pisze wręcz, że zwycięstwo to „wywołało największe kontrowersje w historii średniowiecza”. Tymczasem prawda jest inna. Owszem, informacje o bitwie dotarły na dwory Europy, ale starcie na rubieżach nie było dla Paryża czy Londynu istotne. Konkretnych militarnych efektów tej słynnej bitwy nie było. Polska odzyskała jedynie ziemię dobrzyńską. Ten historyczny region od połowy XIV wieku przechodził w rąk do rąk. Stało się jednak coś ważniejszego: po zaledwie 7-godzinnym boju prysła legenda niezwyciężonego Zakonu. Krzyżacy pod wodzą wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena przegrali. I w zasadzie od Grunwaldu obserwujemy ich powolne schodzenie ze sceny. Właśnie w tym aspekcie bitwa pod Grunwaldem jest taka ważna. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jadwiga-andegawenska-rekonstrukcja-twarzy-jak-wygladala-mlodziutka-krolowa-polski-i-skad-to-wiemy-fot-maria-poprzecka-polskie-malarstwo-salonowe-1991-17c2c35.jpg" width="938" height="471" alt="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" title="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" /> Również przebieg starcia obrósł w ciągu lat wieloma mitami. Za większość z nich odpowiada Jan Długosz, a potem Henryk Sienkiewicz. Kolejne stworzył Aleksander Ford i utrwalił w kultowym dziś filmie. Jakie na przykład? Wiadomo, że świadome opóźnianie rozpoczęcia bitwy miało konkretny cel. Jagiełło bowiem – gdy Krzyżacy stali już w polu – nie dysponował jeszcze całością wojsk. Niektóre oddziały przedzierały się przez okoliczne lasy przez całą noc i zmordowane dotarły do Jagiełły dopiero rano. Podobnie wygląda sprawa z wilczymi dołami. Mimo wieloletnich wykopalisk archeolodzy nigdy nie potwierdzili ich obecności. Pod Grunwaldem również nie walczyli chłopi, malowniczo pokazani w filmie. Naga prawda o nagich mieczach Bitwa rozpoczęła się około południa. Mimo początkowej przewagi Krzyżacy nie potrafili jej wykorzystać. Inna sprawa, że sprzymierzonych było po prostu więcej. Dywagacje historyków o wyrównanych siłach należy włożyć między bajki. Państwo Jagiełły było potężniejsze i Krzyżacy przekonali się o tym na bitewnym polu. Nie powinna nas też dziwić „czarna legenda” Jagiełły kolportowana przez Krzyżaków. Monarcha zachował się bowiem podczas starcia niehonorowo. Gdy wielki mistrz rozpoczął rozpaczliwą szarżę ostatnich 16 chorągwi, doszło do pojedynku króla z rycerzem Dypoldem von Kokeritz. Ten gość Zakonu spostrzegł z oddali oddział króla i zaatakował. Władca wprawdzie stanął do boju, ale gdy Krzyżak po pierwszej szarży zawracał, został zwalony z konia przez Zbigniewa Oleśnickiego, a potem dobity. Oleśnicki, który po latach został kardynałem, musiał starać się o dyspensę. Czy z tego powodu – nie wiemy. Po zwycięstwie w ruch ruszyła propaganda. Krzyżacy pomstowali na polskie przymierze z poganami, nasi – tłumaczyli powody wojny. „Gdzie są ich miecze, konie pancerne, ludzie w stal zakuci i uzbrojeni? Gdzie floreny i skarby niezliczone, którym zaufali? Zawiodło wszystko!” – napisał słynny Jan Hus i to najlepszy komentarz do grunwaldzkiej wiktorii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Koniec wielkiego mistrza. Polski wojownik powalił legendarnego Krzyżaka
Ulryka von Jungingena powalił pod Grunwaldem nie anonimowy pieszy wojownik z włócznią, ale polski rycerz Mszczuj. Tak można wywnioskować z kroniki Jana Długosza i legendy otaczającej kościół w Kijach.
W tym artykule: Trop prowadził do Smoleńska Niedomówienia Długosza Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Udokumentowana przewaga Polski Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj Jak 15 lipca 1410 r. zginął w bitwie pod Grunwaldem krzyżacki wielki mistrz Ulryk von Jungingen? Wielu Polaków z pewnością odpowiedziałoby tak, jak „uczy” ich słynny obraz Jana Matejki (1878) oraz popularny film Aleksandra Forda (1960). To znaczy, że wódz Krzyżaków został zakłuty przez „naszych” piechurów. No, może niekoniecznie włócznią św. Maurycego – którą mistrz Matejko czysto symbolicznie umieścił w rękach wojownika atakującego von Jungingena – ale jakąś inną bronią. Ale nie tak było naprawdę. „To jest wizja wielkiego malarza i znakomitego reżysera. Natomiast rzeczywistość wyglądała inaczej. Bitwa pod Grunwaldem to przede wszystkim walka konnych” – mówi mediewista prof. Henryk Samsonowicz. Jego zdaniem prezentowanie w dziełach pieszych wojowników wiązało się z chęcią uwzględnienia na polu bitwy Litwinów, pokazywanych jednak w sposób uproszczony – jako takich, którzy nie dosiadają koni, nie są typowymi rycerzami. W rzeczywistości były to jednak wojska, które całkowicie przypominały zachodnie rycerstwo i tak też walczyły. Trop prowadził do Smoleńska Zatem nie pieszy wojownik zadał śmiertelny cios wielkiemu mistrzowi, lecz jakiś konny rycerz. O kogo dokładnie może chodzić? „Podejrzanego” wskazał nieoczekiwanie w roku 2011 ambasador Rosji przy NATO Dmitrij Rogozin. W książce „Baron Żołtok”, opisującej korzenie swej rodziny, polityk stwierdza, że to jego praszczur Stefan Mitkiewicz z pułków smoleńskich zabił von Jungingena! Ponieważ Rogozin nie przedstawił na to cienia dowodu, nikt z naukowców nie potraktował jego fantazji poważnie. „Równie dobrze ja mógłbym siebie wskazać jako potomka zabójcy wielkiego mistrza” – mówi nam prof. Sławomir Jóźwiak z Instytutu Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu, badacz dziejów państwa zakonnego. Skoro zwodzi nas malarstwo, film i beletrystyka, to trzeba wrócić do tego, od czego w zasadzie powinniśmy zacząć. Czyli do źródła. W przypadku bitwy pod Grunwaldem są nim zapiski kronikarskie Jana Długosza, powstałe kilkadziesiąt lat po bitwie, gdy pamięć i tradycja o batalii były jeszcze w miarę świeże. To pierwsze takie odkrycie w Polsce. Pod Jarosławiem odnaleziono grób scytyjskiego wojownika W Sobiecinie pod Jarosławiem w województwie podkarpackim archeolodzy odnaleźli grób scytyjskiego wojownika. Pochodzi sprzed 2500 lat. Jego odkrywcy podkreślają, że to wyjątkowe znalezisko n... Niedomówienia Długosza „Kiedy Mszczuj ze Skrzynna doniósł królowi, że wielki mistrz pruski poległ i na dowód jego śmierci pokazał złoty pektorał ze świętymi relikwiami, który sługa wspomnianego Mszczuja imieniem Jurga zdarł z zabitego, król Władysław westchnął głęboko i zapłakawszy dziwił się tak całkowitej odmianie losu lub raczej zmianie pychy ludzkiej. »Moi rycerze! – powiada. – Oto jak szpetną rzeczą jest pycha wobec Boga. Ten bowiem, który wczoraj przeznaczał pod swe panowanie wiele