„Świątynia była imponującym dziełem architektury”. Wraz z jej upadkiem straciliśmy Arkę Przymierza i Tablice Przykazań
Świątynia Salomona nie była jedynie monumentalnym miejscem kultu – stanowiła centrum polityczne, ekonomiczne i duchowe królestwa Izraela. Budowa świątyni na Górze Moria, po uprzednim sprowadzeniu Arki Przymierza przez Dawida, była gigantycznym przedsięwzięciem zarówno pod względem kosztów, jak i logistyki. W artykule opisujemy nie tylko architekturę i wymiary budowli, lecz także jej zniszczenie przez Babilończyków oraz dowody archeologiczne potwierdzające istnienie tej starożytnej budowli.
Spis treści: Wyjątkowa architektura świątyni Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Świątynia Salomona, znana także jako Pierwsza Świątynia Jerozolimska, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Izraela i w dziejach religii monoteistycznych. Jej geneza związana jest z pragnieniem króla Dawida, który po zdobyciu Jerozolimy sprowadził do miasta Arkę Przymierza. Ta wcześniej była przechowywana w Szilo w świątyni zwanej Namiotem Spotkania. Ambicją króla Dawida było wzniesienie monumentalnego przybytku, jednak zgodnie z biblijnym przekazem Bóg odmówił mu tego zaszczytu, wskazując na Salomona jako przyszłego budowniczego. Syn Dawida zrealizował projekt w latach 966–959 p.n.e., wznosząc Świątynię na Górze Moria – miejscu symbolicznym, gdzie Abraham miał złożyć Izaaka w ofierze. Świątynia Salomona nie była wyłącznie domem kultu: stanowiła widoczny znak przymierza, była miejscem rytuału ofiary i pomnikiem boskiej chwały. Jej powstanie ugruntowało znaczenie Jerozolimy jako duchowej stolicy narodu i zdefiniowało ramy izraelskiej tożsamości na kolejne stulecia. Wyjątkowa architektura świątyni Budowa Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej była przedsięwzięciem nie tylko religijnym, lecz także architektonicznym o wyjątkowej skali i precyzji. Świątynia Salomona wyróżniała się monumentalnymi wymiarami, starannie dobranymi materiałami oraz detalami zdobniczymi, które podkreślały jej znaczenie jako centrum kultu i symbol potęgi króla. Już sama lokalizacja na Górze Moria oraz podział wnętrza na różne strefy kultu świadczyły o przemyślanej kompozycji przestrzeni sakralnej. Rozmiary i struktura Według biblijnych opisów Świątynia Salomona była imponującym dziełem architektury. Jej wymiary określano na około 55 metrów długości, 28 metrów szerokości i 16 metrów wysokości. Najwyższy punkt budowli sięgał około 67 metrów. W Tanachu zapisano inne dane: długość 60 łokci, szerokość 20 łokci i wysokość sieni aż 120 łokci. Choć różne źródła podają odmienne parametry, przekaz łączy się w obrazie monumentalnej budowli, jakiej Izraelici wcześniej nie znali. Materiały i wykonanie Salomon nie szczędził środków na realizację swojego przedsięwzięcia. W budowę zaangażowano ogromne zasoby finansowe i ludzkie. Władca korzystał z bogactw zdobytych przez Dawida podczas licznych wojen, a także z ofiar składanych przez samych Izraelitów. Głównym materiałem budowlanym było drewno cedrowe sprowadzane w wielkich ilościach od króla Hirama I z Tyru. Dodatkowo wykorzystano potężne kamienne bloki, które posłużyły do stworzenia fundamentów. Do pracy przy wznoszeniu budowli zmuszono poddanych Salomona. Całość nadzorowało 3300 królewskich urzędników. Budowa była tak kosztowna, że król popadł w poważne długi – by spłacić część zobowiązań, oddał królowi Tyru dwadzieścia miast w Galilei. Święte Świętych Najważniejszym pomieszczeniem w Świątyni Salomona było Święte Świętych (Sancta Sanctorum). To właśnie tam umieszczono Arkę Przymierza z dwiema kamiennymi tablicami przykazań, które Mojżesz otrzymał na Górze Synaj. Zgodnie z opisem biblijnym całe wnętrze sanktuarium wyłożono złotem, a ołtarz wykonano z cedru. Nad Arką znajdowały się skrzydła cherubów, które okrywały ją i jej drążki. Symbolika tego miejsca była niezwykle głęboka – stanowiło ono centrum duchowe Izraela, a zarazem materialny znak obecności Boga pośród swojego ludu. Uroczyste poświęcenie Po ukończeniu świątyni król Salomon zainaugurował ją modlitwą i uroczystym poświęceniem. W ceremonii uczestniczyli nie tylko Izraelici, lecz także przedstawiciele innych narodów. Salomon w swojej modlitwie apelował, aby Bóg wysłuchiwał modlitw wszystkich, którzy będą kierować je ku tej świątyni. Jego słowa brzmiały jak manifest uniwersalizmu: „Niech wszystkie narody ziemi poznają Twe Imię dla nabrania bojaźni przed Tobą za przykładem Twego ludu, Izraela” (1 Księga Królewska, 8,43). Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Historia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej zakończyła się tragicznie. W 587 roku p.n.e. Babilończycy pod wodzą króla Nabuchodonozora II przeprowadzili oblężenie Jerozolimy. Po miesiącu walk udało im się przełamać mury miasta, zdobyć je i spalić wraz z większością zabudowy, w tym z samą Świątynią Salomona. To wydarzenie było dla Żydów ciosem duchowym i narodowym. Wraz ze zniszczeniem świątyni utracono Arkę Przymierza i tablice przykazań, które do dziś pozostają zaginione. Na miejscu zburzonej budowli w 515 roku p.n.e. wzniesiono Drugą Świątynię. Jednak jej Święte Świętych pozostało puste, ponieważ Arka zniknęła. Druga Świątynia przetrwała do roku 70 n.e., kiedy Rzymianie złupili Jerozolimę. Później na Wzgórzu Świątynnym powstały islamskie budowle: Kopuła na Skale i meczet Al-Aksa. Zburzenie Pierwszej Świątyni jest do dziś wspominane podczas żydowskiego święta Tisza be-Aw. W modlitwach ortodoksyjni Żydzi trzy razy dziennie proszą o jej odbudowę. Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Przez wiele lat istnienie Świątyni Salomona potwierdzano jedynie na podstawie źródeł biblijnych. Jednak badania archeologiczne dostarczyły dodatkowych dowodów. Najstarszym dokumentem jest ostrakon Domu Jahwe, pochodzący sprzed niewoli babilońskiej, który został odkryty w Tel Arad. W latach 2007–2015 izraelscy archeolodzy prowadzili prace na obszarze Wzgórza Świątynnego. Podczas tych badań udało się odkryć artefakty datowane na VIII–VI wiek p.n.e., czyli na okres istnienia Pierwszej Świątyni. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz zwęglone wgłębienia oliwne. Odkrycia te potwierdziły, że Wzgórze Świątynne było ważnym ośrodkiem kultu już w starożytności. Choć sama budowla przestała istnieć ponad dwa i pół tysiąca lat temu, jej dziedzictwo wciąż żyje. Świątynia Salomona stała się symbolem idealnego miejsca spotkania człowieka z Bogiem, centrum duchowości i religijnej tożsamości narodu żydowskiego. Jej wspomnienie inspiruje do dziś zarówno wierzących, jak i badaczy historii Bliskiego Wschodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Arka Noego pełna niespodzianek. Oto lista zwierząt, które się na niej miały znaleźć
Jakie zwierzęta uratowano przed potopem? Lista gatunków, które miały znaleźć się na arce Noego, przez wieki była źródłem licznych sporów. Na liście pojawiały się nie tylko lwy czy słonie, ale i istoty czysto mityczne. Jeden z domnienych pasażerów zaskakuje do dziś.
Spis treści: Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku Wokół zwierząt z arki narosło wiele spekulacji – i to z dobrego powodu. Potop, boski nakaz, charyzmatyczna menażeria: historia z Księgi Rodzaju należy do najsłynniejszych w Biblii. Pytanie, jakie gatunki towarzyszyły Noemu i jego rodzinie na własnoręcznie zbudowanym statku, pozostaje trudne, bo Biblia milczy o konkretnych stworzeniach. Z nazwy pojawiają się tylko dwa ptaki – gołębica i kruk, które Noe wypuścił, by sprawdzić, czy wody już opadły i ziemia znów nadaje się do zamieszkania. To jednak nie powstrzymało artystów ani uczonych przed barwnymi – czasem wręcz niedorzecznymi — domysłami o tym, jakie zwierzęta trafiły na pokład. Takie teorie mówią dziś więcej o epokach, w których powstawały, oraz o rozwoju nauki niż o samej arce. Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Spekulacje na temat zwierząt z arki są niemal tak stare jak sama Biblia. Jedna z najwcześniejszych zachowanych ilustracji sceny biblijnej — na monecie z III w. n.e. – przedstawia arkę oraz dwa ptaki uznawane za nawiązanie do gołębicy, którą Noe wypuścił, by sprawdzić, czy ziemia obeschła. – Naturalnie ciągnie nas do opowieści o zwierzętach – mówi starsza kustoszka w J. Paul Getty Museum w Los Angeles, kuratorka wielu wystaw o średniowiecznych ilustracjach zwierząt. Średniowiecznych ludzi fascynował świat przyrody. Próbowali nadać religijne znaczenie każdemu elementowi historii Noego – od symboliki arki przypominającej kościół, po rzekome rozróżnienie między zwierzętami czystymi i nieczystymi na pokładzie. Artyści i uczeni sporządzali więc listy gatunków oraz barwne opowieści powiązane z narracją o Noem w bestiariach – księgach z moralnymi pouczeniami i licznymi ilustracjami. W rezultacie iluminowane rękopisy i średniowieczne obrazy kipią wyobrażeniami życia zwierząt – morskich i lądowych, które rzekomo ocalały na biblijnym statku. Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Jakie konkretnie gatunki pokazywali średniowieczni artyści? Europejscy twórcy, słabo obeznani z bogactwem światowej fauny, najczęściej wybierali zwierzęta znane z codzienności. W XI-wiecznym rękopisie anglosaskim „Old English Hexateuch” widzimy krowy, kozy i świnie – pospolite w Europie zwierzęta hodowlane – schodzące parami z arki. Bardziej egzotyczne gatunki, obecne w innych manuskryptach, świadczą o rosnących kontaktach średniowiecznej Europy ze światem – najpierw dzięki handlowi, a później dzięki wyprawom i dalekim podróżom. XV-wieczni rzeźbiarze z katedry w Norwich w Anglii przedstawili Noego nie tylko z bydłem i ptactwem, lecz także z małpą. Zwierzę to – choć nierodzime dla północnego klimatu – było już znane z ówczesnych menażerii i dworskich rozrywek. W ikonografii arki pojawiały się też żyrafy, pawie i lwy. Na rzeźbieniach z Norwich znalazło się również stworzenie czysto fantastyczne – jednorożec. – Ludzie w średniowieczu nie mieli Wikipedii, samolotów ani łatwego podróżowania – mówi kustoszka. – Nie mieli realnego dostępu do informacji. Przy tak ograniczonych możliwościach opowieści o nieznanych zwierzętach interpretowano wyobraźnią. Dlatego obok prawdziwych gatunków w bestiariuszach i iluminacjach dotyczących arki widzimy jednorożce, gryfy czy istoty przypominające smoki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-08-132816-Which-animals-could-have-been-on-Noahs-ark--National-Geographic-i-jeszcze-2-s-d9a9d36.png" width="1624" height="751" alt="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." title="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." /> Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Średniowiecznym ludziom mogły wydawać się wiarygodne stworzenia takie jak jednorożce czy smoki. Po reformacji w XVI w. opowieść o arce zaczęto jednak traktować dosłownie – jako wydarzenie historyczne. To postawiło badaczy przed trudnym zadaniem: trzeba było pogodzić detale biblijnej relacji z nowymi ideami naukowymi oraz z niezwykłą różnorodnością zwierząt odkrywanych w epoce intensywnych podróży morskich i eksploracji. W efekcie, jak pisała historyczka nauki Ruth Hill, rozgorzał „najwcześniejszy i najbardziej kontrowersyjny spór o ewolucję gatunków przed Karolem Darwinem.”. Pojawił się wysyp konkurencyjnych teorii o tym, jakie zwierzęta mogły być na arce. Przykład: francuski matematyk Jean Borrell (znany też jako Johannes Buteo) twierdził, że na arce było zaledwie 93 rodzaje ssaków. Reszta – jego zdaniem – powstała samorodnie z błota, więc nie wymagała ratunku. Hiszpański jezuita Benito Pereira podobnie argumentował, że wiele owadów, jak muchy, nie potrzebowało miejsca na statku, bo „rodzą się” z trupów, którymi się żywią. Brytyjski podróżnik Walter Raleigh sądził z kolei, że gatunki „mieszane”, jak muły, nie znalazły się na arce, bo wtedy jeszcze nie istniały. Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku W XVII w. zderzenie nowych odkryć z biblijną narracją stawało się coraz trudniejsze. Jeden z badaczy, niemiecki polihistor i jezuita Athanasius Kircher, spróbował to pogodzić w dziele „Arca Noë” (1675). Opisał w nim dobór zwierząt, opiekę nad nimi i to, jak pomieścić wszystkie gatunki na pokładzie. Poglądy Kirchera na temat życia na arce były szczególnie zapadające w pamięć – zwłaszcza dlatego, że doprowadził on ideę „hybrydyzacji”, rozważaną przez Raleigha i innych ówczesnych uczonych, do granic absurdu. Twierdził, że wiele gatunków lądowych to w rzeczywistości hybrydy i dlatego można je było spokojnie pominąć przy załadunku na arkę. Do takich stworzeń zaliczał m.in. żyrafy, które uważał za hybrydę lamparta i wielbłąda, oraz pancerniki jako rezultat skrzyżowania żółwia z jeżozwierzem. Żadna z tych teorii nie była prawdziwa. Ze względu na możliwość istnienia tych tak zwanych „hybryd” Kircher wyliczał, że Noe potrzebowałby jedynie 130 gatunków czworonożnych ssaków, 30 gatunków węży oraz 150 gatunków ptaków, aby po potopie przywrócić życie na Ziemi. „Kircher doprowadził swój styl badań tak daleko, jak tylko się dało – aż do granicy załamania” – zauważyli naukowcy Olaf Breidbach i Michael T. Ghiselijn na łamach „Proceedings of the California Academy of Sciences”. Pomimo przesady, pomysły Kirchera, Buteo i innych badaczy przyczyniły się do powstania samej koncepcji gatunku biologicznego, której początki sięgają XVI wieku. To pojęcie było wcześniej nieznane – aż do momentu, gdy eksperymenty myślowe z menażerią Noego zmusiły uczonych takich jak Buteo i Kircher do klasyfikowania i porządkowania zwierząt w celu ustalenia, które z nich zasługiwały na miejsce na arce. Koncepcja gatunku narodziła się w samą porę. Jak zauważa Ruth Hill, przekonanie, że wszystkie zwierzęta mogły być pasażerami arki, stawało się już „skrajnie nieprawdopodobne”. Po wiekach momentami fantazyjnych, a momentami analitycznych rozważań na temat zwierząt z arki Noego, naukowcy i artyści poszli dalej – pozostawiając za sobą kluczowe kamienie milowe w rozumieniu świata przyrody. Źródło: National Geographic
To miejsce mogło być Edenem. Co badacze w nim znaleźli?
