Zamknęła się w buddyjskim ośrodku na 10 dni. To doświadczenie zmieniło jej życie
Samotne podróże kojarzą się z wolnością, przygodą i odkrywaniem świata, ale rzadko mówi się o ich mniej oczywistych stronach. Anna Małysa, znana w sieci jako „Anka Śmietanka”, w rozmowie z Sabiną Ziębą opowiedziała o dziesięciu dniach spędzonych w całkowitym milczeniu w buddyjskim ośrodku, znaczeniu intuicji podczas samotnych wypraw oraz sytuacjach, w których bezpieczeństwo okazywało się ważniejsze niż realizacja podróżniczych planów.
Podróżowanie solo budzi skrajne emocje. Dla jednych jest symbolem niezależności i wolności, dla innych źródłem niepokoju oraz niekończących się pytań o bezpieczeństwo. Anna Małysa należy do osób, które od dawna wybierają własną drogę. W podcaście National Geographic Polska podróżniczka opowiedziała Sabinie Ziębie nie tylko o odwiedzonych miejscach, lecz także o doświadczeniach, które najmocniej wpłynęły na jej sposób patrzenia na świat. Wśród nich znalazły się zarówno wymagające wyprawy po Azji, jak i dziesięciodniowe odosobnienie medytacyjne w Birmie, które okazało się jedną z najważniejszych lekcji w jej życiu. Dziesięć dni w ciszy. Czego Anna Małysa nauczyła się podczas medytacji w Birmie? Jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń, o których Anna Małysa opowiedziała w podcaście „Solo przez świat”, był dziesięciodniowy pobyt w buddyjskim ośrodku medytacyjnym w Birmie. To właśnie tam zdecydowała się wziąć udział w praktyce Vipassana – formie medytacji zakładającej całkowite wyciszenie i odcięcie od bodźców zewnętrznych. Przez dziesięć dni uczestnicy nie mogą korzystać z telefonów, książek, notatników ani prowadzić rozmów z innymi osobami. Dla kogoś, kto przez lata pozostawał w ciągłym ruchu i regularnie zmieniał miejsca pobytu, było to doświadczenie wyjątkowo wymagające. – Zamknęłam się na 10 dni w ośrodku buddyjskim, gdzie milczałam i medytowałam. To było hardcorowe doświadczenie. (…) Ja się ciągle kręciłam. Czułam się, jakbym brała udział w jakimś eksperymencie społecznym, na który sama się zapisałam – wspominała. Jak przyznała, największym wyzwaniem nie okazał się brak kontaktu ze światem, lecz konieczność pozostania sam na sam z własnymi myślami. Gdy z dnia na dzień znikają wszystkie rozpraszacze, człowiek zaczyna inaczej postrzegać siebie, swoje emocje i problemy. Anna zwróciła uwagę, że wielu uczestników podobnych odosobnień doświadcza również specyficznego lęku przed tym, co dzieje się poza murami ośrodka. – Każdy po pierwszej Vipassanie ma takie poczucie, że świat się na pewno kończy, jest wojna albo apokalipsa, a ja o tym nie wiem – mówiła. Powrót do codzienności przynosi jednak zwykle zaskakującą refleksję: świat funkcjonuje dokładnie tak samo jak wcześniej. Dla podróżniczki był to moment, który pozwolił jej spojrzeć z dystansem na wiele spraw i nauczył większej uważności, cierpliwości oraz świadomego przeżywania codziennych doświadczeń. „Po prostu jestem niemiła”. Jak solo podróżniczka dba o swoje bezpieczeństwo? Rozmowa dotyczyła również tematu, który regularnie pojawia się przy okazji samotnych podróży kobiet – bezpieczeństwa. Anna Małysa nie ukrywała, że podczas wieloletnich wypraw wypracowała własne zasady, które pomagają jej odnajdywać się w nieznanych miejscach i sytuacjach. Jedną z najważniejszych jest zaufanie do intuicji. Jak przyznała, zdarzało się, że rezygnowała z pozornie dobrych okazji transportu lub zmieniała plany tylko dlatego, że coś wzbudzało jej niepokój. – Zdarzyło mi się wysiąść kilka razy z auta albo nie wsiąść do niego, bo miałam po prostu złe przeczucie. Nie wiem, czy wydarzyłoby się coś złego, ale wolę dmuchać na zimne – opowiadała. Podróżniczka podkreślała również znaczenie asertywności, która w wielu sytuacjach okazuje się skuteczniejsza niż próba bycia uprzejmym za wszelką cenę. Jej zdaniem kobiety zbyt często obawiają się stanowczo postawić granice, nawet wtedy, gdy czują dyskomfort. – Jeśli ktoś do mnie zagaduje raz, dwa, trzy razy, a ja mówię, że nie chcę rozmawiać, to po prostu jestem niemiła. I to skutkuje – tłumaczyła. W rozmowie pojawił się także wątek różnic kulturowych oraz doświadczeń z krajów takich jak Indie, gdzie normy dotyczące przestrzeni osobistej bywają inne niż w Europie. Zdaniem Anny kluczowe jest zachowanie czujności, ale równie ważne pozostaje budowanie pewności siebie i świadomości własnych granic. To właśnie połączenie doświadczenia, intuicji i umiejętności reagowania na niepokojące sygnały sprawia, że samotne podróże mogą być nie tylko bezpieczne, ale również niezwykle rozwijające. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Anny Małysy Chcesz poznać więcej inspirujących szczegółów tej rozmowy? Dowiedzieć się, jak wygląda codzienne życie w vanie podczas przemierzania Australii, co czuje człowiek odcięty od świata podczas 10-dniowej medytacji w azjatyckim klasztorze i dlaczego to właśnie Kopenhaga okazała się miastem idealnym? Posłuchaj całej rozmowy, którą z Anną Małysą poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Dziś” w Birmie to jeden wielki znak zapytania. O życiu w tym fascynującym kraju opowiada Aleksandra Minkiewicz, dyrektorka Yangon Film School
Siedem sekcji – Retrospektywa: Wong Kar Wai, Tajwańskie kino queer, Sekcja olimpijska, Nowe Kino Azji, Asian Cinerama, Pokazy specjalne / Mistrzowie, Birma dziś - ponad 50 filmowych produkcji, studio festiwalowe i debaty online. Tegoroczna edycja Pięciu Smaków odbywa się w formule hybrydowej, co oznacza, że większość filmów będzie dostępna od 17 do 29 listopada na specjalnej platformie VOD piecsmakow.pl.
W programie 15. edycji znalazła się m.in. sekcja Birma dziś, a niej zestaw krótkich metraży wyprodukowanych przez Szkołę Filmową w Jangonie, której dyrektorką od 2016 roku jest pochodząca z Polski Aleksandra Minkiewicz. Filmy studentów i absolwentów Szkoły prezentują różnorodne oblicza współczesnej Birmy: spotkania tradycji ze współczesnością, wyzwania ekonomiczne, pejzaż miejskich i prowincjonalnych historii. Filmy pokazują, jak polityczne turbulencje kształtują codzienność mieszkańców tego kraju, a zarazem są głosem pokolenia, które właśnie w tej chwili mierzy się z radykalnym ograniczeniem wolności wypowiedzi. Szkoła Filmowa w Jangonie od kilkunastu lat jest miejscem rozmów o tożsamości kraju i jego bardzo różnorodnego społeczeństwa, złożonego z licznych grup etnicznych - wiele studentek i studentów Szkoły z nich właśnie się wywodzi. Studenci i absolwenci uczelni w dokumentalnych i quasi dokumentalnych formach rejestrują historie ze zmieniającej się rzeczywistości - zarówno te z dużych ośrodków, jak i niewielkich, lokalnych społeczności. Ich produkcje są bezcennym materiałem, który niesłyszane dotąd głosy kieruje do szerokiej grupy odbiorców w kraju i zagranicą. O Birmie rozmawiamy Aleksandrą Minkiewicz, dyrektorką Yangon Film School: Sekcja nazywa się Birma dziś – co znaczy słowo „dziś” w tym przypadku? Spora część filmów została wyprodukowana kilka lat wcześniej – czy ma to jakieś znaczenie? Aleksandra Minkiewicz: “Dziś” w Birmie to jeden wielki znak zapytania. Niepewność i autentyczny strach o jutro, wyczekiwanie. “Dziś” się w Birmie nie żyje, tylko przeczekuje. Czas liczy się na ‘przed i po’. Ta kluczowa data to 1 lutego 2021, gdy wojskowi przejęli władzę, krwawo stłumili wielotysięczne demonstracje i praktycznie zlikwidowali wolne media. Niedługo mija rok od tego wydarzenia, a sytuacja w kraju wciąż jest daleka od stabilizacji. Widziałam, jak z dnia na dzień euforia pierwszych lat po demokratycznych wyborach z 2015 roku, wiara w lepsze jutro i nadzieja powoli gasły w oczach całego pokolenia młodych ludzi, którzy wychowali się już w dobie wszechobecnego internetu, praktycznie nieograniczonego dostępu do informacji, otwartych granic, aż kompletnie znikły w miarę intensyfikacji działań armii. Nasze ‘dziś’ to strach przed wyjściem z kamerą na ulice, patrole wojska na ulicach i codzienne aresztowania opozycji. Młodzi ludzie, którzy nie pamiętają wydarzeń z 1988 roku, przeżyli szok, gdy wojsko wyciągnęło do demonstrantów broń maszynową i pierwsi demonstranci zostali zastrzeleni zaledwie kilka przecznic od naszej szkoły. To było przełomowe doświadczenie, gdyż do tej pory tego typu zachowania armii były powszechne raczej na terenach etnicznych, z daleka od bezpiecznych i coraz zamożniejszych ulic Rangunu czy Mandalaj. W dużych miastach postęp ostatnich lat było widać gołym okiem, a to co działo się na terenach etnicznych było tematem niewygodnym, zbywanym milczeniem, fejk njusem. To działo się ‘u nich’, gdzieś daleko, więc po co się przejmować. Teraz panuje większe zrozumienie dla cierpienia mieszkańców terenów etnicznych i wręcz podziw dla ich partyzantek walczących z armią birmańską praktycznie nieprzerwanie od zakończenia II Wojny Światowej. Tereny przez nie kontrolowane nazywa się teraz ‘terenami wyzwolonymi’. Dlatego te filmy, mimo że zostały wyprodukowane kilka lat temu, są tak ważne. Pokazują świat, kiedy wszyscy wciąż mieli jeszcze nadzieję, mimo że było ciężko. To barwne, czasem śmieszne, czasem smutne historie ludzi z różnych zakątków Birmy. Pokazane z perspektywy młodych Birmańczyków reprezentujących różne grupy etniczne i opowiedziane ich językiem. To są historie przez nich wybrane, często tak dojrzałe, że za każdym razem zaskakuje, że to są przecież filmy studenckie. Zostają w naszych głowach przez wiele dni. Są też ostrzeżeniem przed idealizowaniem świata ‘przed zamachem’, pod rządami NLD (Narodowej Ligii na Rzecz Demokracji pod przywództwem Aung San Suu Kyi) - kraj wciąż borykał się z ogromnymi nierównościami społecznymi, dyskryminacją, korupcją, otwartym konfliktem w stanach Szan, Kaczin i Karen oraz oskarżeniami o czystki etniczne w stanie Arakan. Wolność słowa wciąż była mocno ograniczana, dziennikarze i filmowcy byli wsadzani do więzienia (chociaż nie masowo, jak teraz), a cenzura była naszych chlebem powszednim. Ja sama oglądam te filmy teraz z ogromnym sentymentem, gdyż są dla mnie obrazem ze świata utraconego, który już nie wróci. Jak Birmę pokazują filmy, które znalazły się w programie? Czy filmy pod tym względem mają elementy wspólne, wyłaniają spójny obraz, czy może każdy z nich pokazuje Birmę w innym świetle / z innej perspektywy? Aleksandra Minkiewicz: Piękno Birmy to jej niesamowita różnorodność i to widać na filmach, które znalazły się w programie festiwalowym. Każdy film to inna historia, z której wyłania się obraz kraju i ludzi niesamowicie zdeterminowanych do zapewnienia sobie i swoim dzieciom lepszej przyszłości. To obraz Birmy w przededniu zamachu stanu pokazujący, jak konflikt kształtuje codzienność zarówno w dużych miastach i wioskach z dala od nowoczesności. To też głos młodego pokolenia, które z jednej strony wciąż tkwi głęboko zakorzenione w tradycji, ale z drugiej już kształtowane jest przez wyzwania globalizacji. Jakie metody wykorzystywane są w pracy ze studentkami/studentami? Aleksandra Minkiewicz: Learning by doing. Już pierwszego dnia przyszli filmowcy dostają do ręki profesjonalne kamery filmowe i sprzęt dźwiękowy, aby się z nim oswoić i nauczyć jak z niego korzystać - początkowo w czasie realizacji prostych kilkuminutowych dokumentów, a z czasem coraz dłuższych form. Aby zostać dokumentalistą nie wystarczy nauczyć się technicznej obsługi sprzętu filmowego; to cały proces kształtowania postawy i światopoglądu, wrażliwości na drugiego człowieka i umiejętności słuchania. Prowadzimy zajęcia z historii filmu, w tym burzliwej historii kina birmańskiego i propagandy; analizy filmowej, montażu, dźwięku, animacji dokumentalnej, scenopisarstwa i produkcji. Do tego oglądanie jak największej ilości klasyków i współczesnych filmów fabularnych i dokumentalnych. To holistyczne podejście mające na celu kształtowania całego toku myślenia jak dokumentalista/ka, w połączeniu z technicznym wykształceniem na światowym poziomie. Wśród naszych wykładowców i wykładowczyń znajdują się zarówno profesjonaliści/stki z międzynarodowym stażem z Australii, Finlandii, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Indii czy Pakistanu, jak i rosnąca w siłę kadra birmańska wykształcona w ramach naszego programu Train-to-Teach. YFS to jedyna szkoła filmowa w Birmie, więc praktycznie całą birmańską kadrę musieliśmy najpierw sobie sami wykształcić. Naszym celem jest też przygotowanie szkoły do zarządzania przez lokalną administrację. Krótko mówiąc muszę sprawić, aby moja obecność stała się zbędna. Na drugim roku studenci i studentki biorą udział w konkursie na najlepszy film dokumentalny. Muszą utworzyć trzy-osobowe ekipy filmowe (dyrektor/ka, operator’ka i dźwiękowiec) i złożyć wniosek zawierający zarys pomysłu, lokalizację, analizę bezpieczeństwa i budżet. Wszystko oczywiście przy wsparciu naszego zespołu, który pełni rolę producenta. Projekty filmowe realizowane są na terenie całej Birmy. Nasi studenci i studentki często wracają z projektami filmowymi do swoich rodzinnych stron, dzięki czemu otrzymujemy w rezultacie wspaniałe, intymne historie z najdalszych zakątków Birmy, praktycznie niedostępnych dla obcokrajowców, powiedziane językiem i oczami ludzi, którzy stamtąd pochodzą i chcą dać głos tym, którzy do tej pory tego głosu nie mieli. Dużą wagę kładziemy też na wpojenie naszym studentom i studentkom szacunku dla praw człowieka, poszanowania środowiska i etyki dziennikarskiej. Na pierwszym roku dostają np. butelki wielorazowego użytku na wodę, aby ograniczyć zużycie plastiku, uczą się o prawach autorskich i przechodzą specjalistyczne szkolenia z bezpieczeństwa (np. jak zachowywać się na wojskowych punktach kontrolnych czy na obszarach zaminowanych), pierwszej pomocy (co jest niezmiernie istotne w kraju, gdzie dostęp do opieki medycznej w nagłych przypadkach jest praktycznie nieistniejący) oraz PSEA (Prevention of Sexual Abuse and Exploitation). Na czym polega wyjątkowość rekrutacji studentek/studentów do szkoły? Aleksandra Minkiewicz: Yangon Film School to wyjątkowa instytucja, której celem jest wyrównanie szans w dostępie do edukacji filmowej dla utalentowanych młodych Birmańczyków i Birmanek reprezentujących różne grupy etniczne i mniejszości religijne. Brzmi to może jak żargon organizacji pozarządowej wyjęty prosto z aplikacji o grant, ale w naszym przypadku to sformułowanie akurat świetnie odzwierciedla podejście do rekrutacji w YFS. Birma to kraj szalenie zróżnicowany etnicznie, w którym sektor medialny przez ponad siedem dekad był zdominowany przez główną grupę etniczną Bamar i mężczyzn. W efekcie, cały przekaz medialny i filmowy był (i do pewnego stopnia nadal jest) zniekształcony. Prezentował jednostronny obraz Birmy bez uwzględniania kwestii etnicznych czy religijnych z punktu widzenia faktycznych członków tych grup i całkowicie wręcz pomijał kwestię przemocy wobec kobiet, w tym przemocy seksualnej wykorzystywanej przez armię birmańską, jako broń w walce z partyzantkami etnicznymi, bo to przecież nieładnie tak mówić głośno o ‘tych rzeczach’. Często osoby pochodzące z mniejszości etnicznych są przedstawiane jako mniej zaradne, przygłupie czy stojące niżej na wyimaginowanej drabinie społecznej. Obraz kobiet wyłaniający się z przekazów medialnych jest równie stereotypowy: matki, służące podające kawę na spotkaniach czy śliczne, posłuszne młode dziewczyny ubrane w tradycyjne birmańskie longyi. Staramy się to zmienić i pokazać prawdziwy obraz Birmy, dlatego rekrutacja to kluczowy dla YFS etap całego programu nauczania i budowania bardziej zróżnicowanego i inkluzywnego sektora medialnego w Birmie, prezentującego różne głosy i perspektywy z zachowaniem zasad etyki i bezstronności. Co dwa lata, YFS rekrutuje 12 osób do naszego flagowego 3-letniego programu edukacji filmowej: 6 kobiet i 6 mężczyzn. Staramy się, aby przynajmniej 40% studentów i studentek pochodziło z mniejszości etnicznych innych niż Bamar i reprezentowało przynajmniej trzy religie. Szukamy perełek, nieoszlifowanych talentów, osób wyjątkowo utalentowanych ale też pracowitych, z pasją, aktywnych w swoich społecznościach, bez względu na ich dotychczasowy poziom wykształcenia, status materialny, tożsamość płciową, czy pochodzenie etniczne. Do YFS trafiają zarówno dzieci drobnych rolników ze stanu Kayah, nauczycieli z Szan czy nieźle usytuowanych rodzin z Rangunu z tradycjami filmowymi. Każdy ma równie szanse. Nasi studenci i studentki nie muszą mówić po angielsku, ale muszą rozumieć i mówić w języku birmańskim w stopniu zaawansowanym, gdyż wszystkie zajęcia są prowadzone po birmańsku lub tłumaczone z angielskiego na birmański. 3-letni program edukacji filmowej na YFS, która jest jedyną szkołą filmową w Birmie, jest całkowicie bezpłatny. Studenci i studentki otrzymują niewielkie stypendium, które pozwala im utrzymać się w Rangunie. W trakcie kursów zapewniamy zakwaterowanie, wyżywienie, ubezpieczenie i zwrot kosztów transportu. Na późniejszym etapie studenci i studentki mogą również liczyć na pracę w naszym social enterprise - Yangon Film Services lub płatny mentoring dla młodszych kolegów i koleżanek. Daty i miejsca festiwalu, bilety 15. Azjatycki Festiwal Filmowy Pięć Smaków 17-29 listopada – online 17-24 listopada – Warszawa: Kino Muranów, Kinoteka
19-letnia aktywistka zginęła na proteście w Mjanmie. Wojsko zbezcześciło jej grób
Na początku lutego w Mjanmie doszło do puczu. Od tamtej pory na ulicach największych miast trwają krwawo tłumione protesty obywateli, którzy nie godzą się na przejęcie władzy w kraju siłą. Ich symbolem stała się 19-letnia Angel.
W tym artykule: Nielegalna ekshumacja ciała Angel "Zmiana reguł gry" Angel, czyli Ma Kyal Sin, zmarła na początku marca po tym, jak została postrzelona w głowę podczas protestu w mieście Mandalaj. Nastolatka miała na sobie t-shirt z wymownym napisem: "Wszystko będzie dobrze". Jeszcze przed tragiczną śmiercią dla tysięcy Birmańczyków stała się uosobieniem odwagi i walki o wolność. Kilka dni przed zastrzeleniem Angel zadeklarowała na Facebooku, że chce, aby po śmierci jej organy zostały przekazane najbardziej potrzebującym. W pogrzebie aktywistki wzięły udział tysiące ludzi. Wielu z nich na znak solidarności trzymało w górze trzy palce – symbol ten został zaczerpnięty z filmu "Igrzyska Śmierci", w którym był gestem protestujących. Nielegalna ekshumacja ciała Angel Zaledwie kilka godzin po pochówku Angel na cmentarzu zjawiła się birmańska policja. Funkcjonariusze twierdzili, że chcą przeprowadzić sekcję zwłok niezbędną do orzeczenia przyczyny jej śmierci. Zgodnie z prawem ekshumacja odbywa się na wniosek bliskich zmarłego lub sądu. W tym wypadku rodzina nastolatki nigdy się na nią nie zgodziła. Dziennikarzom CNN udało się dotrzeć do świadka, który widział, jak grupa 20 uzbrojonych osób weszła na teren miejskiego cmentarza. Dane informatora zostały zatajone ze względu na jego bezpieczeństwo. – Część z nich przyjechała samochodem i na motocyklu. Reszta wojskowym autem. Wskazywali bronią na cmentarną bramę i prosili o jej otwarcie – przekazał anonimowy obserwator. Policjanci mieli w tym czasie zakazać wstępu na teren nekropolii osobom trzecim oraz powiedzieć pracownikom, żeby nie informowali nikogo o ich przyjeździe. Na drugi dzień okazało się, że grób Angel został zalany cementem. Wokół leżały żyletki, łopaty, fartuchy chirurgiczne, łopaty i zakrwawione rękawiczki. "Zmiana reguł gry" Aktywiści już wcześniej obawiali się, że służby mundurowe będą próbowały ukryć tragiczną śmierć Angel przed światem. Phil Robertson, zastępca dyrektora ds. Azji w Human Rights Watch zwrócił uwagę na to, że w Mjanmie na ogół nie praktykuje się ekshumacji ciał. – Ich przyjazd na cmentarz w godzinach wieczornych to symboliczne uznanie zmieniających się reguł gry. Żołnierze i policja nie chcieli być filmowani, wykonując swoją brudną robotę – dodał. Według ONZ w ostatnich tygodniach w Mjanmie zginęło co najmniej 80 osób, a setki zostało rannych.
W Mjanmie d. Birmie doszło do puczu. Armia aresztowała laureatkę Pokojowej Nagrody Nobla
W poniedziałek w godzinach porannych na antenie kontrolowanej przez wojsko stacji telewizyjnej ogłoszono, że władzę w kraju przejął generał Min Aung Klaing. Armia powołała się na art. 417 konstytucji. Zapis usprawiedliwia takie działanie na rzecz ochrony suwerenności kraju i jedności narodowej.
Po telewizyjnym ogłoszeniu żołnierze aresztowali prezydenta Win Myinta oraz liderów Narodowej Ligi na Rzecz Demokracji (NLD), w tym Aung San Suu Kyi – laureatkę Pokojowej Nagrody Nobla z 1991 roku. Do tej pory nie wiadomo, gdzie są przetrzymywani opozycjoniści. W Naypyitaw ograniczono dostęp do Internetu, telefonii i większości kanałów telewizyjnych. Udany zamach stanu w Mjanmie Najwyższy przywódca Min Aung Klaing zapowiedział roczny stan wojenny. Wojsko nieustannie kontroluje największe miasta Mjanmy. Zamach stanu jest następstwem napięcia politycznego, które narastało w społeczeństwa od listopada ubiegłego roku, kiedy to wybory generalne po raz drugi z rzędu wygrała Narodowa Liga na Rzecz Demokracji. Wynik podważała zarówno armia, jak sympatyzująca z nią Unia Solidarności i Rozwoju. Dwa miliony osób nie oddały głosu, ponieważ na terenach objętych działaniami zbrojnymi zamknięto lokale wyborcze. Jeszcze w styczniu Siły Zbrojne Mjanmy publicznie rozważały przejęcie władzy w kraju siłą. Aung San Suu Kyi nawoływała wówczas swoich wyborców do tego, żeby sprzeciwili się planowanemu zamachowi stanu. W liście, który napisała jeszcze przed aresztowaniem, wyraziła swoją obawę o to, że działania armii doprowadzą kraj z powrotem pod dyktaturę. Mieszkańćy Mjanmy również są mocno zaniepokojeni przyszłością kraju. – Nie pierwszy raz budzę się w świecie, który w ciągu nocy diametralnie się zmienił. Miałem nadzieję, że już nigdy nie będę musiał przez to przechodzić – mówi 25-letni mieszkaniec miasta Yangon w rozmowie z BBC. Widmo powrotu dyktatury Do 2011 roku Birma była rządzona przez juntę wojską. Po blisko 50 latach demokratyczne reformy przeprowadzone przez Aung San Su Kyi zakończyły reżim armii. W poniedziałek Narodowa Liga na Rzecz Domokracji miała rozpocząć drugą kadencję. Mimo zmiany ustroju 10 lat temu, wojsko i tak utrzymywało ścisłą kontrolę nad Birmą. Konstytucja gwarantuje Siłom Zbrojnym jedną czwartą wszystkich miejsc w parlamencie. Nowa władza w kraju zapowiedziała już wymianę części ministrów. W najbliższym czasie planowane jest śledztwo w sprawie rzekomych nadużyć podczas wyborów w listopadzie. Po jego zakończeniu parlament zostanie wybrany raz jeszcze, a birmańska armia ma przekazać władzę zwycięskiej partii.
Jeden dzień z życia mnicha. Fotografie Marcina Zaborowskiego [FOTOGRAF MIESIĄCA]
Podczas podróży po Mjanmie (Birmie) fotograf National Geographic Polska - Marcin Zaborowski - udokumentował codzienność buddyjskich mnichów. Efektem tej pracy jest galeria intymnych zdjęć klasztornego życia, którą bohater cyklu Storytellers Fotograf Miesiąca postanowił się z nami podzielić.
- W latach 2004-2010 dużo podróżuję. Chłonę miejsca, zapachy, ciekawią mnie ludzie. Zachłystuję się egzotyką na kilka kolejnych lat - opowiada fotograf, Marcin Zaborowski. To właśnie w Mjanmie (Birmie) po raz pierwszy spotyka mnichów. W tym kraju są niemal wszędzie - ich liczbę szacuje się na 300–500 tys. Zaborowski spędza z nimi niemal każdą wolną chwilę. - Obserwowałem ich w trakcie medytacji, porannego spaceru po dary, w trakcie lekcji, sprzątania i innych mniej lub bardziej niezwykłych codziennych czynności. Z tego powstał zapis dokumentalny „A day of monk’s life”. Zobacz galerię zdjęć "Jeden dzień z życia mnicha" >>>
Brutalnie wykluczeni. Życie muzułmańskiej mniejszości w buddyjskiej republice [FOTOGRAF MIESIĄCA]
Rohingjowie jako nieuznana grupa etniczna są traktowani przez rząd birmański jak nielegalni imigranci, a w konsekwencji na ziemi, którą zamieszkują od pokoleń, pozostają bezpaństwowcami. Życie tej społeczności w Bangladeszu i Birmie dokumentował przez 5 lat fotograf National Geographic Polska - Marcin Zaborowski.
Rohingjowie to muzułmańska mniejszość etniczna, zamieszkująca birmański stan Arakan (Rakhine), położony na zachodzie kraju i graniczący z Bangladeszem. Ustępują liczebnie buddyjskim Arakańczykom, z którymi od kilku dekad pozostają we wrogich stosunkach. Na mocy przyjętej w 1982 roku ustawy o narodowościach, rząd Birmy oficjalnie nie uznaje Rohingjów za odrębną grupę. Stanowisko to podparł budzący kontrowersje i wątpliwy metodologicznie oficjalny spis 135 „narodów” Birmy, który ostatecznie wykluczył Rohingjów ze społeczeństwa. Jako nieuznana grupa etniczna są traktowani przez rząd birmański jak nielegalni imigranci, a w konsekwencji na ziemi, którą zamieszkują od pokoleń, pozostają bezpaństwowcami. Prześladowania Rohingjów mają charakter systemowy, zaś ostatni exodus, w którym setki tysięcy Rohingjów uciekło z Birmy do Bangladeszu, jest powracającym akordem w toczącym się od czterech dekad dramacie. W latach 2013-2018 miałem przywilej dokumentować życie tej społeczności w Bangladeszu i Birmie. Stąd powstał zapis dokumentalny, który dzisiaj można obejrzeć w kilkunastu zdjęciach w wielkim skrócie: Tekst i zdjęcia: Marcin Zaborowski
„Uśmiechnięty żółw” ocalony przed wyginięciem. Pokazano zdjęcia młodych
Żółwie birmańskie, czyli Batagur trigittata, do początku lat 2000 były uznawane za gatunek wymarły. Po tym, jak na żywego osobnika natrafiono na targu dzikich zwierząt, uruchomiono specjalny program ochronny. Po latach starań przyniósł efekty, a żółwie birmańskie – zwane też „uśmiechniętymi żółwiami” – nie są już uznawane za krytycznie zagrożone wyginięciem.
