To najpotężniejszy ptak szponiasty USA. Jeszcze niedawno stał na skraju wyginięcia
Bielik amerykański to symbol siły i niezależności Stanów Zjednoczonych. Niegdyś znajdował się na krawędzi wyginięcia, dziś dzięki ochronie zdołał powrócić do natury. Oto niesamowity łowca, który odzyskał swoje miejsce w dzikim krajobrazie Ameryki.
Spis treści: Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Nie wszystko bielik, co ma białą głowę Siedliska bielika amerykańskiego Gniazdowanie i wychów piskląt Pod skrzydłami giganta – co gości na stole bielika? Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Zagrożenia i ochrona gatunku Bielik amerykański przez wieki towarzyszył rdzennym mieszkańcom Ameryki Północnej, by później trafić na herby, monety i sztandary młodego państwa. Choć jeszcze niedawno jego los wisiał na włosku, dziś znów unosi się nad rzekami i wybrzeżami kontynentu. Historia bielika to opowieść o upadku, odrodzeniu i kruchych relacjach człowieka z dziką przyrodą. Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Bielik amerykański od dawna zajmuje ważne miejsce w kulturach rdzennych ludów Ameryki Północnej, o czym świadczy obecność jego piór i części ciała na licznych stanowiskach archeologicznych. Mimo krytycznej opinii Benjamina Franklina, jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, w 1782 roku Kongres USA ustanowił bielika amerykańskiego godłem narodowym. Od tego czasu gatunek ten stał się symbolem wolności i demokracji, a w ostatnich dekadach również emblematem dzikiej przyrody i etyki ochrony środowiska. Jeszcze w XX wieku gatunek ten znalazł się na granicy wyginięcia. W 1963 r. na obszarze 48 stanów kontynentalnych USA odnotowano historycznie najniższą liczebność populacji – zaledwie 417 znanych par lęgowych. Dla porównania, w momencie ustanowienia bielika symbolem narodowym w 1782 roku, na terenie kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, łącznie z Alaską, mogło gniazdować nawet ok. 100 tysięcy par lęgowych. Przez długi czas ptaki te były systematycznie tępione, ponieważ uznawano je za zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz zasobów ryb, zwłaszcza łososia. Za zabite bieliki wypłacano nawet nagrody pieniężne. Sytuację dodatkowo pogorszyło powszechne stosowanie środka owadobójczego DDT od połowy lat 40. XX w., powodującego zmniejszenie grubości skorupek jaj, co prowadziło do niepowodzeń lęgowych. Spadek liczebności skłonił Kongres USA do uchwalenia w 1940 r. ustawy o ochronie bielika amerykańskiego (Bald Eagle Protection Act), zakazującej zabijania i niepokojenia, a także posiadania ich piór, jaj i gniazd. Ostatecznie zakaz stosowania DDT w Ameryce Północnej w latach 1972–1973 umożliwił skuteczną odbudowę populacji. Dziś liczebność symbolu narodowego szacuje się na ponad 300 tysięcy osobników, a jego powrót uznawany jest za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody. Nie wszystko orzeł, co ma białą głowę Według danych BirdLife International, na świecie występuje obecnie ok. 68 gatunków ptaków zaliczanych do grupy orłów w obrębie rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Ptaki te klasyfikuje się jako orły przede wszystkim na podstawie wielkości ciała (zazwyczaj powyżej 50 cm długości) oraz zdolności do polowania, a nie tylko bliskiego pokrewieństwa. Choć występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, większość gatunków żyje w Afryce i Azji. Bielik amerykański nie jest jednak „orłem właściwym” z rodzaju Aquila, lecz należy do grupy orłanów – ptaków szponiastych ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Dla porównania, orzeł przedni (Aquila chrysaetos), zamieszkujący zarówno Amerykę Północną, jak i kontynent europejski, w tym Polskę, mimo podobnych rozmiarów, jest drapieżnikiem lądowym. W przeciwieństwie do bielika nie poluje na ryby, lecz na ssaki, a jego nogi są upierzone aż do samych palców. Nazwa angielska „bald eagle” pochodzi od średnioangielskiego słowa balde, oznaczającego „białogłowy”, a nie „łysy”. Z kolei orzeł przedni, nazywany „golden eagle”, zawdzięcza swoją nazwę złocistej barwie piór na karku i głowie. Charakterystyczną białą głowę i ogon bielik amerykański przybiera dopiero w wieku 4–5 lat, osiągając jednocześnie dojrzałość płciową. Ponieważ młode osobniki są niemal całkowicie brązowe, w pierwszych latach życia łatwo je pomylić z innymi ptakami szponiastymi. Warto zaznaczyć, że w Ameryce Północnej na stałe występują tylko dwa gatunki powszechnie określane mianem orłów: bielik amerykański (będący systematycznie orłanem) oraz orzeł przedni – jedyny tamtejszy przedstawiciel orłów właściwych. U obu gatunków nie widać różnic w kolorach, ale występuje różnica w gabarytach – samice są wyraźnie większe od samców. Warto też dodać, że w Europie żyje bliski krewny bielika amerykańskiego – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla). Podobnie jak jego kuzyn z USA, będący symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych, nasz rodzimy bielik od wieków stanowi pierwowzór Orła Białego widniejącego w polskim herbie. Siedliska bielika amerykańskiego Bielik amerykański zwykle preferuje tereny w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich jak wybrzeża morskie, estuaria, jeziora i rzeki śródlądowe. Wybór siedliska zależy głównie od dostępności pożywienia, obecności wysokich drzew oraz stopnia ingerencji człowieka w środowisko. Gatunek ten unika terenów rekreacyjnych i rezygnuje z żerowisk, jeśli jego spokój jest zakłócany. Gniazduje zwykle w koronach wysokich drzew iglastych, otoczonych mniejszymi drzewami. Jeśli ma wybór, wybiera tzw. „superkoronę” – drzewo wyższe od pozostałych, z mocnymi gałęziami i panoramicznym widokiem, położone w bliskim sąsiedztwie wody. Typowa wysokość gniazd nad ziemią wynosi 15–38 metrów. Przykładowo na obszarze Zatoki Chesapeake, w stanach Maryland i Wirginia, bieliki amerykańskie często wybierają na lęgi dęby (Quercus) i tulipanowce amerykańskie (Liriodendron tulipifera), a w południowej Florydzie – mangrowce. Na Wyspach Kanałowych (Channel Islands), gdzie duże drzewa są rzadkością, bieliki budują gniazda na klifach. Odnotowano także przypadki gniazdowania na ziemi, wieżach telefonii komórkowej, słupach energetycznych oraz sztucznych platformach lęgowych. Gniazdowanie i wychów piskląt Bieliki amerykańskie podczas wyboru terytorium lęgowego biorą pod uwagę wszystkie czynniki istotne dla sukcesu rozrodczego: dostępność pożywienia, odpowiednie drzewa do gniazdowania i przesiadywania oraz izolację od nadmiernej aktywności człowieka. Zazwyczaj obszary te znajdują się w pobliżu miejsc, w których same się wykluły jako pisklęta. Pary lęgowe często wracają na to samo lęgowisko w kolejnych latach, rozbudowując gniazdo poprzez dokładanie nowych gałęzi i wykorzystując je przez wiele lat. Majestatyczne bieliki przystępują do rozrodu w wieku ok. 5 lat. Oba ptaki wspólnie budują gniazdo, rozpoczynając jego konstrukcję 1–3 miesiące przed zniesieniem jaj. Gniazdo składa się z traw, patyków i gałęzi. Czasami partnerzy trzymają ten sam patyk jednocześnie w dziobach i przenoszą go po gnieździe – jeden może położyć patyk w jednym miejscu, a drugi przenieść go w inne. Wnętrze gniazda wyścielane jest miękkim materiałem, takim jak trawa czy mech, tworząc tzw. miseczkę, która zapewnia jajom miękką poduszkę. Terminy budowy gniazd i składania jaj różnią się regionalnie: na Florydzie prace rozpoczynają się we wrześniu, w Ohio w lutym, a na Alasce