Ogród Eden, według Biblii, był ziemskim rajem, z którego zostali wygnani Adam i Ewa. Naukowcy próbują rozwikłać, czy mógł istnieć naprawdę i gdzie ewentualnie się znajdował.
Spis treści: Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Co mówią teologowie i badacze? Tajemnicze cztery rzeki Edenu Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Czy Eden spoczywa pod wodą? Symbol czy miejsce z mapy? Archeolodzy biblijni wykorzystują starożytne teksty i nowoczesną technologię, by odkryć możliwe tropy jednej z największych tajemnic chrześcijaństwa. Kiedy Bóg wygnał Adama i Ewę z Ogrodu Eden, Biblia podaje, że umieścił przy wejściu cheruba i płonący miecz, aby strzegły powrotu ludzi do tego ziemskiego raju. Jednak to jednoznaczne wygnanie nie powstrzymało archeologów, teologów ani turystów przed próbami odnalezienia Edenu. Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Biblijny opis geograficzny daje badaczom pewien punkt zaczepienia. Czytamy, że Eden znajdował się „na wschodzie”, a „w środku ogrodu” rosły Drzewo Życia oraz Drzewo Poznania Dobra i Zła. To właśnie jego owoc zerwała Ewa, mimo zakazu Boga, co doprowadziło do wygnania (Rdz 2:9; Rdz 3:3). Księga Rodzaju (2:10–14) precyzuje jeszcze bardziej: — Z Edenu wypływa rzeka, aby nawadniać ogród, a stamtąd rozdziela się na cztery dopływy. Wymienione są Tygrys i Eufrat, znajdujące się w Azji Południowo-Zachodniej, oraz Piszon i Gichon, których lokalizacji wciąż się poszukuje. Ten stopień szczegółowości jest nietypowy dla Biblii i sprawił, że pierwsi czytelnicy łatwiej uwierzyli w realność Edenu. Co mówią teologowie i badacze? — Uczeni od dawna wysilają wyobraźnię, by określić, czy autor Księgi Rodzaju miał na myśli jakieś konkretne miejsce, czy raczej inspirował się rzeczywistą lokalizacją — mówi Joel Baden, profesor teologii i religioznawstwa na Uniwersytecie Yale. Współcześni badacze wątpią w istnienie Ogrodu Eden. Uważają go raczej za mit wyjaśniający świat, w którym żyjemy. Mimo to niektórzy archeolodzy wciąż szukają rzeczywistego tła jednej z najbardziej znanych biblijnych opowieści. Tajemnicze cztery rzeki Edenu Niektóre elementy geograficzne Edenu można wskazać do dziś. System rzeczny Tygrys–Eufrat jest łatwy do zlokalizowania na mapie i odegrał kluczową rolę w rozwoju starożytnej Mezopotamii. Tygrys wypływa z gór Taurus w Turcji i płynie na południe wzdłuż granicy turecko-syryjskiej, a następnie przez Irak. Tam łączy się z Eufratem, a obie rzeki uchodzą wspólnie do Zatoki Perskiej. Piszon i Gichon są trudniejsze do zidentyfikowania. W Biblii czytamy, że Piszon „opływa cały kraj Chawila, gdzie jest złoto”, a Gichon płynie wokół ziemi Kusz. Uczeni wskazują, że Chawila znajdowała się w południowej Arabii, znanej z bogactwa kruszców. Z kolei lokalizacja Kusz jest bardziej niejasna. Tradycja etiopska utożsamia Gichon z Błękitnym Nilem, co opiera się na wzmiance o „ziemi Kusz”, zwykle identyfikowanej z Sudanem i Etiopią. Jednak ta interpretacja nie zgadza się z opisem w Księdze Rodzaju. Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Choć większość archeologów odrzuca historyczne istnienie Adama i Ewy, powszechnie przyjmuje się, że autorzy Księgi Rodzaju inspirowali się wyjątkowo urodzajnymi terenami bagien w południowym Iraku. Opowieść o Edenie mogła być mitem, ale opartym na bogactwie i kulturze starożytnej Mezopotamii. To właśnie ten region uchodzi za najbardziej prawdopodobne źródło biblijnej historii. Tygrys i Eufrat wspierają teorię mezopotamską. Obie rzeki zasilały rozległą równinę zalewową zwaną Żyznym Półksiężycem. Obejmował on dzisiejszy Irak, Turcję, Syrię, Liban, Palestynę, Izrael i, według niektórych, Egipt. Czy Eden spoczywa pod wodą? W latach 80. XX wieku niemiecki archeolog Juris Zarins wysunął hipotezę, że Eden spoczywa pod wodami Zatoki Perskiej. Według niego Gichon to rzeka Karun w Iranie, a Piszon odpowiada systemowi Wadi al-Batin. Zarins oparł swoje badania na zdjęciach satelitarnych NASA, które ujawniły wyschnięte koryta dwóch dużych rzek płynących niegdyś z Arabii do południowo-zachodniej części Zatoki Perskiej. Kluczowe w tej teorii są zmiany klimatyczne i podnoszenie się poziomu morza. W czasach, gdy spisywano Księgę Rodzaju, topniejący śnieg i lód z gór zasilały te rzeki, czyniąc je potężnymi ciekami wodnymi. Jednak brak dowodów archeologii morskiej sprawia, że teoria Zarinsa jest mocno dyskutowana. — Teoria Zarinsa przeczy Biblii — podkreśla archeolog Joel Klenck. Symbol czy miejsce z mapy? Nie wszyscy uczeni są przekonani, że Ogród Eden istniał naprawdę.Profesor Francesca Stavrakopoulou z Uniwersytetu w Exeter twierdzi, że Eden był przestrzenią symboliczną, opartą na królewskich ogrodach, i że koncepcyjnie umiejscawiano go w samym Jeruzalem. Z kolei Mark Leutcher, profesor judaizmu i Biblii Hebrajskiej, wyjaśnia: — Dla starożytnych autorów i odbiorców Eden nie był jednym miejscem. Ogród symbolizował cały starożytny świat Azji Zachodniej. Oparty na krajobrazach Azji Zachodniej Ogród Eden pozostaje tajemnicą. Mimo braku dowodów wiara w jego istnienie trwa od tysięcy lat, przewyższając wagą same świadectwa archeologiczne. Źródło: National Geographic
Król Dawid to postać historyczna czy fantastyczna? Badacze do dziś nie osiągnęli porozumienia w tej kwestii
Król Dawid, biblijny władca Izraela i założyciel dynastii, od setek lat fascynuje historyków, archeologów i teologów. Opowieść o jego dziejach jest jednym z kluczowych elementów narracji Starego Testamentu, jednak czy ta postać, tak dokładnie opisana na kartach Biblii, była rzeczywistym władcą, którego historyczność została potwierdzona naukowo?
Spis treści: Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Dawid historyczny? Powyższe pytanie często pojawia się w debatach akademickich i jak każdy temat biblijny, wzbudza niemałe kontrowersje. Niektórzy badacze podchodzą do biblijnych tekstów z dużą rezerwą, traktując je jako opowieści fantastyczne, przynajmniej do czasu, aż ich historyczność zostanie potwierdzona źródłami archeologicznymi. Są też tacy, według których biblijna narracja ma w dużej mierze charakter historyczny. Ich zdaniem, „brak dowodu nie jest dowodem braku” i trwają przy tym stanowisku do czasu ujawnienia artefaktów przeczących przedstawionym w Biblii opowieściom. Nie inaczej jest w przypadku króla Dawida. Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Najdokładniejszy opis Dawida przedstawiają dwie Księgi Samuela. Pewnych informacji na jego temat dostarcza też Księga Królewska i Księga Kronik. Dawid w Księgach Samuela W Księgach Samuela, Dawid jest przedstawiony jako wybraniec Boga, namaszczony na króla przez proroka. Jego pokorę i ufność wobec Stwórcy podkreśla opowieść, w której prosty pasterz triumfuje w starciu z gigantem Goliatem. Po śmierci Saula, Dawid zostaje królem. Jednoczy plemiona Izraela i ustanawia Jerozolimę stolicą swojego królestwa. Odnosi zwycięstwo za zwycięstwem, poszerzając granice imperium. Przenosi Arkę Przymierza do Jerozolimy, czyniąc ją centrum religijnym. Kluczowym momentem jest przymierze Boga z Dawidem, w którym zostało obiecane, że przyszły król z jego linii zbuduje świątynię i ustanowi wieczne królestwo. Ta mesjańska obietnica jest kluczowym tematem, łączącym się z wcześniejszymi obietnicami Boga. Należy jednak wspomnieć, że w przeciwieństwie do Księgi Kronik, w której rządy Dawida zostały wyidealizowane, Księgi Samuela opisują nie tylko sukcesy króla, ale także obnażają jego grzechy. Pomimo bożego błogosławieństwa, Dawid popełnił błąd, cudzołożąc z Batszebą i aranżując śmierć Uriasza, jej męża. Skrucha nie zmazała konsekwencji jego czynów. Rodzina króla zaczęła się rozpadać, a jego synowie powtórzyli te same błędy, ale w gorszy sposób. Dawid w Księdze Kronik Księgi Kronik w większym stopniu koncentrują się na błogosławieństwach Dawida, umniejszając jego grzechom lub pomijając je całkowicie. Przykładowo, opowieść z Batszebą nie pojawia się w Kronikach, które bardziej skupiają się na roli króla w przygotowaniu do budowy świątyni i organizacji kultu. Dawid historyczny? Archeologom do dziś nie udało się natrafić na znaleziska, które w sposób jednoznaczny i niezaprzeczalny potwierdziłyby historyczność króla Dawida. Najbardziej zastanawiający jest fakt, że mimo licznych zwycięstw, które opisuje Biblia, w tekstach pochodzących z rzekomo podbitych terenów naukowcy nie natrafili na szczegółowe zapisy, wskazujące na jego obecność. Nie można jednak nie wspomnieć, że istnieją artefakty, które przynajmniej częściowo można powiązać z postacią Dawida. Stela z Tel Dan WS 1993 roku, podczas wykopalisk na terenie stanowiska Tel Dan w północnym Izraelu, naukowcy natrafili na fragment bazaltowej steli, na którym zachowało się 13 linijek inskrypcji. Litery spisane w języku aramejskim były czytelne. Największą uwagę badaczy przykuła dziewiąta linijka, w której spółgłoski składały się w DWD, imię Dawida. Było ono częścią dłuższego tekstu, który odczytano jako „dom Dawida”. Rok później archeolodzy znaleźli dwa kolejne fragmenty steli, które uzupełniły brakujący tekst w ośmiu linijkach. Dzięki temu, udało się ustalić, że stela została wystawiona przed 800 rokiem p.n.e., przez jednego z królów Aramu. Na dwóch nowych kawałkach pojawiła się wzmianka o Joramie, królu Izraela, i Ochozjaszu, królu Judy. To odniesienie wskazuje, że fraza w dziewiątej linijce rzeczywiście wskazuje na „dom Dawida”, ale w tym kontekście jest to raczej tytuł opisujący naród Judy lub dynastię rządzącą tym królestwem. Można zatem przyjąć, że stela potwierdza, że Dawid był królem Judy i założycielem dynastii. Należy jednak wspomnieć, że powstała około 150 lat po Dawidzie. Nie można zatem z całą stanowczością stwierdzić, że stanowi potwierdzenie historyczności Dawida. Stela Meszy Wyrażenie „dom Dawida” pojawiło się też na steli odkrytej 1868 roku, wśród ruin Dibonu. Ufundował ją Mesza, król Moabu, w drugiej połowie IX wieku. Wyrażenie „dom Dawida” pojawia się w 31. linijce. Stela jest jednak uszkodzona w tym miejscu i widoczny jest tylko fragment frazy. Badacze uznali jednak, że tak jak stela z Tel Den, także ta wskazuje na naród Judy lub dynastię rządzącą, nie na konkretną osobę. Relief Szeszonka Odkrycie steli z Tel Den zainspirowało naukowców do ponownego odczytania reliefu faraona Szeszonka, który znajduje się w Tebach, w świątyni Amona. Kompozycja powstała w celu upamiętnienia najazdu egipskiego władcy na Palestynę w 925 roku p.n.e. Zawiera listę nazw miejsc, które miał podbić. Według Kennetha Kitchena, brytyjskiego egiptologa, pojawia się tam imię Dawida, w wyrażeniu, które przetłumaczył jako „wzgórza/wyżyny Dawida”. Kontekst ma wskazywać na miejsca w południowej Judzie i Negewie, gdzie Dawid miał przebywać, uciekając przed Saulem. Wielu ekspertów podkreśla jednak, że relief jest uszkodzony i w wielu miejscach nieczytelny i nie można jednoznacznie stwierdzić, że wyraża jakikolwiek porządek geograficzny. Dodatkowo słowo przetłumaczone przez Brytyjczyka jako „wzgórza/wyżyny” jest niepewne i Kitchen sam przyznał to we wczesnej interpretacji. Dodatkowo taka fraza nie pojawia się w żadnym innym znanym źródle. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Arka Noego do dziś fascynuje badaczy biblijnych opowieści. Nikt jeszcze nie natrafił na jej ślad
Arka Noego, chrześcijański symbol nadziei, wiary i przetrwania, od tysiącleci podtrzymuje zainteresowanie poszukiwaczy biblijnych artefaktów. Już starożytni uczeni starali się potwierdzić prawdziwość historii wielkiego potopu i łodzi, która ocaliła bożego wybrańca i jego rodzinę. Badania kontynuowane są do dziś, jednak wciąż nie udało się potwierdzić historyczności arki.