krain i królestw, który był przekonany, że nie znajdzie nikogo, kto by dorównał jego potędze, leży tu pozbawiony wszelkiej pomocy ze strony swoich, w najbardziej żałosny sposób zamordowany«” – przekazał dziejopis. Następnie dodał, że 16 lipca Władysław Jagiełło „natychmiast o świcie rozkazał odszukać wśród trupów zwłoki mistrza pruskiego Ulryka” z myślą, „by je pogrzebano z należytą czcią”. Dzięki rycerzowi, który dobrze znał von Jungingena, „zdobył zwłoki mistrza pruskiego Ulryka mające dwie rany: jedną na czole i drugą na piersi”. Potem król nakazał zwłoki (wraz z innymi, należącymi do możnych Zakonu) „owinąć w czyste chusty i na wozie okrytym purpurą odesłał je do Malborka, by je pochowano”. Kronika Długosza nie mówi wprost, kto zabił wielkiego mistrza, podobnie żaden list czy epitafium z epoki. To bardzo dziwne. – Wszyscy zainteresowani tematem wiedzą, że po bitwie na Kosowym Polu (1389) Miloš Obilić zabił sułtana Murada. Natomiast w Polsce o tym, kto zabił wielkiego mistrza w największym zwycięstwie nad Krzyżakami, nie wiemy nic. Ówcześni milczeli na ten temat, co jest zastanawiające. Czy z przyczyn dyplomatycznych nie chcieli chwalić się w Europie zwycięstwem nad zakonem rycerskim? Niewykluczone – mówi historyk Dariusz Piwowarczyk. Z cytowanego powyżej fragmentu dzieła Długosza można jednak wyciągnąć ciekawe podejrzenia. Dariusz Piwowarczyk zwraca uwagę na Mszczuja ze Skrzynna (Mściwoja ze Skrzyńska) – człowieka, który doniósł o śmierci von Jungingena królowi i chwalił się zdobycznym pektorałem. Nader często przy „oczyszczaniu” pola bitwy z wartościowych przedmiotów, łup z pokonanych przypadał właśnie tym rycerzom, którzy własnoręcznie ich pokonali (oczywiście sami rycerze nie plamili się obdzieraniem zwłok, wysyłali do tego swoje sługi). – Nie ma całkowitej pewności, że wielki mistrz poległ właśnie z ręki Mszczuja. Za taką opcją przemawia to, że zwłoki Ulryka odnalazł jego sługa, szukający rycerzy pokonanych przez swojego pana, oraz losy rynsztunku Ulryka, zwyczajowo przypadającego zwycięzcy. Gdyby kto inny zagarnął łup Mszczuja i chwalił się jego posiadaniem, na pewno zostałby wezwany przez niego na rycerski sąd honorowy – argumentuje Piwowarczyk w „Poczcie rycerzy polskich XIV i XV wieku”, choć jednocześnie zastrzega, że były też inne sposoby dzielenia bitewnych zdobyczy, np. gromadzenie ich i podział. Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Niemniej Mszczuj herbu Łabędź wydaje się o wiele poważniejszym „podejrzanym” niż niezidentyfikowany pieszy czy przodek rosyjskiego ambasadora beletrysty. Tym bardziej że wspomniany przez Długosza rycerz cieszył się wielką renomą na dworze i wsławił się w walce. Na przykład w 1412 r. znalazł się w składzie 14-osobowej ekipy polskich wojowników biorących udział w „drużynowym” turnieju rycerskim w Budzie. Rycerz był właścicielem zamku barwałdzkiego niedaleko Wadowic (dziś już nieistniejącego) oraz rządził w Inowłodzu, który otrzymał w dzierżawę od Władysława Jagiełły. A więc Mszczuj? – Nic nie stoi na przeszkodzie, by przyjąć taką hipotezę. Ma pewne ślady prawdopodobieństwa – mówi prof. Henryk Samsonowicz. Jednak prof. Sławomir Jóźwiak zastrzega, że wszystko, co się tworzy na temat śmierci wielkiego mistrza, to jedynie luźne dywagacje na podstawie Długosza. Dla naukowców potrzebujących jednoznacznych dowodów to za mało. – Prof. Andrzej Nadolski jako pierwszy zasugerował, że to Mszczuj mógł zabić wielkiego mistrza. Jednak to tylko hipoteza, ponieważ nikt nie jest w stanie jej udowodnić. Być może nie był to Mszczuj, ale nikt nigdy nie zaproponował lepszego kandydata – dodaje Dariusz Piwowarczyk. Mszczuj pozostaje więc wciąż w cieniu. Także podczas corocznej rekonstrukcji bitwy grunwaldzkiej trudno mu z niego wyjść, bo Polacy przywiązani są do Matejkowskiej i Sienkiewiczowskiej (czy Fordowskiej) wersji wydarzeń, która go pomija. Reżyser rekonstrukcji bitwy Krzysztof Górecki wyjaśnia, że chciałby nadać rekonstrukcji jeszcze większy walor edukacyjny (np. już kiedyś próbował wytłumaczyć podczas niej symbolikę obrazu Matejki). Jednak by dokładnie omówić takie zawiłe kwestie jak hipotezy dotyczące śmierci wielkiego mistrza, potrzebna byłaby animacja, którą organizatorzy pokazywaliby na ekranach w odpowiednim momencie walki. To z kolei byłoby możliwe dopiero przy wsparciu finansowym jakiegoś sponsora. Niemniej w trakcie inscenizacji, zanim wielki mistrz ginie, walczy na kopie z rycerzem, który na kropierzu ma naszyty herb Łabędź (a więc taki, jakim pieczętował się Mszczuj). Ranny Jungingen spada z konia i decydujący cios otrzymuje, już walcząc pieszo. Z ręki Mszczuja bądź nie, wielki mistrz krzyżacki legł na polu bitwy – według relacji Długosza – z raną na czole i piersi. Na tej podstawie można wnioskować, jak wyglądała jego ostatnia walka. Udokumentowana przewaga Polski „Zachowane relacje o bitwie przekonują, że już w pierwszym starciu polskie chorągwie uzyskały przewagę nad krzyżackim odwodem. Rezerwy wielkiego mistrza, tak jak zastępujące im drogę polskie chorągwie, nie były zupełnie świeże i wypoczęte, gdyż wzięły udział we wcześniejszych fazach bitwy. Najlepsi i najbardziej doświadczeni polscy rycerze, ustawieni na czele szyku jako przedchorągiewni, pokonali większość swoich odpowiedników we wrogiej armii. Dostojnicy i znaczniejsi bracia zakonni, ugodzeni kopiami, runęli z koni, byli tratowani i dobijani. Wśród nich był zapewne i Ulryk. Celny cios kopią w pierś wyrzucił go z siodła, a ostry grot dodatkowo przebił zbroję i poważnie go zranił” – taką wizję przedstawił w książce Dariusz Piwowarczyk. Jego zdaniem los wielkiego mistrza, nawet jeśli Ulryk miał siłę jeszcze walczyć, wydawał się przesądzony. Albo dobiłby go (uderzeniem w głowę) ten sam rycerz, który go powalił, albo „cios łaski” zadałby mu inny rycerz lub pocztowy takowego. Pewności do dziś nie ma. Być może w upamiętnieniu, kto powalił wielkiego mistrza, przeszkodził fakt, że marzący o odwecie na Krzyżakach Polacy i Litwini nie znali pod Grunwaldem litości? Może doszło do jakichś wstydliwych epizodów – egzekucji lub samosądów? Nie da się tego wykluczyć, ale to czyste spekulacje. Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj A skoro o spekulacjach mowa, to jest jeszcze jedna poszlaka sugerująca, że zabójcą wielkiego mistrza mógł być Mszczuj. Mianowicie Jan Długosz w „Banderia Prutenorum” wspomniał, pisząc o wielkim mistrzu, że „jego szatę zwierzchnią, w której został zabity posiada kościół parafialny w Kijach jako ornat”. Świątynia ta – według miejscowej tradycji – została ufundowana przez ród Łabędziów i chrzczony był w niej właśnie Mszczuj. – Niewykluczone, że król ofiarował ornat świątyni związanej z rodem rycerza, który oddał zasługi w pokonaniu wielkiego mistrza. W końcu i wówczas, tak jak dzisiaj, wiązano nagrody z zasługami – mówi Dariusz Piwowarczyk. Ale jednocześnie zastrzega: – Wojsko polskie zajęło całe mnóstwo miast i zamków w państwie krzyżackim. Łupy zwieziono do kraju. W całości należały do króla, który dopiero później dzielił je według własnego uznania. Rzecz ciekawa, że o rozdzielaniu nagród po bitwie pod Grunwaldem nie wiemy właściwie nic, podobnie jak o zabójcy wielkiego mistrza. Sprawę ornatu mogłoby nieco wyjaśnić przebadanie go przez naukowców. Nie jest to jednak możliwe. – Niestety, ornatu nie ma już w kościele w Kijach – wyjaśnia miejscowy przewodnik Jacek Dopieralski. – Przepadł podczas zawieruch dziejowych. – Prawdopodobnie zginął podczas II wojny północnej, kiedy kościół w Kijach został ograbiony przez wojska szwedzkie, które działały w pobliżu, pod Kliszowem – dodaje przewodnik Michał Jurecki, autor książki „Ponidzie. W świętokrzyskim stepie”. Ornatu więc nie ma, Mszczuj jest dzisiaj postacią zapomnianą, a zagadka śmierci krzyżackiego wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena zapewne nigdy nie zostanie rozwiązana w sposób, który rozwiałby wszelkie wątpliwości. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem
Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśnie jego Jagiełło wybrał na dowodzącego polsko-litewską armią.
W tym artykule: Kim był Zyndram z Maszkowic? Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? W imię Boga i króla Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej 1410 rok to pamiętna data w historii naszego kraju. Doszło wówczas do jednej z najsłynniejszych bitew. Na polach pod miejscowością Grunwald starły się połączone siły Korony i Litwy z wielką armią zakonu krzyżackiego. Była to nie tylko największa bitwa w Polsce, ale jedna z największych w historii średniowiecznej Europy. Kim był Zyndram z Maszkowic? Po stronie polskiej walczyło 50 chorągwi z królestwa, Mazowsza, Płocka, Bełzu, Podola, Mołdawii oraz najemnicy czescy oraz 40 chorągwi litewskich. W sumie ok. 29 tys. żołnierzy. Wśród nich był rycerz Zyndram z Maszkowic. Według kronikarza Jana Długosza 6 dni przed bitwą został mianowany przez króla Władysława „dowodzącym wyprawą wojenną”, czyli officium principis militae. Życzeniem króla było, aby małopolski Niemiec rozstawiał przed bitwą pod Grunwaldem chorągwie skrzydła polskiego. Kim jednak był Zyndram z Maszkowic? O rycerzu wiadomo niewiele. Nie wiemy, kiedy się urodził, natomiast znana jest data jego śmierci. Zmarł na pewno przed 5 czerwca 1414 roku. Długosz w jednym ze swych tekstów podał trop, który wskazuje genealogię Zyndrama. Kronikarz podawał, że posiadał w herbie „Słońce". Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Pochodził z mieszczańskiej rodziny. Jego imię wskazywało pochodzenie zachodnioeuropejskie, a zwłaszcza niemieckie. Imiona Sintrammus, Sinthram, Sindram znane były w Niemczech, choć nie były popularne w średniowieczu. Ród Zyndrama jest w Polsce przełomu XIV i XV wieku mało znany. Historycy w przeszłości uznali, że rycerz jest jego jedynym przedstawicielem w Koronie. Najstarsze wzmianki źródłowe o Zyndramie z Maszkowic pochodzą z 1388 roku. Jego imię pojawia się w aktach sądu leńskiego bieckiego. Historycy zwracają uwagę na fakt, iż w akcie z datą 2 czerwca pewien sołtys imieniem Piotr powierza Zyndramowi prowadzenie swojej sprawy. Co ciekawe, z dokumentu, który został wydany przez króla Władysława Jagiełłę w roku 1426, czyli już po śmierci Zyndrama, wynika, że rycerz z Maszkowic posiadał z nadania królewskiego w wsie Jaśliska, Zyndranowa, Lubatowa, Jasionka i Królików. Dokument nie podaje niestety daty nadania ziem. Wiadomo również, że był właścicielem wsi Maszkowice, którą się tytułował. Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? Z dawnych tekstów wiadomo, że Zyndram od 1404 roku był miecznikiem krakowskim. Jednak najlepszym źródłem o dziejach Zyndrama są kroniki Jana Długosza. To właśnie w tych tekstach opisana została cała kampania grunwaldzka. Polski kronikarz poniekąd wyjaśnia, dlaczego to właśnie rycerz z Maszkowic stał się jedną z ważniejszych postaci bitwy z 1410 roku i otrzymał zaufanie Władysława Jagiełły. Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... – Miał Zyndram jeszcze jeden warunek na wodza pod Grunwaldem, nieodzowny w walce z tak wytrawnym i biegłym w sztuce wojennej żołnierzem, jakim byli Krzyżacy. Oto przejrzał ich na wskroś, nie był mu tajny ich sposób walki, ich słabe strony, które poznał w swych dawniejszych z nimi walkach. Mamy wyraźne ślady, że Zyndram już przed wielką wojną brał udział w bojach przeciw Zakonowi – pisał w Przeglądzie Historycznym Władysław Semkowicz, polski historyk i badacz dziejów polskiego średniowiecza. Król Polski znał rycerza już znacznie wcześniej i był świadomy jego doświadczenia wojennego. Już 1390 roku, podczas obrony Litwy przed Krzyżakami Zyndram miał otrzymać dowództwo zamku w Kamieńcu Litewskim, zdobytym przez wojska Jagiełły. Władca miał być wówczas pod wrażeniem wyjątkowych zdolności strategicznych rycerza. W imię Boga i króla Właśnie dlatego to Zyndramowi powierzono urząd, który Długosz nazywa „officium principis militiae”. – Mianowanie nastąpiło w chwili wkroczenia wojsk w kraj nieprzyjacielski, a zatem z wejściem wyprawy wojennej w nową fazę strategiczną, nie dopiero w obliczu bitwy. „Officium” to rozciągało się tylko na część połączonej armii polsko-litewskiej, mianowicie na wojsko królewskie i książęce (mazowieckie) – napisał Semkowicz. – Wojsko litewskie poddane było rozkazom Witolda, który, miał równorzędne z Zyndramem stanowisko, tak, że cała armia miała faktycznie dwóch „principes militiae” w osobach Zyndrama i Witolda – twierdził Semkowicz. Chociaż to Król Władysław Jagiełło był głównodowodzącym wojsk, rada wojenna postanowiła, aby nie brał udziału w walce. Śmierć władcy oznaczała poważne problemy dla Rzeczypospolitej w kontekście dalszej kampanii przeciwko Krzyżakom. Jan Długosz pisał, że „ceniono jego życie za dziesięć tysięcy innych rycerzy”. Jagiełło pozostał zatem poza obozem wojsk. Chroniła go gwardia i straż, która składała się z aż 60 rycerzy. Co więcej, król przygotowany był na najgorszy scenariusz. W okolicy jego obozu ukryto konie, które miały umożliwić mu szybką ucieczkę z pola bitwy. Przygotowania do bitwy spadły na barki Zyndrama. To właśnie on brał udział w układaniu szyku wojennego, ustawiał wojska królewskie w hufce i chorągwie. W dniu bitwy w imieniu króla i całej Rzeczypospolitej dowodził wielką chorągwią królewską. – Chorągiew ta była pniem armii i w skład jej wchodziło doborowe rycerstwo z całej Polski. Ona to właśnie odegrała w bitwie grunwaldzkiej rozstrzygającą rolę – pisał Semkowicz. W czasie bitwy Zyndram prowadził do boju chorągiew ziemi krakowskiej. Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej Historyk Stefan Kuczyński uważał, że Zyndram z Maszkowic we wczesnym okresie bitwy przestał być zaufanym człowiekiem Jagiełły. Nie wiadomo, dlaczego. Utrata zaufania władcy spowodowała jednak, że przekazał dowództwo nad polską armią Jakubowi z Kobylan. Podobno nawet król zdecydował, że po wyprawie grunwaldzkiej Zyndram nie otrzyma żadnej nagrody z rąk władcy. Po bitwie grunwaldzkiej Zyndram z Maszkowic wrócił w rodzinne strony i nie angażował się już w życie publiczne. Zapiski sądowe wskazują, że przed wyprawą rycerz sprzedał swoją wieś Lubatową biskupowi Maciejowi z Przemyśla, zastrzegając sobie jej wykup do trzech lat. Historycy sądzą, że prawdopodobnie liczył na bogaty łup wojenny. Wyprawa natomiast pochłonęła jego majątek, a dużego zysku nie przyniosła. Dlaczego? Okazuje się, że Zyndram swojej wsi nie odzyskał. Próbował wyegzekwować własność drogą sądową, ale decyzja zapadła na korzyść biskupa. Zyndram zmarł w 1414 roku. Źródło: Przegląd Historyczny. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem
Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem do rozpoczęcia bitwy pod Grunwaldem. Historycy twierdzą, że miecze były w Polsce aż do drugiej połowy XIX wieku. Co się później z nimi stało i gdzie są teraz?
W tym artykule: Miecze grunwaldzkie – symbol zwycięstwa Korony nad zakonem krzyżackim Gdzie są miecze grunwaldzkie? Miecz grunwaldzki odnaleziono kilka lat temu w Polsce Największa bitwa średniowiecznej Europy W 1410 roku doszło do jednej z najsłynniejszych bitew w historii Polski. Na polach pod Grunwaldem połączone siły polskie i litewskie zmierzyły się z armią zakonu krzyżackiego pod dowództwem Ulricha von Jungingena. Symbolicznym rozpoczęciem starcia było wręczenie dwóch nagich mieczy królowi Władysławowi II Jagielle. Miały być własnością komtura tucholskiego Heinricha von Schwelborn. Dwie armie stały bowiem naprzeciwko siebie i żadna nie odważyła się zaatakować jako pierwsza. Miecze grunwaldzkie – symbol zwycięstwa Korony nad zakonem krzyżackim Tak opisywał ten moment kronikarz Jan Długosz: – Wielki mistrz pruski Ulryk posyła tobie i twojemu bratu... dwa miecze, ku pomocy, byś z nim i z jego wojskiem mniej się ociągał i odważniej, niż to okazujesz, walczył, a także żebyś dalej się nie chował i, pozostając w lasach i gajach, nie odwlekał walki. Prowokacja się udała. Według tradycji polscy rycerze odśpiewali Bogurodzicę, podnieśli kopie i ruszyli do walki. Bitwa rozpoczęła się w pełnym słońcu o godzinie 9. Zakończyła się porażką Krzyżaków, godzinę przed zachodem. Po bitwie broń znalazła się w Skarbcu Koronnym na Wawelu w Krakowie. Od tego czasu miecze grunwaldzkie stały się insygniami władzy, chociaż były zwykłymi mieczami bojowymi z okresu średniowiecza i nie wyróżniały się niczym szczególnym. Dopiero w okresie Rzeczypospolitej ich rękojeści i okucia zostały pozłocone. Umieszczono na nich herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wkrótce podniesiono ich znaczenie do rangi mieczy ceremonialnych Korony i Litwy. Podczas koronacji były niesione przed nowym królem jako symbol Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Gdzie są miecze grunwaldzkie? Podczas III rozbioru Polski w 1795 r. żołnierze pruscy obrabowali Skarbiec Koronny. Nie wiedzieli jednak, że miecze z bitwy pod Grunwaldem mają tak duże znaczenie dla Królestwa Polskiego i Litwy. Zostawili broń na swoim miejscu, a z tego faktu skorzystał niejaki Tadeusz Czacki. Polski działacz oświatowy i gospodarczy, pedagog, historyk, ekonomista, a także współtwórca Konstytucji 3. Maja, zabrał miecze i potajemnie wywiózł je z Krakowa. Ceremonialne przedmioty przekazał do kolekcji Czartoryskich w Puławach. Po upadku powstania listopadowego w 1831 roku muzeum Izabeli Czartoryskiej zostało zlikwidowane. Miecze zostały wówczas przekazane proboszczowi parafii we Włostowicach, który miał ukryć symbole polskiego triumfu nad krzyżakami. Na miejscowej plebanii znajdowały aż do 1853 roku. Wtedy doszło do tragicznej w skutkach nieszczęśliwej sytuacji. Przypadkiem odkrył je patrol żandarmerii carskiej i uznając, że jest to nielegalna broń, zarekwirował artefakty. Wiadomo, że miały później trafić do Zamościa, lecz tam ślad po nich zaginął. Prawdopodobnie do dziś znajdują się w Rosji. W przeszłości archeolodzy odnajdywali różne miecze z czasów bitwy pod Grunwaldem. Każde odkrycie wzbudzało nadzieje, że może to być właśnie broń, którą niegdyś dzierżył Heinrich von Schwelborn. Jeden z nich trafił nawet do kolekcji Fundacji Czartoryskich w Krakowie. Badania naukowe wykluczyły jednak taką możliwość. Miecz grunwaldzki odnaleziono kilka lat temu w Polsce Co ciekawe, kilka lat temu archeolodzy trafili na kolejny trop grunwaldzkich mieczy. Do niezwykle cennego odkrycia doszło pod Olsztynem. Dzięki wykrywaczowi metalu pasjonat archeologii Aleksander Miedwiediew odkrył tam średniowieczną broń. Obok metalowych pozostałości pochwy od miecza, znalazł także pasek i dwa noże, które byłyby przyczepione do pasa – ujawnił wówczas Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Odkrywca sam poinformował o odkryciu i zdecydował się przekazać miecz jako darowiznę dla Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w Stębarku. Zdecydowano, że średniowieczna broń trafi właśnie tam. Datowanie znaleziska i kontekst historyczny ówczesnych terenów Warmii i Mazur pozwalał bowiem przypuszczać, że odkryty miecz mógł należeć do jednego z ok. 66 000 rycerzy walczących w 1410 roku pod Grunwaldem. – Jak wiemy, działania militarne bitwy pod Grunwaldem wykraczają przecież poza teren pól pod Stębarkiem i poza połowę lipca 1410 rok. Dlatego znalezisko pobudza wyobraźnię. Atrakcyjnością stanu zachowania automatycznie „przenosi” w czasy grunwaldzkiego rycerstwa – mówił marszałek warmińsko-mazurski, Gustaw Marek Brzezin. Archeolodzy z Muzeum Bitwy pod Grunwaldem podkreślali, że tego typu znalezisko trafia się raz na kilkadziesiąt