w styczniu. Para bielików zwykle przystępuje do jednego lęgu w roku, w którym samica składa od 1 do 3 jaj. Jeśli jednak jaja lub pisklęta zostaną stracone na wczesnym etapie, ptaki mogą podjąć drugą próbę, przystępując do lęgu powtórzonego (składając tzw. jaja zastępcze). Badania wykazują, że bieliki amerykańskie charakteryzują się stosunkowo niską płodnością. Na przykład w Kalifornii szacuje się, że para w ciągu całego swojego życia jest w stanie wychować maksymalnie ok. 36 piskląt. Co ciekawe, proces inkubacji jaj u tych ptaków jest niezmienny i trwa zazwyczaj 35 dni, niezależnie od szerokości geograficznej. Orłany białogłowe są największymi gniazdownikami niewłaściwymi (ptakami półaltricialnymi) w Ameryce Północnej. Oznacza to, że ich pisklęta wykluwają się z otwartymi oczami i puszystym upierzeniem, jednak pozostają całkowicie bezradne i wymagają troskliwej opieki rodziców aż do momentu uzyskania zdolności do lotu. W chwili wyklucia ważą ok. 60 g i mogą przybierać do 180 g dziennie. Młode opuszczają gniazdo w wieku 8–14 tygodni, choć pozostają zależne od rodziców do 18 tygodnia życia. Pod skrzydłami giganta – co je bielik? Bieliki amerykańskie to typowi oportuniści pokarmowi. Żywią się tym, co jest najłatwiej dostępne i wymaga najmniejszego nakładu energii. Choć podstawę ich diety (nawet w 90%) stanowią ryby, ich jadłospis jest niezwykle urozmaicony. Wśród ryb, na które polują, znajdują się m.in.: pstrągi tęczowe (Oncorhynchus mykiss), węgorze amerykańskie (Anguilla rostrata), alozy (Alosa alosa), nerki (Oncorhynchus nerka), dorsze pacyficzne (Gadus macrocephalus) i basy wielkogębowe (Micropterus salmoides). Gdy nadarzy się okazja, potężne orłany polują również na ssaki, np. świstaki, oraz liczne ptaki wodne: nurzyki (Uria lomvia), czaple modre (Ardea herodias), śnieżyce (Anser caerulescens), łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus), fulmary (Fulmarus glacialis), łyski (Fulica americana) oraz nury (Gavia immer). Bieliki są również znanymi „piratami” – regularnie kradną zdobycz innym ptakom szponiastym, np. rybołowom (Pandion haliaetus). Co ciekawe, młodsze osobniki (które w pierwszym roku życia często żywią się padliną) zazwyczaj wolą polować samodzielnie, unikając ryzykownej walki z silniejszymi dorosłymi. Sukces łowiecki bielika zależy od cierpliwości i warunków – ptak obserwuje okolicę z czatowni, po czym gwałtownie obniża lot i porywa ofiarę szponami. Co ważne, bieliki nie nurkują w całości pod wodę, zamiast tego podejmują ryby znajdujące się tuż pod jej powierzchnią. Zimą ich dieta przesuwa się w stronę padliny dużych ssaków (łosie, jelenie, a nawet wilki) do polowań na małe gryzonie czy młode wydry morskie. Bieliki często podążają też za migracją kaczek, wybierając osobniki zranione przez myśliwych. Zaobserwowano nawet populacje bytujące w pobliżu wysypisk śmieci. Niezależnie od metody, bieliki żerują znacznie rzadziej, gdy są niepokojone przez ludzi – ich aktywność przy żerowiskach może spaść wtedy nawet o ponad jedną trzecią. Na szczęście ptaki te potrafią przetrwać bez jedzenia kilka dni. Kiedy jednak pożywienie jest dostępne, jedzą łapczywie i na zapas, magazynując pokarm w wolu – specjalnym worku u podstawy szyi. Dzięki temu jeden obfity posiłek może być trawiony powoli, zapewniając im energię na długi czas, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie. Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Bielik amerykański to prawdziwy dalekodystansowiec. Odnotowano go w Belize, na Bermudach i Portoryko, a nawet w tak odległych miejscach jak Irlandia, Szwecja czy Syberia. Na wolności bielik dożywa zazwyczaj 20–30 lat, choć rekordowy osobnik w niewoli osiągnął wiek aż 47 lat. Potężny ptak szponiasty z natury jest samotnikiem, natomiast w miejscach obfitujących w pokarm przedstawiciele tego gatunku potrafią zgromadzić się w imponujące stada, liczące nawet do 400 osobników. Największe gniazdo bielików znaleziono na Florydzie – było używane przez 30 lat i ważyło około 2 ton. Rekordowy okaz miał także aż 6,7 metra (22 stopy) głębokości. W 2016 roku w Ameryce Północnej udokumentowano przypadek, w którym pisklę potrzebowało aż 40 godzin, by przebić się przez skorupkę. Wykorzystuje ono do tego specjalny „ząb jajowy”, a co najbardziej fascynujące, zaczyna komunikować się z rodzicami cichym popiskiwaniem jeszcze z wnętrza jaja. Wzrok bielika jest cztery razy ostrzejszy niż wzrok człowieka, pozwalając dostrzec poruszającego się królika z odległości niemal 2 km. Kiedy młode bieliki opuszczają gniazdo (podloty), są często większe od swoich rodziców. Głos bielika to kilka charakterystycznych dźwięków, w tym „wołanie piskliwe”, wysokie, przeciągłe okrzyki przypominające mewę, „terkotanie”, składające się z 3–4 dźwięków wstępnych przedzielonych krótką ciszą oraz niskie odgłosy w stylu „kuk-kuk-kuk”. Bieliki potrafią szczepić się szponami z innymi osobnikami i koziołkować w locie w dół. Zachowanie to jest formą zabawy, nauki lub zacieśniania więzi w parze, a czasem nawet walki. Ten majestatyczny drapieżnik potrafi unieść ciężar o wadze od 4 do 6 kg, a rekordziści z Alaski porywali zdobycz ważącą nawet ponad 7 kg. Jeśli ptak upoluje zbyt ciężkiego łososia, potrafi „płynąć” z nim do brzegu, wiosłując rozłożonymi skrzydłami po tafli wody, byle tylko nie wypuścić cennej zdobyczy. Zagrożenia i ochrona bielika amerykańskiego Bielik amerykański jest jednym z najbardziej znanych przykładów spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Choć niegdyś był pospolity w Ameryce Północnej, w pierwszej połowie XX w. jego populacja drastycznie zmalała na skutek polowań, niszczenia siedlisk oraz powszechnego stosowania insektycydów, zwłaszcza DDT. W 1978 roku gatunek ten został objęty ochroną na mocy amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Zgodnie z danymi North American Breeding Bird Survey populacja bielika zwiększała się średnio o niemal 4% rocznie w latach 1966–2019. W efekcie tej odbudowy w czerwcu 2007 roku bielik amerykański został usunięty z listy gatunków zagrożonych. Obecnie klasyfikowany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), co wynika z rosnącej populacji oraz rozległego zasięgu występowania. Mimo poprawy sytuacji bielik amerykański nadal narażony jest na liczne zagrożenia. Należą do nich zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji pozostającej w upolowanej zwierzynie, kolizje z pojazdami oraz infrastrukturą techniczną, a także niszczenie siedlisk lęgowych, miejsc odpoczynku i żerowania, zwłaszcza w strefach przybrzeżnych, w wyniku rozwoju zabudowy. Gatunek pozostaje również wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, czego dramatycznym przykładem była katastrofa tankowca Exxon Valdez w 1989 roku na Alasce. Szacuje się, że w wyniku skażenia ropą naftową zginęło tam ok. 247 bielików. Bielik amerykański nadal objęty jest ochroną prawną na mocy Bald and Golden Eagle Protection Act. Ustawa ta zakazuje chwytania, posiadania, sprzedaży, zakupu, transportu, eksportu lub importu jakichkolwiek osobników, zarówno żywych, jak i martwych, a także ich części, gniazd i jaj, chyba że wydano specjalne zezwolenie. Przepisy przewidują również nagrody finansowe za informacje prowadzące do ujęcia i skazania osób łamiących prawo. Źródła: eagles.org, animaldiversity.org, www.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Orzeł bielik jest największym ptakiem drapieżnym w Polsce, ale czy rzeczywiście jest orłem?