Spis treści: Najstarsze doniesienia o zachowanej arce Początki formalnych poszukiwań Arka rzeczywiście osiadła na górze Ararat? Przełom w poszukiwaniach? Historia o arce Noego należy do najbardziej znanych starotestamentowych opowieści. Jak głosi Księga Rodzaju, Bóg tak bardzo rozczarował się ludźmi, że zesłał na nich zagładę. Poza zwierzętami, ocalił jedynie prawego i sprawiedliwego Noego i jego bliskich. Niektórzy traktują tę narrację jako mit, ale wielu widzi w niej historyczny zapis. Arka fascynuje ludzi od starożytności, a motywacja do odnalezienia najstarszego biblijnego artefaktu do dziś nie opuściła badaczy chrześcijańskich opowieści. Najstarsze doniesienia o zachowanej arce Ludzie wierzyli w istnienie arki już u zarania naszej ery. W I wieku Józef Flawiusz, wczesnochrześcijański żydowski pisarz, donosił o zachowanych pozostałościach biblijnej łodzi. Kilka stuleci później w dziele „Etymologiae”, autorstwa Izydora z Sewilli, chrześcijańskiego biskupa, pojawiły się informacja, według której „Ararat to góra w Armenii, gdzie historycy zaświadczają, że arka spoczęła po potopie”. Teofil z Antiochii donosił, że arkę można było zobaczyć w górach arabskich. Wzmianki i legendy na temat arki pojawiały się też w średniowieczu. W 620 roku bizantyjski cesarz Herakliusz miał wspiąć się na Ararat i na własne oczy zobaczyć biblijną łódź. O szczycie, na którym miała spocząć arka, wspominał też Marco Polo. W jednej ze swoich relacji, wenecki podróżnik pisał o wysokiej górze w Armenii, na której według wierzeń miała osiąść zbudowana przez Noego łódź. Nie wspomniał jednak, że widział go na własne oczy. W XIII stuleciu ormiański szlachcic Hayton wspominał o „czymś czarnym”, widocznym na szczycie góry. Początki formalnych poszukiwań Prawdziwe zainteresowanie zorganizowanymi ekspedycjami poszukiwawczymi przyniosło dopiero XIX stulecie, kiedy zaczęła rozwijać się archeologia biblijna. Pierwszą w historii wyprawę na szczyt Araratu zorganizował w 1829 roku Friedrich Parrot, niemiecki przyrodnik, badacz i wspinacz. 47 lat później szczyt zdobył James Bryce, brytyjski prawnik, historyk i polityk. Podczas tej wyprawy znalazł fragment drewna, który uznał za możliwy relikt arki. W XIX wieku na Ararat wyprawiało się wiele angielskich, rosyjskich i tureckich ekspedycji. Nikt jednak nie odnalazł arki, tak jak w następnym stuleciu, mimo że w XX wieku pojawiło się wiele interesujących doniesień na ten temat. Najciekawiej przedstawia się opowieść George’a Hagopiana, Amerykanin ormiańskiego pochodzenia w 1970 roku poinformował, że kiedy był chłopcem, wujek dwukrotnie zabrał go na arkę Noego. Pierwszą wyprawę datował na 1902, 1906 lub 1908 rok. Drugą miał odbyć dwa lata później. Według niego, porośnięta mchem arka osiadła na skraju klifu i była dostępna tylko z jednej strony. Miała mierzyć 300 m długości, ok. 200 m szerokości i 11 m wysokości. Arka rzeczywiście osiadła na górze Ararat? Skąd wziął się pomysł, że zbudowana na polecenie Jahwe łódź znajduje się właśnie tam? Obszar poszukiwań wyznaczył zapis z Księgi Rodzaju, według którego arka spoczęła na „górach Ararat”, w królestwie Urartu. Wszystko wydaje się więc jasne, prawda? Otóż niekoniecznie. Współcześnie obszar ten obejmuje tereny Armenii, wschodniej Turcji i Iranu. Ograniczanie poszukiwań do wyłącznie jednego masywu było więc błędem, bo w tym kontekście „góry Ararat” to niejednoznaczne sformułowanie. Prawdopodobne lokalizacje Mimo braku jakichkolwiek dowodów, do dziś uważa się jednak, że miejsce, gdzie arka zakończyła rejs, znajduje się na wulkanicznym masywie we wschodniej Turcji. Zainteresowanie tą górą w dużej mierze jest podtrzymywane przez tzw. anomalię Ararat. Pod tym pojęciem kryje się ciemny obiekt pojawiający się na zdjęciach pokrytych wiecznie zalegającym śniegiem zboczy. Niektórzy uważają, że to pozostałości biblijnej arki. Naukowcy są jednak zdania, że anomalia to po prostu fasada lodu lodowcowego, pokryta współcześnie zakumulowanym śniegiem. Niektórzy twierdzą, że arka osiadła nie na szczycie czy zboczach Araratu, a u podnóży góry. W 1959 roku İlhan Durupınar, turecki kapitan i kartograf, wykonując zdjęcia lotnicze terenu zauważył tam formację przypominającą statek. Zainteresowanie obiektem podsycił fakt, że jego wymiary okazały się zbliżone do wskazanych w Księdze Rodzaju wymiarów arki. Wielu badaczy przedstawia jednak pogląd, że formacja Durupınar jest naturalnym tworem geologicznym. Za prawdopodobną lokalizację uważa się też górę Cudi w Turcji. Koran opisuje lądowanie arki na Al-Jūdiyy. Starożytne teksty żydowskie również identyfikują Cudi jako prawdopodobne miejsce spoczynku arki. Należy jednak podkreślić, że nie istnieją żadne znane ślady obecności biblijnej łodzi na tym obszarze. Przełom w poszukiwaniach? Mimo braku dowodów, potwierdzających historyczność biblijnej opowieści, badacze nie ustają w poszukiwaniach arki. Wspomniana formacja Durupınar od 2021 roku jest przedmiotem zainteresowania trzech zespołów z Turcji i Stanów Zjednoczonych. Najnowsze odkrycie wskazuje, że głęboko wewnątrz góry mogą istnieć kanciaste struktury i puste przestrzenie. Skany wykonane przy pomocy georadaru uchwyciły coś w rodzaju śladu tunelu, który przebiegał przez środek formacji, i trzy warstwy pod ziemią. Biblia opisuje arkę jako konstrukcję z trzema pokładami. Czy zatem nastąpił przełom w poszukiwaniach arki Noego? Cóż, badacze wielokrotnie ogłaszali, że znaleźli pozostałości biblijnej łodzi, a jednak do dziś nie udało się potwierdzić, że taka konstrukcja istniała. Badania jednak trwają i nie wiadomo, co przyniesie przyszłość. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy na tropie Marii Magdaleny. Ta historia rzuca światło na początki chrześcijańska
Maria Magdalena to kobieta, której historia przez wieki była błędnie interpretowana. Badacze wciąż odkrywają, kim naprawdę była i jaka była jej rola wsród pierwszych chrześcijan. Jakie są najnowsze interpretacje?