lat. View oEmbed on the source website – Mamy pewne podejrzenia, co do statusu społecznego średniowiecznego właściciela miecza i jesteśmy ciekawi, co kryje się pod warstwą rdzy. Głębiej zbadamy również samo miejsce wydobycia zabytku, by poznać kontekst sytuacyjny jego pochodzenia. Tak drogocenne przedmioty w średniowieczu rzadko kiedy zostawały w ziemi – wyjaśniał Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. – To znalezisko jest niezwykle dziwne dlatego, że nikt nie zabrał tak cennego miecza, a po prostu przeleżał on 600 lat w ziemi – dodał Drej. W średniowieczu wartość takiego miecza była naprawdę wysoka, a Miedwiediew porównał go do dzisiejszego samochodu osobowego. Szczątki walczących pod Grunwaldem leżą w kartonach. Nie ma pieniędzy na badania – Naszym marzeniem są badania tych szczątków – mówi dr Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. Przyznaje, że w magazynie muzeum w Morągu przechowywane w kartonach mogą być sz... Największa bitwa średniowiecznej Europy Bitwa pod Grunwaldem została stoczona 15 lipca 1410 r. w pobliżu polskich wsi Grunwald i Stębark. W języku niemieckim nazywana jest bitwą pod Tannenbergiem, gdzie Tannenberg jest niemieckojęzyczną nazwą dzisiejszego Stębarka. Pod względem biorących w niej udział rycerzy, była jedną z największych bitew w historii średniowiecznej Europy. Bitwa była zwieńczeniem wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły i wielkiego księcia litewskiego Witolda. Mistrz von Jungingen zginął w walce, a jego wojska zaczęły się wycofywać. Ogółem z 39 000 żołnierzy polsko-litewskich zginęło około 5 000, a z około 27 000 wojsk krzyżackich 14 000 zostało schwytanych, a 8 000 zginęło. Chociaż bitwa pod Grunwaldem zakończyła się zwycięstwem wojsk polsko-litewskich i pogromem sił krzyżackich, nie została jednak wykorzystana do zniszczenia zakonu. Nie zdobyto Malborka – stolicy Zakonu – ponieważ wygasał rozejm Witolda z inflancką gałęzią Zakonu na północy (korzystny w czasie bitwy) i wojska litewskie rozpoczęły odwrót. Tymczasem marsz wojska dowodzonego przez Jagiełłę na Malbork był powolny, a 22 lipca 1410 roku, kiedy pod Malbork dotarły pierwsze oddziały armii polsko-litewskiej, zamek był już gotowy do obrony, a jego oblężenie okazało się nieskuteczne. Okres ten kończy zwycięska bitwa rycerstwa polskiego pod Koronowem i I pokój toruński. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Rekonstrukcje bitew. Największe inscenizacje historyczne w Polsce
Moda na odtwarzanie rycerskich tradycji, zbroi i ekwipunku osiągnęła w Polsce rozmiary bitwy pod Grunwaldem. Jeśli chcesz poczuć atmosferę średniowiecza, powinieneś w lipcu pojawić się na Polach Grunwaldzkich.
W tym artykule: Największe rekonstrukcje bitew w Polsce Co przyciąga miłośników średniowiecznych bitem? Ile kosztuje zbroja do walki? Zbroje w słońcu, szczęk ścierających się mieczy, chrzęst łamanych toporem tarcz i modlitewne zawołania. Na Polach Grunwaldzkich panuje prawdziwie średniowieczna atmosfera. O tym, jak wyglądało średniowiecze w Polsce, przeczytasz również tutaj. Wszystko, co do niedawna można było sobie wyobrazić, czytając sławetną księgę Henryka Sienkiewicza Krzyżacy, zobaczysz na własne oczy. Jak przed 609 laty połączone siły polskie, litewsko-ruskie i oddziały czeskie zmierzą się z wojskami zakonu krzyżackiego. W inscenizacji weźmie udział ponad tysiąc zbrojnych z całej Europy. Największe rekonstrukcje bitew w Polsce Rekonstrukcja starcia dwóch najpotężniejszych europejskich armii tamtej epoki zostanie zrealizowana już po raz 25. Podobnych imprez, jak ta bitwa pod Grunwaldem, jest w Polsce bez liku. Dość wspomnieć organizowane co roku widowisko „Legnickie Pole 1241” reklamowane hasłem „Tu możesz stracić głowę”. Śmiałkowie, którym dekapitacja jest niestraszna, ponownie powstrzymają najazd mongolskich hord. Wielką atrakcją jest też Festiwal Słowian i Wikingów, który odbywa się co roku w pierwszy weekend sierpnia na wyspie Wolin. Miejsce nie jest przypadkowe. W X w. skandynawscy najeźdźcy wybudowali tam warowną osadę Jomsborg. Według podań założycielem strażnicy był król duński Harald Sinozęby. Każda z dotychczasowych 25 edycji wydarzenia przyciągnęła tłumy turystów z kraju i zagranicy, chcących zobaczyć, jak lud z północy zdobywał grody. Prof. Tomasz Szlendak z Instytutu Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu definiuje rekonstruktorów jako „pasjonatów i hobbystów, którzy w wolnym czasie odtwarzają dawne stroje, broń, technologie i działania społeczne (takie jak rytuały) oraz minione wydarzenia historyczne w zgodzie z najlepszą posiadaną wiedzą naukową”. Każde niemal miasto i miasteczko z zamkiem, zameczkiem, murami obronnymi albo tym, co z nich zostało, organizuje festyn lub turniej w stylistyce wieków średnich bądź szlacheckiej Rzeczypospolitej. A swoimi pomysłami oraz rosnącymi umiejętnościami na zgromadzeniach tych zaskakują członkowie bractw rycerskich i grup rekonstrukcyjnych, których w Polsce jest ok. 900. W starożytnej egipskiej nekropolii odnaleziono nowe grobowce. W środku były wyjątkowe rzeźby Podczas najnowszych wykopalisk w egipskiej Sakkarze archeolodzy odnaleźli nowe grobowce, w których pochowano m.in. strażnika świątyni i królewskiego artysty. Najstarsze pochodzą sprzed 3300 ... Co przyciąga miłośników średniowiecznych bitem? Co sprawia, że ich członkowie, zamiast lecieć na Majorkę, przybywają w lipcu pod Grunwald? Fascynacja militariami, ucieczka przed szarzyzną, tradycja i naukowa fascynacja dorobkiem przodków – oto wedle prof. Szlendaka główne motywy, którymi kierują się owi entuzjaści. Wymienia też patriotyzm, umiłowanie lokalnego dziedzictwa, potrzebę wtajemniczenia, relacji. Dla niektórych jest to sport ekstremalny, dla innych – możność zabijania wolnego czasu. Dla każdego – prestiż. Wśród uczestników tzw. ruchu rycerskiego liczącego co najmniej kilkaset osób przeważają ludzie wykształceni, głodni wiedzy z dziedziny historii, literatury, ikonografii, sztuki. Wśród nich jest też elita nad elitami – białogłowy i mężowie, którzy miłość do walk na miecze podnieśli do rangi profesjonalnego zajęcia. To ok. 50 osób zrzeszonych w Rycerskiej Kadrze Polski (RKP). Reprezentują one naszą ojczyznę na arenie międzynarodowej, w tym na najznamienitszych mistrzostwach świata. Takich jak Battle of the Nations urządzanych przed federację HMBIA (Historical Medieval Battle International Association), tudzież na International Medieval Combat Federation organizowanych przez federację IMCF. Podczas