Orzeł bielik to największy drapieżnik na polskim niebie. Okazały ptak prezentuje się majestatycznie. Nic dziwnego, że jest reprezentowany w herbie aż 25 krajów. Jednym z nich prawdopodobnie jest Polska. Co wiemy na temat tego niezwykłego ptaka? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Orzeł, który nie jest orłem Majestatyczny orzeł bielik to prawdziwy król przestworzy Gdzie występuje bielik zwyczajny? Szerokie spektrum pokarmowe bielika Czy bielik rzeczywiście jest polskim ptakiem herbowym? Już na wstępie należy podkreślić, że zwyczajowa nazwa, którą w naszym kraju określa się przedstawicieli tego gatunku, wprowadza błędną sugestię co do ich przynależności rodzajowej. Trzeba bowiem wspomnieć, że bielik z orłami ma niewiele wspólnego, mimo że na pierwszy rzut oka bardzo je przypomina. Orzeł, który nie jest orłem Gdy mowa o dużym, drapieżnym ptaku, którego natura wyposażyła w ogromne skrzydła, ostre jak brzytwa szpony i masywny dziób, wiele osób w pierwszej chwili myśli o orle. Nic w tym dziwnego. Przedstawiciele rodzaju Aquila należą do grona największych podniebnych drapieżników. Trzeba jednak podkreślić, że nie wszystkie duże szponiaste to orły, czego najlepszym przykładem jest bielik. Orzeł bielik (znany także jako birkut), a właściwie – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla), genetycznie i morfologicznie odbiega od orłów właściwych. Jest przedstawicielem rodzaju Haliaeetus (orłan), w obrębie podrodziny jastrzębi. W praktyce bliżej mu do kani rudej i czarnej niż do orła przedniego. Co różni oba rodzaje? Wprawny obserwator z całą pewnością zauważy u bielika brak opierzenia dolnej części skoku, a to niejedyna różnica. Orłany są nieco większe i mają dłuższe skrzydła. Dziób przedstawicieli tego rodzaju jest nieco masywniejszy. Skąd to zamieszanie? W Polsce nazwa „orzeł bielik” ukuła się w latach 70. XX wieku, gdy ptaki te były bezlitośnie tępione jako szkodniki pustoszące stawy hodowlane. Słowo „orzeł” zostało dodane, by podkreślić jego majestat i zniechęcić potencjalnych prześladowców do dalszych działań. Nie można jednak nie wspomnieć, że nie tylko w naszym kraju ten piękny orłan jest określany mianem orła. W niektórych krajach zachodniej Europy bielik nosi nazwę „orzeł morski”. Na Wyspach Brytyjskich określa się je mianem „orłów z białym ogonem”. Mało tego, nawet naukowa nazwa gatunku zawiera słowo „orzeł”. Słowo Haliaeetus jest zbitką greckich „hals” („morze”) i „aetos” (orzeł). Bielik orłem z całą pewnością nie jest, ale obowiązująca definicja orłów jest dość szeroka i umożliwia stosowanie tej nazwy zarówno wobec orłów właściwych, jak i orłanów i rodzaju Harpia. Majestatyczny orzeł bielik to prawdziwy król przestworzy Nie trzeba być ornitologiem, by odróżnić orła bielika od innych występujących w Polsce ptaków drapieżnych. Mówimy tu o prawdziwym kolosie. Masywne ciało bielika zwyczajnego mierzy od 75 do 90 cm długości, a skrzydła osiągają rozpiętość do 245 cm. Najwięksi przedstawiciele tego gatunku osiągają masę niemal 7 kg (dotyczy to samic, które przeciętnie są większe od samców). Kolejną cechą charakterystyczną bielika zwyczajnego jest jego potężny, żółty dziób, który stanowi niemal połowę całkowitej długości czaszki i okazałe, nagie w dolnej części skoki mające zbliżony kolor. Dorosłe osobniki są brązowe w części grzbietowej i brzusznej. Pióra w obszarze głowy, szyi i piersi są jaśniejsze. Z resztą upierzenia wyraźnie kontrastują białe sterówki z brązowo nakrapianymi nasadami. U niektórych przedstawicieli gatunku wyraźnie widoczne są jasne, czasami niemal białe obszary. Częściowo ma to związek z wiekiem ptaka (jasne upierzenie najczęściej występuje u starszych bielików), jednak przede wszystkim wynika ze stopnia zużycia upierzenia. Jak rozpoznać bielika w locie? Obserwowany podczas lotu, bielik zwyczajny zwraca uwagę długimi, prostokątnymi skrzydłami o palczasto rozcapierzonych końcach lotek I rzędu i dość krótkim, tępo zakończonym ogonem o klinowatym kształcie. Podczas szybowania, ten wspaniały drapieżnik trzyma skrzydła płasko lub w pozycji lekko uniesionej. W trakcie lotu ślizgowego, utrzymuje je wysunięte do przodu. Z kolei lot aktywny jest realizowany serią płytkich uderzeń skrzydeł, które przedzielają krótkie fazy lotu ślizgowego. W trakcie godów, bieliki przemieniają się w podniebnych akrobatów. Ptaki często latają wtedy parami, wykonując akrobatyczną walkę na dużej wysokości. Chwytają się wówczas szponami i spadają, wykonując przy tym efektowne „koziołki”. Rozdzielają się tuż nad ziemią. Gdzie występuje bielik zwyczajny? Bielik jest mieszkańcem Palearktyki. Obszar jego występowania rozciąga się od siedemdziesiątego drugiego do trzydziestego stopnia szerokości geograficznej północnej. Południową granicę jego zasięgu wyznaczają: Grecja, Turcja, północno-wschodnia część Chin oraz okolice Morza Kaspijskiego i Jeziora Bałchasz w Kazachstanie. Najdalej na zachodzie spotykany jest w obszarze południowo-zachodniego wybrzeża Grenlandii. Wschodnia granica zasięgu jest trudna do określenia i w dużej mierze pozostaje zmienna. Orzeł bielik w Polsce W Polsce ten majestatyczny ptak występuje w różnym zagęszczeniu na terenie niemal całego kraju. Najtrudniej spotkać go na południowych terenach podgórskich. Najliczniejsze populacje zamieszkują obszary zachodnie i północno-zachodnie: Pomorze Zachodnie, Zalew Szczeciński, Równinę Goleniowską i wyspy Wolin i Uznam. Licznie występują też na Mazurach, w Wielkopolsce i na Śląsku. Należy wspomnieć, że nasz kraj jest ważnym zimowiskiem bielików. Osobniki zimujące można spotkać w dolinach Odry, dolnej Wisły i Warty. Pojawiają się także w okolicach Zalewu Szczecińskiego. Wędrówki bielików Skoro o zimowiskach mowa, orzeł bielik to gatunek osiadły, ale część populacji jest wędrowna. Osiadły tryb życia prowadzą przede wszystkim osobniki występujące w zachodniej części zasięgu. W Polsce zimuje około 4% europejskiej populacji zimowej. Inne miejsca, w których te duże drapieżniki spędzają zimę to