Spis treści: Historia Marii Magdaleny Niezależna kobieta w cieniu mężczyzn? Skąd pochodziła Maria Magdalena? Ślady Marii Magdaleny w apokryfach i papirusach Patronka wykluczonych i odrzuconych Była obecna podczas ukrzyżowania Jezusa, a mimo to niewiele o niej wiadomo. To może być powód, dla którego uczeni nieustannie próbują odkryć prawdę o Marii Magdalenie. Maria Magdalena to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci biblijnych. Nazywano ją kobietą opętaną przez demony, prostytutką, a nawet żoną Jezusa. Jej historia była wielokrotnie opowiadana i przepisywana przez ostatnie 2000 lat, odkąd była uczennicą Jezusa z Nazaretu, ale wiele faktów z jej życia wciąż pozostaje owianych tajemnicą. Często mylona jest z Marią z Betanii, inną postacią biblijną, a także przypisuje się jej autorstwo jednej z Ewangelii. Wciąż pozostaje wiele pytań: jakie było jej prawdziwe imię, kiedy i gdzie się urodziła, jak zmarła? Co o niej wiadomo naprawdę – i jakie dowody archeologiczne posiadamy na temat jej życia i świata, w którym żyła? Historia Marii Magdaleny Dowody pisane na temat Marii Magdaleny pochodzą głównie z kanonicznych Ewangelii przypisywanych Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi. Wskazują one, że była częścią kręgu Jezusa i to ona odkryła pusty grób. Była też kobietą, która namaściła ciało Jezusa w poranek Wielkanocny. Jednak Ewangelie nie zawsze zgadzają się w szczegółach dotyczących jej życia. Na przykład według ewangelii św. Łukasza była opętana przez demony, podczas gdy inne relacje mówią, że była świadkiem ukrzyżowania Jezusa. Dodatkowo, Ewangelie apokryficzne oferują inne wersje relacji Marii z Jezusem, w tym sugerujące ich silną więź. – Męscy uczniowie odnoszą się do niej z lekceważeniem, ponieważ jest kobietą – mówi James R. Strange, profesor Nowego Testamentu na Uniwersytecie Samforda w Alabamie. Niezależna kobieta w cieniu mężczyzn? Co jeszcze można wywnioskować z tych tekstów? Elizabeth Schrader Polczer, adiunkt Nowego Testamentu na Uniwersytecie Villanova, zauważa. – Maria Magdalena nigdy nie jest przedstawiana w relacji do mężczyzny, jak wiele innych kobiet. To sugeruje, że była kobietą niezależną. Brak jednoznaczności w tekstach biblijnych na temat życia Marii Magdaleny przyczynił się do powstania wielu mitów, nieporozumień i spekulacji. Najbardziej znanym z nich jest przekonanie, że była prostytutką. Ten mit sięga roku 591, gdy papież Grzegorz I błędnie utożsamił Marię z postacią określoną przez Ewangelistę Łukasza jako „grzesznica”. Nie ma na to żadnych dowodów – a jednak przekonanie to trudno wykorzenić. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Mary-Magdalene-2-42c8fd2.png" width="1074" height="786" alt="Opłakiwanie Chrystusa – obraz olejny autorstwa Sandra Botticellego – ukazuje Marię Magdalenę u stóp ukrzyżowanego Chrystusa. Ewangelie nie są zgodne co do tego, czy rzeczywiście była świadkiem ukrzyżowania, a brak jednoznacznych dowodów na temat jej życia dał artystom swobodę w jego interpretacji." title="Opłakiwanie Chrystusa – obraz olejny autorstwa Sandra Botticellego – ukazuje Marię Magdalenę u stóp ukrzyżowanego Chrystusa. Ewangelie nie są zgodne co do tego, czy rzeczywiście była świadkiem ukrzyżowania, a brak jednoznacznych dowodów na temat jej życia dał artystom swobodę w jego interpretacji." /> Skąd pochodziła Maria Magdalena? Uczeni nie opierają się wyłącznie na tekstach. Archeologia dostarczyła ważnych odkryć dotyczących świata opisywanego w Biblii, choć nie bez trudności. – Archeologiczne dowody na istnienie starożytnej postaci muszą mieć formę inskrypcji – wyjaśnia Strange. Tradycyjnie zakładano, że przydomek „Magdalena” oznacza miejsce urodzenia – Magdala. Dlatego często nazywa się ją „Marią z Magdali”. Jednak Schrader Polczer oraz historyczka Joan E. Taylor z King’s College w Londynie twierdzą, że nie ma dowodów, że to właśnie tam mieszkała Maria. – W I wieku to miejsce znane było pod grecką nazwą „Tarichea” – mówi Schrader Polczer. – Za życia Jezusa nie nazywano go Magdala. W 2009 roku w Magdali odkryto starożytną synagogę oraz kamień z wyrytym menorą, co ukazuje, jak mieszkańcy I-wiecznej Magdali mogli praktykować religię. Odkryto także schodkowe instalacje wodne służące do rytualnego oczyszczenia. – Wszystkie te instalacje zasilane są wodą gruntową, co czyni je najczystszymi w całym Izraelu – zauważa Zapata-Meza. Ale nie ma dowodów archeologicznych na temat Marii Magdaleny. Ślady Marii Magdaleny w apokryfach i papirusach Uczeni nadal odkrywają intrygujące tropy na temat życia Marii Magdaleny, dzięki odnajdywanym starożytnym tekstom. Opublikowany papirus P.Oxy 5577 z Egiptu może dostarczyć istotnych informacji. – Maria Magdalena mogła być jedną z najbliższych uczennic Jezusa – mówi Schrader Polczer. Fragment papirusu nie identyfikuje jednak jednoznacznie tej kobiety jako Marii Magdaleny. Podstawowe szczegóły jej życia pozostają nieznane. – Nigdy nie dowiemy się na pewno, gdzie się urodziła, kim była jej rodzina, ile miała lat podczas ukrzyżowania, ani co się z nią stało po poranku wielkanocnym. Patronka wykluczonych i odrzuconych Dlaczego więc badacze wciąż tropią tajemnice Marii Magdaleny? Bo jej historia rzuca światło na początki chrześcijaństwa – i ponieważ przez wieki była źle rozumiana. Chociaż brak dowodów pozwolił mitom przetrwać przez setki lat, Schrader Polczer zauważa – Jest w tym pewne pocieszenie: Maria przez wieki była patronką prostytutek i „kobiet upadłych”. Rzeczywiście, Maria Magdalena zaczęła być utożsamiana z ludźmi wykluczonymi społecznie, np. trędowatymi. W średniowieczu szpitale dla trędowatych często nosiły jej imię. Do dziś wiele osób postrzega ją jako symbol ludzi zaniedbanych, odrzuconych, niedostrzeganych. – Maria Magdalena głęboko porusza tych, którzy czują, że ich głos i historia nigdy nie zostały usłyszane lub docenione – mówi Schrader Polczer. Źródło: National Geographic
Naukowy dowód na istnienie Mojżesza? Odkrycie z pustyni dzieli badaczy
Ryty w kopalni turkusów z Półwyspu Synaj z około 1800 r. p.n.e. zdają się wspominać o mędrcu imieniem Mojżesz. Naukowcy sceptycznie podchodzą jednak do kwestii, czy jest to biblijny prorok. Co ostatecznie udało się ustalić?
Spis treści: Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Nowe technologie na pomoc archeologm Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Nie ma wątpliwości co do znaczenia Mojżesza dla Żydów i chrześcijan. Według Biblii hebrajskiej to Mojżesz wyzwolił Izraelitów z niewoli w Egipcie, poprowadził ich przez pustynię i otrzymał od Boga Dziesięć Przykazań. Jednak dla historyków istnienie Mojżesza jest przedmiotem zażartej debaty. Pomimo jego religijnego znaczenia, dowody archeologiczne na istnienie Mojżesza zawsze były skąpe. Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Właśnie pojawiła się nowa, sensacyjna interpretacja inskrypcji sprzed 3800 lat. Czy jest to dowód na istnienie tej biblijnej postaci? Dowodem, o którym mowa, są dwie inskrypcje na ścianach skalnych w Serabit el-Khadim, egipskiej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj. Inskrypcje te stanowią część większej grupy inskrypcji odkrytych przez słynnego archeologa Sir Williama Flindersa Petriego na początku XX wieku. Petrie wcześnie rozpoznał, że inskrypcje te są alfabetyczne, ale ich odczytanie zajęło dekady. Stanowią one główny dowód istnienia systemu pisma z epoki brązu, znanego jako pismo protosynajskie, a ich dokładne znaczenie i odczytanie wciąż jest przedmiotem debaty. Zgodnie z opinią naukowców inskrypcje te zostały wyryte przez robotników za panowania faraona Amenemhata III (ok. 1800 r. p.n.e.). Dwie inne, nieco starsze inskrypcje, odkryte w Wadi el-Hol na zachodnim brzegu Nilu, sugerują, że pismo protosynajskie pochodzi z Egiptu. To oznacza, że 30-40 inskrypcji z Serabit el-Khadim należy do najstarszych zachowanych zapisów alfabetycznych. Niektóre inskrypcje z Serabit el-Khadim wydają się być nacechowane religijnie. Kilka odnosi się do „El”, jednego z imion Boga nadanych w Biblii hebrajskiej. Inne wspominają o Ba’alacie, semickim bóstwie żeńskim, często postrzeganym jako odpowiednik egipskiej bogini Hathor. W niektórych przypadkach imię Ba’alatu jest wydrapane, co może sugerować, że wśród górników istniały rozbieżności co do tego, któremu bóstwu należy się zwierzyć. Nowe technologie na pomoc archeologom Michael S. Bar-Ron, emerytowany rabin i student Uniwersytetu Ariel, wykorzystał zdjęcia o wysokiej rozdzielczości i skany 3D, aby przedstawić reinterpretację dwóch inskrypcji (357 i 361). Według Bar-Rona brzmią one „zot mi’Mosze” (To jest Mojżesz) i „ne’um Mosze” (Powiedzenie/wypowiedź Mojżesza). <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Serabitinscription-612cc31.jpg" width="483" height="272" alt="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" title="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" /> Bar-Ron argumentuje, że wiele protosynajskich inskrypcji znalezionych w Serabit el-Chadim wykonała jeden autor, który znał egipskie hieroglify. Sugeruje nawet, na podstawie pisma, że sam Mojżesz je napisał. „Jestem przekonany, aby zasugerować, że [inskrypcje] mogły zostać napisane przez historyczną postać, która stoi u podstaw biblijnej tradycji Mojżesza, Mojżesza” – napisał Bar-Ron. Mimo to trudno zrozumieć, dlaczego Mojżesz – rzekomy Książę Egiptu – miałby być częścią egipskiej społeczności górniczej. Ta reinterpretacja, szeroko komentowana w mediach, ma głębokie implikacje dla naszego rozumienia historyczności Mojżesza. Jeśli, jak twierdzi Bar-Ron, autorem tych inskrypcji jest sam Mojżesz, stanowią one nie tylko ostateczny dowód na istnienie Mojżesza, ale także jedyny zachowany fragment pisma, którego autorem jest ważna postać biblijna i założyciel religii. Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Reakcje naukowców na tę nową teorię były mieszane. Wielu uczonych jest zaniepokojonych rekonstrukcją samych inskrypcji, co jest znanym, trudnym zadaniem. Jeden z uczonych powiedział National Geographic, że taka próba odczytania jest „bardzo problematyczna”. Thomas Schneider, egiptolog z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, powiedział w wywiadzie dla „The Daily Mail”, że nowa interpretacja jest „całkowicie nieudowodniona i myląca”. Schneider zasugerował, że same inskrypcje zostały błędnie odczytane, dodając, że „arbitralna identyfikacja liter może zniekształcać historię starożytną”. Nawet jeśli identyfikacja liter i tłumaczenie inskrypcji dokonane przez Bar-Rona są poprawne, nie oznacza to koniecznie, że ich autorem był biblijny Mojżesz. Liane Feldman, adiunkt religioznawstwa na Uniwersytecie Princeton, powiedziała National Geographic, że imię Mojżesz może być imieniem egipskim i dlatego jest mniej charakterystyczne w kontekście egipskich inskrypcji górniczych, niż mogłoby się wydawać współczesnym czytelnikom. Jak napisał uczony Joshua Huddlestun, imię Mojżesz pojawia się w listach i dokumentach prawnych z okresu Nowego Państwa, w tym w „głośnej sprawie o dziedziczenie ziemi, wniesionej przez powoda o imieniu Mojżesz”. Jeśli, jak sugerują dowody, Mojżesz był stosunkowo popularnym imieniem egipskim, nie ma powodu, by sądzić, że te inskrypcje odnoszą się do biblijnego Mojżesza lub że zostały przez niego napisane. Źródło: National Geographic Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy to naprawdę Arka Noego? Przełomowe badania na Górze Ararat
Arka Noego od dziesięcioleci rozpala wyobraźnię badaczy i pasjonatów Biblii. Mimo licznych „odkryć” naukowcy zgodnie twierdzą, że nie istnieją wiarygodne dowody na istnienie tej legendarnej konstrukcji.