tych prestiżowych zawodów ścierają się zawodnicy z kilkudziesięciu państw. Powodem do chluby i dumy dla przedstawicieli RKP jest pięć medali zdobytych przez nich na IMCF. Ile kosztuje zbroja do walki? Rekonstrukcje bitew to jednak nie tylko moda i sport. To także biznes. Przykra wiadomość brzmi: na przynależność do rycerskich bractw nie każdy może sobie pozwolić. Podstawowa zbroja do walki pełnokontaktowej kosztuje 5 tys. zł, ale są też wersje warte 15 tys. zł i dużo więcej. Dość wspomnieć produkty oferowane przez pracownię Tomasza Samuły, po które do Lublina przyjeżdżają klienci z całego świata. Nie zraża ich ani wysoka cena (30 tys. zł za zbroję), ani konieczność długiego czekania (nawet pół roku). Jeżeli chcesz zadawać szyku na polu walki, przyda ci się też piękny hełm – to wydatek od kilkuset do 2 tys. zł. Za najprostszy miecz zapłacisz natomiast 400 zł. Wszystko to słono kosztuje, ale kto nie chciałby przenieść się do średniowiecza? Jeśli poprzestaniesz na roli widza, będzie dużo taniej. Więc co, spotykamy się pod Grunwaldem? A potem, od 19 do 21 lipca, nie powinno cię zaś zabraknąć na Oblężeniu Malborka. Szczególnie pięknie obozy bractw wyglądają nocą. Wszędzie płoną ogniska, zbrojni biesiadują wraz z szlachtą i pospólstwem. Leje się staropolski miód, a do nieba wznosi się pieśń o bohaterstwie polskich rycerzy. To lepsze od żeglowania na Bali.
Szczątki walczących pod Grunwaldem leżą w kartonach. Nie ma pieniędzy na badania
– Naszym marzeniem są badania tych szczątków – mówi dr Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. Przyznaje, że w magazynie muzeum w Morągu przechowywane w kartonach mogą być szczątki nawet 300 poległych. Niektóre leżą tam od 60 lat.
O znalezionych przez lata szczątkach wiadomo niewiele. Część scharakteryzowano jako szczątki należące do mężczyzn w wieku między 25 a 50 lat. Na wielu kościach widać ślady urazów po uderzeniu ostrym narzędziem. Niektóre czaszki noszą ślady urazów zadanych od tyłu. To może potwierdzać, że szczątki należą do rycerzy, którzy w 1410 roku zginęli na polu pod Grunwaldem w trakcie bitwy. – Naszym marzeniem są badania tych szczątków, ponieważ dzisiejsza technika pozwala określić, z jakich części Europy pochodzili ci ludzie, a nawet jak się odżywiali, czy na coś chorowali. Chcielibyśmy też zrobić rekonstrukcje wyglądu ich twarzy, co jest możliwe, ponieważ zachowane są czaszki – przyznał dr Drej w rozmowie z PAP. Jednak muzeum nie ma własnych środków na badania, a wsparcia z grantów naukowych nie udało się pozyskać. Choć Muzeum Bitwy pod Grunwaldem znajduje się w Stębarku, szczątki rycerzy spoczywają w Morągu. Trafiły tam, ponieważ w czasie prowadzenia wykopalisk Muzeum Bitwy pod Grunwaldem należało do zespołu placówek muzealnych Muzeum Warmii i Mazur. View oEmbed on the source website Obecnie trwa budowa nowego gmachu muzeum bitwy. Dr Drej ma nadzieję, że w nowym budynku znajdzie się miejsce na wystawienie dla zwiedzających szczątków poległych rycerzy np. pokazując je w takiej formie, w jakiej odkryto je podczas prac archeologicznych. Nawet, jeśli nie uda się pozyskać pieniędzy na ich zbadanie czy rekonstrukcje twarzy. 60 lat czekania Pierwsze ludzkie kości na Polach Grunwaldzkich odkryto jeszcze w latach 60. XX wieku. Wówczas w przedsionku ruin kaplicy pobitewnej znaleziono zbiorowy grób, w którym spoczywało sześć osób. Kolejny masowy grób z 30 poległymi znaleziono przy południowej ścianie kaplicy. W ciągu następnych lat, aż do lat 80. XX wieku, znajdowano kolejne groby. Łącznie w magazynie muzeum w Morągu mogą znajdować się kości nawet 300 osób. Dodał, że muzeum nie ma jednak pieniędzy na te badania, nie udało się na ten cel uzyskać także grantów. Dr Drej w rozmowie z PAP przyznał, że ma nadzieję, iż w nowym, budowanym obecnie gmachu muzeum pod Grunwaldem będzie można zaprezentować część szczątków Na Polach Grunwaldu i okolicznych polach uprawnych wciąż znajdowane są artefakty związane z bitwą z 1410 roku. Najczęściej archeologom i detektorystom udaje się odnaleźć groty strzał i bełtów. W tym roku odbyła się już siódma edycja prac poszukiwawczych, w których pod nadzorem archeologa brało udział 70 detektorystów z całego kraju. Z powodu pandemii w tym roku w poszukiwaniach nie uczestniczyli Litwini, czy Skandynawowie.
LUDZ K I E STOSUNKI Z ROBOTAMI są skomplikowane. Z jednej strony doceniamy to, jak wykonują niebezpieczną, powtarzalną pracę, dzięki czemu my nie musimy. Bywają wybawieniem w sektorach takich jak rolnictwo, gdzie farmerzy nie mogą znaleźć wystarczającej liczby ludzi do zbierania plonów. Jednak postępująca automatyzacja planety sprawia, że czujemy się nieswojo – i zagrożeni. Roboty nie potrzebują bowiem wakacji ani ubezpieczenia zdrowotnego. Według badań Pew Research Center po 2017 r. ponad 80 proc. Amerykanów wierzy, że do roku 2050 roboty przejmą większość prac wykonywanych obecnie przez ludzi, a zdaniem ok. 75 proc. powiększy to nierówności ekonomiczne. Ludzi, którzy twierdzą, że automatyzacja pracy jest społecznie szkodliwa, jest dwukrotnie więcej niż tych, którzy uważają ją za pomocną. Oczywiście ankiety te zostały przeprowadzone przed pandemią COVID-19, podczas której zastępowanie ludzi robotami zaczęło przypominać praktyczną odpowiedź na konieczność zachowania dystansu społecznego. Wysłaliśmy więc Davida Berreby’ego dookoła świata, aby przyjrzał się sytuacji robotów w społeczeństwach. Dziś roboty dostarczają żywność w angielskim Milton Keynes, przenoszą zaopatrzenie w szpitalu w Dallas, dezynfekują szpitalne sale w Chinach i Europie, a także przemierzają singapurskie parki, upominając spacerowiczów, żeby zachowywali dystans społeczny – pisze Berreby. – Jest nieuchronne to, że będziemy mieli inteligentne maszyny, sztuczne stworzenia, które staną się częścią codziennego życia – powiedziała Berreby’emu Manuela Veloso z Carnegie Mellon University. Gdy zaczynasz akceptować roboty wokół siebie, jako trzeci rodzaj stworzeń, obok zwierząt i ludzi, chcesz tworzyć z nimi relacje. Trzeci rodzaj stworzeń? To rzeczywiście nowy pomysł. Ale jeszcze nie jesteśmy w tym miejscu. Jak dotąd, twierdzi Berreby, roboty nie są w stanie dorównać zdolnościom ludzkiego umysłu, zwłaszcza w sytuacjach zaskakujących, nie wykazują też np. zdrowego rozsądku. A zatem nie mają cech niezbędnych do bycia redaktorem magazynu. Ale dajmy im kilka lat. Zanim to nastąpi, pozwolę sobie osobiście podziękować, że czytacie National Geographic. Susan Goldberg
DOLCE VITA! Czyli dlaczego kochamy Włochy.