między innymi: Francja (okolica Lotaryngii i Strasburga), Hiszpania, Portugalia, Malta, Niderlandy. Poza sezonem lęgowym można spotkać je także w zachodnich i północnych Niemczech, środkowo-zachodnich Włoszech, północnej Austrii, południowo-zachodniej Danii, północnych Węgrzech i południowej Słowacji. Ciekawostka: bieliki zwyczajne sporadycznie są obserwowane w Ameryce Północnej. Jakie siedliska wybiera? Orzeł bielik wybiera siedliska zlokalizowane w pobliżu zbiorników wodnych i rozległych lasów. Dlaczego właśnie takie? Zadrzewienie zapewnia ptakom schronienie, z kolei akweny zapewniają im dostatek pokarmu. W praktyce rodzaj siedliska nie jest dla tych ptaków tak ważny, jak sąsiedztwo środowisk wodnych. Doskonale czują się na nizinie, ale gniazda budują także na terenach górskich, do wysokości 4 tys. metrów n.p.m. Można je spotkać na obszarach przybrzeżnych: w okolicy delty rzek, ujścia rzek do morza, nad zalewami. Dobrze czują się w okolicy dużych jezior i kompleksów stawów rybnych, ale odpowiadają im też duże rzeki. Szerokie spektrum pokarmowe bielika Taki dobór siedlisk jest podyktowany dietą tych ptaków. Większość pokarmu zdobywają nad wodą i w płytkim litoralu. Gustują przede wszystkim w rybach i ptactwie wodnym. Zdarza się, że pod nieobecność rodziców plądrują gniazda, pożerając jaja i pisklęta. Ryby i ptaki mają ogromny udział w diecie bielików, nie oznacza to jednak, że ich jadłospis ogranicza się do zaledwie kilku pozycji. Ptak tej wielkości bez problemu może zapolować na lądowego ssaka, choć należy podkreślić, że przedstawiciele tej gromady stanowią mniejszość w diecie bielików. Ważnym uzupełnieniem diety tych ptaków jest padlina. Na niektórych obszarach padłe osobniki stanowią nawet jedną trzecią jadłospisu bielików. Po martwą zdobycz sięgają najczęściej podczas srogich zim, gdy gruba warstwa lodu zapewnia naturalną ochronę ich podstawowej zdobyczy. Orzeł bielik prezentuje niezwykle szeroki repertuar strategii łowieckich. Można powiedzieć, że „ma na podorędziu coś na każdą okazję”, a wybór techniki zależy od miejsca łowów i rodzaju ofiary. Polowanie z zasadzki Najczęściej poluje z zasadzki. Drapieżnik zajmuje czatownię (wzniesienie terenu, eksponowaną skałę, wysokie, samotne drzewo lub nawet słup) umożliwiającą mu prowadzenie obserwacji całego łowiska. Większość czasu poświęca na wytypowanie ofiary. Jeżeli zauważy rybę pływającą tuż przy powierzchni, zaatakuje ją lotem ślizgowym, zanurzając nogi płytko w wodzie. Osobniki przemieszczające się głębiej są atakowane z większej wysokości. Wówczas ptak podgina skrzydła, wysuwa nogi i jeżeli wymaga tego sytuacja – niemal w całości zanurza się w wodzie. Brodzenie na płyciźnie Gdy na łowisko wybiera płyciznę, po prostu brodzi w wodzie i szuka miejsc, gdzie gromadzą się niedołowione osobniki. Taką strategię stosuje też podczas polowania na łososie migrujące na tarło. Atak na wyczerpanie Inny przebieg ma polowanie na ptactwo wodne. Bielik czeka, aż ofiara oddali się od trzcinowiska lub aż pojedynczy osobnik oddzieli się od stada. Wówczas nadlatuje nad ofiarę i odcina jej drogę ucieczki do bezpiecznego schronienia. Jeżeli niedoszła zdobycz spróbuje ratować się nurkowaniem, ponowi atak, aż ta będzie zbyt zmęczona, by spróbować ponownie. Powtarzalne przeloty Gdy namierzy ptactwo kryjące się w szuwarach, powtarza przeloty wzdłuż pasa trzcin, tuż nad granicą otwartej wody. W ten sposób zaskakuje ofiarę wypływającą poza schronienie. Atak w powietrzu Rzadko zdarza się, by bielik chwytał ofiarę w powietrzu. Nie oznacza to jednak, że sprawny myśliwy nie stosuje takiej strategii. Ta strategia najczęściej stosowana jest wobec stad, które podrywają się do lotu, spłoszone obecnością drapieżnika. Czasami w ten sposób łowione są też pojedyncze osobniki Wykradanie zdobyczy Orzeł bielik jest na tyle duży i silny, że bez większego problemu może podebrać zdobycz innemu myśliwemu. Takie zachowanie określa się mianem kleptopasożytnictwa. Czy bielik rzeczywiście jest polskim ptakiem herbowym? Herbem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła w koronie, umieszczony w czerwonym polu. Wie to każdy Polak. Ale czy wiadomo, jaki właściwie ptak był pierwowzorem Orła Białego? Według legendy Lech, legendarny założyciel państwa Polan i jego pierwszej stolicy, wraz z potomkami wędrował przez pola, łąki i lasy, poszukując miejsca na założenie osady, gdy zauważył ogromne gniazdo na drzewie, zamieszkane przez dużego ptaka z trójką piskląt. Gdy ptak zauważył Lecha, podniósł się i rozpostarł skrzydła na tle zachodzącego słońca. Urzeczony tym widokiem, postanowił założyć tam osadę, którą nazwał Gniezno. Tyle legend, czas na fakty. Wizerunek orła w koronie pojawiał się już na denarach, które wybijano w czasach Bolesława Chrobrego. Ptakiem herbowym stał się w 1295 roku. Przemysł II, koronując się na króla Polski, podniósł orła, który był jego osobistym godłem, do rangi oficjalnego herbu Królestwa Polskiego. Orzeł czy bielik? Nie wiadomo, na jakiego ptaka natrafił Lech podczas swojej wędrówki, ale zdaniem ekspertów nie był to orzeł właściwy. Wskazując na potężny dziób, lotki i charakterystyczne skoki, niektórzy specjaliści są zdania, że to właśnie bielik zainspirował twórców godła Polski. Niektórzy wskazują także na obecność kilku jezior w pobliżu Gniezna, a właśnie na takich obszarach gniazduje bielik. Czy zatem Orzeł Biały to w praktyce orłan biały? Niekoniecznie. W heraldyce chodzi przede wszystkim o symboliczne przedstawienie, nie o dokładne odwzorowanie gatunku. Orzeł Biały ma wiele cech bielika, ale nie musi to wskazywać właśnie na tego ptaka. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bieliki miały go zjeść, ale wychowują jak własne pisklę. Niezwykła historia z ptasiego gniazda
W Nadleśnictwie Karnieszewice niedaleko Koszalina zaobserwowano niezwykłą „adopcję” wśród ptaków. Mały myszołów miał zostać zjedzony przez młodego bielika. Para dorosłych ptaków zmieniła jednak zdanie i zaopiekowała się nim jak własnym pisklęciem.