Spis treści: Czy Arka Noego mogła przetrwać na zboczach góry Ararat? Dlaczego naukowcy odrzucają odkrycia związane z Arką Noego? Czy potop biblijny był faktem historycznym? Dlaczego nie da się ustalić miejsca, gdzie spoczęła Arka Noego? Jak pseudoarcheologia miesza naukę z wiarą? Naukowcy kontra oczekiwania opinii publicznej Przez ponad sto lat ludzie próbowali ustalić dokładne położenie Arki Noego. Archeolodzy twierdzą, że to daremny wysiłek. Arka Noego to jedna z najbardziej znanych i fascynujących historii ze Starego Testamentu. Po stworzeniu ludzi Bóg tak bardzo się nimi rozczarował, że zesłał na Ziemię wszechogarniający potop, by ich zgładzić. W tej opowieści jest jeden godny uwagi wyjątek: biblijny patriarcha i jego rodzina. Towarzyszyły im pary każdego zwierzęcia na Ziemi, a wszyscy przetrwali potop na ogromnym drewnianym statku. Czy Arka Noego mogła przetrwać na zboczach góry Ararat? Dla osób, które traktują religijny tekst jako historyczny zapis prawdziwych wydarzeń, poszukiwanie archeologicznych dowodów na istnienie Arki jest równie fascynujące. Zainspirowało to wielu wierzących do przeszukiwania zboczy góry Ararat i innych miejsc we wschodniej Turcji w poszukiwaniu śladów drewnianej konstrukcji wśród formacji skalnych. W 1876 roku brytyjski adwokat i polityk James Bryce wspiął się na górę, gdzie według Biblii Arka miała osiąść. Twierdził, że znalazł kawałek drewna, który „spełnia wszystkie wymagania” i uznał go za część Arki. Współczesne „odkrycia” ogłaszające, że „Arka Noego została znaleziona”, zdarzają się regularnie. Ostatnio grupa Noah’s Ark Scans, prowadzona przez Andrew Jonesa, twierdzi, że próbki gleby z Durupınar w Turcji zawierają materię organiczną różniącą się od otoczenia. Wielu innych badaczy uważa jednak, że miejsce przypominające kształtem łódź to naturalna formacja geologiczna. Dlaczego naukowcy odrzucają „odkrycia” związane z Arką Noego? Takie poszukiwania budzą irytację i lekceważenie wśród akademickich archeologów i biblistów. – Żaden poważny archeolog tego nie robi – mówi Jodi Magness, archeolożka z Uniwersytetu Karoliny Północnej. – Archeologia to nie poszukiwanie skarbów. To nauka, która stawia pytania badawcze, na które próbujemy odpowiedzieć przez wykopaliska. Czy potop biblijny był faktem historycznym? Opowieści o niszczycielskich powodziach i ludziach, którzy je przetrwali, istniały na długo przed tym, jak powstała Biblia, której najstarsze części powstały w VIII w. p.n.e. Legendy o potopie niszczącym cywilizację z polecenia bóstwa pojawiają się w wielu mezopotamskich tekstach – od eposu o Gilgameszu z początku II tysiąclecia p.n.e. po niedawno odczytane babilońskie tabliczki klinowe z ok. 1750 r. p.n.e., opisujące budowę arki. Czy te mity mogą mieć podstawy w faktach? – Istnieją geologiczne dowody na duży potop w rejonie Morza Czarnego sprzed ok. 7500 lat – mówi Eric Cline, archeolog z Uniwersytetu George’a Washingtona. Ale naukowcy nie zgadzają się co do skali tego wydarzenia, podobnie jak historycy epoki nie są zgodni, czy pisma o potopie opierały się na faktach. Prawdopodobne jest, że powodzie występowały w różnych miejscach i czasie – i naturalnie trafiły do przekazów ustnych i pisanych, takich jak biblijny opis potopu. Dlaczego nie da się ustalić miejsca, gdzie spoczęła Arka Noego? Uczeni różnią się co do dokładnej lokalizacji Arki według Biblii. W Księdze Rodzaju czytamy, że arka osiądzie „na górach Ararat”, w starożytnym królestwie Urartu – czyli na terenie dzisiejszej Armenii oraz wschodniej Turcji i Iranu – a nie na jednej konkretnej górze noszącej dziś tę nazwę. – Nie ma możliwości, by ustalić, gdzie dokładnie w starożytnym Bliskim Wschodzie to miało miejsce – mówi Magness. Zarówno Cline, jak i Magness dodają, że nawet jeśli odnaleziono by jakieś artefakty z Arki, nie dałoby się ich jednoznacznie powiązać z historycznymi wydarzeniami. – Nie mamy sposobu na umiejscowienie Noego i potopu w czasie i przestrzeni – mówi Magness. – Jedyną możliwością byłby autentyczny starożytny napis. Nawet wtedy mógłby odnosić się do innego Noego lub innego potopu. Jak pseudoarcheologia miesza naukę z wiarą? To jednak nie powstrzymuje rozwoju pseudoarcheologii, która przyjmuje Biblię jako dosłowną prawdę. Takie poszukiwania są często powiązane z „kreacjonizmem młodej Ziemi” – przekonaniem, że mimo dowodów naukowych Ziemia ma tylko kilka tysięcy lat. Takie grupy wykorzystują świeckie dowody archeologiczne, by poprzeć swoje dosłowne interpretacje Biblii – i jednocześnie odrzucają lub próbują obalić dowody przeciwne. Answers in Genesis, organizacja apologetyczna prowadząca park tematyczny o Arce Noego w Kentucky, przyznaje, że mity o potopie są powszechne poza Biblią i nawet dopuszcza, że Arka mogła się nie zachować. – Nie oczekujemy, że Arka przetrwała i będzie dostępna do znalezienia po 4350 latach – mówi Andrew A. Snelling, geolog i dyrektor badań tej organizacji. Snelling różni się jednak od archeologów, jeśli chodzi o przyczynę braku pozostałości Arki. – Skoro nie było dojrzałych drzew, by Noe i jego rodzina mogli zbudować schronienie po wyjściu z Arki, istnieje wszelki powód, by sądzić, że rozebrali ją i wykorzystali drewno – twierdzi. Organizacja nie wyklucza możliwości odnalezienia Arki w przyszłości, ale Snelling ubolewa nad „wątpliwymi twierdzeniami” niektórych poszukiwaczy, które „osłabiają potencjalny wpływ prawdziwego odkrycia”. Dla Magness poszukiwania Arki nie tylko wprowadzają opinię publiczną w błąd, ale także zmniejszają entuzjazm wobec autentycznych odkryć archeologicznych – nawet takich, które potwierdzają fragmenty Biblii, np. istnienie Domu Dawida. – Wiemy wiele o świecie biblijnym i to jest bardzo interesujące – mówi badaczka. Naukowcy kontra oczekiwania opinii publicznej Część problemu – mówi Cline – to nierealistyczne oczekiwania społeczeństwa wobec archeologii. Media wolą pokazywać dreszczyk emocji niż powolne gromadzenie wiedzy naukowej. – Nie jesteśmy jak Indiana Jones – mówi. – To procedura naukowa. Żmudna. Ale to, co nas ekscytuje, niekoniecznie interesuje innych. Cline przyznaje, że kiedyś próbował obalać biblijne „dowody”, które co roku elektryzują opinię publiczną. W końcu przestał. Dziś skupia się na swoich wykopaliskach i przekładaniu wyników badań na język zrozumiały dla tych, którzy akceptują proces naukowy. – Ludzie i tak będą wierzyć w to, w co chcą wierzyć – wzdycha. To się raczej szybko nie zmieni. Źródło: National Geographic
Zwoje znad Morza Martwego bez tajemnic. Technologia odkryła najstarsze kopie Biblii
Nie ręka archeologa, a kod algorytmu odkrył, co naprawdę kryją zwoje znad Morza Martwego. Wyniki badań zaskoczyły nawet największych znawców Biblii.
Spis treści: Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowa wiedza biblijna Pismo Święte czytane do dziś w kościołach to źródło wiedzy nie tylko dla wiernych, ale również badaczy historii. W badaniach nad genezą i rozwojem Biblii ważną rolę odegrały starożytne teksty żydowskie nazywane zwojami znad Morza Martwego. Odkryto je w latach 40. i 50. XX wieku w jaskiniach niedaleko Qumran na Zachodnim Brzegu Jordanu. Historycy przyjęli datować je na okres od III wieku p.n.e. do I wieku n.e., jednak brak jakichkolwiek dat kalendarzowych w samych manuskryptach utrudniał dokładne ustalenie ich wieku. Z pomocą badaczom przyszła sztuczna inteligencja. Odkrycia opisane na łamach czasopisma „PLOS ONE” podnoszą rangę badań nad zwojami znad Morza Martwego, a przede wszystkim przybliżają nas do zrozumienia procesu powstawania kanonu biblijnego oraz jego relacji z kontekstem historycznym tamtych czasów. Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowoczesna technologia oparta na AI umożliwiła precyzyjniejsze datowanie zwojów znad Morza Martwego. Najnowsze analizy sugerują, że niektóre z rękopisów mogą być znacznie starsze, niż wcześniej przypuszczano. Co więcej, ich autorami mogły być osoby odpowiedzialne za najwcześniejsze teksty Biblii hebrajskiej. W ustaleniach nieoceniony okazał się Enoch. To algorytm stworzony przez zespół badawczy pod kierownictwem dr. Mladena Popovicia z Uniwersytetu w Groningen. System ten został wytrenowany na analizie pisma z datowanych źródeł starożytnych, a następnie przetestowany pod kątem precyzji. Tak też badacze przeanalizowali 135 fragmentów zwojów znad Morza Martwego, skupiając się na stylach pisma charakterystycznych dla okresu hasmonejskiego i herodiańskiego. Wnioski ich zaskoczyły. Jak się okazało, część rękopisów może pochodzić z czasów znacznie wcześniejszych, niż dotąd przypuszczano. – Zamiast tylko kilku zwojów z III wieku p.n.e., teraz mamy ich znacznie więcej, a jeden lub dwa mogą sięgać nawet końca IV wieku p.n.e. – tłumaczy Popović. Ustalenia rzucają nowe światło na cały kontekst kulturowo-polityczny ówczesnego Bliskiego Wschodu. Nowa wiedza biblijna Najbardziej emocjonujące są jednak ustalenia bezpośrednio związane z Pismem Świętym. Do tej pory zakładano, że dwa fragmenty biblijne z Księgi Daniela i Księgi Koheleta powstały odpowiednio w II i III wieku p.n.e. Nie istniały jednak żadne dokumenty potwierdzające tę tezę. Dopiero algorytm Enoch potwierdził, że oba rękopisy rzeczywiście pochodzą z czasów, które uznaje się za okres ich powstania. To oznacza, że mamy do czynienia z najstarszymi znanymi kopiami biblijnych tekstów powstałymi w czasach ich domniemanych autorów. – To ogromny przełom. Dzięki temu dosłownie możemy spotkać się z ręką autora w momencie tworzenia tekstu biblijnego – podsumowuje Popović. Źródło: PLOS ONE Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Ta księga to prawdziwy unikat. Teraz można ją obejrzeć w Polsce
To jedna z najstarszych drukowanych ksiąg wyprodukowanych w Europie. I jednocześnie – najdroższych. Świetnie zachowana Biblia sprzed blisko 600 lat trafiła do pomorskiego muzeum. Teraz można ją podziwiać w pełnej okazałości.
Spis treści: Biblie Gutenberga – rewolucja w świecie literatury Biblia Pelplińska – unikat w naszym kraju Niezwykłe losy starej księgi Ta księga to prawdziwy unikat. Mowa o Biblii Gutenberga, która trafiła na stałą wystawę Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Co jest w niej wyjątkowego? Biblie Gutenberga – rewolucja w świecie literatury Biblia była pierwszym dziełem wydawanym drukiem w Europie. Pierwsze przygotował w niemieckiej Moguncji Johannes Gutenberg – twórca pierwszej przemysłowej metody druku. Biblie Gutenberga – bo taka przylgnęła do nich nazwa, powstały w latach 1452–1455. Zawierają tekst Biblii w tłumaczeniu św. Hieronima (Wulgatę), podzielony na dwa tomy. Pojawienie się nowej technologii druku zrewolucjonizowało dostęp do słowa pisanego, które stało się łatwiej dostępne i tańsze niż wcześniej. Upowszechniły się krótkie teksty informacyjne czy książki – początkowo religijne, często na temat cudownych wydarzeń. Biblia Pelplińska – unikat w naszym kraju Do naszych czasów zachowało się niespełna 50 egzemplarzy Biblii Gutenberga, z czego tylko 20 kompletnych z ok. 200 egzemplarzy. Wśród nich jest księga, którą od końca marca można oglądać na stałej wystawie w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Wcześniej było to możliwe tylko w wybrane dni, ale obecnie zadbano o warunki ekspozycji, które zabezpieczają ten bezcenny zabytek piśmiennictwa. Przez ostatnie dwa lata dokładnie badano i konserwowano księgę. Udało się na przykład ustalić, że dębina, z którego wykonano okładzinę Biblii, pochodziła z Lasów Oliwskich należących do klasztoru cystersów oliwskich. Tę XV-wieczną oprawę, wykonał mistrz Henryk Coster z Lubeki. Na dwutomową księgę składają się 641 karty zadrukowane obustronnie w dwóch kolumnach o wymiarach 285 mm x 85 mm, zawierających 40-42 wierszy. Niezwykłe losy starej księgi Pelplińska Biblia trafiła do Polski w 1502 roku. Była przekazana konwentowi franciszkanów reformatów w Lubawie przez biskupa chełmińskiego Mikołaja Chrapickiego. W 1833 roku trafiła do biblioteki diecezjalnej w Pelplinie. Z kolei tuż przed wybuchem II wojny światowej, w sierpniu 1939 roku przewieziono ją do Warszawy, a potem do Anglii. I tam nie była bezpieczne ze względu na bombardowania niemieckie. Dlatego w 1940 roku podjęto decyzję o jej przewiezieniu na pokładzie statku Batory do Kanady. Dopiero w 1959 roku wraz z innymi skarbami przechowywanymi w Ottawie powróciła do Polski. Źródła: Muzeum Diecezjalne w Pelplinie, MNW, Nauka w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dwa egzemplarze Biblii brzeskich odnalezione pod Opolem. Naukowcy: są oryginalne
Polscy naukowcy potwierdzili oryginalność tzw. Biblii brzeskich, które odkryto pod koniec 2024 roku nieopodal miejscowości Pokój w województwie opolskim. Egzemplarze pochodzą z 1563 roku.