Nigdy nie zapomnę tego smaku, smaku lodów truflowych, które kupiłam w małej lodziarni przy fontannie di Trevi w Rzymie. Były kremowe, aksamitne i tak gęste, że malowały moje usta na czekoladowo. Od tamtej pory to mój ulubiony deser. Włosi szczycą się, że nie tylko wymyślili lody (pochodzą z Chin), ale też że nauczyli Europę gotować i cos w tym jest. Pizza, spaghetti, ravioli, tiramisu, ricotta, gnocchi, carpaccio, panna cotta, lazanie, mozarella – już na same hasła większość z nas robi się głodna; to chyba najbardziej popularne dziś dania nad Wisłą. Ale Włochy to nie tylko wyśmienita kuchnia i doskonałe wino. To cały styl życia, który narodził się w miejscu absolutnie unikatowym. Możemy narzekać, że Rzym jest zatłoczony, brudny, gorący, ale włócząc się jego ulicami, mamy świadomość, że nigdzie indziej nie wydarzyło się tak wiele. Włochy mają aż 52 miejsca wpisane na listę UNESCO – czyli więcej niż jakikolwiek inny kraj, w Bolonii nadal działa najstarszy na świecie uniwersytet, to tutaj rodzili się geniusze: Michał Anioł czy Leonardo da Vinci, florenckie muzea i kościoły mają więcej dzieł sztuki niż jakiekolwiek inne miasto na świecie. Zaczynając tę wyliczankę, trudno mi ją skończyć, gdyż właściwie całe Włochy to jeden wielki zabytek, a każdy region wart jest zobaczenia. Dlatego to wydanie Travelera poświeciliśmy właśnie Italii. Włochami nie można się ani nasycić, ani znudzić. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT NUMERU | WŁOCHY. 15 PRZEBOJOWYCH PODRÓŻY Wiesz, dokąd Włosi jeżdżą na wakacje? Niedaleko! Słowami swojej przewodniczki Zuzanna O’Brien rozpoczyna tekst o Ligurii („Włoski rogalik”). Coś w tym jest. W tym kraju o kształcie buta wszędzie, od samego czubka aż po krawędź cholewki, trafia się na widoki i zabytki. Ukochany przez artystów, uwieczniony przez kinematografów i uświęcony przez papieży Rzym to najbardziej oczywisty (i konieczny!) przystanek na trasie włoskich wakacji („Obraz goni obraz”, Iza Klementowska). Wieczne Miasto, podobnie z resztą jak Mediolan, Florencja czy Cinque Terre to miejsca, których splendoru i uroku nie są w stanie przyćmić nawet tłumy turystów. Ale Włochy zachwycają również tych, którzy trzymają się z daleka od najbardziej wydeptanych szlaków. Warto oderwać wzrok od przewodnika i dać się ponieść polnym drogom i labiryntom uliczek Kalabrii, Sycylii czy regionu Marche. Głosy i gesty mieszkańców od razu nabierają ekspresji, potrawy serwowane przez gospodynie smaku, a tradycje wyrazistości. ETYKA PODRÓŻNIKA | PLANETA ALBO PLASTIK Ponad 8 mln ton plastiku każdego roku trafia do naszych oceanów i niestety turystyka ma w tym swój udział. Aż 80 % ruchu turystycznego odbywa się właśnie do regionów nadmorskich, a wiele spośród państw, które coraz chętniej wybieramy na wakacyjny kierunek, nie jest odpowiednio przygotowana do zarządzania odpadami. Pływającego w oceanach plastiku nie da się już odłowić. Jedyne, co możemy zrobić to przestać go tam dostarczać. (…) Ekologia to nie kaprys, a życiowa konieczność. – czytamy w tekście Ludwiki Włodek „Wakacje z plastiku”. POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA | MAZURY. JEZIORO ŁUKNAJNO Zaledwie kilka kilometrów od turystycznych Mikołajek znajduje się prawdziwa enklawa dzikiej natury, Jezioro Łuknajno. Ustanowienie na jeziorze rezerwatu przyrody wyłączyło ten teren z aktywności turystycznej i uczyniło z niego raj dla ornitologów. Jest to jedna z największych ostoi ptactwa wodnego w Polsce. („Ptasi raj”, Michał Głombiowski). 130 LAT EKSPLORACJI | Z SYBERII DO KANADY NA PIECHOTĘ W 2001 roku Norweg Borge Ousland wprawił świat w osłupienie. Przeszedł samotnie 1800 kilometrów z rosyjskiej Syberii do Kanady, po drodze zahaczając o Biegun Północny. Większość trasy wiodła przez lodową pokrywę Oceanu Arktycznego. INDEKS GŁÓWNYCH TEMATÓW | Iran, Portugalia, Górna Austria, Apulia, Mediolan, Trydent, Emilia-Romania, Kalabria, Liguria, Neapol, Toskania, San Marino, Marche, Sycylia, Rzym, Umbria, Friuli – Wenecja Julijska, Mazury – Jezioro Łuknajno, Nysa Kłodzka, Test hamaków, Kanu do Berlina, Z Syberii do Kanady na piechotę. Poznaj ofertę prenumeraty: prenumerata.national-geographic.pl/
14 lipca Roku Pańskiego 1410 żar leje się z nieba. Jagiełło przyjmuje krzyżackie poselstwo. Wielki Mistrz przysyła dwa nagie miecze.