zadSpis treści Miał być posiłkiem, został „bratem” Dlaczego bieliki zaopiekowały się myszołowem? Myszołów i bielik – dwa drapieżniki Pod koniec maja nadleśnictwo w Karnieszewicach doniosło o niezwykłej obserwacji w ptasim gnieździe. Młody myszołów, który miał stać się posiłkiem dla pisklęcia bielika, nie tylko nie został zjedzony – ale para bielików zaczęła się nim opiekować jak własnym dzieckiem. To unikatowe, bardzo rzadko spotykane i dokumentowane zachowanie u ptaków. Można je jednak wytłumaczyć. Miał być posiłkiem, został „bratem” Nietypowe „rodzeństwo” znaleziono podczas akcji obrączkowania bielików, prowadzonej przez nadleśnictwo we współpracy z Komitetem Ochrony Orłów – organizacją zajmującą się opieką nad drapieżnymi ptakami Polski. Ornitolodzy uważnie obserwują gniazdo z nietypowymi braćmi i co jakiś czas informują o tym, jak pisklaki dorastają. 6 czerwca oba ptaki miały już dorosłe, brązowe upierzenie i nadal mieszkały i rozwijały się razem. 3 lipca oba ptaki weszły w ważny okres swojego życia, tzw. fazę gałęźnika. Jak pisze Nadleśnictwo Karnieszewice „to okres w rozwoju młodych ptaków drapieżnych, w którym pisklęta opuszczają gniazdo, ale nie są jeszcze w pełni zdolne do samodzielnego lotu i zdobywania pokarmu. Zamiast tego, spędzają czas na gałęziach w bezpośrednim sąsiedztwie gniazda. W tym etapie młode ptaki eksplorują otoczenie i doskonalą niezbędne umiejętności przed podjęciem pierwszych samodzielnych lotów”. Oba ptaki zostały zaobrączkowane, co daje nadzieję na śledzenie ich życia jeszcze długo po osiągnięciu dorosłości i wylocie z gniazda. Dlaczego bieliki zaopiekowały się myszołowem? Dlaczego bieliki najpierw upolowały myszołowa, a potem się nim zaopiekowały? Leśnicy z Nadleśnictwa Karnieszewice tłumaczą, że myszołów był na podobnym etapie rozwoju co młody bielik, więc dorosłe osobniki potraktowały go jak własne pisklę, które należy wykarmić. Ilość pokarmu dostarczana przez dorosłe bieliki była wystarczająca na tyle, że młody bielik nie spoglądał na myszołowa „zabójczym okiem” jak na potencjalny posiłek. Kiedy znalazły się razem w gnieździe miały też podobny kolor upierzenia – ich młode ciałka pokrywał jeszcze charakterystyczny jasnoszary meszek, poprzedzający wzrost prawdziwych piór. Jedynym co wyraźnie je różniło była wielkość i kształt dzioba. To nie pierwszy przypadek adopcji między tymi dwoma gatunkami. Podobne zdarzenie zaobserwowało w zeszłym roku Lubelskie Towarzystwo Ornitologiczne. Myszołów i bielik – dwa drapieżniki Bielik (Haliaeetus albicilla) to największy ptak drapieżny Polski, o rozpiętości skrzydeł sięgającej 240 cm. Występuje głównie w pobliżu zbiorników wodnych, gdzie poluje na ryby, ptaki wodne, nie gardzi też padliną. Ma jasnobrązowe upierzenie, białą głowę i ogon oraz potężny żółty dziób. To właśnie bielik znajduje się na polskim godle. Myszołów zwyczajny (Buteo buteo) to średniej wielkości drapieżnik o rozpiętości skrzydeł około 120 cm. Zamieszkuje lasy, pola i łąki. Poluje głównie na gryzonie, a także drobne ptaki. Jego upierzenie jest bardzo zmienne – od jasnobrązowego po niemal czarne, z charakterystyczną szeroką sylwetką w locie. Choć oba gatunki są drapieżnikami, bielik jako większy i silniejszy czasem atakuje myszołowy. Dochodzi do tego szczególnie w okresach niedoboru pokarmu. Bielik może też ukraść zdobycz innego ptaka drapieżnego. W obserwowanym w Karnieszewicach przypadku bielik splądrował gniazdo myszołowa, porywając bezbronne pisklę. Źródło: Nadleśnictwo Karnieszewice Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Adam Wajrak: Jak fotografować bieliki (cz. 2)
Bieliki są na tyle wdzięcznym obiektem, że wyglądają pięknie i spektakularnie nawet wtedy, gdy są fotografowane z daleka zwykłym sprzętem – przekonuje dziennikarz "Gazety Wyborczej", przyrodnik Adam Wajrak.
O orłach piszemy w styczniowym wydaniu "National Geographic Polska", w numerze, który nazwaliśmy "Księgą rzeczy pierwszych". Na łamach naszej strony internetowej radzimy z kolei miłośnikom fotografii, jak łowić w kadrze te dostojne ptaki (przeczytaj część pierwszą poradnika). Pamiętam jak dziś, gdy przemierzając pewne kanadyjskie miasteczko zobaczyłem następujący widok: w parku na zamarzniętym stawie siedział bielik amerykański i skubał martwą gęś lub kaczkę, a na brzegu, kilka metrów od niego kucał fotograf i robił mu zdjęcia. Mogłem mu tylko zazdrościć. Niestety, nasze bieliki są ptakami bardzo czujnymi i płochliwymi. To fakty, które musimy brać pod uwagę, gdy chcemy robić im zdjęcia. Dlatego nigdy nie przyszło mi do głowy, aby fotografować je przy gniazdach. Nie dość, że zabrania tego nasze prawo – można robić to tylko za zezwoleniem – to jeszcze wymaga od fotografa niezwykłej delikatności i doświadczenia. Nie chcę tego robić, również z tego powodu, że jest już cała masa zdjęć i filmów przedstawiających bielika na gnieździe. Lepiej dać mu spokój w tym delikatnym momencie – chodzi przecież o rozród. Wolę fotografować bieliki, które zimą stają się sępami naszej strefy klimatycznej – pożywiają się padliną na jakimś truchle. By zrobić takie zdjęcie, trzeba mieć odpowiednią kryjówkę. Postawić ją dużo wcześniej, a to wymaga sporo wysiłku logistycznego i doświadczenia. Wszystko to nie oznacza jednak, że zwykły zjadacz chleba pozbawiony kryjówki nie zrobi zdjęcia bielikowi. Ptak ten wygląda pięknie i spektakularnie nawet wtedy, gdy jest fotografowany z daleka zwykłym aparatem. Siedzący gdzieś na drzewie, piaszczystej łasze, rzecznej krze lub lecący nad jeziorem może być niezwykłym elementem krajobrazu, a takie zdjęcie oddawać będzie unikalny moment i atmosferę. O to przecież w fotografii chodzi. Adam Wajrak – dziennikarz "Gazety Wyborczej", popularyzator wiedzy o przyrodzie, autor książek przyrodniczych dla dzieci. Ostatnio wydał "Zwierzaki Wajraka".
Bielik, ptak z polskiego godła i rewersu złotówki, jest największym i najliczniejszym z naszych orłów. Orłów, chociaż niektórzy ornitolodzy wyrzucają go poza nawias tej grupy gatunków.
Należy do rodzaju Haliaeetus, a nie Aquila – orłów właściwych. Łączy go z nimi rodzina – jastrzębiowate. Jego łacińską nazwę tłumaczy się jednak dosłownie na „orła morskiego” i tak właśnie określa się go w większości języków świata. Nie wiedzieć czemu polski sili się w tej kwestii na oryginalność. Choć środowisko naukowe ulega modzie na skróconą nazwę, dla znacznej części ornitologów bielik orłem po prostu jest. Większość nie ma też wątpliwości, że to on widnieje w godle Rzeczpospolitej. (Przeczytaj też: ornitolog radzi, jak fotografować bieliki) Odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób przedstawiciel orłów na nie trafił, są dwie. Pierwszą z nich jest legenda o Lechu, założycielu państwa Polan, który w okolicach Poznania natknąć się miał na skupisko orlich gniazd, założyć tam Gniezno i dać początek naszej państwowości. Drugą – fakt, że orzeł już w mitologii greckiej był mocno eksploatowanym symbolem siły i odwagi. Z Aten trafił do Rzymu na odznaki oddziałowe legionów. Stał się godłem króla Franków Karola Wielkiego, Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, a następnie kształtujących się w Europie nowych państw. Był w herbie dynastycznym Piastów, z którego pod koniec XIII w. król Przemysł II uczynił oficjalny symbol państwa polskiego. Orły Polski, Brandenburgii, Czech, Moraw, Śląska, Opola czy Tyrolu różniły się zresztą niemal wyłącznie kolorami wypełnienia. Polski herb był biały ze złotymi elementami. I choć w kolejnych wiekach forma graficzna godła ewoluowała, kolory były niezmienne. W dwudziestoleciu międzywojennym artysta akademik prof. Zygmunt Kamiński stworzył orła dla niepodległej Polski. W PRL-u ptak stracił koronę, którą odzyskał już po 1989 r. Dzisiejsze godło Rzeczpospolitej opiera się właśnie na przedwojennym projekcie prof. Kamińskiego. Według ustawy orzeł ma być biały, ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi. Ustawodawca nie rozstrzyga kwestii pochodzenia gatunkowego. Również z historycznego punktu widzenia obiektywnych danych na ten temat nie ma. Trudno zresztą oczekiwać, by były. A jednak to, co wiemy o awifaunie tej części Europy, rozstrzyga wątpliwości. To tylko fragment artykułu Adama Robińskiego ze styczniowego wydania "National Geographic Polska" – całość już w kioskach!
Jak złowić bielika? Poradnik fotoamatora
Z brzegu czy z kutra? Niezależnie od tego, gdzie spróbujemy fotografować bielika, najważniejsza jest przynęta. Jak zrobić zdjęcie szponiastego ptaka z polskiego godła, radzi ornitolog.