Spis treści: Pod Opolem znaleziono dwie oryginalne Biblie Czym jest Biblia brzeska? Ile egzemplarzy Biblii brzeskiej przetrwało? „Napisana piękną i nowoczesną polszczyzną” Zgodnie z deklaracją wydawców Biblia brzeska to pierwszy wydany drukiem przekład całości Pisma Świętego na język polski. Została przetłumaczona z języków oryginalnych: hebrajskiego i greckiego przez polskich protestantów w Pińczowie w latach 1559–1563, dlatego czasem nazywana jest Biblią pińczowską. Pod Opolem znaleziono dwie oryginalne Biblie Pierwszy egzemplarz został wydany w 1563 roku w Brześciu Litewskim. Księga ma wymiary 255 na 401 mm i zawiera starannie wykonane drzeworyty na stronie tytułowej i w części starotestamentowej. W sumie wydano ok. 100 egzemplarzy. W 2024 roku naukowcy dokonali niezwykłego odkrycia. Odkryli dwa egzemplarze Biblii brzeskiej nieopodal miejscowości Pokój pod Opolem. Biblie zostały następnie przewiezione do Katowic, gdzie poddano je dezynfekcji i pobrano próbki papieru do badań mikrobiologicznych. Dało to początek prac konserwatorskich, które trwały wiele miesięcy. Teraz uczeni, którzy brali udział w badaniach poinformowali, że dwie księgi są oryginalnymi wydaniami Biblii brzeskiej z 1563 roku i zostały wydrukowane w Brześciu Litewskim. Pytaniem pozostawało, jak księgi trafiły na Górny Śląsk z terenów obecnej Białorusi. Czym jest Biblia brzeska? – Biblia brzeska jest pierwszym przekładem Pisma Świętego na język polski, służącym protestantom posługującym się tym językiem. Musimy pamiętać, że osobista lektura Biblii jest dla ewangelików jednym z filarów wiary, a więc analfabetyzm był grzechem – powiedział PAP prof. Dariusz Chemperek z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. – Dla Polaków mieszkających na Górnym Śląsku (a więc poza granicami Pierwszej Rzeczypospolitej) i będących protestantami, Biblia brzeska była jedyną możliwością spełnienia tego warunku. Na dodatek była ona przetłumaczona piękną polszczyzną, a przy jej tworzeniu pracował zespół biblistów znających trzy języki święte. Byli to nie tylko teolodzy dbający o wierność treści, ale i poeci, potrafiący oddać zarówno literę, jak i ducha oryginału – wyjaśnia prof. Chemperek. Ile egzemplarzy Biblii brzeskiej przetrwało? Naukowcy przypominają, że z około tysiąca wydanych egzemplarzy, do naszych czasów dotrwało tylko ok. 140 egzemplarzy Biblii brzeskiej. To oznacza, że odkrycie spod Opola jest naprawdę wyjątkowe. – Wbrew stereotypowi „Polak-katolik”, w wielu miejscach kraju, zwłaszcza na Śląsku, właśnie dzięki protestantyzmowi możliwe było utrzymanie języka polskiego wśród „prostego ludu – tłumaczy naukowiec. – Od XVI wieku śląscy luteranie polskiego pochodzenia odprawiali nabożeństwa w rodzimym języku, czytali „Biblię brzeską" i śpiewali polskie pieśni religijne ze śpiewników, drukowanych np. w Brzegu nad Odrą jeszcze w drugiej połowie XVII wieku. Ani w Europie, ani w Polsce nie była to wtedy książka tania. Jej cena jest szacowana na równowartość rocznej pensji ówczesnego służącego – mówi badacz. „Napisana piękną i nowoczesną polszczyzną” Prof. Chemperek zaznacza, że dla ewangelików, gdzie nabożeństwa odbywały się w języku ojczystym, a warunek bezpośredniego sięgania do treści religijnych nie podlegał dyskusji, jej wartość była wyższa nawet od tej materialnej. – Korzystający z Biblii brzeskiej, napisanej piękną i nowoczesną polszczyzną, nie tylko umacniali się w swojej wierze, ale mieli także możliwość kontaktu z językiem narodowym, który był nośnikiem zarówno wiary, jak i łącznikiem z kulturą polską, nawet w czasach, gdy państwo polskie zostało wymazane z map przez zaborców – zwraca uwagę uczony. – Z całą pewnością obecność Biblii brzeskiej na Górnym Śląsku jest dowodem na to, że mieszkańcy tych terenów używali języka polskiego. Nie należeli oni do elit społecznych, bo te po wojnie trzydziestoletniej, zakończonej w 1648 roku, raczej dalekie były od nauk Lutra. Najprawdopodobniej odnalezione dwa egzemplarze Biblii brzeskiej należały do polskich ewangelickich księży i były przekazywane z pokolenia na pokolenie – tłumaczy profesor. Te hipotezy potwierdzają z kolei ustalenia naukowców, którzy analizowali losy znalezionych egzemplarzy. – Wiemy, że w XIX wieku niedaleko miejsca, gdzie znaleziono księgi, działała szkoła protestancka, w której dzieci uczyły się po polsku. Być może nasze egzemplarze Biblii brzeskiej mają jakiś związek z tą szkołą. Istnieje także możliwość, że starodruki były częścią biblioteki książęcej Wittenbergów, którzy mieli swój pałac w Pokoju. Na razie jednak powody i okoliczności, dla których ktoś schował je na poddaszu prywatnego domu, gdzie przetrwały do naszych czasów, nie są nam znane – powiedział dr Sławomir Marchel, dyrektor Archiwum Państwowego w Opolu. Pierwsze polskie wydanie Biblii Nie wszyscy historycy zgadzają się jednak z tym, że Biblia brzeska była pierwszym polskim wydaniem tej księgi. Już w samym tytule Biblii brzeskiej oprócz języków oryginalnych wymieniono też łacinę. W pierwszych latach po jej wydaniu zarzucano, że Biblia brzeska jest w rzeczywistości tłumaczeniem albo z łacińskiej Wulgaty, albo z innych przekładów łacińskich, na przykład łacińskiej Biblii Roberta Estienne’a z 1557 roku i Nowego Testamentu Teodora Bezy z 1556 roku. Co więcej, pierwszym wydrukowanym polskim przekładem całej Biblii była Biblia Leopolity, którą wydano w 1561 roku w Krakowie. Było to jednak księga katolicka, którą trochę różni się od protestanckiej. Powszechnie uważa się zatem, że Biblia brzeska jest pierwszym polskim wydaniem biblii protestanckiej. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Oszałamiający amulet sprzed 1500 lat. Widać na nim króla walczącego z diabłem
Archeolodzy w Turcji odnaleźli wyjątkowy amulet. Przedstawia króla Salomona, który włócznią przebija diabła. Naukowcy twierdzą, że artefakt pochodzi z V wieku n.e.
Spis treści: Wyjątkowe odkrycie w starożytnym mieście Kim był król Salomon? Zwycięstwo dobra nad złem Tureccy archeolodzy prowadzili wykopaliska w starożytnym mieście Hadrianopolis, które znajduje się na terenie dzisiejszej Turcji, w północnej części kraju. Było zamieszkane od co najmniej I wieku p.n.e. przez następne 700 lat. To za rządów cesarza Hadriana w II wieku n.e. miasto zostało nazwane na jego część. W przeszłości nazywano je także Cezarea lub Kaisareia. Wyjątkowe odkrycie w starożytnym mieście W Hadrianopolis w ciągu ostatnich dekad odkryto wiele zabytków i artefaktów, a także znaleziono ślady wpływów nie tylko rzymskich, ale także hellenistycznych i bizantyjskich. Wykopano tam wiele budynków mieszkalnych, a także pozostałości łaźni, świątyń i wczesnochrześcijańskich kościołów oraz teatru i murów obronnych. W 2024 archeolodzy ponownie przybyli do tego starożytnego miasta, aby szukać śladów starożytnej historii. Naukowcy mogą mówić o dużym szczęściu. Już na wstępnym etapie prac udało im się odkopać amulet, który datowany jest na V wiek n.e. Badanie wykazało, że przedstawia króla Izraela Salomona, który przedmiotem przypominającym włócznie przebija diabła znajdującego się na koniu. Zabytek znajdował się w pozostałościach nieznanej konstrukcji. – Artefakt odnaleźliśmy w strukturze, którą nazwaliśmy „SDJ-3”. Jest to bardzo ważny zabytek dla archeologii anatolijskiej, ponieważ wcześniej w tym regionie nie znaleziono podobnego przedmiotu – podkreśla Ersin Çelikbaş, kierownik wykopalisk i archeolog z Uniwersytetu Karabük. Kim był król Salomon? Naukowcy podkreślają, że amulet musiał mieć bardzo ważne znaczenie religijne, ponieważ Salomon był niezwykle ważną postacią dla trzech największych religii. W tradycji judaistycznej i chrześcijańskiej jest jednym z największych mędrców antycznego świata. Uważa się, że to właśnie od odpowiada za Księgę Przysłów, Księgę Koheleta, a także niektóre psalmy. Dla wyznawców islamu jest również ważnym prorokiem. Uważano, że posiadł zdolność w panowaniu nad chorobami i demonami, a świadczyć miał o tym słynny „Testament Salomona”. – Jest znany jako władca w judaizmie, wspomina o nim Biblia. W islamie jest uznawany nie tylko za władcę, ale także za proroka. Dlatego przedstawienie Salomona na tym wisiorku zarówno nas zaskoczyło, jak i uświadomiło nam jego znaczenie w starożytności – powiedział Çelikbaş. Zwycięstwo dobra nad złem Ponadto na amulecie znajduje się napis „Nasz Pan pokonał zło”. Bardzo możliwe, że obecność artefaktu miała związek z militarnym znaczeniem miasta. Była to ważna osada obronna i bardzo możliwe, że Salomon był tam postrzegany jako swoisty patron Hadrianopolis. – We wcześniejszych wykopaliskach zidentyfikowaliśmy dowody na istnienie w mieście oddziału kawalerii – tłumaczy archeolog. – Salomon był również przedstawiany jako osoba, która przewodziła swojej armii. Uważamy zatem, że w czasach rzymskich i bizantyjskich był postrzegany jako ktoś, kto miał chronić oddziały wojskowe, szczególnie tutaj w Hadrianopolis – wyjaśnia Çelikbaş. Co ciekawe, według gnostycznej Apokalipsy Adama z I lub II wieku n.e. opisuje legendę o Salomonie, który miał wysłać armię demonów, aby odszukać niewiastę, która od niego uciekła. Kronika ta sugerowała, że król Izraela miał zdolność kontrolowania demonów, które służyły mu jako niewolnicy. Çelikbaş dodał rownież, że przedstawienie proroka Salomona na amulecie to symbol triumfu Boga nad szatanem, zwycięstwem dobra nad złem. Z kolei na rewersie artefaktu znajdują się imiona czterech aniołów: Gabriela, Michała i Rafała, a także Azraela, który w mistyce żydowskiej był wcieleniem zła. – To również jest niezwykłe. Do tej pory znaleziono tylko jeden podobny przykład amuletu, który odkryto w Jerozolimie. To odkrycie wskazuje, że ten region Turcji był ważnym centrum religijnym w starożytności – dodał badacz. Źródło: Arkeonews. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Naukowcy zidentyfikowali szczątki ważnego średniowiecznego duchownego. Związany jest z drogą św. Jakuba
Gdyby nie ten średniowieczny duchowny, nie powstałaby słynna droga pielgrzymkowa św. Jakuba, nazywana także Camino de Santiago. Naukowcom udało się zidentyfikować szczątki biskupa Teodomiro.
W tym artykule: Teodomiro w Santiago de Compostela? Co do tej pory wiedzieliśmy szczątkach legendarnego biskupa? Kompleksowe badanie domniemanych szczątków Teodomiro Biskup Teodomiro (VIII–IX wiek) z Iria Flavia odkrył szczątki świętego Jakuba Większego. Ten chrześcijański męczennik zginął w Jerozolimie między 41 a 44 rokiem naszej ery. Według tradycyjnych przekazów, jego ciało miało trafić z Jerozolimy do Iberii na łodzi w VII wieku, z pomocą aniołów. Św. Jakub zginął jako pierwszy z dwunastu biblijnych apostołów. Teodomiro znalazł je na opuszczonym cmentarzu w dzisiejszym galicyjskim mieście Santiago de Compostela. Stać się to miało po wielu dniach postu i medytacji. W tym zadaniu pomóc miał mu miejscowy pustelnik, Pelayo. Teodomiro w Santiago de Compostela? Tyle anegdotyczna opowieść. Ile w niej jest prawdy? Badacze powątpiewali nawet w historyczność Teodomiro. Wokół domniemanego grobu św. Jakuba król Asturii, Alfons II Cnotliwy zlecił budowę małego kościoła. Dzisiaj jest to katedra w Santiago de Compostela. Ta sytuacja zapoczątkowała legendę o grobie apostoła na terenie Galicji. Od średniowiecza grób apostoła św. Jakuba przyciąga miliony pątników z całego świata. Ta droga pielgrzymkowa jest jednym z najważniejszych chrześcijańskich szlaków w Europie, obok tych wiodących do Rzymu i Jerozolimy. Co do tej pory wiedzieliśmy szczątkach legendarnego biskupa? W drugiej połowie minionego wieku odkryto nagrobek Teodomiro. Z napisów wynikało, że zmarł w 847 roku. Pod nim znaleziono szczątki, które początkowo zidentyfikowano jako należące do starszego mężczyzny. Jednak ponowne badanie w połowie lat osiemdziesiątych sugerowało, że szczątki należały do kobiety. Wzbudziło to wątpliwości co do ich związku z biskupem. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił ponownie przyjrzeć się szczątkom znalezionym w grobie i wykonać ich kompleksową analizę. Wykonano badania osteologiczne, izotopowe, radiowęglowe i genetyczne. Głównym autorem publikacji na ten temat opublikowanej w czasopiśmie naukowym „Antiquity” jest dr Patxi Perez Ramallo z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU). W zespole znalazły się też dwie Polki: Alexandra Staniewska z Instytutu Antropologii i Etnologii UAM w Poznaniu i Maja Krzewińska z Centrum Paleogenetyki w Sztokholmie. Kompleksowe badanie domniemanych szczątków Teodomiro Co się okazało? Najnowsze badania osteologiczne potwierdziły, że grobowiec zawierał kości jednego dorosłego mężczyzny zmarłego w wieku prawdopodobnie ponad 45 lat. Z kolei analiza izotopowa ujawniła dietę zmarłego opartą na białkach z mieszanką źródeł morskich i lądowych. Dla naukowców jest to niespodzianka. Czegoś innego należało się spodziewać w przypadku chrześcijańskiego duchownego, który powinien przestrzegać określonych zasad żywieniowych. Zostali uznani za świętych, choć nie powinni. Jak to możliwe? Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych. Jak to możliwe? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/prowadzili-wojny-skazywali-na-smierc-swoich-bliskich-kazali-wylupywac-oczy-i-wyrywac-jezyki-pokonanym-wrogom-ale-zostali-uznani-za-swietych-ef99efc.jpg" width="938" height="473" alt="Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych." title="Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych." /> Dalsze analizy stabilnego izotopu tlenu każą sądzić, że osoba żyła w pobliżu wybrzeża. Rodzinna dla Teodomiro Iria Falvia znajdowała się niedaleko Atlantyku. Wiek pobranej próbki do analiz radiowęglowych oszacowano na lata 673–820. Teodomiro miał umrzeć w 847 roku n.e. Taki zakres błędu przy metodzie C14 nie jest dla badaczy zaskoczeniem. A co wynika z analiz archeogenetycznych przeprowadzonych na Uniwersytecie Sztokholmskim? Profil genetyczny osobnika nieznacznie odbiegał od współczesnych Europejczyków. Wykazuje bliższe pokrewieństwo z rzymskimi Iberami, iberyjskimi Wizygotami i iberyjskimi populacjami islamskimi. Potwierdza to, że szczątki należały do osoby żyjącej 1200 lat temu w Hiszpanii. Wyniki te są również zgodne z wcześniejszymi badaniami, wskazującymi na wzorce migracji w odpowiedzi na podbój Półwyspu Iberyjskiego przez kalifat Umajjadów w VIII wieku. Wszystkie analizy skłaniają ekspertów do stwierdzenia, że jest to faktycznie Teodomiro. – Ustalenia sugerują, że te szczątki mogą rzeczywiście należeć do niego, potencjalnie czyniąc je najstarszą zidentyfikowaną postacią historyczną w Hiszpanii i jedną z najstarszych w Europie – napisali badacze. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na Pustyni Judzkiej odkryto materiał sprzed 3800 lat. Był barwiony biblijnym szkarłatem
Izraelscy archeolodzy w jaskini na Pustyni Judzkiej odkryli jeden z najstarszych na świecie materiałów, który stworzono przy użyciu barwnika z małych owadów znanych jako czerwce. Badacze twierdzą, że tkaninę zabarwiono z wykorzystaniem owada, który wymieniany jest w Biblii.