Do Boju! Chce sprowokować walkę. Tymczasem polski król wysłuchuje mszy w zacienionym lesie. Czas to jego sprzymierzeniec. Słońce wyciska siódme poty z zakutych w stal wrogów, których hufce czekają w otwartym polu. Tej sceny nie może zabraknąć w historycznym show autorstwa Krzysztofa Góreckiego z Konfraterni Świętego Wojciecha z Gniewu. Współczesna inscenizacja oparta jest na wybranych epizodach prawdziwej bitwy. Konne popisy harcowników i starcie chorągwi, rozpadające się na szereg spektakularnych pojedynków, przyciągają tłumy turystów. W sobotę 15 lipca przypada 596. rocznica bitwy. Chorągwie wyjdą w pole o godz. 14. Kto żyw spieszy jednak, by wcześniej zająć dogodne miejsce. Już godzinę przed bitwą rozpoczyna się przegląd wojsk. Armie formują szyki na wyznaczonym polu, w zagłębieniu terenu, dzięki czemu więcej ludzi ma szansę obserwować widowisko. Wielu jednak, wbrew zakazom, schodzi na dół i próbuje przekroczyć linię bezpieczeństwa. A przecież historyczny teatr to nie tylko zabawa. Szczęk broni, błysk tarcz, pot, pył i krew (gdy karetka na sygnale przedziera się przez szeregi walczących do wypadku) są prawdziwe. – Koń ma stać, ale płoszy się od huku bombard i wrzasków – przyznaje Władysław Jagiełło, czyli Jacek Szymański z warszawskiego Bractwa Miecza i Kuszy. – Od czasu upadku sprzed 6 lat boję się, by znów się coś nie stało... Przez większość miesięcy nie ma tu żywego ducha; nim ciszę spłoszą stopy wielotysięcznego tłumu, pola zaczną się budzić za sprawą braci rycerskiej ze wschodu i zachodu Europy: – Przyjeżdżają Białorusini, Rosjanie, Litwini, Czesi, Włosi, Francuzi, Anglicy i Finowie – wylicza Krzysztof Górecki. Odtwórcy historii rozbijają kolorowe namioty, nad którymi powiewają proporce i sztandary bractw. Wszyscy noszą się historycznie, obowiązkowe są tuniki, dublety, kaftany i ciżmy. Adidasy wystające spod lnianej kiecki to wstyd. Cała brać je drewnianymi kopyściami z misek, trze ziarno na żarnach i piecze placki na rozgrzanych kamieniach, a wieczorami przy dźwiękach liry, harfy lub rotty pije wino z ozdobnych rogów i gawędzi do świtu. To tu bije serce Grunwaldu, choć oko turysty nie zobaczy wszystkiego, bo wejścia do żywego skansenu są limitowane. – Spotykam znajomych z całej Polski, cały rok nas dzieli, ale przepaści nie ma – opowiada Kamil. – Przy ognisku siada prawnik, student, piekarz i robotnik. Normalnie byśmy się nie dogadali, ale tu animozje znikają – mówi Maciej Sztuka zwany Geraltem, neurochirurg, namiestnik Bractwa Orlich Gniazd. – Oni czasem więcej znaczą niż rodzina. Emocje wyzwolone w czasie bitwy mogą sprawić, że w postaci giermka rozpoznasz turystę sprzed roku. I nic w tym dziwnego, bo eksperyment trwa! Ulrich Von Jungingen polegnie jak co roku 100 tysięcy turystów i 1,5 tysiąca walczących; 550 kg zjedzonego smalcu ze skwarkami oraz 200 bochnów chleba; 2 wodzów i 2 nagie miecze – liczby nie oddadzą wszystkiego. Co sprawia, że mimo peryferyjnego położenia (40 km do najbliższego miasteczka – Ostródy) i braku reklamowej kampanii tysiące ludzi co roku obiera cel: Grunwald? – To już styl życia – stwierdza Geralt, krakowski neurochirurg. – Na co dzień jestem raczej wygodny; ciepłe łóżko, łazienka, a tu... 20 przenośnych kibelków na 3 tysiące osób i 15 km do najbliższej stacji. To wyzwanie!
Zima w tym roku była bezlitosna i męcząca, więc z radością powitałam wiosnę na łąkach Warmii.
Znajomy polecił mi gospodarstwo agroturystyczne Leśne Jezioro niedaleko Olsztynka. Wzięłam psa i wyruszyłam razem z Adamem, moim narzeczonym, do Nowej Wsi Ostródzkiej. Droga była przyjemna, ruch w sobotę niewielki, więc po dwóch godzinach dotarliśmy na miejsce. Wjechaliśmy na obszerne podwórko ze starą studnią pośrodku, gdzie czekał już „komitet powitalny”: pani Ewa – właścicielka pensjonatu, kilka psów i trzy koty. Po serdecznym powitaniu i filiżance herbaty wybraliśmy się na zwiedzanie zagrody. Towarzyszyła nam gospodyni oraz, oczywiście, wesoła gromadka psów: Szeryf, Pusia, Wiruska, Ruda, Niki. Najpierw poznaliśmy konie: Gniadą, Sobotę, Maha, Gładkę, Perłę, Goldi i Gamirę. Wytrawni jeźdźcy mogą tu przez cały rok galopować po łąkach i leśnych duktach. Nakarmiliśmy też kury, zajrzeliśmy do starej obory pełnej siana i czekających na turystów odnowionych po zimie kajaków i rzuciliśmy okiem na saunę i mały salon odnowy biologicznej, gdzie można zamówić masaż i zażyć zdrowotnej kąpieli w sianie lub owsiance. Po południu poszłam z psami nad jezioro. Eskortowały mnie do pomostu, i rozbiegły się po lesie. Został tylko stary Szeryf i moja suczka Rudzia. Usiadłam na ławce, wciągnęłam głeboko haust powietrza: ciepłego, wilgotnego, pachnącego igliwiem i ziemią. Wszystko spowijała błoga cisza. Widok był piękny. Jezioro Mielno jest niezwykle malownicze: długie i wąskie, otoczone lasem schodzącym do samego brzegu, z dwiema wysepkami, kołyszącymi się pośrodku. Można tu łowić ryby, nurkować (w najgłębszym miejscu jest 40 metrów), pływać kajakiem (na jeziorze zaczyna się ponaddwustukilometrowy szlak kajakowy). Siedziałam tak długo, patrząc na lekko zmierzwioną taflę wody. Z zamyślenia wyrwało mnie szczekanie psów. Stały na górce i patrzyły wymownie w moją stronę. Dusza została nakarmiona, czas zadbać o żołądek – pomyślałam i ruszyłam z powrotem. Wieczorem, po smacznym obiedzie i asystowaniu przy pojeniu koni, siedzieliśmy przy kominku, popijając orzeźwiające domowe wino z leśnych owoców, a pani Ewa opowiadała o atrakcjach regionu. Miłośnicy przyrody w okolicach Olsztynka znajdą kojący duszę spokój lasów i łąk, trasy rowerowe, malownicze źródła rzeki Łyny, o których mówi się, że woda płynie tam do tyłu, czy Wzgórza Dylewskie, najwyższe (312 m) wzniesienie między Holandią a Uralem na tej szerokości geograficznej, i zarazem granica klimatu kontynentalnego. Pasjonaci historii znajdą w okolicy zamki krzyżackie, m.in. w Olsztynie, Nidzicy czy Lidzbarku Warmińskim, oraz Grunwald, na którego polach co roku odbywa się rekonstrukcja bitwy sprzed ponad 600 lat. Kiedyś do pensjonatu zawitał ciągnący z pól Grunwaldu rycerz z armatą. Zatrzymał się tu na noc, a następnego dnia goście mieli dodatkowe atrakcje: przymierzanie zbroi, zakładanie kolczugi i naukę fechtunku. Nawet nie pamiętam, kiedy tego wieczoru porwał mnie Morfeusz. Wiem tylko, że obudziłam się w niedzielę rano, wypoczęta i pełna energii. Przed wyjazdem z wielu różnych atrakcji wybraliśmy długi spacer. W lesie ptaki ćwierkały jak szalone, dwa razy drogę przeciął nam zając, Rudzia puściła się w pogoń za sarną, odnaleźliśmy też ślady dzików. W nas ten spacer obudził wilczy apetyt, co przewidziała pani Ewa, bo kiedy wróciliśmy, obiad już czekał. Na drogę dostaliśmy domowe kruche ciasteczka...