Żółwie birmańskie znane są jako „uśmiechnięte żółwie”, a to za sprawą swojej nietypowej mimiki. Wyraz pyszczka przypominający uśmiech oraz lekko wyłupiaste oczy sprawiły, że gady te możemy określić jako najweselsze w całej żółwiej rodzinie. Jednak ich historia nie jest równie wesoła. Przez wiele lat naukowcy uważali gatunek za wymarły, do czasu. W 2002 roku na chińskim targu dzikich zwierząt amerykański kolekcjoner żółwi kupił żywego żółwia birmańskiego. Było to dowodem, że eksperci się mylili, a żółwie birmańskie wciąż musiały żyć gdzieś na wolności. Szybko zapadła decyzja o powołaniu na terenie Myanmaru (Birmy) specjalnego programu ochrony gatunkowej żółwi. Teraz naukowcy potwierdzili, że program przyniósł spodziewane efekty – populacja żółwia birmańskiego zbliża się do 1000 osobników, co oznacza, że ​​gatunek nie jest zagrożony całkowitym wyginięciem – podaje IFL Science. Stowarzyszenie Wildlife Conservation Society (WCS) i Turtle Survival Alliance opublikowały galerię zdjęć oraz nagrania, na których widać wykluwające się pisklęta żółwia oraz młode, już wyklute, osobniki. Zdjęcia pochodzą z bezpiecznego ośrodka hodowlanego, usytuowanego w wiosce Limpha w regionie Sagaing (Myanmar). Zdjęcia ilustrują też pierwszy w historii naukowy opis piskląt gatunku, opublikowany w czasopiśmie Zootaxa. Chociaż wzrost populacji to powód do radości, to trzeba podkreślić, że mówimy o zwierzętach żyjących w niewoli. Losy dziko żyjących żółwi nie są do końca zbadane, jednak naukowcy sądzą, że na wolności żyje zaledwie pięć lub sześć samic tego gatunku i zaledwie dwa samce. Obecnie podejmowane są wysiłki na rzecz ochrony pozostałej dzikiej populacji. Niewykluczone, że do naturalnego siedliska wypuszczone zostaną osobniki żyjące dotychczas w hodowli ochronnej. Gatunek żółwia birmańskiego – niegdyś występujący w rzekach Myanmaru – ucierpiał głównie z powodu ludzkiej działalności – polowań i podkradania jaj. Także inne gatunki żółwi – lądowych oraz wodnych – są w niebezpieczeństwie. Spośród 360 obecnie uznanych gatunków ponad połowę uznaje się za zagrożone wyginięciem. Żółw birmański (Batagur trigittata) znany jest z charakterystycznych uśmiechniętych ust, wyłupiastych oczu i zadartego pyska. Samica tego gatunku ma bardziej przytłumiony kolor i jest znacznie większa niż samce, podczas gdy mniejsze samce są jasne, zwłaszcza w okresie godowym, kiedy mogą pochwalić się jasnym zielonkawo-niebieskim i żółtym ubarwieniem.
Mjanma dla średnio zaawansowanych. Spędź wakacje życia w krainie 1000 pagód
- Musisz uważać na wodę – rzekł wróżbita. A ja się tylko zaśmiałam. Niedługo potem ruszyłam w rejs po rzece Irawadi.
Zaczepił mnie nieopodal pagody Sule w Rangunie, mówiąc, że przepowiadał przyszłość Wayne’owi Rooneyowi. Powiedział, że chciałby mi powróżyć. Nigdy nie korzystałam z usług wróżek, więc odruchowo wybuchnęłam śmiechem. „Daj rękę, nie wezmę od ciebie pieniędzy. Musisz uważać na wodę, będziesz mieć problemy z oczami podczas tej podroży”. Podziękowałam i nadal śmiejąc się, poszłam w stronę hotelu. Zaopatrzona w „podręczny zestaw autobusowy”: stopery do uszu, chustkę na głowę i gruby sweter, wkroczyłam w ciemność ranguńskiego dworca autobusowego. W mieście wieczorami często brakuje prądu, nieliczne latarnie świecą słabym bladożółtym światłem. Chodniki są pełne dziur i przez chwilę nieuwagi można wylądować w rynsztoku. Autobus do Mandalaju okazał się dość komfortowy. Klimatyzacja działała bez zarzutu, w środku temperatura wynosiła ok. 17 stopni, podczas gdy na zewnątrz mimo późnej pory było nadal ponad 30. Ubrałam sweter i chustkę. Stopery do uszu okazały się wybawieniem, ponieważ podróż umilały pasażerom sercowe perypetie młodego ranguńskiego biznesmena – mjanmańska wersja Niewolnicy Isaury i Dynastii w jednym. Droga do Mandalaju jest jedyną autostradą w Mjanmie, prowadzi w pobliżu obecnej stolicy kraju – Naypyidaw – miasta widma. Pełno tu luksusowych budynków, szerokich kilkupasmowych dróg, ale na ulicach nie widuje się ludzi. W 2002 r. rząd w największej tajemnicy przed światem, pośród pól uprawnych w pobliżu miasteczka Pyinmana, rozpoczął budowę „siedziby królów”, bo tak się tłumaczy nazwa miasta. 6 listopada 2005 r. stolicę oficjalnie przeniesiono do Naypyidawu, a urzędników poinformowano, że mają się stawić do pracy w nowym, oddalonym od Rangunu o 370 km miejscu. Czym podyktowana była taka decyzja? Jak głosi plotka, wróżbita doradził przesądnym generałom budowę stolicy z dala od morza, by uchronić ją przed inwazją USA. Uciec z Mandalaju Wcześnie rano, po 7 godzinach podróży, dotarłam do Mandalaju. Marzec to miesiąc, w którym odbywają się „shinbyiu” – ceremonie rozpoczęcia nowicjatu. Po całym mieście krążą ciężarówki pełne umalowanych, wystrojonych w królewskie szaty chłopców i ich rodziców oraz bliskich odzianych w odświętne longyi i htamain. Podobnie jak Budda Siakjamuni przyjął do wspólnoty mnisiej swego syna Rahulę, tak i Mjanmańczycy naśladują tę historię, posyłając do klasztoru swoje dzieci – na kilka dni, tygodni lub miesięcy. Chłopcy w uroczystej procesji udają się do świątyni, gdzie goli im się głowy, oddają królewskie stroje i przywdziewają mnisie szaty. Shinbyiu to ogromny wydatek dla rodzin. W dużym mieście trzeba wydać minimum 1000 dol., na wsi koszta są mniejsze, ok. 150–200 dol. Rodzina zapewnia chłopcu 8 rzeczy, które może posiadać nowicjusz: szaty (górną, dolną i płaszcz), czarną lakową miskę do zbierania jałmużny, brzytwę do golenia, igłę do naprawy szat, pas barwy szafranu oraz sito. Do tego doliczyć trzeba jeszcze prezenty dla zaproszonych mnichów oraz koszty przyjęcia. Im bogatsza rodzina, tym wystawniejszy bankiet. Nie spodobaliśmy się sobie z Mandalajem. Brzydkie piętrowe budynki stłoczone wśród prostopadłych dusznych ulic przywodziły mi na myśl prowincjonalne chińskie miasto przemysłowe. Również wyprawa na most U Bein, reklamowany jako jeden z cudów Mjanmy, nie zmieniła tego wrażenia. Kiedy recepcjonistka obskurnego hoteliku, w którym się zatrzymałam, poinformowała mnie, że jutro rano odpływa prom do Paganu, nie musiałam się długo zastanawiać. O piątej rano przed drzwiami hotelu zatrzymał się motocykl. – Na prom? – Tak. – Wsiadaj! Po 20 min szaleńczej jazdy przez puste ulice zatrzymał się. – To tu. – Ale tu nic nie ma! – Tam jest statek, patrz! – wskazał. Przystań Gaw Wein to wydzielony fragment rzeki, gdzie zatrzymują się łodzie. Nie ma tu żadnego nabrzeża czy zabudowań portowych. Z ulicy schodzi się nad rzekę, a potem po chybotliwym trapie wchodzi na prom, w razie potrzeby przechodząc przez sąsiednie statki. Ot i cała przystań. Na Irawadi Statek wyglądał dużo lepiej, niż się spodziewałam. Na dolnym pokładzie była część towarowa – kartony z napojami, worki z warzywami i owocami, jakieś sprzęty AGD. Stał tam nawet zawinięty w folię motor. Mjanmańczycy siedzieli na podłodze wśród toreb i pakunków, na gazetach, workach, papierach. Ktoś szył, ktoś inny czytał, zażywne panie z twarzami wymalowanymi thanaką (żółtą pastą wykonaną ze zmielonej kory drzewa Murraya używaną jako kosmetyk) wymieniały między sobą ploteczki. Na górnym pokładzie ustawiono kilka plastikowych krzesełek ogrodowych – to strefa z miejscami siedzącymi. Jakiś miły człowiek w mundurze wskazał mi miejsce: „Siądź tutaj, stąd jest najlepszy widok”. Odbijaliśmy od brzegu nieco spóźnieni. Nikomu się nie spieszyło, bo i po co, mieliśmy przecież płynąć 15 godz. Jak wytłumaczył mi młody Mjanmańczyk poznany w samolocie do Rangunu, w Mjanmie nie należy pytać, ile kilometrów mamy do pokonania, tylko ile godzin to zajmie. I nie należy przywiązywać się zbytnio do otrzymanej odpowiedzi. Irawadi jest główną arterią Mjanmy dzielącą kraj wzdłuż na dwie części. Od VI w. wykorzystywana była jako główny szlak handlowy kraju. Przepłynęliśmy pod wielkim stalowym mostem, a potem pod drugim, mniejszym, osadzonym na kamiennych filarach mostem do Avy wybudowanym w 1934 r. jeszcze przez Anglików. Na prawym brzegu rzeki w złotych kopułach pagód odbijało się poranne słońce – to Sagaing, historyczna stolica Mjanmy i jej duchowe centrum. Na wzgórzach wzniesiono kilka klasztorów i ok. 500 większych i mniejszych pagód. Nieco dalej, na lewym brzegu, wśród roślinności ukrywały się ruiny Avy, kolejnej ze stolic. Mijaliśmy maleńkie wioski rybackie – kilka zbudowanych z ratanu domów na palach. Życie toczyło się w nich nieśpiesznie – mężczyzna naprawiał łódź, dzieciaki baraszkowały w wodzie. Chudy pies znalazł jakieś resztki jedzenia i pożerał je pod płotem. Ktoś suszył pranie. Codzienne, zwykłe sprawy. Rzeka stopniowo zamieniała się w ruchliwą autostradę. Przerdzewiałe barki przewoziły surowce mineralne, wypełniając powietrze hałasem silników i smrodem spalin. Niewielkie łodzie motorowe pełne stłoczonych do granic możliwości ludzi mknęły z zawrotną prędkością. Luksusowe pandawy – repliki statków pasażerskich pływających po rzece przed II wojną światową – przewoziły bogatych turystów opalających się na leżakach i sączących schłodzone drinki. Flisacy, którzy większość życia spędzają w prowizorycznych szałasach na bambusowych tratwach, siedzieli w kucki przy kuchenkach, gotując sobie posiłek. Prom lawirował między łachami piasku, od czasu do czasu przybijając do brzegu. Na przystani kobiety myły włosy w rzece; gdy dostrzegły białe twarze, wyciągnęły ręce po pieniądze. Czasami zatrzymywaliśmy się na pozornie pustych plażach oznaczonych białym płóciennym rombem naciągniętym na wbity w piasek patyk. Dopiero po chwili zauważyłam ludzi wyłaniających się zza wzgórza, żeby odebrać ze statku wielkie paczki i worki. Również motor dotarł już do swojego nowego właściciela. Powiedział mi wróżbita Po południu dopłynęliśmy do Pakokku. To tutaj 5 września 2007 r. na ulice wyszła grupa mnichów, by okazać swój sprzeciw wobec ogromnej podwyżki cen w Mjanmie. Zostali zaatakowani przez policję. Tak zaczęła się szafranowa rewolucja. Tysiące duchownych protestowało w Rangunie i innych miastach. Polała się krew. Mnisi są drugą, po armii, siłą w kraju. Liczbę żołnierzy szacuje się na 400 tys., a liczbę mnichów na 300–500 tys. Sangha uznała atak na siebie za naruszenie zasad buddyjskich. Zażądała od junty przeprosin, a kiedy ta odmówiła, obłożyła wojskowych i ich rodziny „ekskomuniką” Patta Nikujjanna Kamma, co oznacza: „odwrócenie misek żebraczych”. Codziennie rano, jak Mjanma długa i szeroka, rzędy mnichów wędrują od domu do domu, zbierając żywność od wiernych. Odwracając miski, duchowni pozbawili wojskowych szansy na lepsze odrodzenie w przyszłym życiu (szczodrość jest jedną z cnót buddyjskich, dzięki której generuje się zasługę) i symbolicznie wykluczyli ich ze społeczności. Thabeit-hmauk – odwrócona miska – to najsurowsze upomnienie, jakiego może udzielić Sangha osobie świeckiej. Wieczorem na uśpiony dotąd pokład wróciło życie – znów słychać było gwar rozmów, dzieci ganiały się po pokładzie. Na horyzoncie pojawiły się sylwetki pagód – znak, że Bagan jest już naprawdę blisko. Po 17 godzinach rejsu prom dopłynął do celu. Na przystani w Nyaung-U w nikłym świetle latarni na pasażerów czekali woźnice niewielkich konnych powozów. Bez nich trudno byłoby dotrzeć gdziekolwiek; strefa archeologiczna rozciąga się tu na obszarze o długości 13 i szerokości 8 km, obejmując kilka miejscowości – Stary Pagan, Nowy Pagan, Wetkyi-in oraz Nyaung-U. Następnego dnia, podziwiając ze szczytu jednej z pagód majestatyczną panoramę Paganu, przypomniałam sobie słowa wróżbity z Rangunu: „Musisz uważać na wodę, będziesz mieć problemy z oczami podczas tej podroży”. Pomyślałam, że jednak nie miał racji. Podczas tej podróży pojechałam jeszcze do Kalaw, nad jezioro Inle i do Ngwe Saung. Przedostatniego dnia pobytu na plaży odbite od wody światło poraziło mi oczy tak mocno, że na kilka dni przestałam prawie całkowicie widzieć. Na dom w Azji, który także przepowiedział mi wróżbita owego popołudnia w Rangunie, jeszcze czekam. Warto wiedzieć ■ Kiedy lecieć? Wysoki sezon turystyczny trwa od końca października do końca lutego. Pogoda jest wtedy najlepsza, ale ceny najwyższe. Do pagód trzeba stać w kolejkach. Warto więc jechać poza sezonem, np. w marcu lub wrześniu. ■ Wiza i waluta. Najbliższa ambasada Mjanmy znajduje się w Berlinie. Najprościej o wizę ubiegać się przez internet: evisa.moip.gov.mm. Koszt: 40 euro w ambasadzie, 50 dol. – wirtualnie. Walutą Mjanmy jest kiat; ok. 348 MMK = 1 zł. ■ Dojazd. Najtańsze bilety oferują Southern China Airlines oraz Turkish Airlines (ok. 3 tys. zł). Dobrym rozwiązaniem jest przelot do Bangkoku (częste promocje – nawet poniżej 2 tys. zł), a stamtąd Air Asia do Rangunu czy Mandalaju. ■ Transport. Po Irawadi pływa flotylla statków – od lokalnych promów, przez statki turystyczne, po luksusowe pandawy. Jeżdżąc po Mjanmie, korzystaj z lokalnych autobusów. Nie są wprawdzie specjalnie komfortowe, ale za to sporo tańsze niż inne środki transportu. ■ Jedzenie. Narodową potrawą mjanmańską jest mohinga – zupa rybna z makaronem ryżowym. Świetne są a thoke – tradycyjne sałatki: z bakłażana, pomidorów, liści gorczycy oraz laphet – z liści kiszonej herbaty. ■ Zakupy. Bogyoke Aung San Market w Rangunie. Znajdziemy tu zioła, artykuły spożywcze, wyroby z jadeitu, rubinu, biżuterię, ubrania, starocie, pamiątki itp. Na targu w Paganie kupimy ngapi – aromatyczną pastę rybną, i tradycyjne kosmetyki – pastę thanaka do twarzy i tayaw-kinbun – ziołowy szampon. ■ Rozrywka. W Paganie warto się wybrać na przedstawienie lalkowe, np. do restauracji Nanda. W Rangunie – Chinatown. Iwona Bartoszcze
Azja nie zdeptana przez turystów? Podpowiadamy
Zima w Tajlandii, czy w Indiach? Czemu nie! Oto kilka wskazówek, na temat tego, gdzie konkretnie warto zajrzeć
Okazuje się, że nie wszystkie państwa Azji Południowo-Wschodniej przyciągają Polaków tak samo, są takie, do których niewielu jeszcze zawitało – a szkoda, bo ich natura i zabytki zachwycają, a szlaki nadal nie są zdeptane stopami turystów. Może warto pomyśleć o jakiejś wyprawie? Internetowe Centrum Podróży eSKY.pl przekonuje do tego, by zainteresować się niektórymi państwami tego regionu. Birma – lub Myanmar jest krajem, który jeszcze do niedawna bardzo ograniczał wjazdy turystów, nadal w niektóre jego regiony, ze względu na sytuację polityczną, obcy nie powinni się zapuszczać. Jednak, gdy tylko przepisy wizowe złagodzono, turyści chętnie zaczęli z tego korzystać i Birma otrzymała od Europejskiej Rady Turystyki i Handlu tytuł „Najciekawszego kraju dla turystów w 2014 roku”. Co tam oglądać? Obowiązkowo Bagan – chyba najbardziej charakterystyczne miejsce dla tego kraju – około 2 tysięcy świątyń na powierzchni 40 km². Pomiędzy IX a XIII było ich jeszcze więcej, bo aż 13 tysięcy, niestety do dziś przetrwała tylko część z nich. Jeżeli ktoś zawita w te strony warto zejść z utartego szlaku i iść do tych mniej turystycznych świątyń, by tam oddać się niezwykłej atmosferze tych miejsc. Świątynie do których koniecznie trzeba wejść to – Anada z czterema posągami Buddy o wysokości 9,5 metra każdy i przedstawioną na 554 płytkach terakotowych historią życia Buddy; Shwezigon Pagoda i Świątynia Gawdawpalin. Niezapomnianych przeżyć dostarczy też lot nad świątyniami balonem o wschodzie słońca. Głośne i gwarne miasto Mandalay też jest warte odwiedzenia, jako że to ostatnia z birmańskich królewskich stolic. W samym centrum znajduje się Pałac Królewski – kolos otoczony 8 metrowym murem i fosą o szerokości 64 metry! Niestety całość jest kopią zrekonstruowaną po II wojnie światowej kiedy to pałac uległ zupełnemu zniszczeniu. W mieście warto zobaczyć też Świątynię Mahamuni Paya, Monaster Shwenandaw, Kuthodaw Pagodę i najbardziej rozpoznawalną Monaster Atumashi. I o ile w Bagan warto było podziwiać wschód słońca, tak tu każdy powinien obejrzeć jego zachód ze wzgórza Mandalay, z którego rozpościera się piękny widok na panoramę miasta. Wizyta w Rangun – które stolicą Birmy było do 2005 też jest konieczna, a raczej dłuższy tu pobyt, bo w tym mieście znajduje się jedyne w kraju międzynarodowe lotnisko, więc każdy musi je odwiedzić, pytanie jak długo tu zostanie? Najwspanialsze budowle tego miasta to jego świątynie – Shwedagon Paya czy Sule Paya należy zobaczyć obowiązkowo, a potem wynająć rikszę, ruszyć przed siebie i podziwiać zabytki kolonialne, bo to właśnie tu skupiona jest największa liczba budynków z końca XIX wieku w całej południowo-wschodniej Azji. Będąc w Birmie warto też znaleźć chwilę na trekking w okolicach Kalaw, które otaczają malownicze wzgórza. W zależności od czasu i kondycji można wybrać jedną z kilku opcji, zawsze warto zwrócić uwagę na to, czy trasa wiedzie przez wioski lokalnych plemion, co stanowi dodatkową atrakcję. A na koniec pobytu obowiązkowo kilka dni leniuchowania na Ngapali Beach, na wybrzeżu Zatoki Bengalskiej, plaża ta ma około 3 kilometrów długości i od lądu oddziela ją pasmo palm. I choć miejsce to jest coraz bardziej popularne wśród turystów to nadal daleko mu do plaż Tajlandii. Podobnie jest w przypadku Laosu, tu nadal turystów jest niewiele i kraj ten wymieniany jest wśród najbiedniejszych w regionie. Przyjeżdżając tu należy pamiętać, że w Laosie nikomu się nie spieszy, więc wszelkie stresy i nerwy najlepiej zostawić poza granicami tego kraju. Ci którzy podróżują, by poznać odmienne tradycje i zwyczaje poczują się tu jak w raju, bo to małe państwo zamieszkuje ponad sto różnych grup etnicznych. Sympatyczni mieszkańcy chętnie witają turystów w swoich wioskach i pozwalają przyglądać się swojemu życiu. Miast jest tu niewiele, a największym bogactwem tego kraju jest przepiękna, dzika przyroda. Lasy zajmują ponad połowę powierzchni Laosu w tym znaczna ich część to obszary chronione. Główna rzeka kraju – Mekong też może dostarczyć licznych atrakcji – chociażby wycieczki łódką, z której można podziwiać harce rzecznych delfinów czy obejrzeć z bliska imponujący wodospad Khon Phapheng. Wśród przyrodniczych atrakcji godna uwagi jest również jaskinia Tham Kong Lo długa na 7 kilometrów, szeroka i wysoka na 100 metrów. Wciąż dziewicza. Wpływa się do niej łodzią i by ją przepłynąć potrzeba godziny, kilka razy wychodząc, brodząc w wodzie, wspinając się pod górę w ciemnościach. Jeśli ktoś woli do jaskiń nie wchodzić, to może się wybrać na plantacje kawy i herbaty na równinie Bolaven, tam wynająć przewodnika i przespacerować się po okolicy przy okazji podchodząc do wodospadów Tat Fan i Tat Yuang. A jak nie przyroda to co? Atrakcją numer jeden tego kraju jest znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO Luang Prabang, będący dawną stolicą, pełen świątyń i złota, a jednocześnie prowincjonalny i zaciszny. W mieście poza świątyniami można zobaczyć dawny Pałac Królewski, ukryty w szuwarach, otoczony palmami przypomina nieco zaginione miasta. Godny uwagi jest też Park Buddów – Xieng Khuan niedaleko stolicy Laosu. Tutejsze posągi są zupełnie niezwykłe, niektóre bardzo realne i uczłowieczone, inne powykręcane w dziwaczny sposób. A na koniec czas na relaks! Na pograniczu z Kambodżą Mekong rozszerza się tworząc fantastyczną lagunę pełną małych wysepek – podobno jest ich cztery tysiące – wśród nich jest Don Det z drewnianymi domkami, urokliwymi knajpkami i wszelkimi udogodnieniami dla tych, którzy marzą o leniuchowaniu. Dzień z książką w hamaku z oszałamiającym widokiem? Tylko tu!
Punkt bez odwrotu. Ten szczyt sprawdził siły najlepszych
Jak nieznany szczyt górujący ponad dżunglą Mjanmy nieomal pokonał elitę wspinaczy.