W tym artykule: Kolor szkarłatny w starożytności i Biblii Kolor bogactwa i władzy Z czego powstawał ten starożytny barwnik? Szkarłat już od starożytności był kolorem utożsamianym z władzą, bogactwem i luksusem. Pierwsze wzmianki o barwnikach szkarłatnych pochodzą z VIII wieku p.n.e. i zostały opisane w tekstach perskich i asyryjskich. Co ciekawe, kolor ten do Rzymu przybył właśnie z Persji. W czasach Cesarstwa Rzymskiego pod względem prestiżu ustępował jedynie fioletowi, który noszony był przez cesarzy. Kolor szkarłatny w starożytności i Biblii Kolor szkarłatny pojawia się także kilkakrotnie w Biblii, zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie. Na przykład w Księdze Izajasza (1:18) możemy przeczytać: „Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby czerwone jak purpura, staną się jak wełna. Także w Księdze Samuela: „O, płaczcie nad Saulem, córki izraelskie. On was ubierał w prześliczne szkarłaty, złotymi ozdobami upiększał stroje”. Odnaleziono dwa miejsca zaginione od tysiącleci. Mają związek z wydarzeniami, które opisuje Biblia Brytyjski naukowiec twierdzi, że odnalazł dwa asyryjskie obozy wojskowe, które były wspominane w Biblii. Stacjonowali w nich żołnierze, którzy prowadzili oblężenie dwóch starożytnych mia... Wzmianki o szkarłacie pojawiają się również w Księdze Objawienia (17), w której opisano nierządnicę. „Dzięki mocy Ducha, anioł przeniósł mnie na pustynię, gdzie zobaczyłem kobietę siedzącą na szkarłatnej bestii o siedmiu głowach i dziesięciu rogach, na której wypisano imiona obrażające Boga. Kobieta była ubrana w purpurę i szkarłat. Miała też na sobie biżuterię ze złota, szlachetnych kamieni i pereł, w ręku zaś trzymała złoty kielich, wypełniony jej rozwiązłością i obrzydliwymi czynami”. W nowym badaniu archeologów z Izraelskiego Urzędu Starożytności opisano interesujące znalezisko z jaskini na Pustyni Judzkiej. Naukowcy twierdzą, że odnaleźli tkaninę, która barwiona była barwnikiem wykonanym z hebrajskiego „Tola‛at Hashani”, który zwany był szkarłatnym owadem. Był jednym z gatunków z rodziny czerwców, czyli pluskwiaków, których niektóre gatunki wykorzystywane są w tworzeniu barwników. Kolor bogactwa i władzy – Barwa szkarłatno-czerwona, wymieniana w Biblii obok błękitu królewskiego i fioletu, uznawana jest za jedną z najcenniejszych i najdroższych barwników starożytnego świata, którymi według biblijnego przykazania barwiono tkaniny – napisali autorzy odkrycia w pracy opublikowanej na łamach „Journal of Archeological Science: Reports”. Tkanina, o której mowa, datowana jest na 3800 lat. – Jest to najwcześniejszy dowód istnienia tkaniny barwionej czerwcami, które badacze utożsamiają ze „szkarłatnym owadem” (kermes) – podkreślają uczeni. Ten konkretny kolor wykonany ze „szkarłatnego owada” występuje w Biblii 25 razy. Wspomina się go w kontekście luksusowego ubioru i w innych kontekstach kultowych – napisali autorzy. – O czerwonym barwniku z czerwców wspominają także starożytne dokumenty handlowe, m.in. tabliczki klinowe z Mezopotamii datowane na rok 1425 p.n.e. – napisali w badaniu naukowcy. Z czego powstawał ten starożytny barwnik? Znaleziony przez badaczy materiał był zaledwie dwucentymetrowym fragmentem tkaniny. Odnaleziono go już w 2016 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez Izraelski Urząd Starożytności i Uniwersytet Hebrajski. Dopiero po 8 latach badaczom udało się ustalić kontekst tego artefaktu i ustalić, że może być to najstarszy w historii materiał barwiony czerwcami. – W starożytności barwnik wytwarzano z samicy owada żyjącego w dębach skalnych – tłumaczy dr Na’am Sukenik, współautorka badania. – Zbieranie czerwców odbywało się wyłącznie przez jeden miesiąc w roku, latem, po złożeniu przez samicę jaj, lecz zanim te się wykluły, czyli kiedy ilość barwnika była największa – dodaje badaczka. – Krótki okres, w jakim można było zbierać czerwce, trudność ich odnalezienia ze względu na niewielkie rozmiary (od 3 do 8 mm), barwę kamuflażową, a także niewielką ilość barwnika, jakie można z nich pozyskać, sprawiało, że ich zastosowanie stało się bardzo prestiżowe – tłumaczy Sukenik. Jak wyjaśnia, barwnik udało się zidentyfkować za pomocą wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC), technice powszechnie stosowanej w laboratoriach biologicznych i chemicznych do rozdzielania i identyfikacji substancji w niewielkich ilościach, które sprawdza się również w archeologii. – Ta zaawansowana metoda umożliwiła nam dokładne określenie pochodzenia barwnika aż do gatunku owada. Można więc z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że w starożytności tekstylia były barwione przy użyciu gatunku Kermes vermilio – podsumowali badacze. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Święte miasto wyglądało inaczej niż sądziliśmy. Nowe odkrycie archeologiczne w Jerozolimie
Archeolodzy dokonali w Jerozolimie ważnego odkrycia. Naturalna dolina skalna okazała się być monumentalną fosą. Oddzielała dwie części miasta. Odkrycie to otwiera dyskusję na temat lokalizowania miejsc znanych z Biblii.
W tym artykule: Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Archeolodzy nie przestają pracować na terenie Jerozolimy. Jest to święte miasto dla wyznawców trzech religii monoteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Dlatego każde znalezisko elektryzuje wiele osób, bo może odnosić się do wydarzeń znanych ze świętych ksiąg. Wielka dziura. Wielkie odkrycie w Jerozolimie Eksperci z Izraelskiego Urzędu Starożytności i Uniwersytetu w Tel Awiwie poinformowali właśnie o odkryciu potężnej fosy o głębokości co najmniej dziewięciu metrów i szerokości przynajmniej 30 metrów. Dokonano go w Parku Narodowym Murów Jerozolimskich. Naukowcy zdawali sobie sprawę, że rów obronny był częścią umocnień Jerozolimy. Ale nie było jasne, gdzie się znajdował. Poszukiwania fosy starożytnego miasta trwały 150 lat. Fosa została częściowo wykuta specjalnie w tym celu. Jednak jej fragmenty są pozostałością po kamieniołomach. W ten sposób ekonomicznie uzyskano bardzo istotny element fortyfikacji. Fosa oddzielała górne miasto, w którym znajdowały się Wzgórze Świątynne i pałac od dolnego miasta (obecnie to obszar Ofel), gdzie żyli zwykli ludzie. Jest to współczesny parking Givati. „Wielkie przedsięwzięcie”. Nieznane umocnienia Jerozolimy – Nie wiadomo, kiedy fosa została wykopana. Dowody sugerują, że była używana przez wieki, kiedy Jerozolima była stolicą Królestwa Judy, prawie 3000 lat temu w czasach króla Jozjasza. W tamtych latach fosa oddzielała południową część mieszkalną miasta od Akropolu na północy – komentują odkrycie kierownicy wykopalisk prof. Yuval Gadot z Wydziału Archeologii i Starożytnych Kultur Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Tel Awiwie i dr Yiftah Shalev z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Naukowcy nie mają wątpliwości: stworzenie fosy było wielką operacją. Na dużą skalę zmodyfikowała ona naturalną topografię miasta. Celem było zademonstrowanie przez ówczesnych władców swojej siły i możliwości tym, którzy przybywają do bram Jerozolimy. Według badaczy, wykonanie fosy wymagało znacznych umiejętności inżynieryjnych i zasobów. Taka inwestycja podkreślała siłę i możliwości ówczesnych władców miasta. Zagadka fortyfikacji Jerozolimy Przez ostatnie 150 lat badacze i archeolodzy podejmowali liczne próby prześledzenia trasy północnych fortyfikacji Jerozolimy. Na ich tropie była również brytyjska archeolożka Kathleen Kenyon (1906–1978), która prowadziła wykopaliska w Jerozolimie w latach sześćdziesiątych XX wieku, na obszarze położonym nieco na wschód od dzisiejszego parkingu Givati. Kenyon zasłynęła też z wykopalisk w jednym z najstarszych miast świata – Jerychu. Badaczka uważała, że odkryta przez nią rozpadlina skalna jest naturalnego pochodzenia. Nowe badania przyniosły dowód na ingerencję ludzi. Odsłonięty fragment fosy liczy około 70 m długości i rozciąga się z zachodu na wschód. Zdaniem prof. Gadota znalezisko otwiera nową dyskusję na temat terminów z literatury biblijnej, które odnoszą się do topografii Jerozolimy, takich jak wzgórze Ofel i Millo (rodzaj ufortyfikowanego tarasu). Tego nikt się nie spodziewał. W grobie Jezusa Chrystusa dokonano zadziwiającego odkrycia W Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli średniowieczny ołtarz, który przez lata uważany był za zaginiony. Pochodzi z 1149 roku i został postawiony tu przez krzyżowców. Kto wykonał fortyfikacje? Zagadka pozostaje Określenie wieku wielkiej dziury – a nią była fosa – jest niezmiernie trudne. Dyrektor wykopalisk z ramienia Izraelskiego Urzędy Starożytności dr Yiftah Shalev podkreśla, że data jej wykopania nie jest znana. – Tak znaczące inwestycje i kamieniołomy w Jerozolimie są zwykle datowane na środkową epokę brązu, czyli około 3800 lat temu. Jeśli fosa została wykopana w tym okresie, to miała chronić miasto od północy – jedynego słabego punktu zbocza Miasta Dawida. Tak czy inaczej, jesteśmy pewni, że była używana w czasach Pierwszej Świątyni i Królestwa Judy (IX wiek p.n.e.), tworząc wyraźny bufor między częścią mieszkalną miasta na południu a górnym miastem na północy – wyjaśnia badacz. Starożytną Jerozolimę zbudowano na szczycie wąskiego i stromego grzbietu, rozciągającego się nad wzgórzami i dolinami, które dzieliły ją na odrębne części. Powodowało to problemy w komunikacji w ramach miasta. Dlatego przeprowadzano inwestycje, mające na celu zmianę ukształtowania terenu. Na przykład w Pierwszej Księdze Królewskiej w Biblii (11:27) wspomniane jest działanie tego typu, które wykonał król Salomon: „Salomon budował twierdzę Millo, aby wypełnić wyłom w murze wokoło Miasta Dawida, swego ojca”. Źródło: Izraelski Urząd Starożytności. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto najstarszy rękopis jednej z Ewangelii. Wspomina dzieciństwo Jezusa
Fascynującego odkrycia dokonano w Niemczech. Archeolodzy zidentyfikowali rękopis Ewangelii sprzed 1600 lat. Badacze twierdzą, że to najstarszy dokument wspominający dzieciństwo Jezusa Chrystusa.