O orłach piszemy w styczniowym wydaniu "National Geographic Polska", w numerze, który nazwaliśmy "Księgą rzeczy pierwszych". Prenumeratorzy już go mają w swoich rękach, a od przyszłego poniedziałku dostępny będzie w kioskach w całym kraju. Bielików mamy dziś w Polsce wyjątkowo dużo. Ornitolodzy sami do końca nie wiedzą, jak duża jest populacja herbowego ptaka Rzeczpospolitej. Statystycy twierdzą, że może tu gniazdować nawet 1700 par. Dlatego właśnie to bielik spośród wszystkich naszych orłów najczęściej daje się złapać w fotograficznym kadrze. O to, jak upolować zdjęcie bielika, zapytaliśmy eksperta. – Fotograf znajduje łączkę, a obok niej zaciszne miejsce – mówi dr Tadeusz Mizera, ornitolog z Instytutu Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, członek Komitetu Ochrony Orłów. – Etapami buduje szałas, dokarmia mięsiwem pobliskie ptaki. Gdy bieliki przyzwyczają sie do tego miejsca, wystarczy już zasiąść w szałasie i czekać, czekać i jeszcze raz czekać. Bielik stopniowo się oswaja z fotografem i daje coraz więcej szans na zdjęcie. Większość fotografii powstaje w ten sposób. Inną metodą jest wycieczka nad większy akwen. – Na Zalewie Szczecińskim istnieje "nowa świecka tradycja" – rybacy zabierają fotografów na kuter. Płyną po Zalewie z zapasem ryb. Bieliki widzą to, więc podlatują do kutra. Wtedy rzuca się im te ryby, a te łapią je w szpony, zupełnie jak mewy. Dystans jest co prawda większy, ale to raptem 20-30 metrów, wiec przy dzisiejszej technologii zdjęcia wychodzą tak czy inaczej piękne – tłumaczy dr Mizera. O tym, jak fotografuje bieliki znany przyrodnik i dziennikarz Adam Wajrak, dowiecie się na www.national-geographic.pl w najbliższych dniach.
Pierwszy ekologiczny Marsz Bałtycki na odcinku Słowińskiego Parku Narodowego odbywa się pod hasłem ochrony różnorodności Morza Bałtyckiego. Aby podkreślić wagę problemu utraty bioróżnorodności na terenie wybrzeża, we wtorek 24 lipca, w Czołpinie odbędzie się konferencja prasowa „Bałtyk tez może być bioróżnorodny!”, podczas której zespół Marszu Bałtyckiego przedstawi dotychczasowe wyniki prowadzonych obserwacji przyrodniczych.
Na terenie Słowińskiego Parku Narodowego zachowany jest naturalny, niezmieniony charakter polskiego wybrzeża, a sam Park jest jednym z partnerów merytorycznych kampanii Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku i m.in. z jego pracownikami konsultowane były zasady prowadzonej w trakcie marszu inwentaryzacji przyrodniczej. Przez cały czas trwania Pierwszego Ekologicznego Marszu Bałtyckiego, który wystartował w poniedziałek 16 lipca z Międzyzdrojów, Zespół Fundacji Nasza Ziemia i Fundacji Sprzątanie Świata – Polska prowadzi inwentaryzację wybranych elementów środowiska przyrodniczego. Inwentaryzacji podlega m.in. kidzina, czyli martwe szczątki organiczne wyrzucone przez morze na brzeg. Oprócz glonów i roślin morskich stanowiących główną część kidziny, w jej skład mogą wchodzić m. in. martwe ryby, meduzy, muszle oraz bursztyny. W kidzinie żerują różne gatunki bezkręgowców żywiących się martwą materią organiczną. Na tych bezkręgowcach z kolei żerują ptaki, głównie siewkowe, np.: mewa śmieszka, mewa srebrzysta, mewa pospolita, rybitwy, biegusy i wiele innych. Kidzina jest więc bardzo ważnym elementem ekosystemu plaż bałtyckich. Poza inwentaryzacją kidziny zespół prowadzi także obserwacje ptaków oraz trzech gatunków roślin słonolubnych (solanki kolczystej i honkenii piaskowej, rukwieli nadmorskiej). Do tej pory zaobserwowane zostały mewy śmieszki, srebrzyste, pospolite, kormorany, łabędzie, biegusy zmienne, biegusy krzywodziobe, rybitwy rzeczne, rybitwy białoczelne, pliszki siwe, kuliki wielkie, ostrygojady, kaczki morskie, sieweczki obrożne i bieliki. Ostatnim elementem obserwacji jest inwentaryzacja napotkanych na drodze martwych zwierząt – ptaków, ssaków morskich (i ich szczątków), ew. również ryby i meduzy. Dotychczasowe obserwacje wykazały brak badanych roślin na plażach chętniej odwiedzanych przez turystów. Również występowanie kidziny jest sporadyczne. Na odcinku od Międzyzdroje – Gąski zespół marszu zaobserwował tylko jedno jej skupisko. Poza inwentaryzacją Marsz ma na celu edukację i informowanie o potrzebie i sposobach ochrony różnorodności biologicznej wybrzeża. Kampania Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku została zainicjowana 6 lat temu, aby działać na rzecz ochrony Morza Bałtyckiego przed zanieczyszczeniami, ale z uwagi na rosnącą wagę innych problemów w tym roku charakter i zakres naszych działań uległ zmianie. Kampania odbywa się pod hasłem „Bałtyk też może...” i ma otwartą formę, która pomaga poruszyć wiele tematów jednocześnie – zarówno zanieczyszczenie wody jak i potrzebę ochrony bioróżnorodności i odbudowy bałtyckich zasobów ryb. Marsz Bałtycki na trasie Międzyzdroje – Hel organizowany jest po raz pierwszy. Finał Pierwszego Ekologicznego Marszu Bałtyckiego odbędzie się 28 lipca w Helu. 29 lipca na Targu Węglowym w Gdańsku podsumujemy całą Kampanię.
Doktor Tadeusz Mizera pracuje w Instytucie Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Jego pasją są ptaki drapieżne. Od niemal 30 lat jest zaangażowany w ich ochronę w ramach Komitetu Ochrony Orłów.