Tekst Mark Jenkins Zdjęcia Cory Richards Wiatr z impetem uderza we mnie, a ja kurczowo chwytam się czekanów, aby nie odpaść od ściany. Opieram głowę o śnieg, uspokajam się i patrzę w dół. Pod moimi rakami jest 1500 m przepaści. To jakby stanąć w otwartych drzwiach samolotu. Jestem przywiązany linami do dwóch towarzyszy, nie mamy żadnego zakotwiczenia do zbocza. Odpadnięcie tutaj oznaczałoby, że wszyscy trzej runęlibyśmy w ramiona śmierci. Gdy wiatr słabnie, wbijam aluminiową szablę w śnieg i zaczepiam do niej linę. Nie utrzymałaby mnie, gdybym zaczął spadać, ale daje wystarczający komfort psychiczny, aby iść dalej. Skupiam się. Mocuję frienda i asekuruję partnerów, Cory’ego Richardsa i Renana Ozturka, nad rozpadliną. – Niezłe prowadzenie, stary! – Cory przekrzykuje wiatr, gdy udaje mu się dotrzeć do mnie. Odbija w lewo, szukając przejścia w górę między skałami i śniegiem. Kiedy pojawia się Renan, na mojej półce skalnej nie ma już miejsca, więc trawersuje kawałek dalej. Cory ostrożnie wbija przednie zęby raków w cienką półkę ponad nami i małymi kroczkami znika nam z oczu. Czekamy z Renanem skuleni, tupiemy nogami i klaszczemy bolącymi z zimna dłońmi w rękawicach. Jesteśmy zbyt daleko od siebie, by rozmawiać. Stoimy przy skalnej ścianie ponad 5 km n.p.m. Po półgodzinie zaczynamy marznąć, po godzinie – nie czujemy palców u rąk i u nóg. – Nie dam już rady – krzyczy Renan przez pokrytą kryształkami lodu brodę. – Nie czuję stóp. Muszę zacząć się ruszać. Nie wiemy, co robi Cory ponad nami, ale jest tak zimno, że jest nam wszystko jedno. Renan zaczyna się wspinać, ja idę za nim. Jesteśmy wciąż związani liną. Powinna być przypięta do ściany, aby nas asekurować, ale podejmowanie takiego jak to śmiertelnego ryzyka zdarza się w himalaizmie nader często. Gdy nie ma dobrych punktów asekuracyjnych, stają się nimi partnerzy wspinaczkowi – fizycznie i emocjonalnie. Musisz zawierzyć swoje życie ich zdolności oceny sytuacji i umiejętnościom, a oni swoje twoim. Renan i ja zatrzymujemy się w małej wnęce nad północną ścianą góry. Przez chmurę pyłu śnieżnego podrywanego przez wiatr widzimy trawers Cory’ego. Jest zbyt niebezpiecznie, żebyśmy z Renanem mogli ruszyć za nim. Musimy czekać. Kulimy się do siebie, ale wciąż marzniemy. Wiatr wiruje tumanami wokół nas. – Moje stopy są gotowe na to, by zawrócić – mówi Renan. Znaczy to tyle, że są bliskie odmrożeń. Zastanawiam się, nie wiem po raz który już w czasie tej ekspedycji, czy aby nie nadszedł koniec naszej wyprawy na najwyższy szczyt Mjanmy. Dużo niżej pozostali członkowie zespołu trzymają za nas kciuki. Kierownik bazy Taylor Rees jest u stóp góry. Poprzedniego dnia w trzecim obozie zostawiliśmy Hilaree O’Neill i Emily Harrington. Tam, w namiocie przycupniętym na zaśnieżonym grzbiecie, nasz wyczerpany zespół pokłócił się o to, kto zaatakuje szczyt. Każę Renanowi zdjąć buty, włożyć stopy pod moją puchową kurtkę i przyłożyć je do mojej piersi. Ma na nich skarpetki, a moja klatka piersiowa też nie jest specjalnie gorąca, ale nic więcej nie jesteśmy w stanie zrobić. Gdy Cory’emu udaje się przejść za występ skalny. Ruszamy. Mija godzina, zanim wreszcie jesteśmy w stanie się spotkać. Nasz bezpośredni cel jest wciąż daleko ponad nami – grzebień zachodniego zbocza lśni niczym ostrze miecza. – Teraz ja prowadzę – mówi Renan. Zaczyna wspinaczkę, wbijając raki w śnieg. Jego sylwetka znika w świetle słońca. Lina napręża się, tracę Cory’ego z pola widzenia. Nadchodzi moja kolej. Gdy docieram do grzbietu i wystawiam pokrytą drobinkami lodu twarz na słońce, czuję, jakby moja głowa znalazła się w niebie. Fala ciepła przywraca mi nadzieję. Wciągam całe ciało na grzbiet skały i czuję, jak rozgrzewa mnie światło. By uciec przed wiatrem, Renan i Cory schodzą z grzbietu na drugą stronę i odkrywają tam platformę wiszącą nad ścianą południową. Słońce tańczy na skałach. – Lunchowy Występ – krzyczę, nadając nazwę naszemu orlemu gniazdu. W ciągu kilku minut udaje mi się rozniecić płomień na naszej kuchence. Renan zdejmuje buty i masuje stopy. Cory wyjmuje aparat i zaczyna robić zdjęcia. Po ponadtygodniowej wspinaczce nadszedł moment, w którym wreszcie widzimy szczyt – stromą lśniącą piramidę ze śniegu. Ale dostrzegamy też to, co jeszcze przed nami – złowrogi, poszarpany grzbiet w śniegu, chroniony kilkunastoma igłami skalnymi. – Co byś powiedział na naprawdę oldskulową wyprawę? Ekspedycję w jakieś odległe i wciąż nieznane miejsce? – zapytała Hilaree wiosną 2012 roku, gdy schodziliśmy z Everestu. To najtwardsza kobieta, jaką kiedykolwiek spotkałem. Po wejściu na Everest wspięła się na sąsiednie Lhotse z dwoma zerwanymi ścięgnami w kostce. Mieliśmy ze sobą wiele wspólnego, bo obydwoje dorastaliśmy, kochając góry. Dziś samolot zabierze cię na biegun, możesz helikopterem dotrzeć do bazy pod Everestem, a turyści na łodziach przemierzają Amazonkę. Prawdziwe końce świata, do których idzie się tygodniami, prawie zniknęły z powierzchni ziemi. Ja jednak znałem takie miejsce. Górę, o której nie chciałem nic mówić – z racji osobistej historii z nią związanej. W końcu jednak, gdy padło już wiele pomysłów – Pakistan, Papua-Nowa Gwinea, Kazachstan – mój entuzjazm wziął górę. – A co powiesz… – zacząłem z lekkim wahaniem w głosie – … na Hkakabo Razi? Hkakabo Razi uważany jest za najwyższy szczyt Azji Południowo-Wschodniej. To postrzępiony masyw czarnej skały i białych lodowców wręcz nieziemsko wyrastający z upalnej dżungli północnej Mjanmy. Jego wysokość – 5881 m zmierzyli po raz pierwszy brytyjscy geolodzy w 1925 r. Jest tak odległy, że niewielu o nim słyszało. Dotarcie do samej góry wymagałoby dwutygodniowego trekkingu przez pełną węży dżunglę z głębokimi wąwozami. Hilaree od razu była na tak. Ekspedycję zaczęliśmy planować jeszcze przed wyjazdem z Katmandu. O Hkakabo dowiedziałem się w latach 80., gdy wpadła mi w rękę książka Burma’s Icy Mountains pióra brytyjskiego podróżnika Francisa Kingdona-Warda. Opisywała jego ekspedycję w ten region z 1937 r. i próbę solowego wejścia na Hkakabo Razi. Osiągnął ponad 4500 m, gdy, jak pisał, na jego drodze stanęła granitowa ściana… wykraczająca poza moje możliwości. A „możliwości” Kingdona-Warda były imponujące. Genialny botanik, utalentowany literat, niestrudzony zbieracz roślin i rzekomo brytyjski szpieg – Kingdon-Ward należał do tego samego gatunku niezłomnych podróżników co Roald Amundsen czy badacz Amazonii Percy Fawcett. Potrafił miesiącami przemierzać dżunglę, żywiąc się tylko ryżem i herbatą. W latach 1909–1956 odbył ponad 20 ekspedycji do Azji Środkowej, podczas których przeżył upadek z klifu i jedno z najgorszych trzęsień ziemi stulecia. W międzyczasie zebrał setki roślin, a wielu nadał nazwy – m.in. gatunkom rododendronów i lilii, które teraz zdobią ogrody na całym świecie. Oczarowany podróżami Kingdona-Warda zdecydowałem, że jako pierwszy wejdę na Hkakabo Razi. Jesienią 1993 r. zaraziłem tą myślą moich partnerów wspinaczkowych: Steve’a Babitsa, Mike’a Moe’a i Keitha Spencera. Mike był moim najlepszym kumplem od czasów liceum, a Keitha i Steve’a poznałem na uniwersytecie. Od tamtych czasów zrobiliśmy z Mike’em kilka wejść na niezdobyte dotąd szczyty w Górach Skalistych, odbyliśmy też pierwszy spływ kajakiem po Nigrze w Afryce Zachodniej. Przez cały ten czas w Birmie – później nazwanej Mjanmą – rządziła junta wojskowa, a północ była dla cudzoziemców zamknięta. Naiwnie planowaliśmy ominąć tę przeszkodę, wchodząc na szczyt z Tybetu, przekraczając granicę nielegalnie w nocy, idąc na lekko i bez tragarzy. Polecieliśmy do Lhasy i rozpoczęliśmy naszą podróż przez wschodni Tybet – też zamknięty dla obcokrajowców – jeżdżąc autostopem i przekonując różnymi sposobami strażników granicznych. Dotarcie do podnóża góry zajęło nam ponad miesiąc. Mike i Steve musieli wracać do domu, zostaliśmy tylko ja i Keith. Na Hkakabo skończyło się nam jedzenie i musieliśmy zejść do tybetańskiej wioski. Tam zatrzymało nas chińskie wojsko i zostaliśmy deportowani. Dwa lata później japoński himalaista Takashi Ozaki uzyskał od rządu Mjanmy pozwolenie na wejście na Hkakabo Razi. W 1995 r. podjął dwie nieudane próby zdobycia szczytu, ale we wrześniu 1996 r. wraz z urodzonym w Tybecie himalaistą Nyimą Gyaltsenem dopięli swego. Na łamach Asia Times opowiadał: Mogę z całą pewnością powiedzieć, że Hkakabo Razi to jedna z najtrudniejszych i najbardziej niebezpiecznych gór na świecie. Nigdy w życiu tak się nie bałem. Ozaki opublikował szczegółowy opis wyprawy, ale będąc na szczycie, nie wykonał dokładnego pomiaru jego wysokości za pomocą GPS-u. Mike, Keith i ja zaczęliśmy rozmawiać o powrocie na Hkakabo. (Steve w międzyczasie zmienił hobby). Ale los chciał inaczej. Mike z bratem i dwiema innymi osobami zginęli w 1995 roku na Oceanie Arktycznym, gdy wieloryb przewrócił ich łódź. Zmarli z wychłodzenia. Keith i ja wciąż jednak wyruszaliśmy w góry na wspinaczkę lodową. 2 stycznia 2009 r. byliśmy na lodospadzie na północy Wyoming. Asekurowałem go z małej wnęki w lodzie. Raźno się wspinał, był jakieś 5 m pode mną, gdy usłyszałem ogłuszający huk. Kilka sekund później w dół runęły tony lodu. Keith zginął na miejscu. Nie było żadnej przyczyny, dla której to ja przeżyłem, a on nie. Podjęliśmy te same środki ostrożności. On nie zrobił nic źle, a ja nie zrobiłem nic specjalnego, aby się uratować. Ta historia nie miała żadnego morału. Odpoczywając w słońcu na Lunchowym Występie skalnym na Hkakabo Razi, jedząc kluski zalewane wrzątkiem z Corym i Renanem, przypominam sobie przyjaciół, których utraciłem. Mike był zabawny jak Cory. Keith – cichy jak Renan, zawsze pod wrażeniem otaczającego go majestatu gór. W ciągu tych tygodni spędzonych z Corym i Renanem czułem się trochę tak, jakbym spoglądał wstecz na siebie i moich zmarłych przyjaciół. W dwóch młodych mężczyznach odnajdowałem tę samą pasję do wspinaczki, tę samą bezgraniczną ambicję i niekiedy to samo poczucie bycia nieśmiertelnym, które Mike, Keith i ja mieliśmy 22 lata temu. Zebrawszy siły, zaczynamy analizować postrzępiony grzbiet wiodący na szczyt. Ponieważ góra wciąż jest w dużej mierze niezbadana, mało wiemy o tym terenie. Nawet zdjęcia satelitarne nie oddają prawdziwej trudności wejścia. Zachodni grzbiet Hkakabo to trzykilometrowe ostrze piły – szereg kamiennych wież oddzielonych poszarpanymi przełęczami wypełnionymi śniegiem. W odróżnieniu od niektórych łańcuchów, gdzie od razu idzie się w górę na szczyt, my przez cały czas wspinaliśmy się i schodziliśmy po poszarpanych grzbietach. W górę po zębie skalnym, w dół po linie po drugiej stronie, ostrożnie łapiąc równowagę na moście z zamarzniętego śniegu, a potem znowu w górę po poszarpanej skale. Próbujemy określić potencjalną trasę, ale kolczasty grzbiet wije się jak ogon węża i nie widzimy wszystkich przeszkód. Dostrzegamy jednak zaciszne miejsce na nocleg. Dojście do wnęki zajmuje nam cztery godziny. Jesteśmy tak zmęczeni, że ledwie dajemy radę udeptać śnieg pod namiot. Od ciężkiego oddychania na naszych twarzach formuje się lód. Wiatr próbuje poderwać namiot jak latawiec. Wrzucamy do środka plecaki, by przytrzymać go na ziemi, i sami wciskamy się do wewnątrz. – No to przed nami niegorąca noc, panowie – mówi Cory, zasuwając suwak namiotu i odseparowując nas od przerażającej ciemności. Wiemy, że ta noc będzie dramatem. W trzecim obozie stwierdziliśmy, że grzbiet stał się bardzo techniczny i zdradliwy, więc bez wahania odchudziliśmy plecaki, zabierając tylko to, co absolutnie najpotrzebniejsze. Pozostawiliśmy nasze zimowe śpiwory, zabierając ze sobą tylko lekkie, bez kaptura. Mamy jedną kuchenkę, butelkę paliwa, garnek, łyżkę, dwa opakowania makaronu instant i ciśniemy się we trzech w dwuosobowym namiocie. Siedząc kolano w kolano, rozkładamy kuchenkę na butach i prawie się dusimy, gotując wodę ze śniegu. Jedna osoba trzyma kuchenkę, druga garnek. Mamy na sobie całą odzież, którą zabraliśmy. Czołówki i zakatarzone nosy wystają z zasznurowanych kapturów kurtek. Renan jak zwykle mówi niewiele. Nawet Cory siedzi cicho. Śpimy razem od tygodni, niczym biedni bracia w jednym łóżku. Znamy swoje sekrety. Wiem, że Renan stara się pogodzić ze zdradą bliskiej mu osoby. Wiem, że Cory boryka się z połączeniem małżeństwa z pracą fotografa obieżyświata. Oni wiedzą, że wciąż prześladują mnie wspomnienia moich zmarłych przyjaciół i że ta góra to mój Moby Dick. Myślę o tym, jak blisko celu jesteśmy, o tej potwornej kłótni w naszym zespole i o tym, jak mocno ta wyprawa odcisnęła się na mojej przyjaźni z Hilaree. Samo dotarcie do stóp Hkakabo Razi zajęło miesiąc. To, czego z tęsknotą szukaliśmy z Hilaree na zboczach Everestu – odseparowanie od świata – było dokładnie tym, co zagrażało naszej wyprawie od samego jej początku. Najpierw musieliśmy przejechać przez prawie całą Mjanmę. Z Rangunu autobusem pojechaliśmy do Baganu, potem promem po rzece Irawadi popłynęliśmy do Mandalaju. Tam przesiedliśmy się do pociągu, który trząsł się i kołysał, jakby w każdej chwili mógł wypaść z torów. W Myitkyinie wsiedliśmy do samolotu, do którego jeden z pasażerów zabrał jako bagaż podręczny kałasznikowa. Po przylocie do Putao, najbardziej na północ wysuniętego miasta w stanie Kaczin, spędziliśmy pięć dni „w areszcie”, czekając, aż nasze pozwolenia na wspinaczkę przejdą przez ręce kolejnych urzędników. W końcu zapakowaliśmy sprzęt na motocykle i jechaliśmy przez trzy dni, aż do momentu, gdy szlak nadawał się już tylko do wędrówki pieszej. Wówczas rozpoczął się 243-kilometrowy trekking przez dżunglę do bazy pod Hkakabo. Baldachim z gęstych liści sprawiał, że wszystko tonęło w posępnym półmroku. Przez dwa tygodnie szliśmy przypominającym tunel szlakiem pnącym się w górę lub nagle opadającym, od jednej samotnej wioski do kolejnej. Spaliśmy w bambusowych chatach na palach zbudowanych przez plemię Rawang. Pierwszego dnia naszego trekkingu Hilaree nieomal ugryzł wąż. Dostrzegła go zwiniętego na ścieżce i w ostatniej chwili przeskoczyła. Gotowy do ataku gad zaczął kołysać płaską głową na boki, strzykając czarnym językiem. Cory przykląkł i zaczął robić zdjęcia. – Żmija bananowa – powiedział. Był to jeden z kilkunastu węży, przed którymi ostrzegał nas toksykolog Zoltan Takacs. Mieliśmy ze sobą dwie antytoksyny, jedną na żmije, drugą na kobry i niemrawce, ale Takacs ostrzegał, że poleganie na antytoksynie w dżungli jest ryzykowne. Pijawki spadały nam na szyje z mokrych gałęzi lub przyczepiały do nóg podczas przekraczania strumieni. Cały dzień odrywaliśmy ich nabrzmiałe krwią ciała ze skóry, a rany po nich potrafiły nie goić się tygodniami. Nieustannie wchodziliśmy też w pajęczyny wielkości sieci rybackich. Na niektórych siedziały pająki z zębami jadowymi tak dużymi, że widać je było z odległości metra. Plemię Rawang nie jest odporne na kaprysy dżungli. W jednej z wiosek zrozpaczona matka przyniosła do nas krzyczące dziecko, którego maleńkie ciało spuchło od zainfekowanych ugryzień. Hilaree i Emily nasmarowały mu ręce, nogi i twarz maścią z antybiotykiem. Kiedy zapytałem, co stanie się z dzieckiem, jeden ze starszych plemienia odrzekł: – Tutaj każdy albo zdrowieje sam z siebie, albo umiera. Skóra na nogach jednego z moich najmłodszych tragarzy, może 12-letniej dziewczynki, z powodu wywołanych ugryzieniami wybrzuszeń przypominała skórę ropuchy. Była jedną z trzech dziewczynek w podobnym wieku, które – wstydząc się przed samymi sobą – wynajęliśmy wraz z ich braćmi, rodzicami i dziadkami do niesienia sprzętu. Najmowaliśmy każdego, kogo udało nam się znaleźć. Wszyscy nosili ciężary z wyćwiczoną zręcznością. Niektórzy pracowali dla nas przez kilka dni, inni tylko parę godzin. Czasem porzucali nas bez słowa. Tak naprawdę zabraliśmy ze sobą za dużo rzeczy – aparaty fotograficzne i oświetlenie, laptopy, dodatkowe baterie, nawet dwa drony, żeby móc nagrywać z powietrza. Ale wszystko to było bezużyteczne bez silnych pleców, które mogłyby to ponieść. Zaczęliśmy więc zostawiać torby sprzętu w kolejnych wioskach, przez które przechodziliśmy, aż doszliśmy to jednej czwartej pierwotnej ilości bagażu. Praktycznie w każdej sytuacji na szlaku spotkalibyśmy rzesze tubylców chcących zarobić 15 dolarów za dzień – dwa razy tyle, ile wynoszą lokalne zarobki. Jednak kiedy przybyliśmy tu jesienią 2014 r., Hkakabo Razi nie schodził z pierwszych stron gazet. 10 września 2014 r., na trzy tygodnie przed naszym wyjazdem z USA, nagłówek depeszy Associated Press informował, że Rozpoczęto poszukiwanie zaginionych wspinaczy w Mjanmie. Ośmioosobowa ekspedycja złożona wyłącznie z Birmańczyków wyruszyła na Hkakabo Razi, aby obywatel Mjanmy wszedł na najwyższy szczyt tego kraju. Była to kwestia dumy narodowej. 31 sierpnia, po dwóch tygodniach wspinaczki, dwóch członków zespołu nadało sygnał z okolic szczytu. Potem słuch po nich zaginął. Podjęto ogromne wysiłki, aby ich uratować. Do zespołów poszukiwawczych rekrutowano tragarzy z okolicznych wiosek. Nad dżunglą między Putao a szczytem latały śmigłowce. Nagle jeden z nich, z dwoma pilotami i pasażerem na pokładzie, zniknął. Zawieszono poszukiwania wspinaczy i rozpoczęto poszukiwania śmigłowca. Dziewięć dni później wyczerpany pasażer wyszedł z dżungli i poprowadził ratowników do pilotów. Jeden z nich żył, ale był poważnie poparzony. Po dekadach zapomnienia Hkakabo Razi w miesiąc pochłonął trzy ludzkie istnienia. Powodem nagłego zainteresowania górą wśród Birmańczyków była częściowo inna amerykańska wyprawa, którą rok wcześniej Andy Tyson poprowadził na sąsiedni szczyt Gamlang Razi. Przestudiowawszy rosyjskie mapy topograficzne i zdjęcia z Google Earth, doszedł on do wniosku, że Gamlang może być wyższy od Hkakabo. Zespół Tysona po raz pierwszy wszedł na Gamlang Razi we wrześniu 2014 r. Za pomocą GPS-u określono wysokość szczytu: 5870 m. Nieco mniej niż 5881 m Hkakabo zmierzone przez Brytyjczyków w 1925 r., jednak więcej niż 5691 m obliczone przez Rosjan w latach 70. i 80. – Nikt w Mjanmie nie chciał wierzyć, że Gamlang jest wyższy niż Hkakabo – powiedział mi w ub. roku Tyson, dodając, że Hkakabo to symbol narodowej dumy, a cudzoziemiec kwestionujący jego wyjątkowość wprawił niektórych Birmańczyków w zakłopotanie. (Niestety, Andy Tyson zginął w katastrofie lotniczej w kwietniu). Tak naprawdę birmańska ekspedycja wyruszyła, aby udowodnić, że Hkakabo Razi to wciąż najwyższy szczyt Mjanmy. Przed zniknięciem w górnych rejonach szczytu pechowi himalaiści przesłali odczyt GPS-u: 5790 m. Własnymi kanałami skontaktowałem się z Robertem Crippenem, badaczem Ziemi z NASA. Rozmawialiśmy o różnych metodach zmierzenia wysokości Gamlang i Hkakabo. – Rzecz w tym, że błąd rzędu 30 m może być niewykrywalny, a tyle mniej więcej wynosi różnica między tymi szczytami. Mamy zatem poszlaki, ale brak jest dowodu na to, który jest wyższy – powiedział. – Ktoś z urządzeniem GPS musi stanąć na szczycie Hkakabo. Renan, Cory i ja przekazujemy sobie łyżkę, każdy z nas łyka gorącą zupę, podczas gdy wiatr tarmosi nasz namiot. Do opróżnionego garnka pakujemy śnieg i topimy go tyle, by każdy miał pełną butelkę gorącej wody przyłożoną do klatki piersiowej na czas snu. Jest tak zimno, że wolelibyśmy siedzieć ściśnięci wokół furkoczącej kuchenki przez całą noc, ale nie mamy tyle paliwa. Wyłączamy ją więc, wiedząc, że następne godziny będą wydawać się całymi dniami. Układamy liny i plecaki pod sobą i próbujemy znaleźć sposób na wyprostowanie ciała. Uda się, jeśli wszyscy położymy się na boku. – Nic na świecie nie daje takiej frajdy, jak leżenie na łyżeczkę z dwoma naprawdę śmierdzącymi facetami – ironizuje Cory. Wciągamy kominiarki niczym rycerze zamykający przyłbice przed bitwą. Rękawice wciskamy pod biodra, aby odizolować się od śniegu. Renan i ja leżymy po zewnętrznej, od strony pokrytych szronem ścian namiotu, chudy Cory w środku. Trochę jakbyśmy razem zostali pochowani w małym grobie. Leżymy godzinami pogrążeni w swoich najciemniejszych myślach. – Marznę – rzucam w noc. Próbowałem wytrzymać przez kilka godzin. Moje plecy dotykały ściany namiotu tak długo, że zimno przeniknęło do klatki piersiowej. – Musimy coś zrobić. – Zamień się ze mną, będziesz w środku, a ja od zewnątrz – mówi Cory. Zamieniamy się miejscami i nie robi mi się cieplej, ale nie jest też zimniej. W najczarniejszych chwilach zaczynam wyobrażać sobie, że ktoś znajduje nasze kościste ciała ułożone obok siebie w śniegu niczym krzywe pnie. Ale w końcu przychodzi świt. Jeszcze w dżungli, dwa dni przed dojściem do bazy, spotkaliśmy wycieńczonych Japończyków wracających z Hkakabo. Słyszeliśmy o nich i niepokoiliśmy się, że wejdą na szczyt pierwsi, sprawiając, że nasze wysiłki stracą sens, zanim dotrzemy do stóp góry. Ale opóźniła ich akcja ratownicza birmańskich wspinaczy. W końcu podjęli próbę wejścia zachodnim grzbietem, czyli trasą, którą my też zamierzaliśmy obrać. Szef ich zespołu, Hiro Kuraoka, miał kontuzję. Leżąc w śpiworze, z ożywieniem opisał nam szczegóły ich trasy. Powiedział też, że trochę ponad 100 m od szczytu zatrzymał ich ostry jak żyletka grzbiet pokryty śniegiem i poszarpane igły skalne nie do przebycia. Wymieniliśmy się zapasami. Hiro dał nam paliwo do kuchenki i liny, a my oddaliśmy mu butelkę ibuprofenu. Po prawie dwóch tygodniach trekkingu w końcu wyszliśmy z cuchnącej dżungli na pnącą się w górę południową ścianę Hkakabo. Wilgoć tropików została zastąpiona przez wysokogórską mgłę, a my zaczęliśmy szukać w plecakach polarów i puchowych kurtek. Byliśmy wycieńczeni i kończył nam się czas. Mieliśmy tylko 10 dni, potem trzeba było wracać. Wiedziałem, że Ozaki potrzebował 25 dni od bazy na wejście na szczyt. W ciągu następnego tygodnia przeszliśmy przez trzy obozy na zachodnim grzbiecie, ale presja czasu i trudność terenu sprawiły, że relacje w zespole znacznie się pogorszyły. Byłem bardzo zaniepokojony, gdy Hilaree dotarła do drugiego obozu niebezpiecznie wychłodzona. Ogrzaliśmy ją, ale było to dla nas ostrzeżenie. Następnego dnia podczas wspinaczki obozu trzeciego ani Emily, ani Hilaree nie wyglądały zbyt dobrze. Patrząc wstecz, dochodzę do wniosku, że powinniśmy byli spodziewać się zwolnionego tempa. Emily to mistrzyni kraju we wspinaczce sportowej, ale nie ma wielkiego doświadczenia we wspinaniu się w tak zróżnicowanym terenie. Hilaree jest słynną skialpinistką, z kilkoma trudnymi ekspedycjami wysokogórskimi na koncie. Ale Cory, Renan i ja mamy większe doświadczenie w tego typu środowisku. Cory to pierwszy Amerykanin, który zdobył zimą mający 8035 m Gaszerbrum II w Pakistanie i przeżył tam lawinę. Renan był członkiem zespołu, który wszedł na 6310-metrowy szczyt Meru Central w Indiach drogą wspinaczkową Shark’s Fin, którą wielu uważało za niemożliwą do przejścia. A ja przez 35 lat wspinaczki stawałem jako pierwszy na szczytach Antarktyki i Gór Skalistych, Alp i Himalajów. Dzięki tym doświadczeniom byliśmy w stanie poruszać się szybciej i podświadomie potrafiliśmy zawierzyć sobie nawzajem własne życia. Tej nocy w obozie trzecim Renan i Cory, obydwaj na osobności, wyrazili swoje wątpliwości dotyczące kontynuowania wspinaczki całym zespołem. Cały następny dzień spędziliśmy w namiocie, aklimatyzując się, i nie sposób było uniknąć tej bolesnej rozmowy. Renan w delikatny sposób zauważył, że dalsza wspinaczka będzie bardziej niebezpieczna. Trzy osoby miały największe szanse na to, aby dojść na szczyt, biorąc pod uwagę, jak niewiele czasu nam zostało. Emily zgodziła się bez problemu, ale Hilaree była bardzo urażona i chciała iść z nami. Wyjaśniłem jej, że chodziło o bezpieczeństwo całego zespołu. – Powiem ci tylko jedno – rzekła wychodząc z namiotu. – Dzięki, Mark, za zaufanie. W górach nie ma nic bardziej zgubnego niż pycha, ale pycha jest także podstawą wspinaczki. Wszyscy poważni himalaiści mają wielkie ego. Bez niego nie da się podejmować ryzyka i cierpienia, jakie niosą ze sobą wielkie góry. Może i mówimy jak buddyści, ale nie dajcie się oszukać – tak naprawdę jesteśmy narcyzami, zdeterminowanymi, skupionymi na celu, masochistycznymi narcyzami. Wszyscy byliśmy bardzo zmęczeni, mieliśmy zawroty głowy z powodu niskiej zawartości tlenu w powietrzu, przejęci lękiem przed tym, co kryło się przed nami, a rozmowy w ciągu następnych godzin przerodziły się w krzyki, oskarżenia i wzajemne obwinianie się. Cory w końcu nie mógł już tego znieść i powiedział, że Hilaree może zająć jego miejsce w zespole atakującym szczyt. Renan i ja byliśmy nieco zaniepokojeni, ale niechętnie zgodziliśmy się na nowy plan. O trzeciej nad ranem, gdy zaczęliśmy wiązać się linami, przy wyjącym, mroźnym wietrze Hilaree podjęła właściwą decyzję. Powiedziała, że jest dla niej za zimno i że jeśli miałaby kolejną hipotermię, mogłoby to zagrozić całemu zespołowi. Cory poszedł zamiast niej. Po co to robimy? – pyta Cory, borykając się z założeniem butów w maleńkim namiocie. – Serio, po co? Ręce ma zbyt zgrabiałe, żeby zawiązać sznurowadła. – Bo to megafrajda – rzuca Renan. Po kolei łykami pijemy gorącą herbatę, potem niechętnie wyczołgujemy się z namiotu na szalejący wiatr. Chmury śnieżnego pyłu wirują wokół nas. Słońce jest odległą zimną kulą. Wpinamy raki, związujemy się linami i zaczynamy podejście. Ruch jest lepszy niż dygotanie w namiocie – krew zaczyna pulsować w żyłach, a ciepło stopniowo powraca do tułowia. Razem trawersujemy pierwszą serię skalnych iglic. Ponad kilometr pod nami widać ocean chmur. Jeśli jeden z nas zacząłby zsuwać się po tym przypominającym postawioną na sztorc lancę grzbiecie, jedynym sposobem na uratowanie go byłoby, aby kolejny na linie rzucił się w przeciwnym kierunku. Przy czym obydwaj w tej milisekundzie spojrzenia śmierci w oczy powinni się pomodlić, by lina naprężona na jakiejś ostrej skale nie zerwała się. Tak głębokiego zaufania wymaga wspinaczka wysokogórska. Tak wykraczasz poza siebie i budujesz więzi z partnerami do wspinaczki. Dlatego się wspinamy. Zbieramy się na małej łacie śniegu, aby dokonać ponownej oceny. – Boję się – mówi Cory. – Moim zdaniem powinniśmy zawrócić. Jego nieupiększona niczym szczerość jest dziwnie uspokajająca. Mówi na głos to, co czujemy wszyscy. Ale Renan i ja nie jesteśmy gotowi na odwrót. Idę pierwszy nieco w dół, za pokryty śniegiem blok skalny, potem w górę wąskim korytarzem między dwoma skałami, trawersuję na czekanach nawis śniegu i nagle cała trasa na szczyt staje przede mną. Jestem przerażony. Wiedzieliśmy, że przed nami jeszcze jedna głęboka przełęcz, ale widzę, że jest pełna ogromnych kamiennych zębów niczym żuchwa dinozaura. Przejście przez tę paszczę zajęłoby nam parę godzin, aż do nocy. Podejście na szczyt wymagałoby kolejnej nocy na górze, tym razem bez namiotu, kuchenki, żywności czy wody. To śmierć. To punkt, z którego nie ma odwrotu. Dociera do mnie, że nie wejdziemy na szczyt. Nie zmierzymy wysokości Hkakabo Razi. Przez cały czas miałem ze sobą zdjęcie przedstawiające Mike’a Moe’a i Keitha Spencera. Stoją na nim na szczycie, w puchówkach, kaskach, z szerokimi uśmiechami. Szaleńczo chciałem pozostawić to zdjęcie na szczycie, ale nie było nam to dane. Ręką wygrzebuję małą dziurę w śniegu i wkładam w nią fotografię. Dokonuję odczytu wysokości za pomocą GPS-u – 5743 m – a potem powoli wracam wzdłuż grzbietu do Renana i Cory’ego. Jedyne, czego chcemy, to zejść. Artykuł pochodzi z wrześniowego "National Geographic Polska" 9/2015.