To m.in. dzięki jego niestrudzonej działalności edukacyjnej i popularyzatorskiej udało się w naszym kraju objąć ochroną większość populacji bielika, rybołowa, orła przedniego i orlika grubodziobego. Zainteresowania ornitologiczne zaowocowały ponad 200 publikacjami w czasopismach fachowych. Co sprawiło, że tak bardzo zaangażował się Pan w ochronę ptaków? Mówiąc nieco górnolotnie, jako Homo sapiens czuję się odpowiedzialny za całe zło, jakie nasz gatunek wyrządził zwierzętom; także i ptakom. Swoją pracę zaczynałem od obserwacji małych ptaków miejskich. Z przyczyn utylitarnych zresztą. Po prostu do badań naukowych potrzebna jest duża próba, trzeba opisać wiele ptaków, żeby móc odpowiednio przeanalizować i zinterpretować wyniki obserwacji. Podobne badania na drapieżnikach byłyby o wiele trudniejsze, bo w latach 70. XX w. było ich niezwykle mało. Skoro mówi Pan „małych”, to dlaczego jednak orły? Najprościej mówiąc – są piękne, majestatyczne, no i obserwacja ich zachowań łowieckich dostarcza wiele satysfakcji. Honoriusz Balzac opisując symbole piękna, nie uwzględnił wśród nich sylwetki szybującego orła chyba tylko dlatego, że nie miał okazji jej podziwiać. Poza tym, np. bieliki, które darzę szczególną sympatią, a które zgodnie z systematyką nie należą do orłów właściwych, lecz do grupy orłów morskich, są wzruszająco wierne. Wiążą się na całe życie. Ptak, który straci partnera, naprawdę ciężko to przeżywa, choć instynkt przedłużania gatunku każe mu po pewnym czasie szukać nowej „drugiej połowy”. Niewiele brakowało, żeby bieliki zniknęły z naszego krajobrazu. Podobno na przełomie XIX i XX w. gniazdowało ich w całej środkowej Europie 20–30 par? To prawda. Wszystkie ptaki drapieżne były zresztą intensywnie tępione przez całe stulecia. Tragiczne żniwo zebrało też rozpowszechnienie w rolnictwie po 1945 r. nawozów i środków ochrony roślin zawierających DDT, PCB i metale ciężkie. Wszystkie toksyczne substancje latami gromadziły się w ich organizmach, osłabiając dorosłe ptaki i zmniejszając liczbę ich potomstwa. To ostatnie było zarówno skutkiem zaburzeń w gospodarce wapniowej, co sprawiało, że skorupki jaj stawały się coraz cieńsze i mniej odporne, jak i zamierania zarodków. W wyniku ludzkiej działalności ciągle kurczą się ich siedliska i zasoby pożywienia, a w dzisiejszych intensywnie eksploatowanych lasach coraz trudniej o drzewo, które utrzymałoby gniazdo bielika – ważącą nawet tonę konstrukcję o dwumetrowej średnicy i wysokości do 4 m. W starych borach nadaje się do tego ledwie jedno na 1 000 drzew. Wciąż jednak pokutują u nas poglądy każące tępić wszystko, co mogłoby „zabrać” człowiekowi pożywienie. Drastycznym przykładem są rybołowy (Pandion haliaetus), prześladowane moim zdaniem głównie z powodu nieszczęśliwej polskiej nazwy. Po angielsku ten gatunek to osprey (z łac. avis praedae – ptak drapieżny) albo sea hawk, czyli morski jastrząb, co specjalnie źle się nie kojarzy. U nas z powodu nazwy ten piękny ptak jest zaciekle tępiony, zwłaszcza w okolicach gospodarstw rybackich, tak że do dziś pozostało zaledwie ok. 30 par. Tymczasem rybołów wcale nie zjada tak dużo. Przynajmniej w Polsce, bo drugie pół roku spędza w Afryce. W sezonie lęgowym na całą rodzinę wystarcza mu ok. 170 kg ryb, a należy pamiętać, że to jego jedyny pokarm, podczas gdy np. bielik ma dość urozmaiconą dietę, choć z przewagą ryb. Próbujecie przekonywać, że rybołów nie może znacząco zmniejszać połowów? Próbujemy. Z różnym skutkiem. Kiedyś Komitet Ochrony Orłów, którego mam zaszczyt być współzałożycielem, wypłacał nawet właścicielom gospodarstw rybnych nagrodę w wysokości równej cenie 170 kg ryb, byle nie niszczyli gniazd rybołowa (a ptaki zdołały wychować młode), ale gdy fundusze się skończyły, prześladowania wróciły. Warto podkreślić, że choć obecnie mamy dobre przepisy chroniące nasze ptaki szponiaste, to jeszcze do 1975 r. można było najzupełniej legalnie polować na jastrzębie, krogulce i błotniaki stawowe, a ponieważ konia z rzędem temu, kto potrafił (i chciał) zidentyfikować gatunek drapieżnego ptaka kołującego kilkadziesiąt metrów w górze – strzelano do wszystkiego, co miało sylwetkę drapieżnika. Do dziś z powodu luki w przepisach pracownicy gospodarstw rybackich – tzw. stawowi – są legalnymi posiadaczami broni palnej. I niestety, zbyt często robią z niej niewłaściwy użytek. To dlatego powstał Komitet Ochrony Orłów? O, nie. W czasie gdy tworzyliśmy nieformalny zalążek KOO, ptaki drapieżne miały o wiele poważniejsze problemy: powszechny odstrzał i (a może przede wszystkim) stosowane w rolnictwie DDT. Postanowiliśmy sprawdzić, czy sytuacja w Polsce jest równie zła. Na fali przemian 1980–1981 roku stworzyliśmy grupę zapaleńców, którzy chcieli chronić nasze, herbowe bądź co bądź, drapieżniki. Spiritus movens tego ruchu był Wojciech Król ze Stacji Ornitologicznej w Gdańsku. Herbowe? Przecież w popularnym wierszyku stoi „jaki znak twój – orzeł biały”, a skoro – jak Pan wcześniej mówił – bielik nie jest orłem, to co tak naprawdę mamy w herbie? Moim zdaniem zdecydowanie bielika (Haliaeetus albicilla), choć ortodoksyjni ornitolodzy nie zaliczają go do „prawdziwych” orłów (Aquila). Proszę przyjrzeć się polskiemu godłu od najwcześniejszych czasów. Co na nim widzimy? Ptaka z wielkim, grubym dziobem i „gołymi łydkami”. Jedno i drugie malowano na złoto, czyli – jak można się domyślać – odwzorowywano w ten sposób naturalny kolor żółty. Tak właśnie wygląda dorosły bielik. Orzeł przedni (Aquila chrysaetos), którego wielu chciałoby widzieć jako pierwowzór dla naszego herbu, nie przystaje do tego wizerunku. Różnicę najszybciej dostrzegamy na nogach, które u tego gatunku są opierzone aż po palce. Krótko mówiąc, ma „długie portki”. A i dziób orzeł przedni ma o wiele skromniejszy od bielika, choć poluje na większą zdobycz. Tak naprawdę bieliki mają te dzioby głównie na pokaz, chyba lubią się nimi chwalić przed samicami i odstraszać rywali, bo do jedzenia ryb wystarczyłby spokojnie organ o połowę mniejszy. Osobiście zaobrączkował pan ponad 600 orłów, z czego 550 to właśnie bieliki. Jak się obrączkuje orła? Trochę jak anegdotyczne jeże – ostrożnie. Potrzebne są do tego zwykle dwie osoby i grube rękawice. Dziobią? U bielików, podobnie zresztą jak u wielu innych skrzydlatych drapieżców, o wiele groźniejsze od dzioba są szpony. Wystarczy jeden nieostrożny ruch i można mieć rękę przebitą pazurem na wylot. Same obrączki też muszą być bardzo wytrzymałe, tak by zdołały przetrwać minimum 30 lat. Muszą znieść nie tylko próby zdjęcia ich z nogi, ale i – zwłaszcza w przypadku bielików i rybołowów – ciągły kontakt z wodą, bo to gatunki, które polują przede wszystkim w środowisku wodnym i nadwodnym. Nasz herbowy drapieżnik jada głównie ryby i ptaki wodne, nimi też karmi młode. Tylko zimą, gdy o taki pokarm trudniej, przerzuca się na padlinę. To kolejny „dowód” na to, że właśnie on jest naszym godłem. Orły przednie gniazdują w gęstych lasach lub w górach, z dala od ludzkich siedzib. Tymczasem bielik ma swój rewir nad wodą, a tam właśnie nasi przodkowie zakładali pierwsze osady. Widok potężnego ptaka (samica bielika może ważyć nawet ponad 6 kg, a jej skrzydła mają rozpiętość 250 cm, samce bywają nieco mniejsze) siedzącego na gałęzi drzewa nad wodą i obserwującego rzekę musiał być wtedy pospolity. A że te drapieżniki często długo siedzą nieruchomo, wypatrując zdobyczy – były też zapewne wyjątkowo wdzięcznym modelem dla dawnych artystów. Jak dziś, w zurbanizowanym środowisku, wygląda ich rozrodczość? Niełatwo im chyba wykarmić młode? O tak, małe bieliki mają nielichy apetyt. Przez trzy miesiące, gdy są na rodzicielskim wikcie, każde wymaga 50–60 kg ryb, nie wspominając o innego rodzaju przekąskach. Nic dziwnego, że choć samice składają czasem nawet 3 jaja, parze rzadko udaje się odchować więcej niż dwójkę młodych. To potrafi tylko doświadczony samiec, który dodatkowo wywalczył sobie bogate łowisko. Zresztą, najmłodsze pisklę wykluwa się, zwykle gdy najstarsze ma już tydzień albo i więcej, a w walce o pokarm wygrywają najsilniejsi, którzy pierwsi dopadają dostawy jedzenia. Poza przepychankami przy stole małe bieliki i tak są na tle innych ptaków drapieżnych stosunkowo zgodnym rodzeństwem. Zjawisko kainizmu, czyli zabijania młodszego pisklaka przez starsze, jest u nich rzadkie. Bardzo często gniazdo opuszczają dwa młode ptaki, a sam miałem niedawno szczęście kontrolować leg z trzema pisklakami, z których wszystkie wyleciały spod rodzicielskich skrzydeł w dobrej formie. Co innego orliki grubodziobe i krzykliwe (Aquila clanga i Aquila pomarina). U nich kainizm jest obligatoryjny. Choć samica składa dwa jaja, młodsze pisklę juz po kilku dniach jest zadziobywane i zjadane przez starsze. Z ludzkiego punktu widzenia strasznie okrutny to zwyczaj. Czy ma jakieś uzasadnienie? O tak. Podobnie jak wszystkie dzienne ptaki drapieżne, orliki rozmnażają się tylko raz do roku. Poluje głównie samiec, na drobne gryzonie i ptaki, a gdy ich brakuje – na mało kaloryczne żaby. Zasoby pokarmowe w łowisku pozwalają wykarmić tylko jedno pisklę. Bliźnięta u orlika krzykliwego to prawdziwa rzadkość. U orlika grubodziobego takiego przypadku w Polsce jeszcze nie było. Można powiedzieć, ze drugie jajo jest dla pary orlików swoista polisa ubezpieczeniowa na wypadek, gdyby pierwszemu cos się stało (np. wyziębiło sie) albo pisklę padło ofiarą innego drapieżnika. Wtedy drugie daje szanse na dochowanie sie potomstwa w tym samym lęgu. W przeciwnym razie ptaki musiałyby czekać na przychówek kolejny rok. Powiedział Pan „dzienne”. Czy to znaczy, ze np. sowy składaja jaja kilka razy w roku? Ściśle biorąc, sowy nie są ptakami drapieżnymi, tworzą w systematyce osobny rząd – Strigiformes, ale maja z nimi wiele wspólnego: równie ostre dzioby i szpony oraz dobry wzrok. A co do rozrodu, to tylko te mniejsze, jak płomykówka, regularnie wyprowadzają drugie (a czasem nawet trzecie) lęgi. Nasza największa sowa – puchacz (Bubo bubo) wyprowadza tylko jeden leg rocznie i długo (nawet przez 4 miesiące) opiekuje się potomstwem. Dlatego bywa, że zaczyna składać jaja bardzo wcześnie, jeszcze gdy leży śnieg. Puchacze zresztą nie budują gniazda. Na nizinach najczęściej zajmują opuszczone „domy” innych ptaków drapieżnych, a zdarza się, że spodoba im sie zbudowany przez człowieka paśnik albo nawet… myśliwska ambona. Czasem w ogóle obywają się bez typowego gniazda, składając jaja bezpośrednio na ziemi, np. pod jakimś zacisznym wykrotem. Nasz Komitet Ochrony Orłów zapoczątkował program budowy sztucznych gniazd, i Coch są one przeznaczone głównie dla bielików, to w kilku przypadkach stwierdzono, że w takim właśnie gnieździe zadomowiły się puchacze. Dużo się teraz mówi o ochronie przyrody w ramach unijnego programu Natura 2000… Pana zdaniem to dobry system? Tak, choć uważam, że polski model ochrony ptaków drapieżnych, oparty na rezerwatach i ochronie strefowej, skuteczniej zapewnia bezpieczeństwo poszczególnym gniazdom. Przez lata ułożyliśmy sobie efektywna współprace z leśnikami. Oni w końcu najlepiej wiedzą, na którym drzewie w lesie jest gniazdo bielika czy orlika i że w promieniu 100–200 (a w okresie lęgowym nawet 500) metrów od niego nie wolno prowadzić żadnych prac. W 2007 r. to oni przesłali połowę kart zgłoszeniowych o stanowiskach lęgowych bielika. Lasy Państwowe dofinansowują też budowę sztucznych gniazd. Powiększanie w ramach sieci Natura 2000 tzw. Obszarów Szczególnej Ochrony Ptaków (OSOP) nie gwarantuje odpowiedniego poziomu ochrony, zwłaszcza w odniesieniu do tych skrzydlatych drapieżników, które gniazdują i polują głównie na polach i łąkach, a nie w lasach. To w otwartym krajobrazie, który ze względu na rozwój rolnictwa podlega dynamicznym zmianom, znajdują się łowiska większości polskich ptaków szponiastych. A nawet u typowo leśnego orlika krzykliwego tylko 40 proc. populacji rejestruje sie w zasięgu obecnych OSOP. Nie trzeba chyba tłumaczyć, że ochrona ptaków wszędzie tam, gdzie stwierdzono ich występowanie, jest skuteczniejsza, niż gdy ogranicza się ją do nawet najskrupulatniej wyznaczonych obszarów. Taką właśnie ochronę zapewniają strefy wokół gniazd. Z satysfakcją muszę powiedzieć, że w tym zakresie nasza współpraca z leśnikami układa się coraz lepiej, choć początki nie należały do łatwych… Na szczęście młode pokolenie leśników, z których spora część to zresztą studenci moi lub moich kolegów z KOO, są już wyedukowani w zakresie ochrony środowiska. Wiedzą, że las to nie tylko zbiór kubików drewna. Widzą w nim fascynujący ekosystem i potrafią go w rozsądny sposób chronić, prowadząc jednocześnie swoją podstawową działalność gospodarczą, czyli pozyskiwanie drewna. Chciałbym, żeby w przyszłości udało nam się zjednać dla ochrony ptaków drapieżnych także rolników i właścicieli gospodarstw rybackich. Żeby skutecznie chronić ptaki, trzeba poznać ich zwyczaje. W przypadku dziennych drapieżców wydaje się to zdecydowanie łatwiejsze niż u nocnych. To fakt. Obserwacja krążących nad rewirem orłów, sokołów czy jastrzębi pozwala w miarę dokładnie oszacować ich populację na danym terenie. Uzupełniająco wyszukujemy i kontrolujemy gniazda na określonym obszarze, by ocenić sukces reprodukcyjny. W przypadku ptaków nocnych musimy uciekać się do innych metod. Zwykle polegamy na tzw. liczeniu z nasłuchu, czyli ktoś z poświęceniem siedzi przez całą noc w lesie i zapisuje wszystkie „u-hu”. Puchacze są jednak wyjątkowo płochliwe i w okresie lęgowym najmniejsza ingerencja w obszar wokół gniazda może sprawić, że samica porzuci wysiadywane jaja albo nawet młode. Dlatego wówczas rezygnujemy z wszelkich obserwacji. Liczenie, obserwacja, kontrola gniazd – kto to wszystko robi? Sami ornitolodzy nie daliby rady, jest nas za mało. Na szczęście wspiera nas coraz liczniejsza grupa wolontariuszy. Tylko w KOO jest ich 450. Na początku była nas ledwie garstka, głównie w dużych ośrodkach akademickich z wydziałami biologii, ale ruch szybko się rozszerzał. Ornitolodzy w naszym kraju urośli w siłę w latach 70. XX w. Wtedy rozpoczęła się słynna już Akcja Bałtycka obrączkowania ptaków wędrownych. Prężnie działały też studenckie sekcje ornitologiczne, studenckie zresztą tylko z nazwy, bo zapisać się mogli i uczniowie podstawówek. Dziś to już – można powiedzieć – rzesza amatorów. Wzrost liczby wolontariuszy, którzy zgłaszają się np. do liczenia bocianów, jest moim zdaniem świetnym wyznacznikiem wzrostu zamożności i „ucywilizowania” naszego społeczeństwa. Mamy coraz więcej czasu, który możemy poświęcić na zajęcia niezwiązane bezpośrednio z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych. Taką potrzebą staje się dziś dla coraz większej liczby ludzi obcowanie z naturą. Ludzie zauważają, że trzeba ją aktywnie chronić, by nasze dzieci i wnuki nie musiały oglądać orłów i sokołów już tylko na filmach. Pozostaje mieć nadzieję, że taka postawa będzie coraz powszechniejsza.