Jak podróżować po Birmie (Mjanmie)? Poznaj kilka praktycznych wskazówek
Sprawdź, kiedy i czym podróżować, co zobaczyć i jak zrobić to taniej.
Birma, od jakiegoś czasu zwana Mjanmą, była niegdyś jednym z najbogatszych państw Azji południowo-wschodniej. Dzisiaj niestety należy do najbiedniejszych, a dawną chwałę przypominają głównie świątynie buddyjskie. Mimo to Birma nadal ma swój urok. Kiedy jechać? Najlepiej między październikiem a marcem. W kwietniu i maju jest bardzo gorąco, latem pada. A to oznacza, że jeśli nabraliście ochoty na Birmę, macie jeszcze kilka miesięcy na zorganizowanie tej podróży! :) Jak dotrzeć? Najważniejsze jest znalezienie taniego lotu do Bangkoku. Dalej do Rangunu lub Mandalaju, leci się tanimi liniami. Potem można wypożyczyć auto. Opłaca się, gdy koszt rozkłada się na kilka osób. Gdzie spać? Jest tu drożej niż krajach sąsiednich. Ceny od 10 (rzadko) do 80 dolarów. Do niedawna obcokrajowcy nie mogli nocować w tańszych hotelach dla miejscowych. Całe szczęście w 2012 roku zakaz został zniesiony. Co zobaczyć? Koniecznie wybierz się nad jezioro Inle - drugi pod względem wielkości akwen w Birmie. Jest jednym z ulubionych miejsc turystów, a sama liczba mieszkańców tego miejsca sięga 70 000. Zobacz buddyjską świątynię w Rangunie – Szwedagon jest obok Świątyni Mahamuni w Mandalaj oraz Złotej Skały uważana za jedno z najświętszych miejsc Birmy. Co robić? Zdecydować się na niezapomniany lot balonem nad świątyniami w mieście Bagan. To może być kosztowna atrakcja, cena potrafi sięgać nawet 360$. Chętnych jednak nie brakuję, gdyż na wolne miejsce trzeba czasem czekać ponad miesiąc.
Ten kraj kojarzy Ci się tylko z egzotycznymi wakacjami? Niesłusznie. Sri Lanka to wyspa zranionych serc [REPORTAŻ]
Siedem lat po zakończeniu brutalnej wojny domowej Sri Lanka zaczyna mierzyć się z jej następstwami. A są to dziesiątki tysięcy bezdomnych i tyleż zaginionych.
Fotografia, którą trzyma w ręku młoda kobieta, jest nie większa niż znaczek pocztowy. Ale to jedyne zdjęcie męża, jakie zdołała znaleźć w domu jej rodziców. Nie zaakceptowali tego małżeństwa, bo wybranek był zaledwie rybakiem z nadmorskiego miasta Mannar, a rodzina kobiety od pokoleń mieszka w Dżafnie, stolicy Prowincji Północnej. Zakochali się w sobie w obozie dla uchodźców w południowych Indiach w 1999 r. Miała wtedy 17 lat. Obojgu udało się uciec przed wojną domową na Sri Lance. Ona z Dżafny uciekała razem z rodziną, pod bombami, potykając się o martwe ciała sąsiadów. On zdołał wydostać się z Mannaru po tym, jak na jego oczach żołnierz armii rządowej zastrzelił w domu jego siostrę. Młodzi pobrali się mimo braku aprobaty matki kobiety. W 2002 r. wrócili do Mannaru, gdzie on mógł ponownie wziąć łódź, sieci i wypłynąć w morze. Najpierw urodził im się chłopiec, później dziewczynka. Mężczyzna zaczął sprzedawać kanistry z benzyną członkom tamilskiego ruchu oporu. Ona wtedy nie widziała w tym nic groźnego, w końcu wielu Tamilów w Mannarze tak zarabiało. Kiedy pewnego dnia powiedział do niej: „Jeżeli coś mi się stanie, nie próbuj mnie szukać, wróć do matki”, nie przywiązała do tego wagi. Aż do 27 grudnia 2006 r., kiedy wyszedł z domu i nie wrócił ani tego wieczora, ani w ciągu kolejnych. Między jej stopami zygzakiem przechodzi kogut. Wytrącona z zadumy żona rybaka odkłada zdjęcie i wraca do gotowania z innymi kobietami w rozpadającym się, słabo oświetlonym domu. Dzisiaj rodzina zebrała się, by uczcić pamięć jej matki, która miesiąc wcześniej zmarła na raka żołądka. Jeden z braci nie mógł przybyć. Przebywa w Paryżu – nielegalnie. Wojsko lankijskie torturowało go, więc obawia się, że jeśli wróci do domu, aresztują go na ulicy, tak jak rybaka, i tak jak tysiące innych Tamilów – bez ostrzeżenia, bez uzasadnienia, nakazu zatrzymania czy choćby oficjalnego potwierdzenia faktu zatrzymania. W jakiś sposób ta 34-letnia kobieta z długim warkoczem, który kołysze się, gdy serwuje tradycyjny wegetariański posiłek – ciecierzycę, bakłażana, fasolę i tapiokę – nie pogrąża się w smutku. – Wiem, że mój mąż żyje – mówi stanowczo. To przekonanie przygnębia ją bardziej niż śmierć matki. Bardziej niż to, że prawie nic nie zarabia, sprzedając w przydrożnej budce ryż i karty telefoniczne. To, co dla żony rybaka liczy się najbardziej, to głęboka wiara, że jej mąż pozostaje tajnym więźniem wojny, która zakończyła się siedem lat temu. Z podobnym problemem boryka się sama Sri Lanka. Symbolicznie rzecz ujmując, kraj też w pewien sposób zniknął z mapy. Kiedyś widziano go jako wschodzącą południowoazjatycką potęgę, ale wyspa zmarnowała swoją szansę, gdy weszła na drogę przemocy napędzanej długo pielęgnowanymi pretensjami na tle etnicznym. Teraz, wraz z nowym rządem, szansa powróciła. W kwietniu Samantha Power, ambasador USA przy ONZ, pochwaliła administrację prezydenta Maithripali Siriseny za „niesamowite postępy” w wypracowywaniu „trwałego pokoju, odpowiedzialnej demokracji, nowych stosunków ze światem oraz większych możliwości dla wszystkich”. Jednak to nie Power ani innych zagranicznych funkcjonariuszy publicznych rząd powinien sobie zjednywać. Dużo bardziej istotna jest mniejszość tamilska, która czuje się odsuwana od udziału w korzyściach wynikających z powojennego postępu kraju i rozczarowana obojętnością większości syngaleskiej dla swoich postulatów. Podobnie jak ta młoda kobieta z maleńką fotografią. Z pewnością Sri Lanka nie wróci w pełni na mapę świata, dopóki nie wyjaśni się los zaginionych mężczyzn, takich jak jej mąż. Kolombo, administracyjna stolica Sri Lanki, to zadbana, szybko rozwijająca się metropolia, w której śladów wojny nie widać. Liczące 700 tys. mieszkańców miasto jest mniej więcej równo podzielone na syngaleskich buddystów, tamilskich hindusów i muzułmanów. Wszyscy oni żyją i pracują razem, a wybuchy nienawiści zdarzają się rzadko. Tym, którzy do Sri Lanki przybywają z pytaniami o jej przyszłość, Kolombo oferuje optymistyczne odpowiedzi. W nocy 8 stycznia 2015 r. miastu udało się utrzymać wyjątkowy spokój. Ku zaskoczeniu obserwatorów autokratyczny reżim Mahindy Rajapaksy upadł w wyniku w dużej mierze pozbawionych przemocy, uczciwych wyborów. Od tego pamiętnego dnia nowi przywódcy kraju starają się pokazać światu, że Sri Lanka potrafi funkcjonować jak nowoczesna demokracja. Administracja Siriseny rozpoczęła reformy skorumpowanego systemu sądownictwa, prywatyzuje nadmiernie rozrośnięte agencje rządowe i próbuje rozwiązać problem ogromnego zadłużenia zaciągniętego przez wątpliwe kontrakty budowlane przyznawane chińskim wykonawcom. – Nie jesteśmy tymi samymi ludźmi, którzy opowiadali różne rzeczy, by zapomnieć o nich trzy dni później – tłumaczy Harsha de Silva, wiceminister spraw zagranicznych. – Chcemy, żeby świat wiedział, że jesteśmy inni – że spełnimy nasze obietnice. Nic nie stoi na przeszkodzie, by turysta przyleciał do Kolombo, skorzystał z całej masy atrak-cji turystycznych, jakie ten kraj oferuje (a są to np. starożytne świątynie w Dambulli i Polonnaruwie, słonie i lamparty w parkach dzikiej przyrody, okazałe plantacje herbaty, mekka surferów w zatoce Arugam) i wyjechał po tygodniu lub dwóch, nie będąc świadomym, że przez 26 lat Sri Lanka była miejscem okropnego rozlewu krwi na tle etnicznym. Wynika to po części z geografii. Kolombo leży na południu – w regionie zdominowanym przez Syngalezów, którzy w większości są buddystami i stanowią jakieś 75 proc. populacji kraju. Prawie wszystkie główne atrakcje skupiają się w tej części wyspy. Z kolei Prowincja Północna jest wizualnie przeciętna – to głównie płaskie, wysuszone tereny rolnicze, zamieszkiwane przez wyznających hinduizm Tamilów, którzy stanowią mniej więcej 11 proc. populacji. Północ i wschód to obszary, którymi separatystyczna organizacja Tygrysy Wyzwolenia Tamilskiego Ilamu (Ilam jest tamilską nazwą Sri Lanki) de facto kierowała jak niezależnym państwem, dopóki nie została ostatecznie pokonana. Dzisiaj pola walk na północy pełne są strzelistych pomników upamiętniających klęskę „terrorystów”. Jednak dla takich nowych, pstrokatych widoków niewielu turystów – a nawet samych Lankijczyków z innych rejonów wyspy – pofatygowałoby się na północ. Jak z goryczą ujął to jeden z tamilskich bankierów: „Przyjeżdżają tylko po to, by zobaczyć zwycięstwo”. To historia o niewykorzystanych szansach – powiedział premier rządu Sri Lanki Ranil Wickremesinghe. Miał na myśli dotychczas niewykorzystany potencjał gospodarczy kraju. Sri Lanka leży na skrzyżowaniu szlaków handlowych między Chinami i Indiami. Dysponując żyznymi glebami i wykształconą ludnością. Po II wojnie światowej, w obliczu chwilowego upadku gospodarki Japonii, miała konkurować z Singapurem o pozycję w regionie. Zamiast tego kraj do 1972 r. znany jako Cejlon zaprzepaszczał swoje szanse pod przewodnictwem kolejnych rządów, przeżył nieudany eksperyment z socjalizmem oraz, nie tak dawno temu, kumoterstwo rządzącego przez 10 lat Rajapaksy. Jego oparty na rolnictwie model gospodarki, jak twierdzi Wickremesinghe, „ludziom nie dawał nic, a tylko umacniał pozycję rodziny rządzącej”. Jednak zmarnowane szanse Sri Lanki nie ograniczają się tylko do polityki gospodarczej. Podziały etniczne wielokrotnie w przeszłości hamowały postęp w kraju. Przez 133 lata brytyjscy kolonizatorzy zwykli przyznawać Tamilom lepiej płatne stanowiska, a Syngalezom – gorsze zajęcia. W 1948 r., kiedy Sri Lanka uzyskała niepodległość, nowi przywódcy nie próbowali zjednoczyć kraju. Syngalescy politycy pielęgnowali nacjonalistyczną dumę większości, która przybyła na wyspę około roku 500 p.n.e. i dała początek temu, co obecnie uważa się za najstarszy nieprzerwanie istniejący buddyjski naród. Podsycali też niezłomne przekonanie większości o tym, że Tamilowie wcześniej dostawali nieproporcjonalnie dużo stanowisk rządowych. Rząd lankijski zaczął systematycznie marginalizować Tamilów. Odbierał prawa wyborcze tym, których przodkowie przybyli z Indii, by pracować na plantacjach herbaty, przydzielał stanowiska akademickie Syngalezom i osłabiał większość tamilską w Prowincji Wschodniej, nadając tamtejsze ziemie Syngalezom. W 1956 r. zdominowany przez Syngalezów parlament za oficjalny język uznał syngaleski. Pozwolenia na eksport i import przydzielano głównie biznesmenom syngaleskim z południa kraju, a rozwojem Prowincji Północnej rząd interesował się w bardzo ograniczonym stopniu. W latach 70. XX w. na północy kraju zaczęły pojawiać się oznaki zapaści, co doprowadziło do powstania organizacji Tamilskie Tygrysy. W 1983 r. urządziła ona zasadzkę, w wyniku której zginęło 13 żołnierzy armii rządowej. W będących następstwem tego wydarzenia zamieszkach etnicznych śmierć poniosło tysiące Tamilów. Tygrysy odpowiedziały zamachowcami samobójcami i mordowaniem ludności cywilnej. Sri Lanka wkroczyła na drogę wojny domowej. Zagraniczni inwestorzy uciekli z kraju, podobnie jak 750 tys. wykwalifikowanych Lankijczyków. Rajapaksa, który został prezydentem w 2005 r., zintensyfikował działania zbrojne przeciwko Tygrysom. Cztery lata później siły rządowe okrążyły ostatnich bojowników i dziesiątki tysięcy tamilskich cywilów na wąskim pasie lądu w pobliżu laguny. Do połowy maja 2009 r. wymordowano ostatnich członków Tamilskich Tygrysów i tysiące cywilów. Krwawa wojna dobiegła końca. Szacuje się, że w konflikcie mogło zginąć aż 100 tys. ludzi. Okrucieństwa w żadnym wypadku nie ograniczały się jednak do jednej strony. W 1990 r. Tamilskie Tygrysy w haniebny sposób wypędziły ponad 70 tys. muzułmanów z Prowincji Północnej. Siłą wcielały do swych oddziałów tysiące młodych Tamilów. Przeprowadzane przez nich ataki bombowe na świątynie, pociągi, autobusy i samoloty były oczywistymi aktami terroru. Po pokonaniu Tamilów triumfujący reżim Rajapaksy nie przestawał ich poniżać. Rząd więził tamilskich aktywistów politycznych bez wyroków czy stawiania formalnych zarzutów. – Używał wojska, by zająć cały rejon zamieszkiwany przez Tamilów, wypędzić ich i przekazać ziemię Syngalezom – twierdzi D.M. Swaminathan, Tamil, który w obecnym rządzie jest ministrem odpowiedzialnym za wysiedlonych Tamilów. No i nigdy nie przyznawał się do organizowania „zniknięć” jego przeciwników. Rajapaksa ze swoją wizją tyranii większości nie spodobał się społeczności międzynarodowej. W 2010 r. Unia Europejska wstrzymała środki wspomagające plany zrównoważonego rozwoju z powodu naruszania praw człowieka. Ze względu na opieszałe śledztwo nowego rządu w sprawie zbrodni wojennych w roku 2014 Rada Praw Człowieka ONZ przeprowadziła własne dochodzenie. Przy miażdżącej krytyce z zagranicy Sri Lanka wydawała się być na skraju kolejnej zapaści. Po raz pierwszy pojechałem do Prowincji Północnej pod koniec 2014 r., zaledwie trzy tygodnie przed przegraną Rajapaksy w wyborach. Reżimowi nie podobał się sposób, w jaki dziennikarze i oficerowie ONZ opisują powojenne warunki panujące na północy kraju, więc zakazał tam wjazdu. Otrzymanie pozwolenia na podróż w te rejony wymagało wielomiesięcznych targów z ministerstwem obrony. Ostatecznie pewnego ranka mój przewodnik, tłumaczka i ja wyjechaliśmy z Kolombo, by 6,5 godziny później dotrzeć do pierwszego punktu kontrolnego w zakurzonej wiosce Omantai – tam, gdzie wcześniej zaczynało się terytorium rebeliantów. Żołnierze przeglądali nasze papiery, dzwonili, zadawali pytania, przeprowadzili kontrolę furgonetki, szeptali coś do siebie, aż w końcu pozwolili nam jechać dalej. W ciągu naszego 10-dniowego pobytu prawie co godzinę natrafialiśmy na punkty kontrolne. Żołnierze pytali o adres domowy mojego przewodnika i chcieli dostać numer telefonu tłumaczki. Jeden z oficerów zadzwonił do mnie późno w nocy i pijanym głosem wypytywał o plan podróży. Zaufane osoby ostrzegły mnie, że ludzie, z którymi rozmawiamy, mogą mieć później kłopoty, wywiady organizowaliśmy więc potajemnie, w świątyniach i pokojach hotelowych oraz w naszej furgonetce na poboczu opuszczonej drogi. Ziemia ojczysta Tamilów pozostała strefą całkowicie zmilitaryzowaną. W to samo miejsce powróciłem prawie rok później, 10 miesięcy po tym, jak Sirisena został prezydentem. Tym razem żadne dokumenty nie były potrzebne, a na drogach nie witały nas posterunki kontrolne. Żołnierze mijali nas bez zainteresowania. Nie stali na rogach ulic, gapiąc się na przechodzących Tamilów. W Dżafnie nie było doniesień o zastraszaniu prasy czy tłumieniu manifestacji politycznych. Północne terytorium Sri Lanki przypominało bardziej – przynajmniej z punktu widzenia osoby z zewnątrz – wolne społeczeństwo. Tamilowie, z którymi rozmawiałem, szybko jednak ostudzili mój optymizm. – Zrobiło się trochę luźniej – opowiadał mi jeden ze społecznych przywódców z Dżafny. – Ale obawiam się, że to nie jest jakaś zasadnicza zmiana – dodał. Mówił, że członkowie rządowego departamentu śledczego nadal fotografują uczestników publicznych spotkań. W podobnym tonie wypowiedział się Vallipuram Kaanamylnathan, redaktor największej tamilskiej gazety Uthayan: – Dziennikarze na północy nie mają pewności, czy mogą wykonywać swoją pracę w taki sposób, jak robią to media na południu. Wojsko nadal monitoruje działania naszej redakcji. Trzy czwarte 200-tysięcznych sił zbrojnych kraju nadal stacjonuje w Prowincji Północnej. – To nie zmieni się jeszcze przez długi czas, bo zagrożenie nie zniknęło całkowicie – stwierdził gen. Daya Ratnayake, były dowódca armii lankijskiej. Ratnayake podkreślił, że wielu żołnierzy usuwa teraz miny z obszarów wiejskich, buduje świątynie i szkoły, sadzi drzewa. Jednak armia nadzoruje również największe hotele na obszarze Dżafny. Prowadzi pole golfowe i fabrykę jogurtów. Hoduje krowy mleczne i sprzedaje produkty rolne na targach. – Żołnierze dostają darmową ziemię i nawozy, więc mogą sprzedawać za 3 rupie to, co rolnik z Dżafny sprzedaje za 20 – wyjaśnił Swaminathan, minister w rządzie. – Powiedzieliśmy więc wojsku bardzo wyraźnie, że muszą z powrotem oddać te tereny ludziom. Jednak wojsko – którym do wyborów w 2015 r. dowodził brat Rajapaksy, Gotabaya – na zalecenia nowej administracji reaguje bardzo opieszale i nadal nie oddało części z mniej więcej 5 tys. hektarów skonfiskowanych w czasie wojny. – Nie mamy pewności, czy odzyskamy nasze ziemie – powiedziała 46-letnia Tamilka, która od wysiedlenia w 1990 r. mieszka w obozie. – Na moim terenie wybudowali hotel. Czerpią z niego zyski. I niby tak po prostu nam to oddadzą? Kobieta opowiedziała mi, że w obozie urodził się jej 20-letni syn. Skrzypiąca rudera z przeciekającym dachem i to jedyny dom, jaki zna. – Jak widać, to nie jest miejsce dla rodziny – dodała. Kiedy zapytałem ją o męża, zawahała się. – Straciłam go osiem lat temu. Zabrali go białą furgonetką – odpowiedziała chłodnym tonem. Kiedy rybak nie wrócił do domu, jego żona najpierw pomyślała, że musiał wypłynąć łodzią – choć zdziwiła się, że nie odbiera telefonu. Kilka dni później znalazła jego motor i poszła na policję. – Jeżeli czegoś się dowiemy – powiedzieli jej – damy pani znać. Wtedy do żony rybaka zaczęły dochodzić informacje o innych przypadkach znikania z ulic Mannaru tamilskich mężczyzn. Niektórych publicznie schwytano i wepchnięto do pozbawionych numerów rejestracyjnych białych furgonetek. We wrześniu 2008 r. jej kuzyn został porwany podczas jazdy na motorze. Jak twierdzi jego matka, jeden z oficerów marynarki przyznał, że za porwaniem stała właśnie marynarka. Żona rybaka oraz inne kobiety w Mannarze i w całej Prowincji Północnej, których mężczyźni przepadli bez wieści, postanowiły zabrać głos. Przypuściły atak słowny na policję. Odwiedziły każde więzienie, jakie udało im się znaleźć. Pojechały do Kolombo i zażądały rozmowy z przedstawicielami rządu. Niczego nie znalazły. Żadnych ciał, żywych czy martwych. Żadnej odpowiedzi ani nawet wskazówki. A bez oficjalnego dowodu śmierci tych mężczyzn kobiety nie mają prawa do spadku ani świadczeń po stracie bliskiej osoby. Kiedy wojna się skończyła, psychicznie nastawiły się na odpowiedzi. Jednak żaden z porwanych mężczyzn nie został wypuszczony na wolność. Mało tego – dochodziło do kolejnych zniknięć. Żona rybka napisała listy do Rajapaksy i papieża Franciszka. Mój mąż zaginął w 2006 r. na terenie kontrolowanym przez wojsko. Mam dwoje małych dzieci. Proszę, pomóżcie mi. Krążyły pogłoski o masowych grobach, o tajnych obozach wojskowych. Według oszacowań ONZ do 2015 r. liczba zaginionych Tamilów przekroczyła 15 tys. Inni na Sri Lance twierdzili, że taka liczba jest zbyt niska. Rząd Rajapaksy ze swojej strony utrzymywał, że wszystkie zaginione osoby zwyczajnie uciekły za granicę – jednak nie poparł tego żadnymi dowodami. We wrześniu 2015 r. ONZ opublikowała raport, w którym potępiła zbrodnie wojenne na Sri Lance, oskarżając reżim Rajapaksy o „lata zaprzeczeń i tuszowania faktów”. Brak protestów ze strony nowego rządu można uznać za gotowość do konfrontacji z prawdą. – Dostaniemy drugą szansę – już nad tym pracujemy – powiedział mi premier Wickremesinghe. Kluczem do tego, jak przyznał, jest prawdziwa próba sprawienia, by Tamilowie poczuli się częścią nowej Sri Lanki. – Po prostu chcą prowadzić normalne życie, jak wszyscy – dodał. Zastanawia mnie, na ile możliwe jest normalne życie w przypadku 10 spotkanych przeze mnie tamilskich kobiet, których ukochani zaginęli bez śladu. Bały się mówić otwarcie, nawet po zmianie rządu. Ciotka żony rybaka była zastraszana przez urzędnika po tym, jak wniosła o zwolnienie osoby uwięzionej w imieniu swojego zaginionego syna. Innym grożono aresztowaniem za organizowanie protestów. Tej wiosny aresztowano dziesiątki Tamilów bez postawienia im zarzutów. Rząd nie zaprzestał obserwacji tamilskich hinduistów, uaktywniły się też grupy buddyjskich ekstremistów kojarzone z reżimem Rajapaksy. Taki przebieg zdarzeń to niestety kontynuacja „normalnego życia” na Sri Lance. Na kilka dni przed spotkaniem z premierem widziałem się z żoną rybaka w Dżafnie. Powiedziała mi, że teraz ma nowe zdjęcie zaginionego męża – z artykułu w prasie. Przedstawiało 168 mężczyzn w białych strojach więziennych siedzących z poważnym wyrazem twarzy. Zrobiono je w jakimś więzieniu w pobliżu Kolombo w czasie corocznego tamilskiego święta zbiorów o nazwie Pongal, które mogło mieć miejsce 10 miesięcy wcześniej. Oczy mężczyzny były zamazane, a z kiepskiej jakości egzemplarza gazety nie dało się rozróżnić rysów. Jednak stęsknione oczy kobiety wypatrzą wszystko. – Mój mąż jest na tym zdjęciu – powiedziała. – Z całą pewnością potrafię go zidentyfikować. Trzy inne kobiety w mojej okolicy też rozpoznały niektórych mężczyzn ze zdjęcia. Wielu z nich wygląda, jakby pochodzili z Mannaru. Widząc powątpiewanie na mojej twarzy, upierała się: – Potrafię go rozpoznać. Był moim mężem. Więzienie udało się zlokalizować. Tylko że jej męża tam nie było. Ani żadnego z pozostałych zaginionych mężczyzn z Mannaru. Zapytałem więc premiera, czy ci mężczyźni, zgodnie z pogłoskami, zostali ukryci w miejscach strzeżonych przez wojsko. – Takie miejsca nie istnieją – odpowiedział. – Rozmawialiśmy z wojskiem. I tak nam powiedzieli. – To znaczy... – Nikt z nich nie przeżył – odpowiedział. W czerwcu br. rząd lankijski przyznał, że od 1994 r. zgłoszono ponad 65 tys. zaginięć. Ogłosił również plany, by stworzyć urząd do prowadzenia śledztwa w sprawie zniknięć i by wydawać „certyfikaty nieobecności” rodzinom zaginionych, by te z kolei mogły dostawać świadczenia i, miejmy nadzieję, zdołały pogodzić się ze stratą bliskich. Jeśli rząd spełni swoją obietnicę, może i Sri Lanka zrobi postępy, a duchy wojny odejdą w zakamarki pamięci. Tekst: Robert Draper Zdjęcia: Ami Vitale
Polscy medycy ratują w Mjanmie. "Dajemy tym ludziom szansę na nowe życie"
Cel jest jasny - ograniczyć śmiertelność kobiet podczas porodów oraz dzieci do piątego roku życia. Można to zrobić tylko pomagając medycznie na miejscu - w dolinie Irawadi.
Z pomocą długiej tyczki rybak ostrożnie manewruje łodzią. Po przeprawie przez gęsto zarośnięte kanały delty Irawadi w końcu naszym oczom ukazuje się wioska. Jej mieszkańcy zebrali się już przy budynku, w którym znajduje się prowizoryczna klinika. Większość z przyprowadzonych przez rodziców kilkulatków potrzebuje pomocy lekarskiej, ale na ich twarzach nie widać strachu. Zamiast płakać, zgromadzone dzieci z zaciekawieniem przyglądają się przybyszom. Mężczyźni bezzwłocznie przystępują do swoich obowiązków. W obskurnym pomieszczeniu rozstawiają kartony z lekami i przygotowują narzędzia potrzebne do badania. Ich ubrania zdobi biało-czerwone logo Polish Aid - Polskiej Pomocy. Mjanma, mimo stopniowo postępujących przemian społecznych, wciąż boryka się z problemami charakterystycznymi dla państw rozwijających się. Jakość życia w dużych miastach nie odstaje od innych krajów Azji Południowo-Wschodniej, jednak Birmańczycy mieszkający na prowincji muszą radzić sobie brakiem dostępu do czystej wody oraz podstawowego zaplecza sanitarnego. Wiele do życzenia pozostawia również poziom opieki medycznej, a także świadomość dotycząca profilaktyki chorób zakaźnych. Po otwarciu granic w 2011 roku luki te próbują wypełnić organizacje pozarządowe, w tym Polska Misja Medyczna. Polscy wolontariusze od ponad dwóch lat pomagają mieszkańcom gminy Wakema. - Region ten charakteryzuje się dużą gęstością zaludnienia oraz niewystarczającą ilością wykwalifikowanego personelu medycznego. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, jeszcze w 2010 roku współczynnik ten wynosił trochę ponad jedną osobę (1.3) na tysiąc mieszkańców - tłumaczy Magda Komperda, koordynatorka misji w Mjanmie - Dodatkowo dostęp do wielu wiosek jest ograniczony, szczególnie w porze deszczowej. Ze względu na te trudności przeważająca większość kobiet decyduje się na poród w domu. Właśnie dlatego naszym głównym celem są szkolenia dla położnych oraz kobiet w ciąży. Oprócz szkoleń, polscy lekarze prowadzą konsultacje dla swoich pacjentów. W zeszłym roku zgłosiło się do nich ponad czterysta kobiet w ciąży i sześćset dzieci. U dzieci najczęściej diagnozowano infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych oraz infekcje skóry. Choroby te wynikają przede wszystkim z braku dostępu do czystej wody i, co za tym idzie, nieprzestrzegania zasad higieny. Według wolontariuszy PMM dużym wyzwaniem są także różnice kulturowe. Delta Irawadi stanowi nieodłączny element życia Birmańczyków z południa. Kąpią się w niej, piorą swoje ubrania, spędzają wolny czas, ale także czerpią z niej wodę do przygotowywania posiłków. Zmiana tej mentalności wymaga edukacji od podstaw, która może potrwać wiele lat. - W jednym ze szpitali powiatowych próbowaliśmy przeforsować pomysł zamontowania kranów w salach dla pacjentów. Spotkało się to z dużym oporem. Personel obawiał się, że ludzie nie będą wiedzieli jak z tego udogodnienia korzystać. Ta oraz inne podobne sytuacje nauczyły nas, że zmiany należy wprowadzać stopniowo - podkreśla Magda Komperda. Szansa na inne życie Uczniowie ubrani w tradycyjne szkolne mundurki ustawiają się w zielono-białej kolejce. Większość z nich uśmiecha się szeroko na widok mojego aparatu. Jedynie kiedy przychodzi ich kolej na szczepienie, niektórzy mocno zaciskają oczy i syczą teatralnie. Ukłucie igły rzeczywiście jest nieprzyjemne, jednak ma nieoceniony wpływ na życie całych generacji Birmańczyków. Według danych zebranych przez Myanmar Liver Foundation, około 6,5% Birmańczyków zakażonych jest wirusowym zapaleniem wątroby typu B. Zarazem na prowincjach liczba chorujących dorosłych sięga nawet 24%. Starszym pokoleniom nie da się już pomóc, jednak zdrowe osoby można objąć szczepieniami ochronnymi. Od kilku lat birmański rząd prowadzi takie działania, ale nie obejmują one dzieci powyżej czternastego roku życia. Lukę tę starają się wypełnić polscy medycy. Jednym z nich jest Jacek Szewczyk, lekarz pediatra z Łodzi. - Na wzw B choruje się całe życie, to bomba z opóźnionym zapłonem. W najgorszym przypadku choroba doprowadza do nowotworu lub marskości wątroby. Do tego bardzo szybko się rozprzestrzenia, dlatego nosiciel stanowi poważne zagrożenie dla innych. Aby temu przeciwdziałać, prowadzimy nie tylko szczepienia na szeroką skalę, ale także edukujemy naszych pacjentów. W minionym roku zaszczepiono ponad sześćset dzieci między czternastym, a szesnastym rokiem życia. W ciągu najbliższych miesięcy liczba ta ma ulec podwojeniu. Według doktora Szewczyka akcja ma bardzo duży wpływ na całą populację w prowincji Wakema. - Kobieta w ciąży przenosi wirus na swoje dziecko, a przecież szczepieni przez nas nastolatkowie wchodzą w okres reprodukcyjny. Dajemy tym ludziom szansę, że będą zupełnie innymi Birmańczykami - podkreśla. Zmniejszyć śmiertelność dzieci W chwili, w której dobijamy do brzegu, obstępuje nas wielobarwny tłum. Na umówiony znak rozbrzmiewa tradycyjna muzyka, do której młodzi tancerze wykonują hipnotyzujący układ. Jednocześnie co chwile ktoś wkłada w nasze ręce kwiaty oraz inne drobne podarunki. Otwartość i radość tych ludzi może zaskakiwać, ale lokalna społeczność ma powód do świętowania. Za sprawą działań Polskiej Misji Medycznej, w wiosce otwarto niewielką klinikę. Od teraz w przypadku choroby jej mieszkańcy nie będą musieli udawać się w długą i kosztowną podróż. Nad ich zdrowiem będzie czuwać miejscowa położna. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych, w wyniku powikłań porodowych na 100 tys. urodzeń umiera nawet 200 birmańskich kobiet. Dla porównania w 2018 roku statystycznie porodu nie przeżyją trzy Polki. Ewa Piekarska, szefowa Polskiej Misji Medycznej zauważa, że sama wiedza medyczna w Mjanmie nie odbiega od tej z Europy czy ze Stanów. Nie można tego powiedzieć o wyposażeniu szpitali, które nawet w dużych miastach pozostawia dużo do życzenia. Zarazem większość Birmańczyków jest odciętych od profesjonalnej pomocy lekarskiej i „leczy się" zgodnie ze swoimi wierzeniami oraz wskazaniami medycyny tradycyjnej. - Birmańczycy radzą sobie samodzielnie od setek lat i wielu z nich dożywa sędziwego wieku. Nam zależy na tym, żeby podnieść ich świadomość medyczną i zmniejszyć śmiertelność okołoporodową kobiet oraz dzieci do piątego roku życia - według Ewy Piekarskiej ciężar tego zadania spoczywa nie tylko na rękach polskich wolontariuszy, ale przede wszystkim miejscowych pielęgniarkach i położnych. W Mjanmie to one są na pierwszej linii w walce o zdrowie i życie Birmańczyków, a lokalne przychodnie są jedynym miejscem, w którym miejscowi mogą uzyskać pomoc. - Możemy się różnić kulturowo, ale niezależnie od tego cenimy podobne wartości. Chcemy mieć szczęśliwą rodzinę oraz zdrowe dzieci. Jako wolontariusze robimy wszystko co w naszej mocy, żeby umożliwić takie życie nawet na najdalszym krańcu świata. Michał Zieliński
Coraz mniej małych ludzi. Pigmeje odchodzą
Są mali i mieszkają nie tylko w Afryce, ale również w Azji. Jest ich coraz mniej.
– Niestety pana wyprawa ma raczej charakter historyczny. To smutne. Zostało ich dosłownie kilku – tymi słowami pożegnał mnie w Rangunie dr U Ko Ko. Na północ Birmy, do Pudao u podnóży zapomnianych przez świat Himalajów Birmańskich, dotarłem samolotem w towarzystwie rządowego „opiekuna”. Tam czekało na mnie dziewięciu tragarzy i tłumacz z plemienia Rawang. Z pozwoleniami rządowymi w ręku ruszyłem do dżungli wzdłuż rzeki Nan Tamai. Mozolna wędrówka do wioski Arongham trwała 12 dni, w tym cztery ostatnie w bezustannym deszczu. Plemiona Rawang i Lisu zamieszkujące Himalaje Birmańskie to praktykujący, mocno wierzący chrześcijanie. W każdej wsi stoi kościół. To efekt działalności misjonarskiej Amerykanów na początku XX w. Mieszkańcy przestrzegają surowych zasad: nie piją, nie palą, w zasadzie nie dochodzi między nimi do żadnych konfliktów. Funkcję rzeczywistych wodzów wiosek pełnią pastorzy. Ciągle padało, kończyła się pora sucha – był kwiecień. Trafiłem do Arongham w środku świąt wielkanocnych. Poszedłem do kościoła. Po mszy wszyscy mieszkańcy należący do klanu Rawang podchodzili do mnie, by się przywitać. W pewnym momencie poczułem, że ściskam dłoń, ale nie widziałem jej właściciela. Spodziewałem się tego spotkania, jednak, jak widać, nie byłem wystarczająco czujny. Spojrzałem w dół. Mężczyzna uśmiechnął się i po chwili zniknął w tłumie. Tak poznałem Dawiego – ostatniego azjatyckiego pigmeja Tarong w dolinie Adong, mieszkającego ze swoimi dwoma siostrami w wiosce zamieszkanej przez plemię Rawang. Spotkanie z „dziwnymi istotami” relacjonowali pierwsi eksploratorzy tych ostępów. Frank Kingdon Ward, wybitny brytyjski podróżnik, nazywał ich Daru. Tereny były tak izolowane i niedostępne, że pierwsza ekspedycja rządu birmańskiego pod wodzą pułkownika Sawa Myinta odbyła się dopiero w 1954 r. W 1962 r. do Arongham po miesiącu marszu dotarła grupa birmańskich lekarzy, w której pracował dr U Ko Ko. Naukowcy prowadzili liczne badania plemienia Tarong. Zastali na miejscu 95 pigmejów. Zbadali ich wzrost: średni u kobiet – 139,9 cm, u mężczyzn – 143,7 cm. Starali się wyjaśnić ich fenomen i pochodzenie. – Tarong zamieszkiwali kiedyś tereny dzisiejszego Tybetu, pod drugiej stronie gór – mówi dr U Ko Ko. – Prawdopodobnie pod koniec XIX w. (tak wynika z ich opowieści) trzy rodziny pokonały wyniosłe przełęcze w poszukiwaniu nowych ziem uprawnych na terenie Birmy. W połowie XX w. tereny te nawiedziło bardzo silne trzęsienie ziemi, które zablokowało albo zniszczyło górskie drogi. Pamiętajmy, że to wszystko dzieje się w Himalajach – pokonanie pasma zajmuje tygodnie. Tarong byli skazani na kazirodztwo. Pojawiły się choroby, deformacje, naturalnie niscy Tarong maleli jeszcze bardziej – objaśnia dr U Ko Ko. Szczegółowe wyniki badań jego zespołu znajdują się w książce: The Tarons in Burma, której jest współautorem. – Proszę pozdrowić Dawiego – kończy. Dawi ma 62 lata, jest słynnym w okolicy myśliwym. Ostatnim, który rozumie dialekt tarong, znacznie różniący się od rawang czy tybetańskiego – języków, którym posługują się okoliczne wioski. Zatrudniłem go jako tragarza, by spędzić z nim więcej czasu. Dawi nie jest rozmowny. Zdaje sobie sprawę, że jego śmierć oznacza kres jego plemienia. Dopiero w Arongham dowiaduję się jednak, że podawana w wielu źródłach informacja, iż współcześnie żyje jeszcze jedynie kilku Tarong (Dawi ze swoimi dwiema siostrami), nie jest prawdziwa. Po drugiej stronie gór, w Chinach, żyją w większej liczbie pigmeje Drung – krewni Dawiego. – Spotkałem się kiedyś z nimi na przełęczy – opowiada mi. – Powiedziałem im, że nie mają tu czego szukać. Ziemia jest nieurodzajna, żyje się ciężko. Zawrócili. Dawi twierdzi, że ich język nieznacznie się różni, ale należą do tej samej grupy etnicznej. Z historii tej płynie pierwszy wniosek: pigmejów trzeba szukać nie tylko w Afryce. W świecie hobbitów Wyobraźmy sobie hipotetyczną scenę. Jest 16000 rok przed naszą erą. Ówcześni odkrywcy, którzy budową ciała nie różnili się niemal niczym od nas samych, wyruszają na podbój Półwyspu Malajskiego. W końcu trafiają na wyspę, którą dziś nazywamy Flores. Jeśli taka wyprawa miała miejsce, intruzi powinni spotkać na wyspie dorosłe istoty ludzkie o fizjonomii dzieci: ich wzrost oscylował wokół 105 cm. To już jednak nie hipoteza: szczątki takiego hominida znaleziono na tej wyspie – sensacja wybuchła 24 października 2004 r. Nowego bohatera mass media nazwały hobbitem – popularnym określeniem małego stwora z literatury fantastycznej. Badania jego wieku przeprowadzono wieloma metodami, wszystkie wyniki były jednoznaczne. Neandertalczyk – krewny człowieka – zniknął 10 tys. lat wcześniej, Homo erectus o wiele wcześniej. Szkopuł w tym, że wiele wskazywało, iż Homo floresiensis jest odrębnym gatunkiem człowieka, a taki według dotychczasowej wiedzy dawno nie miał prawa istnieć. Kwestia ta podzieliła uczonych. Bez względu na to, czy hobbit z wyspy Flores należał do innego gatunku, swoją fizjonomią przedstawiał fenotyp ludzki, który przetrwał do dziś – pigmejów. Tryb życia małych ludzi z Flores możemy jedynie mozolnie odtwarzać na podstawie wykopalisk. O pierwszych spotkaniach z pigmejami w epoce starożytnej dowiadujemy się jednak już ze źródeł historycznych. W Egipcie przyszedł na świat jeden z pierwszych znanych nam rasowych awanturników. Harchuf, egipski dostojnik, wyruszył jako wysłannik faraona na dalekie południe – do kraju Jam, żeby poskromić ambicje terytorialne jego władcy. Harchuf wracał z misji z nietypową zdobyczą: pigmejem, o czym zawiadomił władcę przez posłańca. Podekscytowany młody faraon Pepi II wysłał Harchufowi list, w którym prosił dostojnika o dobrą opiekę nad „karłem”, tak by ten dotarł na dwór bez uszczerbku. Pigmej zabawiał faraona i jego dwór egzotycznymi tańcami. Całą historię znamy dzięki samemu Harchufowi, który treść listu władcy kazał wyryć na swoim grobowcu koło Asuanu, przy pierwszej katarakcie Nilu. Mitologiczne odniesienia do pigmejów znajdziemy również w literaturze starożytnej Grecji – m.in. w tekstach Homera i Herodota. Pisał o nich też Pliniusz Starszy w Historii naturalnej. O istnieniu pigmejów, począwszy od wieków średnich, coraz częściej donosili znani podróżnicy. Pigmejów z Indonezji opisał sam Marco Polo. Dopiero jednak francusko-amerykański podróżnik i antropolog Paul du Chaillu w trakcie swoich badań w Afryce w latach 1863–1865 potwierdził antyczne relacje o „karłach”. Jeszcze w XIX w. wielu podróżników uważało pigmejów za rodzaj małp. Tym bardziej pytanie – dlaczego pigmeje są tak niscy? – nie mogło dłużej pozostać bez odpowiedzi. Fenomen niskiego wzrostu Początkowo fizjonomię pigmejów tłumaczono presją ewolucyjną – ludzie niscy są zwykle bardziej zwinni i łatwiej im się poruszać w zielonej gęstwinie. Obecność pigmejów notowano przecież przede wszystkim w wilgotnych lasach równikowych. Ten argument jednak okazał się mało przekonywający, gdy stało się jasne, że pigmeje żyją również na terenach suchych i w górach wysokich (Tarong). Na poparcie tezy o niedoborze żywnościowym powodującym zahamowanie wzrostu (mniejszy człowiek miałby według tej teorii lepiej sobie radzić w wypadku niedoboru pożywienia) zabrakło jednoznacznych dowodów: afrykańskie ludy Turkana i Masajowie należą do najwyższych na świecie, mimo że ich przedstawiciele ciągle cierpią niedożywienie i głód. Nową i jak się wydaje bardziej spójną teorię wysunęła dr Andrea Migliano z Uniwersytetu w Cambridge. W trakcie swoich badań zauważyła ona, że pigmejów na całym świecie prócz wzrostu łączy coś jeszcze: bardzo niska średnia długość życia (16–24 lata). Tylko 30–50 proc. dzieci z tych ludów dożywa 15 lat, a mniej niż jedna trzecia kobiet osiąga wiek menopauzy (37 lat). Dostrzegła też, że inne afrykańskie grupy, odznaczające się wyższym wzrostem, cieszą się dwukrotnie dłuższym życiem niż pigmeje z Kotliny Konga. Niski wzrost wynika zatem z krótkowieczności, a w jego następstwie – konieczności wychowania potomstwa w tak młodym wieku. Nie ma czasu i energii na rośnięcie, ponieważ wszystkie siły trzeba przeznaczyć na wczesne rodzicielstwo. Na Uniwersytecie w Pensylwanii prowadzono z kolei badania nad genotypem pigmejów. Zidentyfikowano kilka genów, które mogą być odpowiedzialne za ich niski wzrost. – Myślę, że nasze odkrycie pokazuje, iż genetyczne podstawy tak złożonych cech jak wzrost mogą być zupełnie inne w różnych częściach świata – opowiadała dr Sara Tishkoff uczestnicząca w badaniach. Już wcześniej wykryto geny odpowiedzialne za zróżnicowanie wzrostu wśród Europejczyków. Dopiero jednak ostatnio udało się zidentyfikować geny decydujące o wzroście pigmejów. Naukowcy odnieśli się również do teorii niedożywienia. – Widzieliśmy wzbogacenie genów zaangażowanych w receptory oksytocyny, serotoniny oraz hormonu uwalniającego tyreotropinę, sygnalizujące ścieżki w genomie odpowiedzialne za selekcję naturalną. Geny w tych ścieżkach są ważne dla reprodukcji i metabolizmu, co jest dość ciekawe w świetle hipotez, jakoby głównym powodem niskiego wzrostu pigmejów było to, że mogą względnie wcześnie rozpocząć życie seksualne. Jest to znacząca zaleta dla tego plemienia, gdzie średnia życia oscyluje w granicach 20 lat. Jednakże geny wpływające na wzrost, włącznie z tymi odpowiedzialnymi za hormon wzrostu oraz wprowadzanie insuliny, udowadniają, że zmiany w tych genach grają ważną rolę w niskorosłości pigmejów – dodaje dr Tishkoff. A zatem przyczyną fenomenu wzrostu pigmejów są specyficzne geny. Czy rzeczywiście satysfakcjonuje nas już ta odpowiedź? Nie tylko w Afryce Aka, Efe i Mbuti zamieszkujący Kotlina Konga uważani są za typowych, „klasycznych” Pigmejów: średni wzrost mężczyzn z tych ludów rzadko przekracza 155 cm. W 2009 r. francuscy antropolodzy ogłosili w piśmie Current Biology wyniki swoich badań, według których wspólny przodek afrykańskich Pigmejów żył ok. 54 tys. lat temu. W 2006 r. wybrałem się na wyprawę na najwyższy szczyt Malezji – Gunung Tahan w olśniewającym urodą parku narodowym Taman Negara. Wędrówka miała trwać tydzień. – Jutro spotkacie się ze swoim przewodnikiem – oznajmił strażnik parku, Malezyjczyk. We wskazanym miejscu zjawiliśmy się wczesnym rankiem. Nasz nowy znajomy był niski, czarnoskóry, z szerokim nosem charakterystycznym dla Afrykanów. Był pigmejem z niegdyś nomadycznego plemienia Batek zamieszkującego Półwysep Malajski, spokrewnionego z pigmejami z Andamanów (Onge, Dżarawa, Sentinelczycy), Filipin (Aeta) i Nowej Gwinei (Tapiro, Timorini). Uczeni nazywają negroidalne ludy Azji Południowo--Wschodniej Negritos (hiszp. czarnoskórzy, mali ludzie). Przybyli do Azji z Afryki w kilku falach migracyjnych 70–50 tys. lat temu (koniec plejstocenu). Naukowcy ustalili, że Negritos nie mieli w Azji wspólnego przodka. Czasem badacze zaliczają do pigmejów również ludy indiańskie z Wenezueli i Brazylii, a także autochtoniczne ludy Australii. Pigmejów łączy na pewno coś jeszcze: zmysł łowców. – Pamiętajcie, są niezdyscyplinowani, chodzą swoimi ścieżkami, ale nie znajdziecie od nich lepszych myśliwych. Mają szósty zmysł – tłumaczył nam Pauwel den Wachter, dyrektor WWF Gabon, tuż przed naszą wędrówką przez puszczę Minkebe w 2008 r. – Z nimi nie zginiecie w lesie. Jego słowa rychło się potwierdziły. Po rozbiciu obozu wychodziliśmy z nimi na obchód terenu, który trwał mniej więcej godzinę. My po kilku minutach traciliśmy orientację. Oni zaś – bez GPS-u i kompasu – jak po sznurku trafiali do naszego obozu w nieznanym sobie wcześniej gąszczu. W ciągłym zagrożeniu Wiele grup pigmejów spotyka się współcześnie z dyskryminacją. Szczególnie w Afryce dochodzi do przymusowych wysiedleń, prześladowań, a ich sytuacja w Demokratycznej Republice Konga staje się dramatyczna: dochodzi do ich masowych mordów i gwałtów. W ciągu ostatnich dekad ich ziemi zostały zdewastowane przez wyrąb drewna, wojny i agresję rolników – piszą na swojej witrynie twórcy programu Survival International – ruchu na rzecz zagrożonych plemion. „Ludzie lasu” coraz głośniej domagają się respektowania ich praw. Człowiek skazany na zoo Czy rzeczywiście globalnie sytuacja pigmejów w ciągu ostatniego wieku poprawiła się? Czy w bilansie końcowym różnice nie są tylko pozorne? Czy w traktowaniu z pogardą innych nie nabraliśmy po prostu wprawy i czy nie robimy tego jedynie z większą ogładą? Tak, 100 lat temu na pewno raziliśmy ostentacją. 1904 r. Organizatorzy wystawy światowej w St. Louis wynajmują Samuela Phillipsa Vernera, amerykańskiego misjonarza i podróżnika, by przywiózł z Afryki na ekspozycję Pigmeja. Verner w jednej z wiosek poznaje chłopca Otę Benga, którego zaostrzone zęby wyglądają jak zwierzęce kły. Verner, zgodnie z obietnicą, po targach odwozi go do domu. Benga wraca do swej wioski: jest pusta. Nikt nie przeżył kolejnej lokalnej wojny. Verner zabiera go z powrotem do USA. Tam znajduje się dla niego kolejne zajęcie. 8 września 1906 r. Bronx Zoo w Nowym Jorku otwiera sensacyjną wystawę, która ma przyciągnąć tłumy. W klatce w dziale dla małp siedzi 22-letni Benga. Ogląda go około 40 tys. widzów dziennie, łącznie – ponad 20 mln ludzi. Afroamerykańscy ministrowie protestują, piszą listy do prasy. Benga trafia do sierocińca na Brooklynie. Chwilę potem przeprowadza się do Lynchburga w stanie Wirginia, gdzie mieszka z kolejnymi rodzinami, które chcą zapewnić mu opiekę. Chłopak powoli się aklimatyzuje. Został mu jednak nawyk z zoo: bije się w piersi i krzyczy: „Jestem człowiekiem! Jestem człowiekiem!”. Planuje wrócić do Konga i pracować w fabryce tytoniu. Wybucha pierwsza wojna światowa, która utrudnia mu wyjazd. 20 marca 1916 r. 32-letni Ota wychodzi do stodoły za głównym sklepem w miasteczku, zrywa z zębów sztuczne nasadki ukrywające jego kły, z których jest dumny, rozpala w środku rytualne ognisko i strzela sobie w głowę.
Włączając birmańską telewizję… Czego można się z niej dowiedzieć o kraju mnichów i żołnierzy?
Dla ludzi spoza Indochin Mjanma, do 1989 roku znana jako Birma, jest ciągle geograficznym znakiem zapytania, krajem odizolowanym od świata. Czego można się o niej dowiedzieć z narodowej telewizji?
Fragment książki Marka Tomalika „U ludzi”: Nowy Rok Poniedziałek Spojrzałem na zegarek – pora na telenowelę. Skusiłem się i nie pożałowałem. Pełna indoktrynacja – dorosłych, młodzieży i dzieci. Nawet nie znając birmańskiego, mogłem bez trudu przyswajać głębokie treści i przesłania płynące z trywialnych scenek rodzajowych w stylu porywających tasiemców jak Z jak Zazdrość, Na złe i jeszcze gorsze czy Barwy nieszczęścia. – Może wolisz CNN lub MTV? – zapytała z uśmiechem piękna, miła recepcjonistka. – Nie uwierzysz, ale Mjanma TV jest dla mnie o wiele ciekawsza, przynajmniej w tej chwili – odparłem, oddając uśmiech. Zdziwiłem się, że mają tu telewizję satelitarną. Popatrzyła na mnie trochę zawstydzona. Postanowiłem porozmawiać. Wiedziałem, że tematy polityczne należy omijać. Nawet nie tyle dla własnego, co rozmówcy bezpieczeństwa. Ściany ulic mają uszy, a co dopiero rządowe hotele. Niemal każdy jest szpiegiem albo nim będzie. – Jak masz na imię? – zapytałem Jej Piękność. – Nie mam imienia ani nazwiska w europejskim rozumieniu. Mam nazwę – powiedziała, trzepocząc rzęsami. Z jej ust, zdobionych szczerym uśmiechem, wypadło coś niezwykle długiego. Poprosiłem, by przetłumaczyła na angielski. – Nazywam się Nowy Rok Poniedziałek, ponieważ urodziłam się pierwszego stycznia w poniedziałek, w skrócie Nit Tit. „The New Light of Myanmar” W hotelowym hallu sięgam po „Nowe Światło Mjanmy”, sztandar rządzącej junty, jedyną gazetę w języku angielskim. Dziwny ton i schematyzm podawanych informacji kierują moją wyobraźnię w obszary orwellowskich absurdów. Wypowiedzi rządu sprowadzają się do populistycznych „pragnień ludu”, które serwuje nie tylko gazeta, ale i liczne transparenty na mieście: „Przeciwstawiaj się obcym elementom, prześmiewcom o negatywnych postawach! Przeciwstawiaj się tym, którzy wystawiają na niebezpieczeństwo stabilność kraju i rozwój narodu! Przeciwstawiaj się ingerencji obcych państw w wewnętrzne sprawy kraju! Miażdż wszelkie wewnętrzne i zewnętrzne destruktywne elementy jak zwykłego wroga!”. Zatopiłem się w lekturze. Jeden egzemplarz „Światła” przywiozłem do Polski. Przykładowa informacja prasowa podaje dzień, godzinę, miejsce spotkania dygnitarzy oraz pełną listę nazwisk osób obecnych, rzadko jednak mówi o celu i efektach spotkania. Są jednak wyjątki: „Minister Przemysłu odwiedził Fabrykę Ciasteczek. Przekazał instrukcje, jak podnosić wydajność, morale i dobrobyt pracowników. Przodownikom wręczył nagrody pieniężne. (...) Minister Informacji przekazał instrukcje Dyrektorowi Generalnemu TV i Radia Mjanma, jak dobierać i prezentować informacje.” Orzeźwiający prysznic! Naprawdę odświeża pamięć... Biedni westmani. Oni niewiele z tego rozumieją, ale to już wina kapitalistycznego dobrobytu. Czarujący socjalizm. Jest taki niepojęty, po prostu egzotyczny. Jeszcze rzut oka na program TV Mjanma: 7.00 Przyjemne i słodkie pieśni 7.30 Poranne wiadomości 7.40 Zwierciadło muzycznych staroci Przerwa 16.00 Pieśni marszowe 16.15 Pieśni wskrzeszające ducha narodowego 16.30 Prognoza pogody 16.35 Pieśni różne 16.50 Uroczy mali tancerze 17.15 Pieśni różne 17.35 Nanxijiang – telenowela 18.00 Wiadomości 18.10 Pieśni różne 19.00 Silne i zdrowe Mjanma I tak dalej... do 22.00 (koniec programu). O, jaki dziwny, dziwny kraj. Kraj mnichów i żołnierzy. Kraj biedny, ale złotem i opium płynący. Dla ludzi spoza Indochin Mjanma, do 1989 roku znana jako Birma, jest ciągle geograficznym znakiem zapytania, krajem odizolowanym od świata. Jednym z najbiedniejszych na naszej planecie, kolejnym chybionym socjalistycznym eksperymentem. A jednak jest to kraj prawdziwie dziewiczy, ledwie dotknięty cywilizacją zachodnią, fascynujący, pod każdym względem egzotyczny i, niestety, coraz bardziej dostępny zarówno dla turystów indywidualnych, jak i zorganizowanych. Marek Tomalik Reporterska obserwacja w oparciu o podróż z 1997 roku. „U ludzi” Zebrane w książce reportaże, wywiady i opowiadania dotyczą ludów i ludzi wyjątkowych, tych, którzy mnie poruszyli, zafascynowali. Pisząc książkę, miałem na uwadze zachowanie jak największej autentyczności. Nie ma tu czarujących zmyśleń. To wszystko wydarzyło się naprawdę, wszyscy bohaterzy są z krwi i kości. Marek Tomalik Podróżnik, publicysta, pisarz z wykształcenia geolog. Pasjonat i znawca Australii, do której jeździ systematycznie od 1989 roku. Organizuje wyprawy duchowo-przygodowe, nie tylko w australijski Outback. Twórca i organizator 23 edycji Festiwalu Podróżników „Trzy żywioły” oraz wielu innych imprez artystycznych. Menadżer zespołów rockowych. Pisze o podróżach i muzyce. Stały współpracownik National Geographic i Jazz Forum. Autor książek o podróżach, w tym trzech o Australii. Dziennikarz radiowy, przez 15 lat prowadził w Radiu Kraków program podróżników „Globtroter”, przez kilka miał stałą rubrykę w Przekroju . Zasiadał w jury Travelerów – prestiżowych nagród przyznawanych przez National Geographic, prowadził obrady kapituły Trzech Żywiołów. Dwukrotny laureat Kolosów. Znawca rynku nieruchomości. Australia to jego „miejsce na ziemi”, zawsze jednak wraca w Karpaty. Skąd? Z Australii, Singapuru, Malezji, Tajlandii, Birmy, Laosu, Indonezji, Indii, Nepalu, Sikkimu, Syberii (J. Bajkał), Laponii, Egiptu, Syrii, Libanu, Algierii, Brazylii, Meksyku, Peru, Boliwii i krajów Europy.
Dwójka blogerów zwiedza cały świat i próbuje go zmienić. Odkrywają przed nami tajemnice Mjanma
​"Byliście w Mjanma aż miesiąc?!" Z takim pytaniem spotykamy się często, szczególnie gdy akurat ktoś wie, gdzie jest Mjanma i zaraz dodaje: "czemu tak długo?"
W przeciwieństwie do sąsiednich Tajlandii czy Indii, Mjanma turystycznie dopiero się rozwija, przyjeżdża tam niewiele osób, a większość tych, którzy już zdecydują się na wyprawę, nie wychodzi poza utarte, turystyczne szlaki. A te da się przejechać w kilka dni. Nas jednak utarte ścieżki nie interesują, robiliśmy więc wszystko, by poznać Mjanmę alternatywną, prawdziwą, ukrytą przed oczami tych, którzy pędzą przed siebie. Nasze spostrzeżenia spisujemy w kilku punktach, mając nadzieję, że i Wam się przydadzą. Zobacz zdjęcia blogerów z Mjanmy Noclegi W Mjanmie wciąż nielegalne jest nocowanie turystów z zagranicy w swoim własnym domu. Dla nas, którzy przejechali całą Azję Południowo-Wschodnią śpiąc w hostelu może trzy razy, było to prawdziwe wyzwanie. Couchsurfing tu nie działa, nawet kontakty uzyskane przez znajomych kończyły się na kawie, bo mimo najlepszych chęci ludzie nie mogli podzielić się kawałkiem swojej podłogi. Pozostają więc hostele i to drogie hostele. Tylko niektóre z nich mogą przyjmować zagranicznych gości, płacąc za to odpowiednią cenę. Opłata wliczana jest w cenę za pokój, który kosztuje 3-4 razy więcej niż w Tajlandii czy innych krajach Azji Południowo-Wschodniej. Jest na to jednak pewne wyjście, a są nim... Centra Medytacji To być może jedyne miejsca w Mjanmie, w których osoby z zagranicy mogą spać spokojnie. My spędziliśmy dwa tygodnie w Centrum Medytacji Thabarwa, położonego na obrzeżach Yangon. Dzień upływał nam na medytacji i dobrych uczynkach, wspomagaliśmy Centrum w funkcjonowaniu, dbając o starszych ludzi, budując kompost czy uczestnicząc w alms – ceremoni zbierania jedzenia przez mnichów, którzy codziennie rano wyjeżdżali z Centrum do Yangon i tam krocząc boso po mieście dawali ludziom możliwość zrobienia dobrego uczynku poprzez podarowanie jedzenia. Jedzenie to służyło za posiłek dla mnichów, ale i dla 2 tysięcy innych osób mieszkających w Centrum, często starszych, chorych, z niepełnosprawnościami (więcej o naszych przygodach w Centrum tutaj). Pobyt w Centrum pozwalał na obserwację i uczestnictwo w prawdziwym mjanmajskim życiu, nie tym przygotowanym pod turystów i turystki, tak jak na przykład w... Bagan, jezioro Inle i inne atrakcje turystyczne Jest tam pięknie. Naprawdę. Ale jeśli nie lubisz jeździć szlakiem wyznaczonych z góry atrakcji turystycznych, a tak jest w naszym przypadku, frustracja gwarantowana. Sam wjazd do tych miejsc kosztuje dużo dolarów, a na miejscu spotyka się bardzo rozbudowaną, drogą i masową ofertę turystyczną. Można pojechać na bardzo fajne, ale masowe wycieczki, można zwiedzać bardzo ciekawe fabryki na jeziorze Inle np. chust czy cygar, mając z tyłu głowy, że to dobrze skonstruowany przemysł sprzedaży pamiątek. On komuś pomaga, ale nie zawsze tym co trzeba, i nie bardzo troszczy się o samo jezioro, które z roku na rok jest coraz mniejsze. Mimo to, nie można Bagan i jeziora Inle pominąć. Po prostu. Można próbować zminimalizować frustrację, np. wypożyczając rower w Bagan, co daje niezależność w poruszaniu się pomiędzy setkami przepięknych świątyń buddyjskich rozrzuconych na ogromnym terenie. Można zebrać się w 3-4 osoby i pójść nad rzekę w Inle żeby negocjować wynajem łódki i trasę wycieczki bezpośrednio z właścicielem, zamiast z firmą turystyczną. Można też próbować wyrwać się z wyznaczonych dla turystów tras i... Odwiedzaj zwyczajnych ludzi Takich zupełnie nie związanych z przemysłem turystycznym. To na początku może okazać się wyzwaniem, turystów raczej próbuje się prowadzić określoną trasą, od turystycznego autobusu, do hotelu, przez kolejne atrakcje i większość turystów przemierza dokładnie tą samą drogę, zostawiając swoje pieniądze dokładnie tym samym ludziom. Jeśli jednak włożymy trochę wysiłku w to, by nie dać się prowadzić za rączkę, wtedy... wtedy naprawdę odkryjemy magię Mjanmy. Bo to w Mjanmie spotkaliśmy najbardziej otwartych, miłych i dobrych ludzi. Kiedy wzięliśmy rowery i na własną rękę zaczęliśmy jeździć po małych wioskach wokół jeziora Inle, każde spotkanie z lokalnymi mieszkańcami okazywało się ogromnym przeżyciem. Nikt z nich nie mówił po angielsku, a jednak uśmiechom, gestom, zaproszeniom nie było końca. Z każdej wioski wychodziliśmy z siatką mango, na które właśnie był sezon, i ogromnym ciepłem w sercu. Wioski, mimo, że oddalone kilometr, dwa, trzy od turystycznego centrum, nie są jeszcze przyzwyczajone do widoku turystów, widzą w nich coś więcej niż worek z pieniędzmi. Trzeba jednak włożyć pewien wysiłek w to, żeby miejsca takie odnaleźć. I wybrać odpowiedni... Transport Polecamy rowery. W Bagan czy nad jeziorem Inle nie ma lepszego sposobu na przemieszczanie się. Z Yangon do Bagan wybraliśmy się pociągiem. Czytaliśmy w Internecie, żeby nigdy nie brać trzeciej klasy... wzięliśmy. I da się przeżyć. Jest to nawet całkiem ciekawa przygoda, w wagonie jedynie lokalni ludzie, 16 godzin na drewnianych ławkach w rytmie góra-dół, góra-dół, podskakiwania na wertepach. Pociąg zatrzymuje się pośrodku niczego, do Bagan jest stamtąd jeszcze kilka kilometrów, które można przemierzyć pieszo lub skorzystać z jednej z licznych taksówek, uważając na ceny, bo na pewno będą chcieli więcej niż standardowa opłata, a nawet jeśli umówicie się na cenę na początku, do końca kilkukilometrowej jazdy może się ona zmienić. Pociągi do wielu miejsc nie docierają, pozostają wtedy autobusy. Są to dobrej jakości autobusy, znów trochę trzeba uważać z cenami, ale z miejsc turystycznych do miejsc turystycznych trudno będzie o autobus inny niż turystyczny. Nie znaleźliśmy dla niego alternatywy, więc tam gdzie się dało jeździliśmy bardzo tanimi pociagami, a tam gdzie nie – braliśmy autobus po porównaniu cen w kilku różnych punktach sprzedaży. A teraz najważniejsze (przynajmniej z punktu widzenia Włocha Andrei ;) czyli... Jedzenie Kupowane w lokalnych barach i stoiskach jest bardzo, bardzo tanie. Ceny są bowiem takie same dla turystów i Mjanmijńczyków. Pewnym wyzwaniem jest bycie wegetarianką, w wielu barach wybiera się i płaci tylko za mięso, pozostałe dodatki w stylu ryż i warzywa są za darmo. Nie można zakupić ich po prostu, więc siłą rzeczy trzeba jakieś mięso wybrać, oddać koledze, a zajadać się tylko całkiem dobrymi dodatkami. Pyszne jedzenie jest u mnichów, czy to w świątyniach, czy w centrach medytacji, ludzie dają mnichom to, co mają najlepszego. Polecamy też bardzo małe, lokalne kawiarnie, z kawą i różnymi do kawy dodatkami. Tanio, pysznie, ludzie przesympatyczni, na ogół chętnie nawiązują kontakt. Nie zdażyło nam się też nigdy, żeby ktoś w lokalnym barze czy kawiarni chciał nas w jakikolwiek sposób oszukać. Wchodziliśmy więc tam w ciemno, spędzając długie godziny i obserwując lokalne życie. Z angielskim jest różnie, raczej słabo, ale do zamówienia kawy wystarczy, a dodatki na ogół sami przynoszą, płaci się za te, które się zjadło. Podsumowując... Czy warto jechać do Mjanma? Warto. Choć trzeba uzbroić się w dużo cierpliwości i dobrej woli. Wychodzić poza utarte ścieżki. Szukać lokalnych społeczności i nie dawać się wciągnąć w turystyczny przemysł, przynajmniej nie przez cały czas. Warto sprawdzić kwestie wizowe przed przyjazdem. My, ponieważ przekraczaliśmy granice lądem, musieliśmy załatwić wizy wcześniej w ambasadzie. W gruncie rzeczy, z naszej perspektywy, istnieją na swój sposób dwie Mjanmy: ta turystyczna, może i piękna, ale frustrująca i chyba nie do końca prawdziwa i ta nieturystyczna, ogromnie życzliwa, zaciekawiona, lokalna, wymagająca jednak od nas wysiłku i czasu, bo podczas tygodniowej, ekspresowej wycieczki trudno będzie ją odkryć. Źródło: How to (ex)change the world?
Włochy i Birmę może znów czekać ten sam okrutny los. Wszystko przez uskoki tektoniczne
​24 sierpnia rano dwa duże trzęsienia ziemi wystąpiły w pobliżu dwóch głównych linii uskoku – w regionach o długiej historii niszczycielskich wstrząsów.
W środę w nocy trzęsienie o sile 6,2 w skali Richtera oraz seria mniejszych wstrząsów wtórnych spowodowały śmierć kilkuset ludzi i zawalenie się wielu budynków w środkowych Włoszech. Kilka godzin później i tysiące kilometrów dalej doszło do kolejnego trzęsienia o sile 6,8 w Birmie. Zobacz zdjęcia ze zrujnowanego włoskiego miasta. Włochy położone są blisko linii uskoku pomiędzy płytami litosfery – euroazjatycką i afrykańską. Ten obszar wzdłuż Apeninów jest “tektonicznie i geologicznie skomplikowany”, jak donosi amerykańska agencja naukowo-badawcza USGS (ang. United States Geological Survey). Agencja podaje, że płyta euroazjatycka przesuwa się w stosunku do Afryki w kierunku północnego wschodu w tempie około 24 milimetrów na rok. Podobnie sytuacja ma się w przypadku Birmy, która leży na wschód od Rowu Sundajskiego – kolejnego aktywnego pod względem sejsmicznym miejsca. W kwietniu tego roku kraj nawiedziło trzęsienie o sile 6,9 w skali Richtera, w wyniku którego zginęły 2 osoby, a dziesiątki innych zostało rannych. Trzęsienia ziemi występują, kiedy jedna z płyt pokrywających Ziemię zetknie się z inną płytą – otrze się o nią lub w nią uderzy. Zarówno Włochy jak i Birma położone są w pobliżu miejsc, gdzie płyty się stykają i w obu krajach występowały silne trzęsienia ziemi w przeszłości. Trzęsienia ziemi są nieprzewidywalne. Codziennie występuje tysiące małych wstrząsów wywołujących niewielkie szkody, głównie na terenie obszarów niezaludnionych. Amerykańska agencja USGS cały czas monitoruje te wstrząsy. Choć duże i niszczycielskie trzęsienia zdarzają się rzadko, setki milionów ludzi żyje w strefach sejsmicznych. Największych zniszczeń najnowsze trzęsienie we Włoszech dokonało w małym mieście Amatrice, 140 kilometrów na północny wschód od Rzymu. Burmistrz miasta powiedział, że na skutek wstrząsów, które zaczęły się zaraz po 3:30 rano, zniszczeniu uległa większa część Amatrice. Ostatnie duże trzęsienie ziemi we Włoszech miało miejsce w 2009 roku w oddalonym o 45 kilometrów na południowy wschód od Amatrice mieście L’Alquila. Siła 6,3 stopni w skali Richtera spowodowała śmierć około 300 osób, zniszczyła tysiące domów i wywołała serię osunięć ziemi. Biegnąca wzdłuż Apeninów linia uskoku wywołała wiele poważnych wstrząsów we współczesnych czasach. Trzęsienie z 1908 roku w Messinie, na terenie Sycylii, zabiło ponad 80 tysięcy ludzi i wywołało na włoskim wybrzeżu 12-metrowe tsunami. Bliżej Amatrice, w 1915 roku trzęsienie o sile 6,7 w pobliżu miasta Avezzano spowodowało śmierć 32 tysięcy ludzi. Po raz kolejny region zatrząsnął się w 1997 roku, kiedy seria wstrząsów w odległości około 50 kilometrów od Amatrice zabiła ponad dziesięć osób i spowodowała zawalenie się fresków w Bazylice św. Franciszka w Asyżu. USGS podaje, że to trzęsienie ziemi w Umbrii i Marche było serią wstrząsów, w której wystąpiło 8 wstrząsów o sile ponad 5 w skali Richtera w ciągu dwóch miesięcy. New York Times Magazine doniósł ostatnio, że aktywność sejsmiczna na terenie Włoch może stanowić zagrożenie dla słynnej rzeźby Michała Anioła – Dawida – znajdującej się we Florencji (288 kilometrów od Amatrice), ze względu na słabą konstrukcję kostek posągu. Tekst: Gabe Bullard Źródło: National Geographic News Jak ogląda góry niewidomy alpinista? Jurek Płonka przemierza najwyższe pasma Europy i zdobywa kolejne szczyty. Posłuchaj jego opowieści! View oEmbed on the source website
Na północy Birmy dotarłem w takie miejsce, gdzie macki reżimowej władzy fizycznie się kończyły – mówi Andrzej Muszyński, reporter i prozaik, współpracownik NG.
O Birmie napisał, bo poczuł do niej miętę. Jego reportaż "Cyklon", poświęcony przemianom w tym kraju ukazał się właśnie nakładem wydawnictwa Czarne. Książka jest owocem wielu wyjazdów do azjatyckiego kraju. Podczas zbierania materiałów Muszyński dotarł m.in. w Himalaje Birmańskie oraz na pogranicze birmańsko-indyjskie. Pierwszy raz pojechałeś do Birmy jesienią 2008 roku, tuż po przejściu cyklonu Nargis i rok po szafranowej rewolucji, podczas której mnisi stanęli na przeciwko reżimowej armii. Co pchnęło Cię w tamtą stronę? Andrzej Muszyński: Nie miałem żadnej szczególnej motywacji. Birma jawiła się jako kraj zamknięty, niemalże zza żelaznej kurtyny. To bardzo działało na wyobraźnię. Każdy człowiek, reporter czy turysta, ma potrzebę niesamowitości, inności. Miałem wrażenie, że tam ta potrzeba zostanie zrealizowana. Tym bardziej, że byłem już dość okrzepły w podróżach, sporo jeździłem, sporo zrobiłem, a wciąż szukałem kulturowego zderzenia, bo ono jest w podróżowaniu po świecie najfajniejsze. Pierwszy raz w Birmie był tylko tygodniowym wypadem podczas pobytu w Azji Południowo-Wschodniej, ale to wystarczyło, by mnie ten kraj pochłonął. Rangun był całkiem inny od tego, co widziałem wcześniej, choćby w Bangkoku. A kiedy jeszcze tego samego dnia wyjechaliśmy wynajętym busem na północ, kiedy zobaczyłem, jak za pięciomilionowym miastem zaczyna się las, jak ta zieleń wgryza się w płoty i domy, to wiedziałem, że będę tam wracał. A kiedy uświadomiłeś sobie, że chcesz o Birmie napisać książkę? Właśnie wtedy, kiedy zderzyłem się z tą kulturą, z tą ciemnością. Trzy czwarte birmańskiego społeczeństwa wciąż nie ma dostępu do sztucznego światła. W tej ciemności wyobraźnia siłą rzeczy zaczyna pracować. Nie wiedziałem jeszcze wtedy, jak moje pobyty w tym kraju będą wyglądać, o czym będę pisać, ale musiałem tam jak najszybciej wrócić. Nie mogłeś też wiedzieć, że chcesz pisać o kraju w czasie odwilży, przemiany, bo wtedy nie było mowy o żadnej przemianie. Jechałem pisać reportaże z kraju reżimowego, w którym religia kompletnie stapia się z życiem codziennym. Rewolucję szafranową widziałem rok wcześniej w telewizji. Pamiętam ten pomarańczowy ekran polskiej "Panoramy", mnichów, którzy z pałami idą na wojsko. Ten obraz, ta relacja religii z państwem były dla mnie nierzeczywiste i o tym chciałem pisać. Potem minął raptem rok czy dwa i zrobiła się heca, bo nagle odbyły się wybory parlamentarne [przez Zachód uznane za sfałszowane – przyp. ar], wszystko zaczęło się toczyć bardzo szybko, ale i tak nikt nie spodziewał się, że przyjdzie polityczna odwilż. W efekcie okazało się, że moja książka opisze zmianę, transformację, to, co 20 lat wcześniej wydarzyło się w Polsce. Dlaczego włączyłeś do książki wyprawę w Himalaje Birmańskie, która jest ucieczką od tematu tematu tej odwilży? W wymiarze osobistym może i była to ucieczka, bo jak słyszy się te wszystkie historie o ludzkich dramatach, pobytach w więzieniu, walce z reżimem, to wpada się w takie zagęszczenie złych emocji, że jedyne, na co człowiek ma ochotę, to uciec. Ale tak naprawdę już od pierwszych wizyt w Birmie bardzo chciałem pojechać na północ. Słyszałem wiele opowieści o Himalajach Birmańskich, choć nie było na ich temat żadnych wiarygodnych źródeł. Zawsze pociągały mnie takie miejsca – będące gdzieś na pograniczu, na marginesie świata, o którym się pisze i mówi. I kiedy wreszcie tam w 2012 roku trafiłem, byłem przekonany, że musi się to w równej mierze stać osią książki. W Birmie, jak nigdzie indziej na świecie, rzuciło mi się w oczy, jak zmieniają się relacje między ludźmi oraz między władzą a ludźmi w zależności od fizycznego dystansu od centrum, czyli Rangunu czy nowej stolicy Naypyidaw. Kiedy już dotarłem na daleką północ, był taki symboliczny moment, miejsce, gdzie macki reżimowej władzy fizycznie się kończyły. Można było wziąć świeży oddech, choćby dlatego, że ludzie nie bali się mówić o polityce. A wtedy wszyscy bali się o niej mówić. (Czytaj więcej o wyprawie Andrzeja Muszyńskiego w Himalaje Birmańskie) Czy birmańska odwilż na tych peryferiach była w ogóle zauważalna? Dla mniejszości etnicznych to, co się obecnie dzieję ma znaczenie, bo władza stała się ciut odważniejsza. Ma alibi w postaci zmian demokratycznych i coraz silniej ingeruje na tych terenach. Ogromnym problemem są konflikty o złoża surowców. Władza chce wydobywać i kopać wszystko, co się da. Wiąże się to oczywiście z wysiedleniami wiosek. Ale tak czy inaczej wszystko dzieje się tam z ogromnym opóźnieniem. Komórki stały się powszechne dopiero w 2012 czy 2013 roku. Przez te wszystkie lata mój telefon był bezużyteczny, bo nie było roamingu. Internet w zasadzie nie działał, choć można było skorzystać z paru kafejek w Rangunie i wysłać maila, ale trwało to kwadrans. Do dziś większość prowincji do tych zdobyczy nie ma dostępu. Pamiętam kilka mocnych i paradoksalnych scen z tym związanych. Na samym końcu świata, w dżungli, gdzieś pod granicą z Indiami, widziałem faceta z iPhonem, którego kolega wysłał mu z Singapuru, a potem ktoś przywiózł na ciężarówce z Myitkyiny. On nie był w stanie ani go obsługiwać, ani nawet uruchomić! Fot. archiwum prywatne Andrzeja Muszyńskiego Ale kiedy szedłem przez te odcięte od świata wsie Himalajów Birmańskich, tłumacz, który rozumiał, co się dzieje, relacjonował, że ludzie stali się dużo bardziej otwarci, odważni. Zabrali się choćby za remonty domów, bo na rynku pojawiły się niedostępne wcześniej materiały. Ale summa summarum, prowincja birmańska wciąż jest czwartym światem. A centrum kraju? Ten pejzaż miejski: billboardy, Coca-Cola – to wszystko zmieniło dosłownie w ciągu roku. Przez pierwsze trzy lata od początku reform nie było bankomatów, a pieniądze można było wymienić tylko u cinkciarza, choćby na Bogyoke Market w Rangunie. W 2008 roku nie było jeszcze asfaltowej drogi z Rangunu do Mandalaj, pustej, białej jak słońce. Teraz jest na niej mnóstwo wypadków, bo nie udaje się okiełznać temperamentu birmańskich kierowców. Do tej pory nikt tak szybko nie jeździł, nie było po czym. A i samochodów pewnie coraz więcej? Rok temu organizowano naprędce kursy dla mechaników, bo nikt nie wiedział, jak naprawiać te cacka, które się teraz sprowadza z Japonii. W 2008 roku po ulicach jeździły same szroty. Krajobraz rodem z lat 60., coś jak na Kubie, ale te auta nie były wcale piękne, a zdezelowane. I nagle w trzy lata samochodów pojawia się tyle, że trzeba zupełnie przeorganizować ruch. Miasto dotychczas przyjazne pieszym, pełne zamkniętych uliczek, malowniczych promenad nad rzeką, stało się dla pieszych bardzo przykre. Trzeba było wytyczać pasy, likwidować uliczne herbaciarnie. Dziś po Rangunie nie da się jeździć, Warszawa i Kraków to przy nim nic. "Cyklon" powstawał przez kilka lat. Co powodowało, że ciągle do niej wracałeś, że ciągle brakowało Ci materiału? Praca reporterska była cholernie niewdzięczna. Do moich bohaterów było bardzo trudno dotrzeć. O spotkanie z Sai Thein Winem, który w 2010 roku zdezerterował z wojska, starałem się dwa lata. Uciekł do Norwegii, tam ukrywano jego miejsce zamieszkania. Żeby zamienić z nim choć słowo, musiałem przeniknąć siatkę reporterów DVB [Democratic Voice of Burma – przyp. ar], wysłać wiele maili, kilka razy do nich pojechać. Poza tym narzuciłem sobie bardzo ambitny jak na mnie plan, by spróbować opisać, jak rozkłada się fenomen tej władzy w przestrzeni. W efekcie musiałem pojechać w odległe miejsca – wspomniane Himalaje Birmańskie i Ledo Road przy granicy indyjskiej. O ile o pozwolenie na wyjazd w Himalaje starałem się pół roku, o tyle na podróż wzdłuż Ledo Road ubiegałem się bite trzy lata. Tam ciągle trwały walki między wojskami Kaczinów a wojskami junty. Żadna rozsądna instytucja nie była w stanie wziąć odpowiedzialności i dać mi papier. Mistrzem w pisaniu o egzotycznych krajach w czasach rewolucji i przemian był Ryszard Kapuściński. Myślisz, że dziś interesowałby się Birmą? Nie mam pojęcia. Z tego co wiem raczej nie czuł mięty do krajów azjatyckich. W jednej z książek pisze, że przerosły go Chiny, był wtedy młodym człowiekiem. Potem do Azji Południowo-Wschodniej już nie wracał. Robotę miał po prostu gdzieś indziej. Tę miętę trzeba jednak czuć. Między człowiekiem a miejscem wytwarza się pewna osobista relacja. Niezwykłym doświadczeniem były dla mnie pierwsze spacery po Rangunie po kolejnych powrotach. Późnym wieczorem wychodziłem na miasto i przybijałem piątki z antykwariuszami czy barmanami, bo się już po prostu znaliśmy. Mam do Birmy stosunek wyjątkowy. Myślę, że taki sam miał Kapuściński do Afryki czy Ameryki Południowej. Dziś pewnie pisałby z kolei raczej o arabskiej wiośnie ludów, o dżihadystach. Zwróć zresztą uwagę na to, jak zmieniła się sytuacja. Kapuściński jeździł po wojnach, ale w żadnym chyba momencie nie był w miejscu tak niebezpiecznym jak Państwo Islamskie, gdzie w zasadzie nie ma przestrzeni dla dziennikarzy. Tam, gdzie jeździł, przebywał na własne ryzyko, mieszkał w hotelu ze świadomością, że może mu urwać głowę. A dziś jedzie się do Państwa Islamskiego i tę głowę dziennikarzowi po prostu urywają. Wiemy, jak potoczyły się losy krajów i rewolucji, których świadkiem był Kapuściński. A co będzie w niedalekiej przyszłości z Birmą? Stanie się chińską kolonią? Był nią już przed zmianami demokratycznymi. Chińczycy już wtedy pełnili funkcję parasola ochronnego nad reżimem, posiadali tam ogromne interesy. Dziś zwarli szyki i inwestują jeszcze więcej. Ale tak naprawdę wszystko wyjaśni się tuż tuż, bo jesienią tego roku, po kolejnych wyborach parlamentarnych. Jeśli będą fair, Aung San Suu Kyi przejmie władzę. Wtedy kraj znajdzie się na równi pochyłej do rzeczywistej demokracji. Ale jeśli wybory będą sfałszowane, to na wiele lat Birma stanie się polityczną hybrydą, demokracją fasadową kontrolowaną przez wojsko, co dziś wpisane jest do konstytucji. Parę miesięcy temu na ulice wyszli studenci, którzy upominali się o swoje prawa. I co się stało? Tak jak przed 2010 rokiem wszyscy wylądowali w ciupie. Obserwując turystów pod Sule Pagoda trudno sobie wyobrazić, by nagle wszystkie zmiany miały się cofnąć, a na ulicach znów znalazło się wojsko. Ale mimo wszystko ja jestem sobie to w stanie wyobrazić. Ale zgodzisz się, że pod względem turystycznym Birma nie uniknie bycia drugą Tajlandią? Nie ma na to najmniejszych szans. Turystyka masowa rzuca się na świeże, a więc atrakcyjne kraje. Jeśli Birmańczycy nie podejmą sensownych kroków, które pozwolą ją okiełznać, to w kilka lat zostaną zadeptani. Na szczęście są pod tym względem zadziwiająco mądrzy. Wydali kilka ustaw, które te inwestycje i turystykę przynajmniej teoretycznie kontrolują. Ale największym problemem jest w tej chwili wojna religijna, która wybuchła w związku z erupcją wolności. Płoną wioski buddyjskie i muzułmańskie. Jedni boją się drugich. Oficjalnie wszystko jest w porządku, ale w prywatnych rozmowach przy kawie ludzie mówią wprost, że boją się muzułmanów. Wciąż buntują się też armie etniczne. Trwa niby ogólnonarodowy proces pokojowy. Są spotkania, wiece, konferencje, międzynarodowi goście, kolejne drafty finalnego aktu zgody narodowej, i nic z tego nie wynika. Wielokrotnie wspominałeś, że od reportażu bardziej pociąga Cię dziś proza. Czy "Cyklon" jest więc Twoim pożegnaniem z reportażem? Pożegnanie to za mocne słowo. Tak, kręci mnie proza, bo mam wrażenie, że jestem za jej pomocą w stanie więcej pokazać, więcej powiedzieć o życiu i świecie. Ale tak się złożyło, że akurat teraz pracuję nad kolejną książką reportażową. Po niej faktycznie zrobię sobie trochę przerwy od tego gatunku. – rozmawiał Adam Robiński Andrzej Muszyński (ur. 1984), reportażysta i prozaik, autor zbioru reportaży "Południe" oraz zbioru opowiadań "Miedza” nominowanej do Nagrody Literackiej Gdynia. Pierwszy stypendysta Fundacji "Herodot" im. Ryszarda Kapuścińskiego. Stały współpracownik "National Geographic Polska".
Już jutro ukaże się kolejny, lutowy numer National Geographic Traveler
W numerze lutowym szukamy raju. Stawiamy tezę, że rajem dla oczu jest Birma, rajem dla uszu są głosy sawanny w Tanzanii, rajem dla nosa - lawendowe pola Prowansji, rajem dla skóry masaże w indyjskiej Kerali, rajem dla podniebienia - miks kuchni w Singapurze. Jedziemy do Lalibeli, etiopskiej Jerozolimy, którą zbudowali ponoć aniołowie, spływamy po Zambezi i sprawdzamy, jak tanio podróżować po krainie bez drapieżników, czyli Nowej Zelandii. Zastanawiamy się też, jak zachowywać się w kontaktach z pierwotnymi plemionami. A że czasami raj może zamienić się w piekło, pokazujemy w tekście o uwięzionych w Papui Nowej Gwinei. Na weekend lecimy zaś do Vancouver, czyli według wszelkich danych najwygodniejszego miasta do życia na świecie. Luty to także Walentynki. My polecamy miejsca na oświadczyny, sprawdzamy, po czym poznać w różnych kulturach, czy ktoś jest żonaty/zamężna, czyli "nie tylko obrączki", serwujemy romantyczne śniadanie Brazylii czy Tajlandii, rozmawiamy o dzikich plemionach z amerykańskim reporterem Scottem Wallacem. Poza tym bierzemy pierwszą lekcję hokeja i testujemy łyżwy, a także przechodzimy krótką psychoterapię, dzięki której przestajemy się bać latać samolotami.
Sukces polskiego fotografa, Krzysztofa Muskalskiego!
Jedna z fotografii z wystawy Krzysztofa Muskalskiego "Uśmiech Myanmaru" pod patronatem medialnym National Geographic Polska zostala nagrodzona brązowym medalem United Photographers International na 6 międzynarodowym Konkursie Fotografii w Konya (Turcja) organizowanym pod patronatem FIAP (Międzynarodowej Federacji Fotografii Artystycznej). Fotografia zatytułowana "Towards the Heaven" przedstawia buddyjskiego mnicha na najdluższym na świecie moscie wykonanym z drewna tekowego w miejscowosci Amarapura w Myanmarze (Birma). Wiecej zdjęć z Birmy autorstwa muskalskiego można znaleźć pod tym adresem: www.muskalski.pl/birma
Mamy środki, żeby ocalić największe koty świata. Pytanie tylko, czy wystarczy nam wytrwałości.
Park Narodowy Ranthambhaur, Indie Jest ranek, mgła wciąż spowija las. Widać tylko krótki odcinek czerwonego od glinki duktu. Nagle w zamglonym świetle poranka pojawia się tygrysica. Przez chwilę wąsami pociera o drzewo najpierw po jednej, a potem po drugiej stronie drogi. Następnie opiera się przednimi łapami o pień i drapie pazurami korę. Staje do nas bokiem, prezentując swój przepiękny profil. Tygrys to największy z wielkich kotów. Jego pazury osiągają długość 10 cm i są chowane jak u kotów domowych. Kły potrafią kruszyć kości. Zwierzę osiąga prędkość 55 km/h, choć jego „konstrukcja” powstała z myślą o sile, nie utrzymywaniu szybkości. Krótkie, mocne nogi pozwalają na niesamowite szarże i skoki – jego znak firmowy. Niedawno ktoś sfilmował tygrysa, który wybił się na wysokość 3,5 m, by dosięgnąć mężczyznę podróżującego na grzbiecie słonia. Budowa tygrysiego oka pozwala zwierzęciu widzieć w nocy, a jego przeraźliwy ryk niesie się na ponad półtora kilometra. Podróżowałam przez kilka tygodni po najlepszych dla tygrysów terenach Azji – tropikalnych dżunglach i namorzynowych bagnach, jednak tygrysa tam nie zobaczyłam. Częściowo z powodu jego legendarnej samotniczej natury. Jest to zwierzę, które potrafi skradać się w całkowitej ciszy przez trawę, las, a nawet wodę. Osoby, które widziały lub przeżyły atak tygrysa, zgodnie powtarzają, że „pojawił się znikąd”. Jednocześnie tygrys jest wystarczająco silny, by zabić i przeciągnąć w ustronne miejsce ofiarę ważącą pięć razy więcej niż on sam. Drugim, istotniejszym powodem braku moich sukcesów w tropieniu był niedostatek w tym idealnym tygrysim krajobrazie tygrysów. Odkąd pamiętam, koty te stanowiły gatunek zagrożony. Przyzwyczailiśmy się do myśli, że to rzadkie zwierzę – to po prostu jedna z jego przyrodzonych cech. Dziś jednak tygrysy żyjące na wolności patrzą wprost w oczy nicości. – Musimy podejmować decyzje podobne do tych, które zapadają na oddziale intensywnej terapii – mówi Tom Kaplan, współzałożyciel Pantery – organizacji zajmującej się ochroną wielkich kotów. Wrogowie tygrysów są dobrze znani. To utrata siedlisk, bieda skłaniająca do kłusowania na gatunkach, którymi żywią się tygrysy – i handel częściami ciała tych zwierząt na czarnym rynku. Dziś populacja kotów żyjących na wolności rozkłada się na 13 azjatyckich krajów i wynosi zaledwie 4 tys. osobników, a wielu ekologów uważa, że jest ich nawet o kilkaset mniej. Determinacja, by zobaczyć tygrysa na wolności, zawiodła mnie do Rezerwatu Tygrysów w Ranthambhaur, jednego z 40 w Indiach. Pierwsze zwierzę dostrzegłam już 10 minut po przybyciu. W ciągu czterodniowej wycieczki miałam aż dziewięć spotkań, w tym dwukrotne z trzyletnią tygrysicą, która mnie powitała. W wysokiej trawie stawiała kroki z taką pewnością… Każda łapa unosiła się jakby w zwolnionym tempie i delikatnie opadała na ziemię. Kocica była niemal nierealna w swojej „niewykrywalności”. Tygrys bengalski jest jedną z największych atrakcji turystycznych Indii. W Ranthambhaur wyruszałam o świcie dżipem, który czekał na mnie za drzwiami wynajętego domku należącego do dużej sieci hotelowej. W samochodzie siedzieli: pracownik ochrony parku, przewodnik i zawodowy kierowca, który był niezwykle ważny w miejscu, w którym dotarcie do najlepszego punktu widokowego oznacza zajadłą rywalizację. To on bezwzględnie wysforował się na czoło kolumny samochodów, dzięki czemu zapewnił mi to pierwsze, mistyczne spotkanie z tygrysem. W Indiach żyje ok. 50 proc. światowej populacji dzikich tygrysów. Maksymalne szacunki z 2010 r. mówią o 1909 osobnikach – to ponad 20 proc. więcej niż poprzednio. To dobre wieści, ale większość ekspertów przekonuje, że wyższa liczba wynika raczej z ulepszenia metod badawczych niż wzrostu populacji. Skromne 41 osobników z tej listy mieszka w Ranthambhaur, dawnej łowieckiej posiadłości maharadżów Dźajpuru. Pierwotne 282 km2 rezerwatu otacza mur, w granicach którego las utkany jest romantycznymi ruinami. Pewnego wieczora spotykam się z Fatehem Singhem Rathore, który pracuje tam od momentu, gdy w 1973 r. teren został jednym z pierwszych rezerwatów Projektu Tygrys. Polowanie na tygrysy było w Indiach legalne jeszcze na początku lat 70. W młodości Fateh pracował jako łowczy. – Zastrzelenie tygrysa było wtedy warte 100 rupii – wspomina. To równowartość paru dolarów. Populacja tygrysów zawsze była wrażliwa na zmiany. W latach 2002–2004 kłusownicy zabili 20 osobników z Ranthambhaur, praktycznie połowę populacji. Zaś w pobliskim Rezerwacie Tygrysów Sariska (o powierzchni 850 km2) wszystkie koty zostały zabite przez wyspecjalizowane gangi. Ranthambhaur jest punktem przerzutowym w nowej kontrowersyjnej strategii ochrony tygrysów zakładającej przenoszenie „nadliczbowych” zwierząt w miejsca takie jak Sariska. Ale pewien samiec przeniesiony z rezerwatu nad rzeką Pench do Parku Narodowego w Panna pokonał 400 km i wrócił w rodzinne strony. O tej historii donosiły wszystkie indyjskie media. Wiele rezerwatów to wyspy delikatnego habitatu rzuconego na morze ludzkiej obecności. Tymczasem tygrysy potrafią pokonać 150 km w poszukiwaniu pożywienia, partnera lub terytorium. Ostatnie liczenie pokazało, że niemal jedna trzecia indyjskich tygrysów żyje poza rezerwatami, co jest niebezpieczne zarówno dla zwierząt, jak i ludzi. Tygrysy i zwierzęta, na które polują, mogą się swobodnie rozprzestrzeniać tylko wtedy, gdy mają do dyspozycji korytarze łączące rezerwaty. To ekscytująca wizja – hipotetyczna pajęczyna zielonych dróg wijących się między największymi populacjami. Sieć obejmuje różnorodne siedliska: od podnóży Himalajów, przez dżungle, bagna, suche lasy, obszary trawiaste. Tygrysy potrafią się bowiem przystosować do niemal każdych warunków. Niestety, spojrzenie z bliska sprawia, że czar pryska. Miejsca rzeczywiście zamieszkiwane przez tygrysy są zaznaczone na mapie jako rozrzucone tu i tam musztardowe plamy. Plan jest wizjonerski, ale czy wykonalny? Wystarczy wspomnieć, że przez najbliższe 10 lat na rozwój infrastruktury Azja wyda 750 mld dolarów. – Nie spotkałem głowy państwa, która powie: „Jesteśmy biednym krajem. Jeśli mam wybierać między tygrysami a ludźmi, wybieram ludzi” – przekonuje Alan Rabinowitz, prezes Pantery. – Żaden rząd nie chce stracić najdostojniejszego zwierzęcia swojego kraju. Oni uznają tygrysy za część narodowego dziedzictwa. Nie poświęcą zbyt wiele, by je ratować, ale jeśli tylko widzą sposób na ich ochronę, zwykle go wypróbowują. Jednak dziś nawet to ostatnie jest coraz trudniejsze, jeśli wziąć pod uwagę mnogość strategii, programów i inicjatyw zabiegających o uwagę i fundusze. – Organizacje dobroczynne wydają na tygrysy 5–6 mln dolarów rocznie – mówi Mahendra Shrestha, były dyrektor Funduszu „Ocalmy Tygrysy”, który w latach 1995–2009 przekazał łącznie ponad 17 mln dolarów. – W wielu wypadkach te podmioty po prostu ze sobą rywalizują. Dolina Hukawng, Birma Gdy przyjechałam do Tanaing – rozrastającego się bezładnie miasteczka w północnej Birmie – z osłupieniem patrzyłam na duży plac targowy, przystanki autobusowe, wszechobecne generatory prądu i słupy telefoniczne, tętniące życiem stragany i jadłodajnie. A wszystko to tuż przy granicy największego rezerwatu tygrysów na świecie. Otaczająca go strefa buforowa istnieje tylko teoretycznie. Ziemię na plantację manioku o powierzchni 80 tys. ha wypalono. W Shingbwiyang – położonej nieco dalej osadzie górników z kopalni złota – mieszka 50 tys. osób. Jednak rezerwat, który ma 17 373 km2 powierzchni, poradzi sobie nawet z takimi trudnościami. Otoczona przez trzy łańcuchy górskie dolina Hukawng to głównie gęsta, mroczna dżungla. Jeszcze w latach 70. mieszkańcy okolicznych wiosek prawie co noc słyszeli tu ryki tygrysów. Koty rzadko atakowały ludzi, ale sama możliwość spotkania z przerażającym drapieżnikiem wystarczyła, by darzono je szacunkiem. Plemię Naga do dziś opowiada legendy o tygrysich szamanach. Tygrysa uważano za Rum Hoi Khana, czyli Króla Dżungli, z którym człowiek miał thisar, naturalną więź lub umowę. – Samce nazywaliśmy dziadkami, a samice babciami – powiedział mi pewien starszy członek plemienia Naga. – Wierzymy, że to nasi przodkowie. Te wierzenia przemijają wraz z tygrysami, które pamiętają już tylko najstarsi mieszkańcy. Młodzi Birmańczycy znają tygrysy bardziej ze szkoły niż z własnego życia. Birmańskie ministerstwo leśnictwa utrzymuje mobilny zespół edukacyjny, który jeździ po wsiach z przedstawieniem o tygrysie zabijanym przez złego kłusownika. Podobno rozpacz tygrysiej wdowy wzrusza do łez wszystkie kobiety na widowni. Trudno o lepszy dowód zagrożenia przyszłości tygrysa, skoro w mitologii zmienił się z króla dżungli w rozpaczającą wdowę. Dwa dni po przybyciu do Tanaing dołączyłam do oddziału strażników leśnych. Ruszyliśmy w górę rzeki Tawang, w stronę najbardziej wysuniętego posterunku. Słońce wypaliło poranną mgłę, a nurt rzeki odbijał nasycony błękit nieba nad nami. Tuż przy brzegu gaje bananowe rzucały na wodę zielony cień. Stada nurogęsi śmigały gdzieś przed nami. W dolinie Hukawng można spotkać słonie, pantery mgliste, gaury (woły) i sambary (azjatyckie jelenie) – ulubione ofiary tygrysów. Ale wciąż za mało tu tych ostatnich. Strażnicy wypatrują śladów zwierząt, ale i ludzi. Niedawno zlikwidowali obóz myśliwych i spłoszyli lub zatrzymali 34 osoby zajmujące się wycinką drzew i uprawami maku na opium. Saw Htoo Tha Po tak opisuje patrole: – Czasem kiedy świeci słońce, widać nawet niebo. Najgorsze są dni, gdy pada, z drzew co chwila spływają kaskady wody lejącej się z przypominających talerze liści, a zimno wraz z wilgocią przeszywa do szpiku kości. Pijawki robią się coraz większe i szybciej wysysają krew. W sumie 74 ludzi jest odpowiedzialnych za patrolowanie strategicznego gęstego lasu o powierzchni 1800 km2. Dowódca patrolu Zaw Win Khaing tygrysa na wolności widział raz – w 2002 r. Pochylił się właśnie nad błotną kałużą, by zmierzyć ślady niedźwiedzia, kiedy zauważył ruch. Wyprostował się i spojrzał wprost w oczy kota, który wyłonił się z trawy. – Był tak blisko jak tamten krzak – powiedział, wskazując grządkę warzywną ok. 5 m od nas. – Nie mam pojęcia, jak długo się w niego wpatrywałem, bo sparaliżował mnie strach. W końcu tygrys odwrócił się i zniknął w lesie. Godne zaufania źródła mówią o 25 tygrysach w dolinie Hukawng. Autorem tych obliczeń jest stary członek plemienia Lisu, który zakończył „karierę” kłusownika i od czasu do czasu łaskawie dzieli się swoją wiedzą z zespołami zajmującymi się tygrysami. Znacznie trudniej o naukowe dowody przebywania tygrysów na tym terenie. W sezonie 2007–2008 badania DNA zebranych odchodów wykazały obecność trzech sztuk. W bieżącym sezonie niedaleko rzeki znaleziono wyraźne ślady łap, co było powodem do świętowania, ale też zainicjowało akcję godną jednostek specjalnych. O ósmej rano przez radio przekazano informację, a o osiemnastej zespół przybył już na miejsce z Tanaing. Pięć dni mierzono ślady i wykonywano ich odlewy. W okolicy rozstawiono trzy zamaskowane aparaty fotograficzne wyzwalane czujnikami ruchu. Jak dotąd zrobiły tylko jedno zdjęcie dzioborożca malajskiego. Mniej więcej w tym samym czasie znaleziono świeże ślady 15 km w górę rzeki, które – jak się okazało – zostawił ten sam osobnik. Później rozmawiałam z Alanem Rabinowitzem, który w birmańskim ministerstwie leśnictwa był odpowiedzialny za powstanie Rezerwatu Hukawng. Czy kilka tygrysów jest warte tak dużych nakładów? – Potencjał tego terenu jest ogromny – wyjaśnił. Poza tym sam był świadkiem, jak opustoszałe habitaty zupełnie się zmieniały. – Huai Kha Khaeng było w opłakanym stanie, gdy mieszkałem tam w latach 90., a dziś jest to jeden z największych rezerwatów tygrysów w Azji. Huai Kha Khaeng, Tajlandia Co noc słychać było strzały, codziennie znajdowaliśmy zabite zwierzęta – opowiadał Alan Rabinowitz grupie 40 strażników o początkach swej pracy w 1986 r. Zebrali się w kwaterze głównej tajskiego Rezerwatu Dzikich Zwierząt w Huai Kha Khaeng o powierzchni 2780 km2. Słuchacze Rabinowitza nie znali już wyniszczonego krajobrazu, o którym mówił. – Udało wam się zmienić je z miejsca bez przyszłości w jedno z najlepszych siedlisk tygrysów na świecie – chwalił. Przed 20 laty w Huai Kha Khaeng mieszkało nie więcej niż 20 tygrysów. Dziś jest ich 60 w rezerwacie i ok. 100 w pozostałej części Zachodniego Kompleksu Leśnego (który jest sześciokrotnie większy). Coraz lepsza kondycja lasu i zwiększenie liczby zwierząt, na które tygrysy polują (zakłada się, że jeden tygrys zjada w ciągu roku 50 zwierząt, czyli 3 tony mięsa rocznie), oznaczają, że liczba tygrysów może wciąż rosnąć. Te zwierzęta nie są wybredne w kwestiach diety czy habitatu, nie są też zależne od konkretnego ekosystemu – w przeciwieństwie do np. pand. Ślady tygrysów znajdowano w Bhutanie na wysokości 4000 m, właściwej raczej dla panter śnieżnych. Tygrysy zamieszkujące słone namorzynowe bagna rejonu Sundarbanów są świetnymi pływakami i nauczyły się wzbogacać dietę zwierzętami morskimi. Tygrysy, jeśli tylko mają szansę, dobrze się rozmnażają. Samica wychowuje od sześciu do ośmiu młodych w ciągu swego 10-, 12-letniego życia. Dzięki temu populacja w Huai Kha Khaeng mogła się potroić w 20 lat. W miejscach zamieszkiwanych przez tygrysy poza Indiami większość strażników spotkała kłusowników, ale nie same zwierzęta. Pocą się dzień i noc w malarycznej dżungli dla czegoś, czego mogą nigdy nie zobaczyć. Nawet w Huai Kha Khaeng piesze patrole mają mniejsze szanse na zobaczenie tygrysa niż jeden ze 180 automatycznych aparatów fotograficznych rozstawionych na całym terenie. W budynku, w którym pracują naukowcy zatrudnieni w rezerwacie, można obejrzeć zdjęcia ukazujące tygrysy w różnych sytuacjach: ze ślepiami świecącymi w ciemności, wylegujące się na posłaniu z liści, portrety en face, kiedy indziej tylko czubek ogona. Celem w Huai Kha Khaeng jest zwiększenie populacji o 50 proc. – do 90 tygrysów. Z czasem w Zachodnim Kompleksie Leśnym ma mieszkać aż 720 osobników. Tak stawiane cele prowokują do puszczenia wodzy fantazji. – Mamy 1,1 mln km2 tygrysiego habitatu – opowiada Eric Dinerstein z WWF. – Zakładając dwa tygrysy na 100 km2, daje to potencjał na 22 tys. osobników. Na razie niezaprzeczalnie najważniejszym celem jest uratowanie tych nielicznych kotów, które już istnieją. W listopadzie 2010 r. przedstawiciele 13 krajów zamieszkanych przez tygrysy zebrali się w Petersburgu podczas Światowego Szczytu Tygrysiego. Podpisano porozumienie, na mocy którego kraje te zobowiązały się zrobić wszystko, by podwoić liczbę tygrysów do 2022 r. Tymczasem w marcu 2010 r. samica i dwójka młodych zostały zatrute w Huai Kha Khaeng.Rząd Tajlandii obiecał 3000 dol. nagrody za pomoc w ujęciu sprawców. W tym samym miesiącu otruto dwa młode tygrysy w Ranthambhaur. Podobno zrobili to okoliczni rolnicy, którzy podejrzewali drapieżniki o zjadanie kóz. Niedługo później urodziły się dwa młode. W Hukawng jeden z automatycznych aparatów fotograficznych uwiecznił nieznanego samca – samotny dowód na to, co skrywał kiedyś ten ogromny las.
Wyzwoliwszy się z izolacji, Birma utknęła w martwym punkcie, miotając się między represjami a reformami.
W rangunie trwa właśnie magiczna godzina, w której niszczejące centrum miasta skąpane w ostatnich promieniach słońca, chłodniejszych niż w ciągu dnia, zachęca mieszkańców do wyjścia z domów. Grupka dzieci ze śmiechem biegnie do sklepu po świeży sok z trzciny cukrowej. Kobiety głośno targują się ze sprzedawcą ryb. Na ulicy mężczyźni ubrani w T-shirty i longyi, typowy birmański sarong, rozsiedli się na chodniku, z ukontentowaniem żując betel. Zabawowa atmosfera wkrótce się kończy. W regionach tropikalnych zmrok zapada szybko, a przerwy w dostawach prądu – zmora Birmy – nadają miastu niepokojący charakter. Wszystkie okna w rozpadającym się budynku rządowym z czasów kolonialnych gasną jak na zawołanie. Alejkę przed domem rozświetla jednak niebieskawa poświata telewizorów zasilanych przenośnymi generatorami prądu. Kupcy stojący pod drzewami są niemal niewidoczni, ale na ich oświetlonych świeczkami straganach znajduję bukiety z kwiatów bananowych i stosiki betelu do żucia. A obok równo ułożone w drewnianym pudełku pirackie DVD. Welcome to the Hotel California – słyszę słowa wypowiedziane doskonałym angielskim przez kogoś, kogo twarzy nie mogę dostrzec. Trzech młodych mężczyzn siedzących na plastikowych taboretach wybucha śmiechem w reakcji na to niezwykłe powitanie. Sprzedawca płyt DVD, chudy 29-latek w okularach, uśmiecha się do mnie szeroko. Mimo że jego edukacja zakończyła się na czwartej klasie, mówi po angielsku, używając wyrażeń zaczerpniętych z hollywoodzkich filmów i starych podręczników gramatyki. Trzej kumple, Tom, Dick i Harry, jak sami siebie nazywają, spotykają się co dzień, by poćwiczyć angielskie idiomy. Dzisiejszego wieczora, siedząc tu w ciemnościach, przyjaciele pytają mnie o wyjaśnienie jakiegoś skomplikowanego wersu ze starego hitu The Eagles. Pięćdziesięciomilionowy naród przez większość XX w. żył pod rządami wojskowej junty. Tatmadaw, czyli armia, była jedyną instytucją zdolną scalić rozczłonkowane państwo w przededniu uzyskania niepodległości od Wielkiej Brytanii. Udało się tego dokonać, lecz kosztem była wieloletnia izolacja kraju, a powrót na arenę międzynarodową jest powolny. Izolacja Birmy, pogłębiona obowiązującymi przez 20 lat sankcjami gospodarczymi nałożonymi przez państwa Zachodu, z pewnością miała wpływ na dzisiejszy obraz kraju zastygłego w czasie, z jeziorami spowitymi mgłą, starożytnymi świątyniami i mieszanką tradycyjnych kultur nieskażonych nowoczesnością. Przyspieszyła też jednak upadek kraju nazywanego niegdyś „klejnotem Azji”. Służba zdrowia i system edukacji w Birmie są w rozsypce. Na utrzymanie 400-tysięcznej armii idzie jedna czwarta budżetu kraju. Ponadto, z powodu brutalnego prześladowania opozycji i tłumienia buntów grup etnicznych, Birma zyskała status światowego pariasa. Mimo rozpaczliwej sytuacji pojawiła się nadzieja na zmiany. W listopadzie zeszłego roku odbyły się pierwsze od 20 lat wybory parlamentarne, zapowiadające nastanie nowego rozdziału w życiu kraju nazywanego eufemistycznym terminem „demokracja nacechowana dyscypliną i rozwojem”. Wyborom towarzyszyły liczne przypadki oszustw i zastraszania, ale i tak zaowocowały one pierwszym w pełni cywilnym rządem od 50 lat. Choć wieloletni przywódca dyktatury Than Shwe oficjalnie przeszedł na emeryturę w kwietniu, jego następcą został generał Mein Sein, który zamienił mundur na garnitur. Jeżeli jednym z celów wyborów było uzyskanie większego poparcia w kraju i za granicą, to inny z pewnością stanowiło wymazanie z pamięci narodu poprzednich wyborów z 1990 r. W tamtym głosowaniu, zorganizowanym dwa lata po tym, jak wojsko zabiło setki uczestników antyrządowych manifestacji, junta nie uznała druzgocącej wygranej głównej partii opozycyjnej, Narodowej Ligi Demokratycznej (NLD). W czasie kolejnych dwóch dekad więziła kluczowe postaci opozycji, a jej liderkę Aung San Suu Kyi osadziła w areszcie domowym. Lady, jak się o niej mówi w Birmie, zachęciła partię NLD do bojkotu listopadowych wyborów, do których sama nie mogła stanąć z powodu przedłużonego aresztu. Udział w tak niesprawiedliwej elekcji, twierdziła, oznaczałby okazanie poparcia rządowi, który w 2007 r. ponownie zastosował ostateczne środki, otwierając ogień do protestujących mnichów buddyjskich, a rok później nie udzielił pomocy ofiarom cyklonu „Nargis”. W tym kataklizmie śmierć poniosło około 140 tys. ludzi, a niemal milion straciło dach nad głową. Nie wszyscy podzielili jednak zdanie Suu Kyi. Niektórzy opozycjoniści uważali, że przejście z rządów wojskowych na cywilne, mimo oczywistych wad, jest ich ostatnią szansą na pozostanie w politycznej grze. Kilka dni po wyborach z 2010 r., w których zdecydowane zwycięstwo odniosły partie popierane przez armię, pojawiło się kolejne światełko w tunelu: zapowiedź uwolnienia Suu Kyi. 65-letnia laureatka Pokojowej Nagrody Nobla 15 z 21 ostatnich lat spędziła w areszcie. Wizja Lady wolnej, otoczonej młodymi zapaleńcami, jawiła się jako zwiastun nowej ery w dziejach kraju. Suu Kyi jednak nie daje się zwieść iluzjom. – Społeczeństwo przeszło transformację – powiedziała zaskoczona wszechobecnością telefonów komórkowych, istnieniem Twittera i Facebooka, podczas wywiadu przeprowadzonego w lutym. – Nic nie zmieniło się jedynie w polityce. Kuszące byłoby potraktować przypadek Birmy jako prosty moralitet o walce dobra ze złem. Ale Lady oraz generałowie nie są jedynymi bohaterami tej opowieści. Zarówno w obozie wojskowym, jak i wśród opozycji pojawiają się głosy, na razie ciche i nieśmiałe, opowiadające się za większą elastycznością rządu i reformami. Wielkim problemem jest fakt, że jedna trzecia ludności kraju, zamieszkująca ponad połowę jego terytorium, to mniejszości narodowe. – Jeśli wykluczy się z politycznego równania mniejszości etniczne, kraj rozpadnie się na kawałki – powiedział mi zagraniczny dyplomata. Birma, wciśnięta klinem między Chiny a Indie, znowu stała się pionkiem w geopolitycznej partii szachów. Mimo że rządy USA i innych krajów zachodnich utrzymują sankcje jako karę dla birmańskich władz za łamanie praw człowieka, Chiny, Tajlandia i kilka innych państw azjatyckich zapewnia stały dopływ środków. Magnesem jest udział w eksploatacji birmańskich zasobów naturalnych – ropy i gazu, drewna, kamieni szlachetnych, minerałów oraz hydroenergii. Zagraniczne inwestycje wartości miliardów dolarów rocznie złagodziły skutki embarga Zachodu, lecz wzmogły niezadowolenie społeczne w niektórych etnicznych regionach najbogatszych w towary eksportowe. Choć nie można powiedzieć, że represyjna władza wojskowych się chwieje, Birma niezaprzeczalnie wybudza się z wieloletniej hibernacji. Bosy iluzjonista zawiązuje sznur wokół szyi ochotnika, a widownia zamiera w oczekiwaniu. Rzędy wpatrzonych w występ chłopców i dziewcząt ciągną się w głąb zniszczonego pomieszczenia aż do drzwi wejściowych. Po drugiej stronie ulicy mężczyźni zgromadzeni w herbaciarni też starają się popatrzyć na przedstawienie. Birma jest krajem przesyconym magią, w którym animistyczne duchy, zwane natami, zamieszkują każde drzewo banianowe, a do pomocy przy podejmowaniu ważnych decyzji wzywa się astrologów. Magik wie jednak coś, z czego nie zdają sobie sprawy dzieci na widowni – że niektórzy z mężczyzn podglądających pokaz zza okna to nie przypadkowi widzowie, ale szpiedzy policji. Ale to nie jest zwyczajny pokaz iluzjonisty. W pierwszym rzędzie, z jaśminowym wiankiem na głowie, siedzi Lady, czyli Aung San Suu Kyi. Właśnie trwają obchody Dnia Dziecka w centrali partii NLD w Rangunie, które połączono ze świętowaniem rocznicy urodzin ojca Suu Kyi, bohatera niepodległościowego Birmy, gen. Aung Sana, zamordowanego w 1947 r. Wszystkie oczy zwrócone są ku iluzjoniście, który owija sznurem nogi, ramiona i tułów ochotnika, a nawet przewleka go przez ubranie. Jakaś dziewczyna rzuca spojrzenie Suu Kyi, która mruga do niej porozumiewawczo. Ochotnik na scenie nie jest prawdziwym więźniem, zdaje się mówić. Magik wykrzykuje zaklęcie i jednym pociągnięciem zrywa sznur, a ten rozplątuje się, uwalniając chłopca z więzów. Salę wypełniają oklaski, a Suu Kyi odchyla głowę i wybucha śmiechem. Gdyby tylko wszystko było tak Proste! Nawet po uwolnieniu Suu Kyi wciąż jest skrępowana niewidzialnymi sznurami. Światową ikonę walki o wolność pętają nie tylko ogromne oczekiwania ludzi. Jej partia jest w stanie rozkładu. Z powodu bojkotu wyborów została wykluczona z życia politycznego, przez co każde zebranie jej członków narusza miejscowe prawo o zgromadzeniach. – Nawet organizując dzisiejszy Dzień Dziecka, łamiemy prawo – mówi Win Htein, jeden z najbliższych współpracowników Suu Kyi. Suu Kyi dokładnie widzi tajniaków siedzących w herbaciarni naprzeciw jej biura, po drugiej stronie ulicy, nieopodal centrum Rangunu. – Nie wiem, dlaczego chce im się jeszcze za mną chodzić – wzdycha. Mimo lekkiej nostalgii za okresem odosobnienia, kiedy miała czas na lekturę i myślenie, Suu Kyi rzuciła się w wir pilnych spraw i spotkań z dyplomatami, dziennikarzami, przedstawicielami mniejszości. Jak dotąd ci, z którymi Suu Kyi chciałaby się spotkać najbardziej, czyli generałowie, ignorują jej zaproszenia do rozmów. Sankcje mogą być kluczowym rozdaniem dla Suu Kyi. Wielu zagranicznych obserwatorów, w tym sekretarz stanu USA Hillary Clinton, uznaje je za nieskuteczne, w dużej mierze z powodu braku skrupułów Chin i innych państw prowadzących interesy z rządem birmańskim. – Jesteśmy otwarci na kompromis – stanowczo mówi Suu Kyi. Jednak po dwóch dekadach poświęceń nie zamierza wnioskować o złagodzenie sankcji. Chyba że w zamian rząd pójdzie na poważne ustępstwa, zaczynając od uwolnienia 2 tys. więźniów politycznych. – Skoro sankcje nie spełniają swej roli, dlaczego reżimowi i jego poplecznikom tak zależy na ich zniesieniu? – pyta retorycznie Lady. Zdaje się, że władza zazdrości Suu Kyi jedynej rzeczy, której rządowi nigdy nie udało się zdobyć – wiarygodności w oczach świata. Gdy przybywam do Naypyidaw w poszukiwaniu informacji o birmańskich przywódcach, uderza mnie martwota: gładkie dziesięciopasmowe drogi z wypielęgnowaną roślinnością na rondach są praktycznie puste, pojazdów niewiele. Wzdłuż szos stoją rzędy oznaczonych kolorystycznym kodem rządowych domów mieszkalnych bez śladu dzieci. W idealnej replice pagody Szwedagon nie modli się ani jeden mnich. Ten widok bardzo przypomina opuszczony plan filmowy, dopóki nie dojedzie się do niedostępnej dla zwykłych strefy wojskowej, w której rezydencję ma Than Shwe. To tam, za turkocącymi wojskowymi furgonetkami i obszernym terenem przeznaczonym na parady, stoi symbol reżimu: masywne pomniki trzech najbardziej czczonych królów Birmy. Witamy w Domostwie Królów, jak dosłownie można tłumaczyć nową nazwę stolicy Birmy, oficjalnej od 2005 r. przedziwnej utopii zbudowanej na strachu i arogancji. Than Shwe, były urzędnik pocztowy, który doskonalił swoje umiejętności w departamencie wojny psychologicznej birmańskiej armii, świadomie przyjął rolę równą dawnym birmańskim władcom. Spodobała mu się do tego stopnia, że podwładni, zwracając się do niego i jego żony, zmuszeni są używać starożytnego birmańskiego języka królewskiego. Władców Birmy cechowała skłonność do budowy coraz to nowych stolic dla przypieczętowania ich dziedzictwa. W ten sposób powstały m.in. pagody w Pagan i pałac królewski w Mandalaj. A teraz mamy Naypyidaw. Nowa stolica może sprawiać wrażenie bezdusznej, ale w oczach władców nieufnych wobec własnych poddanych jest majstersztykiem obronnego planowania przestrzennego. Obawiając się nieuchronnego ataku w Rangunie, Than Shwe przeznaczył kilka miliardów dolarów na budowę miasta w środkowej Birmie, w bezpiecznej odległości od terenów zagrożonych huraganami i rozruchami. W zasadzie, zgodnie z projektem, Naypyidaw nie miało być miastem, ale kompleksem oddzielnych stref. Ministerstwa, niegdyś ściśnięte w zatłoczonym Rangunie, stoją teraz w słusznej odległości od siebie, a dostęp do nich możliwy jest wyłącznie ściśle chronionymi drogami. Strefa wojskowa jest niczym bańka mydlana uwięziona w innej bańce, niedostępna dla nikogo poza najwyższej rangi oficerami i jak mówi się nieoficjalnie, wyposażona w siatkę podziemnych schronów. W mieście wzniesionym przez robotników dostających mniej niż dolara dziennie generałowie nie skąpili na swoje zachcianki: olimpijskie boisko do piłki nożnej, zoo z klimatyzowanym wybiegiem dla pingwinów, park safari, liczący 194 ha „ogród zabytków” z miniaturami najważniejszych budowli Birmy. Są tam nawet drewniane domostwa, do których z okazji specjalnych wydarzeń wprowadza się ludność etniczną w narodowych strojach, czyniąc z tego miejsca kuriozalne ludzkie zoo. Nowa stolica poszła jednak na pewne ustępstwo na rzecz demokracji: wzniesiono w niej kompleks parlamentu złożony z 28 zwieńczonych pagodami budynków wyrastających ponad dwiema atrapami wiszących mostów. Gdy w lutym parlament zebrał się, by odbyć pierwszą od 22 lat sesję, 659 nowych posłów zagoniono do tego samowystarczalnego miasteczka i trzymano w izolacji od reszty świata przez kilka tygodni. Ani media, ani obserwatorzy nie byli dopuszczeni do udziału w sesjach plenarnych, a posłowie otrzymali zakaz korzystania z komórek i poczty elektronicznej. – To było śmieszne i smutne zarazem – powiedział mi biznesmen z Rangunu. – Posłowie mieli pracować nad wzmocnieniem demokracji, ale żeby mogli tego dokonać, ograniczono im wolność jak więźniom. Głęboko w Górach w północno-wschodniej Birmie młoda kobieta w bambusowym kapeluszu idzie wzdłuż brzegu rzeki w kierunku świętego miejsca u zbiegu dwóch rzek, który dał początek Ayeyarwadzie (znanej reszcie świata jako Irawadi). Miejsce to jest czczone przez wiernych wszystkich wyznań, jednak najsilniejszy związek czują z nim przedstawiciele grupy etnicznej Kaczin. Rodzina kobiety z tego plemienia przychodzi do miejsca zbiegu rzek z darami w pierwszy poranek każdego nowego roku. – To odwieczna tradycja – wyjaśnia. Ale już wkrótce wszystko to zniknie. Za zakolem rzeki chińscy robotnicy kładą fundamenty pod 152-metrową zaporę, pierwszą i największą z siedmiu planowanych. Hydroelektrownia Myitsone o mocy 6 tys. MW będzie dawać więcej prądu niż wszystkie dziś istniejące siłownie. W 2019 r., gdy budowa dobiegnie końca, spiętrzona woda zaleje teren większy niż Nowy Jork, niszcząc kilkanaście wsi, w tym Tang Hpre, w której mieszka kobieta Kaczin. Z brzegu rzeki wskazuje mi biały znak na pobliskim pagórku. – Poziom wody podniesie się do tej wysokości. Czy wyobrażasz sobie życie w takim zagrożeniu? Nie tylko ludność Tang Hpre jest zdruzgotana budową zapory. – Sprawa tamy zjednoczyła lud Kaczin – mówi generał Gun Maw z rebelianckiego ugrupowania Niezależna Armia Kaczinu (KIA). Wraz z milicjami z innych grup etnicznych KIA odmówiła podporządkowania się birmańskiemu wojsku, które chciało przekształcić je w straż graniczną. – Przez kilka miesięcy prosiliśmy władze, by wyjaśniły, co stanie się z wyprodukowanym tu prądem, lecz nie otrzymaliśmy odpowiedzi – mówi 49-letni szef rebeliantów. – Pewnie to Chiny mają na niego chrapkę. Domysły są słuszne, bo większość wytworzonej energii trafi bezpośrednio do Chin. Spośród wszystkich państw zainteresowanych eksploatacją birmańskich zasobów naturalnych najagresywniejszą postawę prezentują Chiny. Część z niemal 10 mld dolarów bezpośrednio zainwestowanych w kraju poszła na budowę rurociągów do przesyłu ropy i gazu z wybrzeża Birmy bezpośrednio do granicy z Chinami, z pominięciem niesławnej z powodu piractwa cieśniny Malakka. Do stanu Kaczin, do którego należy 950 km nabrzeża, ściągają chińskie firmy w poszukiwaniu złota, nefrytu i drzewa tekowego. Jak powiedział mi jeden z aktywistów mniejszości Kaczin: – Chińczycy nie spoczną, póki nie wyssą z nas wszystkich soków. Birmański rząd nakazał 1,4 tys. mieszkańców wioski Tang Hpre wyprowadzkę do nowego miejsca odległego o 16 km od ich domów w związku z budową tamy. Sprzeciw był jednogłośny. Seria wybuchów bombowych w zeszłym roku spowodowała opóźnienie prac. Gadatliwy sprzedawca płyt dVd nagle zamilkł. Tom i jego dwaj kumple rozprawiali w ciemności o sławie Rangunu, o jego różnorodności etnicznej, o scenie hip-hopowej, o rozpadającej się kolonialnej architekturze – aż rozmowa nieuchronnie zeszła na przyszłość. – Jestem zdenerwowany – powiedział Tom. Niedawne przerwy w dostawie prądu uszczupliły jego i tak mizerne dochody. Teraz zanosi żonie i córce około 50 dol. miesięcznie, a praca na czarno powoduje, że żyje w ciągłym napięciu. Mimo opłacania się mundurowym ostatnio ledwo zdołał umknąć przed policyjną obławą. Gdyby nie jego, jak powiedział, rącze stopy, mógłby trafić do więzienia, a towar zostałby zarekwirowany. Chwilę później, żując betel, Tom zdradzi mi swoje największe marzenie: chciałby wyjechać za granicę. Nie on jeden ma takie ambicje. Co roku dziesiątki tysięcy birmańskich pracowników fizycznych wyjeżdża do Singapuru i Malezji, gdzie mogą zarobić ponad 300 dol. miesięcznie. Dick, pracujący dorywczo jako nauczyciel języka angielskiego, mówi, że stara się o pracę sprzedawcy w Singapurze. Tomowi marzą się Stany Zjednoczone. Nawet przy jego entuzjazmie do poznawania zawiłości języka angielskiego, brak wyższego wykształcenia i środków finansowych drastycznie zmniejsza szanse Toma na otrzymanie wizy. Mimo to zdaje się być tak zafiksowany na punkcie emigracji (a może przemawia przez niego betel?), że nagle puszczają mu hamulce i wykrzykuje: – Pod tą dyktaturą żyjemy jak świnie chrumkające w ciemności! Pod koniec wieczoru Tom pakuje swoje DVD i wraz z przyjaciółmi idzie spacerkiem na przystanek autobusu. – Sytuacja u nas trochę się poprawiła. Wszyscy mamy już telefony komórkowe, więc możemy utrzymywać kontakt ze światem zewnętrznym – mówi Harry. Tom zdaje się nie słuchać kolegi i wskakując do autobusu, odwraca się do mnie i z uśmiechem na ustach rzuca buntowniczo na pożegnanie: – Do zobaczenia po powstaniu!
MAPA TO NIE TYLKO TERYTORIUM. ŚCIEŻKI, KTÓRE PRZEMIERZAMY, ISTNIEJĄ RÓWNIEŻ NA PŁASZCZYŹNIE DUCHOWEJ.
Aborygeni wierzą, że cały ich świat jest poprzecinany „ścieżkami śpiewu”. Te ścieżki żyją. Aby Australia przetrwała, należy te ścieżki „wyśpiewać”. Dlatego co pewien czas wyruszają oni na swój walkabout – czyli wędrówkę mitycznymi drogami, którymi podążali ich przodkowie i bogowie. Nie jest to tylko wędrówka geograficzna, dlatego przemierzając kraj, odbywają oni także podróż w głąb siebie. Topografia przecina się wtedy z mistyką. A wyśpiewując ziemię, wyśpiewują siebie. Czasem na swym walkabout można spotkać duchy, bóstwa, a nieraz kogoś, kogo hindusi nazywają street teacher, przypadkowego nauczyciela, który wydaje się pojawiać tylko w jednym celu – ma nas popchnąć w odpowiednim kierunku. To nie tylko przywilej Aborygenów. W walkabout i wyśpiewanie siebie może się zamienić zwykła wycieczka kolejką do Sochaczewa. PODRÓŻ 1 USA Nie ma rzeczy nieistotnych Kaktus peyotl ma właściwości halucynogenne, jego międzynarodową karierę rozpoczął amerykański znawca kultury Indian Carlos Castaneda. Zep też jest szamanem peyotlowym. W kuchni jego teksaskiego domu czyściliśmy broń. Mały jamnik kręcił się pod naszymi nogami, na stole stały kubki z gorącą peyotlową herbatą. Wokół rozrzucone pióra, koraliki i talizmany. Zep załadował sztucer. Odstawił go na bok. Popchnął w moim kierunku kubek z halucynogennym naparem. – Pij tylko trochę. Tyle żebyś poczuł Dziadka – powiedział. Gorzki napój stanął mi w gardle. Chciałem zwymiotować, ale Zep sięgnął po skrzydło orła i muszlę z paląca się szałwią. Zaczął mnie okadzać i śpiewać modlitwę do Dziadka Mescalito – ducha peyotla. Wzięliśmy broń i jamnika. Niosłem na ramieniu torbę z szamańskim „stafem” i broń. Potrzebowaliśmy świętego jelenia. Za parę dni Zep miał ceremonię leczniczą, mięso tego zwierzęcia, będącego symbolicznym odpowiednikiem peyotla, było mu niezbędne. Po paru godzinach spomiędzy drzew wyszedł do nas jelonek. Stanął i patrzył na nas. Zep podniósł sztucer i zapytał: – Bracie, przyszedłeś, aby poświęcić się dla nas? Po powrocie do domu ściągnęliśmy z niego skórę. Wyszliśmy na zewnątrz, pomiędzy drzewami usypałem z ziemi i kamieni ołtarz. Zep kazał mi na nim położyć ciało jelenia, a potem, kiedy przykląkłem, wciągnął na mnie jego skórę. Dostałem świeży peyotl, jego zielona główka była gorzka i piaszczysta. Rozciągnięta skóra pyska jelenia opadała mi na twarz. Na czole miałem śluz i krew. Położyłem się na ziemię. Czułem, że kaktus jest wszędzie. Zaczęły się wizje. Powoli stawałem się jeleniem: widziałem jak on, czułem jego strach. Po paru godzinach przyszedł Zep. Leżałem w kałuży wymiocin wymieszanych z krwią. Krew utworzyła na moim ciele ciemne, popękane plamy. Szaman kucnął i tłumaczył: – Nie zawsze rozumiemy to, co widzimy, co się przydarza i dlaczego. Ale z czasem zaczynamy pojmować, że nie ma nieistotnych wydarzeń. Wszystko ma znaczenie. Podróż 2 Bali Zobaczyć dobro Deszcz na Bali wydawał się freudowską projekcją mojej osobowości. W przeciwieństwie do europejskiego, zwykłego deszczu monsunowy ma charakterek i skoki nastrojów. Jest więc nachalny, namiętny, czasami wkurzający i nudny, wpycha się wszędzie, gdzie może. Ma własne zapach i melodię. Zamienia każdą drogę, ścieżkę w strumień lub lawę błota. Monsun zmienia wszystko. Kolory stają się wyblakłe, a słynny smutek tropików w monsunie staje się nareszcie zrozumiały. Pod niewielkim dachem swojego domu w Denpasar siedział Ketut. Z wizytówki wynikało, że jest uzdrowicielem i wróżbitą, balijskim szamanem od kilku pokoleń. Ketut ciągle się śmiał, pokazując z dumą nierówne zęby, które dzięki książce Elizabeth Gilbert Jedz, módl się, kochaj stały się znakiem firmowym balijskiej duchowości. Po tej bestselerowej powieści świat oszalał na punkcie tego balijskiego szamana. Ketut trzymał na kolanach spisane przez przodków przepisy na lekarstwa i skuteczne wróżby. – Nigdy nie mówię ludziom złych rzeczy. Po co mają się martwić? Widzę w nich to, co dobre. To jest najważniejsze. Dzięki temu ludzie się śmieją, a śmiech jest dobry. Kiedy się śmiejesz, wszystko idzie lepiej. Ja się śmieję nawet wtedy, gdy kryzys zrobi mi w banku dziurę. Bo na końcu zostaje tylko śmiech. Podróż 3 RPA Nie zmarnować darów Przodkowie są najważniejsi. Po śmierci zamieniają się w Duchy i w zaświatach pełnią funkcje podobne do tych, które pełnili na ziemi. To oni decydują, jak ma wyglądać ludzki los. Czy będzie fajnie i przyjemnie? Czy człowiek znajdzie dużo wody, jedzenia i cienia? Czy też będzie miał przerąbane? Na szczęście nie jesteśmy wobec Duchów bez szans. Ale musimy znać jakiegoś dobrego czarownika sangomę. Na bazarze w Durbanie na stosikach można znaleźć wszystko, co potrzebne, żeby uleczyć duszę i ciało. Ze straganów wyciekają na wąskie uliczki kości, kawałki mięsa zagrożonych gatunków, korzenie, owoce, talizmany. Z zadaszeń zwisają kawałki skór, pęki ziół, dziwnych kwiatów i gałęzi, obok kolebią się skrzydła nietoperzy, kręgosłupy małp, skóry węży i zasuszone główki jakichś dziwnych zwierząt. Poruszający się w rytm niesłyszalnej muzyki sprzedawcy wiedzą wszystko o sangomach. Bez trudu rozróżniają specjalistów od wróżb, leczenia, odnajdywania skradzionego bydła oraz tych ogólnych, bez specjalizacji. – Bo sangoma wie wszystko. On rozmawia z Duchami, a one mu mówią, co robić. Na przykład jak odrzucić klątwę innego sangomy – mówi nam, zajadając się jakąś dziwną zupą, sprzedawczyni magicznych amuletów. Jedna z kobiet czarowników przyjęła nas w stojącej koło jej domu okrągłej, pobielonej wapnem lepiance nazywanej Chatą Przodków. W środku pusto, tylko bęben, ołtarzyk, parę kości, piór i przerobiony na ceremonialną miotełkę ogon zebry. Na ziemi kilka skór. Usiedliśmy. Sangome wzięła do ręki miotełkę, zaczęła tańczyć i coś krzyczeć, jakby kłóciła się z niewidocznym rozmówcą. Kilka razy pochyliła się do ziemi, przez chwilę milczała. Nagle z zamkniętymi oczami zaczęła mówić. – Ty, słuchaj – pokazała na mnie miotełką. – Duchy przodków dają każdemu jakiś dar. Jeśli go nie wykorzysta, dają mu jeszcze jedną szansę. Gdy ją znowu zmarnuje, zaczynają się denerwować. Wtedy jest już gorzej. Jak wy to mówicie: to fuck. Trzeba zrozumieć to, co dali nam przodkowie. Wtedy będziemy szczęśliwi. Podróż 4 Birma Znaleźć w sobie ciszę Zanim Budda został Buddą – Oświeconym, był księciem. Odwrócony model american dream: od bogatego księcia do bezdomnego mnicha. Myślałem o tym, kiedy trzech ubranych jak książęta birmańskich chłopców wędrowało ulicami Inle Lake. Procesja prowadzona przez muzyków ciągnęła się przez kilka ulic. Za nimi na koniach jechali kolejni muzycy i tancerze, potem szły kobiety niosące na głowach tace z darami dla świątyni. Chłopcy mieli tego dnia wstąpić do buddyjskiego klasztoru, dlatego przez kilka godzin ceremonii przeżywali całe życie Buddy. Najpierw byli traktowani jak książęta krwi: dbano o nich, ubierano, karmiono, obsypywano prezentami. Później, po ogoleniu im głów i ubraniu w mnisie szaty, musieli oddać wszystko, co przez chwilę było ich. Bo przecież istotą życia jest cierpienie. Nie przywiązuj się więc do niczego, zrozum, że to, co masz, jest tylko majaczeniem, pozbawioną znaczenia ułudą. Następnego dnia, chwilę po wschodzie słońca, chłopcy wyszli z klasztoru z lakowymi miskami w rękach, aby stojąc na rogach ulic, żebrać o jedzenie. Na poboczu drogi widać było jeszcze ślady wczorajszej parady: spalone gałązki kadzideł, połamane dekoracje i wstążki, które oderwały się od ofiarnych koszy. Zbierających jedzenie chłopców spotykaliśmy jeszcze przez kilka kolejnych dni. Uśmiechali się do nas, gdy wrzucaliśmy do ich misek banany i ryżowe ciastka. Potem się za nas modlili. Pewnego popołudnia przyszliśmy do klasztoru. Na świątynnym placu w podwiniętych mnisich szatach grali w piłkę chłopcy z nowicjatu. Starszy zakonnik czytał jakąś sportową gazetę i przy każdym wyjątkowo ciekawym zagraniu wymachiwał swoim różańcem. Ceremonia, odgrywanie życia Buddy, klasztor i żebranie – wszystko po to, aby ci chłopcy zrozumieli, że nieważne, co się dzieje z ich światem na zewnątrz. Czy są książętami, czy żebrakami. Najważniejsze, aby znaleźć w sobie spokój, harmonię i ciszę... – tłumaczył. – Widzieliście?! Widzieliście?! To był faul! – wykrzyknął nagle. Zerwał się i pobiegł do trzymającego się za nogę chłopca. Jego chińskie żółte klapki zostały na ziemi. Podróż 5 Kanada Gotowość na śmierć Leżałem w cieniu drzewa koło pnia, więc mogłem wygrzebać mały dołek, by zmieściła się w nim moja twarz. Z głową przytuloną do ziemi było mi chłodniej. Kuliłem się, by jak najwięcej ciała znalazło się w przydzielonym mi cieniu. Od kilku dni temperatura nie spadała poniżej 40 stopni. Słońce wypalało w mózgu dziurę wielkości Alaski. Obok leżał David, 60-letni psycholog z Seattle, który zanim został Tancerzem Słońca w rezerwacie Czarnych Stóp, był mormońskim biskupem. Za nim kulił się Chuck, genialny komputerowiec o siwych włosach, jeszcze dalej drzemał Ron, Indianin z plemienia Cherokee. Na placu, naprzeciwko drzewa, stał potężny Bear, który po tym, jak rzucił gang, poświęcił swoje życie odnowieniu populacji mustangów w Ameryce. Pochylał się nad trzydziestoparoletnim Indianinem z tego rezerwatu, który w tym roku tańczył taniec four direction. Miał wizję, że będzie tańczył przywiązany do czterech wbitych w ziemię słupków. Z każdym z nich połączony był liną przywiązaną do wbitych w jego ciało kołków. Prowadzący taniec zaczęli wciągać na plac powiązane ze sobą czaszki bizonów. To był Buffalo Day. Pod drzewo wniesiono bizonią skórę. Za jakieś kilkadziesiąt minut mieliśmy na niej stawać, aby szamani mogli przekłuć nam plecy i przeciągnąć przez skórę drewniane kołki, do których potem przywiązywano czaszki bizonów. Mieliśmy ciągnąć je po placu tak długo, aż ciężar czaszek wyrwie nam kołki z ciała. Bębniarze dali znak. Skończyła się przerwa. David zaczął się z trudem podnosić. Miał cukrzycę i raka, cztery dni bez picia i jedzenia były dla niego zabójcze. Kiedy trzy dni temu zaczynaliśmy tańczyć, był innym człowiekiem: miał spięte w kucyk długie włosy i zdrową uśmiechniętą twarz. Teraz jego włosy pozlepiały pył i kurz, twarz była szara, a język biały od braku wody. Krew zastygła mu wokół przebijających piersi kołków. Z trudem się uśmiechał. – Edi... To dobry dzień, by umrzeć. Zawsze musisz żyć tak, jakbyś to właśnie dzisiaj miał umrzeć – powiedział. – Demagogia! – wysyczałem przez wysuszone usta. – Nie. Doświadczenie – uśmiechnął się i podał mi rękę, pomagając wstać.
Kuba Niziński i Jan Mela zapraszają na najbliższy program Między Biegunami
Kuba Niziński i Jan Mela zapraszają na najbliższy program Między Biegunami (sobota 16 stycznia godz.14.) Radio Kraków 101,6 w Małopolsce (można słuchać przez internet www.radiokrakow.pl http://www.radiokrakow.pl). W programie do wygrania bilet lotniczy!"Boliwia" gość: Magda Moll, Monika Wiącek"Birma - kraj gdzie zatrzymał się czas" gość: Ela Sermet
Boliwia to miejsce, w którym wszystko dzieje się samo z siebie. Latynoski rytm salsy, caporales i morenady wplątuje cię w barwny korowód życia. Życia kpiącego sobie z twoich oczekiwań, założeń i domniemywań. Lejący się z nieba żar sprawia, że po prostu poddajesz się naturalnemu biegowi rzeczy. Otwierasz się na to, co przyniesie kolejna chwila... Przezywasz Boliwię jak spotkanie z przyjaciółką - słuchasz jej, a ona bardzo śmiało odkrywa przed tobą swoje tajemnice... Boliwia to kraj różnic i przeciwieństw. Jest przenikliwie zimna (Andy, Salar de Uyuni) i nieznośnie gorąca (region Beni, Chapare, Santa Cruz). Jest płaska (Salar de Uyuni, Redukcje Jezuickie) i górzysta (Andy i Altiplano). Zamieszkują ja ludzie otwarci i ciepli (tropiki) oraz zdystansowani, z dużą rezerwą (tam, gdzie jest zimno). To kraj tętniący kosmopolityczną młodością (Cochabamba) i kraj, w którym masz wrażenie, ze czas zatrzymał się parę wieków temu. W Boliwii na twoich oczach powstają nowe budynki, piękne domy, nowe centra handlu, kultury i rozrywki. Jednocześnie w kraju jest ogromny analfabetyzm, ludzie żyją w lepiankach, bez prądu i bieżącej wody. Birma to kraj rządzony przez Juntę Wojskową. Kraj gdzie zatrzymał się czas, gdzie można jeszcze zobaczyć i poczuć na własnej skórze tą prawdziwą kulturę Indochin. Kraj, który zadziwia, oszałamia, powala na kolana, kraj, którego nie da się zapomnieć. Kraj gdzie każdy podróżnik jest dla nich jak gwiazda rock'a, gdzie ludzie są niesamowicie życzliwi i bardziej zafascynowani nami niż my nimi. Birma to kraj totalnego absurdu - nie można próbować tego zrozumieć- tutaj można się tylko z tego śmiać. Dzieci mówią Ci "bye, bye" na powitanie, pojazdy łamią prawa fizyki, benzynę sprzedaje się w butelkach po mineralnej stojące pod parasolem, jak płacisz dolarami to nie daj Boże z zagięciem, gdy ich waluta wygląda jak śmieci. W całym kraju nie ma ani kropli mleka w sklepach, kawa tylko 3w1, wszystkie zachodnie utwory są przerobione na covery w ich języku.