W tym artykule: Najstarszy manuskrypt Ewangelii Tomasza Dokument pochodzi z IV lub V wieku Rękopis zawiera fragment o jednym z cudów młodego Jezusa Najstarsze rękopisy Nowego Testamentu to najcenniejsze i tak naprawdę jedyne źródło wiedzy o najwcześniejszej wersji Ewangelii, czyli m.in. o życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa. Uważa się, że najstarszy pochodzi z ok. IV wieku n.e. Jest nim Kodeks Synajski. To manuskrypt spisany na skórze cielęcej, który zawiera zarówno Septuagintę, jak i Nowy Testament. Najstarszy manuskrypt Ewangelii Tomasza Naukowcy z Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie poinformowali właśnie o fascynującym znalezisku. Badacze twierdzą, że udało im się zidentyfikować kolejny rękopis. Datowany jest na ponad 1600 lat i ma zawierać szczegóły dotyczące dzieciństwa Jezusa. Przez dziesięciolecia fragment zwoju miał pozostawać niezauważony w Bibliotece Państwowej i Uniwersyteckiej im. Carla von Ossietzky’ego w Hamburgu. Nie jest to jednak fragment jednej z czterech głównych Ewangelii. Ma być to manuskrypt księgi spisanej przez Tomasza, czyli jednego z 12 apostołów. Według Biblii mężczyzny nie było, gdy Chrystus miał ukazać się innym uczniom. Gdy reszta opowiedziała mu o tym, że widziała swojego nauczyciela, ten nie dowierzał na początku. Powiedział, że uwierzy, gdy zobaczy go osobiście i dotknie jego ran. Chwilę później Jezus miał mu się ukazać osobiście. Tomasz odpowiedział „Pan mój i Bóg mój”. Dokument pochodzi z IV lub V wieku Zidentyfikowany dokument to dokładnie rękopis Ewangelii Dzieciństwa Tomasza. To apokryf Nowego Testamentu, który miał powstać prawdopodobnie w II wieku. Opowiada o cudach, jakich dokonał Jezus w swoim dzieciństwie między piątym a dwunastym rokiem życia. Naukowcy podkreślają, że ich odkrycie jest niezwykle cennym źródłem historycznym, ponieważ pochodzi z początków chrześcijaństwa. Naukowiec odkrył zaginiony fragment Biblii. To jeden z najstarszych przekładów w historii Austriacki historyk dokonał sensacyjnego odkrycia. Przeglądając watykańskie księgi, natrafił na zaginiony fragment Nowego Testamentu. Spisano go 1750 lat temu, a następnie usunięto. To praw... – Do tej pory najstarszą znaną grecką wersją Ewangelii Dzieciństwa Tomasza był kodeks z XI wieku. Pisma te nie zostały uwzględnione w Biblii. Jednak zawarte w nich historie były bardzo popularne i szeroko rozpowszechnione w starożytności i średniowieczu – napisali naukowcy w oświadczeniu dla prasy. – Fragment ten jest niezwykle interesujący dla badań. Przede wszystkim dlatego, że udało nam się go datować na IV–V wiek. To czyni go najwcześniejszym znanym rękopisem tego tekstu – mówi Lajos Berkes, wykładowca na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Humboldtów. – Nasze odkrycia dotyczące tej późnoantycznej greckiej kopii tego wyjątkowego dzieła potwierdzają obecną ocenę, że Ewangelia Dzieciństwa Tomasza została pierwotnie napisana w języku greckim – mówi Gabriel Nocchi Macedo z Uniwersytetu w Liège, który był współautorem badań. Rękopis zawiera fragment o jednym z cudów młodego Jezusa Fragment ma wymiary 11 x 5 centymetrów. Zawiera w sumie trzynaście linijek zapisanych literami greckimi, a w każdej znajduje się ok. 10 liter. Co ciekawe, manuskrypt pochodzi z Egiptu. – Papirus przez długi czas nie był przedmiotem badań, ponieważ jego treść uznawana była za nieistotną. Uważano, że jest to część dokumentu codziennego użytku, na przykład prywatnego listu, ponieważ charakter pisma wydaje się niezdarny – mówi Berkes. – Po raz pierwszy zauważyliśmy w tekście słowo „Jezus”. Następnie, porównując go z wieloma innymi zdigitalizowanymi rękopisami, odszyfrowaliśmy go litera po literze. Szybko zdaliśmy sobie sprawę, że nie może to być nic nieznaczący dokument – dodał historyk. – Porównaliśmy ten manuskrypt z innymi już znanymi rękopisami tej Ewangelii. Dlatego wiemy, że badany przez nas jest najwcześniejszy. Został napisany na podstawie tekstu z II wieku naszej ery – wyjaśnił badacz. Naukowcy odkryli również, że manuskrypt powstał w ramach ćwiczeń pisarskich w szkole lub klasztorze. Na to wskazuje właśnie ów niezdarny charakter pisma o nieregularnych liniach. Fragment opisuje jeden z cudów Jezusa, gdy młody zbawiciel dla zabawy lepił gliniane ptaszki. Gdy został oskarżony przez pewnego Żyda, że pracuje w szabat, ożywił ptaki z gliny, a te odfrunęły. Źródło: Arkeonews. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Powstanie Machabeuszów to kluczowy moment w historii Żydów. Biblijna księga nie przekazuje całej prawdy
Powstanie Machabeuszów to jeden z kluczowych momentów w historii Żydów. Jednak jego przyczyny i skutki są bardziej kontrowersyjne, niż opisuje to Biblia. Machabeusze pokonali swoich rodaków i Greków, ale po latach dali się podporządkować Rzymowi.
W tym artykule: Hellenizacja Izraelczyków Początek powstania Bardziej wiarygodna wersja wydarzeń Żydowska władza polityczna i religijna Niepodległe państwo żydowskie Koniec niepodległości i uzależnienie od Rzymu Kolejne powstania 25. dnia żydowskiego miesiąca kislew (późny listopad–grudzień) nadchodzi święto Chanuki. Żydzi przez osiem dni upamiętniają odzyskanie Świątyni Jerozolimskiej z rąk Seleukidów w czasie powstania Machabeuszów. Codziennie zapalają światła w specjalnym dziewięcioramiennym świeczniku. Jedzą smażone na oleju pączki i płatki ziemniaczane. Dzieci puszczają w ruch bączki – ozdobione literami hebrajskiego alfabetu, które rozpoczynają kolejne słowa w zdaniu „Tam zdarzył się wielki cud”. Dostają też codziennie prezenciki i przy okazji święta słuchają opowiadań o złym greckim królu Antiochu. O tym, który chciał zniszczyć żydowską religię, zabronił obrzezania. Kazał Żydom składać pogańskie ofiary, a w 167 r. p.n.e. wystawił ołtarz Zeusowi w Świątyni. W odpowiedzi na tę politykę wybuchło powstanie pobożnych Żydów. Na jego czele stanął Matatiasz z rodu Hasmoneuszy, a po jego rychłej śmierci – Juda z przydomkiem Machabeusz („Młot”). Żydzi odzyskali Świątynię 14 grudnia (25 kislew) 164 r. p.n.e. i dokonali jej oczyszczenia. Oliwy do zapalenia świątynnej menory wystarczyło wtedy na osiem dni, choć wydawało się, że zapasy tej dobrej, niezbezczeszczonej przez Greków, skończą się po jednym. Hellenizacja Izraelczyków Wywalczone wtedy hasmonejskie państwo przetrwało jako niezależne aż do 63 r. p.n.e. A pamiętajmy, że w historii żydowskiej państwowości następne niepodległe państwo narodziło się dopiero w 1948 r.! Dlatego Machabeusze obrośli legendą. „Makkabi” to popularna nazwa żydowskich klubów sportowych, organizuje się „makkabiady”, a bohaterów wojennych przyrównuje właśnie do Machabeuszów. Sławią ich też dwie biblijne Księgi Machabejskie. Palestyna od 301 r. p.n.e. należała do Egiptu rządzonego przez dynastię Ptolemeuszy. Stąd wzięła się tak liczna emigracja Żydów w III w. p.n.e. do Egiptu, i to nie tylko tych przymusowo przesiedlanych, ale też dobrowolnie wyjeżdżających do administracyjnego centrum. W 200 r. p.n.e., po serii wojen, Palestyna przeszła pod panowanie państwa Seleukidów. Wraz ze zmianą władców zmienił się także system poboru podatków. O ile poprzednio zbierali je dzierżawcy, o tyle Seleukidzi zostawili sprawy podatkowe w rękach arcykapłanów Świątyni Jerozolimskiej. Arystokracja kapłańska była silnie zhellenizowana, jak cała ówczesna elita. Żydzi chcieli przyjmować greckie imiona, uczestniczyć czynnie w greckiej cywilizacji – a więc i np. w ćwiczeniach sportowych w gimnazjonie, podstawowej instytucji greckiego modelu wykształcenia obywatelskiego. Nie znaczy to, że elity nie czuły swojej odrębności etnicznej i religijnej. Ale wyrażały swój podziw dla kultury greckiej – która była dominująca we wschodnim obszarze basenu Morza Śródziemnego w greckich poleis i dość w tym okresie jednorodna – a także chciały z niej korzystać. Początek powstania W 175 r. p.n.e. na tronie Seleukidów zasiadł Antioch IV, noszący przydomek Epifanes. Autor 1 Księgi Machabejskiej szuka przyczyn wybuchu powstania właśnie w polityce tego króla, „korzenia wszelkiego zła”. Wspomina, że w ludzie Izraela znaleźli się tacy wiarołomni, którzy wprowadzali pogańskie obyczaje. A mimo to Grecy dwa razy złupili miasto. W końcu król wydał dekret dla całego swojego imperium (rozległego i wieloetnicznego!), że wszyscy mają być jednym ludem i postępować wedle tych samych – greckich – obyczajów. Za dekretem przyszła fala represji wobec tych Żydów, którzy się sprzeciwili. Zaprzestano też składania ofiar Bogu. W tej sytuacji doszło do powstania – w Modin przeciw władzy wystąpił Matatiasz ze swoimi synami, zabijając niewiernego Judejczyka i urzędnika królewskiego. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Bardziej wiarygodna wersja wydarzeń Do tej prostej relacji nowe i zaskakujące fakty wnosi mniej propagandowa 2 Księga Machabejska. Sytuacja w Judei została w niej przedstawiona inaczej. Około 175 r. p.n.e. stanowisko arcykapłana stracił Oniasz. Król zaakceptował na tej funkcji jego brata Jazona – hellenistę (na co wskazuje już samo imię zmienione z Jozuego na podobnie brzmiącą wersję grecką). Ów nowy arcykapłan zaczął wprowadzać w Jerozolimie instytucje greckie, gimnazjon i efebię (system wychowania chłopców w antycznej Grecji). Ba, historyk Jazon z Kyrene podaje, że arcykapłan poprosił króla o „zapisanie mieszkańców Jerozolimy jako Antiocheńczyków”. To znaczy, że arcykapłan planował stworzenie greckiej polis o nazwie Antiochia na terenie Jerozolimy, co dawałoby miastu pewną autonomię i niższe podatki. Konflikt między hellenistami i Żydami tradycyjnymi – nazwijmy ich chasidim (pobożni) – stał się w tej sytuacji nieunikniony. Tymczasem po kilku latach Jazon stracił funkcję arcykapłana na rzecz Menelaosa. Ów również należał do stronnictwa hellenistów, ale obiecał Antiochowi wnoszenie wyższych podatków do skarbca. Tak zaczęła się walka między Menelaosem a Jazonem – to ten drugi uzyskał wsparcie egipskich Ptolemeuszy. Konflikt nasilił się, gdy rozeszła się pogłoska, że Antioch zginął w kampanii wojennej przeciw Egiptowi. Plotka okazała się fałszywa. Wściekły król, nic nie osiągnąwszy w Egipcie, w drodze powrotnej spacyfikował Jerozolimę, zdusił rebelię Jazona i zabrał ze Świątyni pieniądze – należne podatki. Wybudował także twierdzę Akra (dosł. „szczyt”) niedaleko wzgórza świątynnego i obsadził ją garnizonem wojskowym. Wtedy, w 167 r. p.n.e., stronnictwo pobożnych rozpoczęło powstanie przeciw greckiemu panowaniu. Ta wersja podkreśla toczoną między tradycjonalistami a hellenistami wojnę domową, w której Antioch na pewno popierał stronnictwo progreckie. I jest bardziej wiarygodna niż rzekome nieuzasadnione dekrety króla czy zbezczeszczenie Świątyni w Jerozolimie jako zarzewie konfliktu. Żydowska władza polityczna i religijna Wojna miała charakter partyzancki i Seleukidom nie było łatwo stłumić żydowski opór. W 162 r. p.n.e. nowy król Demetrios I Soter wysłał do Jerozolimy swego dowódcę Nikanora i kazał uczynić arcykapłanem Alkimosa. Rok później sukces odnieśli powstańcy: Juda Machabeusz pokonał wojska Seleukidów w bitwie pod Adasą. Trudno powiedzieć, jak liczne były armie, kto dokładnie walczył w machabejskiej oraz jak Żydzi dawali sobie radę z zaprawionymi w bojach wojskami seleukidzkimi, ponieważ brak na ten temat źródeł. Sam Juda jednak wkrótce zginął w walce z następcą Nikanora – Bakchidesem. Powstańcy zaś, już pod wodzą brata poległego, Jonatana, uciekli na pustynię. Wtedy nieoczekiwanie nastąpił przełom. Przyniósł go uzurpator Aleksander Balas, który chciał obalić rządzącego państwem Seleukidów Demetriosa. Jonatan Machabeusz stał się kartą przetargową dla obu stron. Demetrios oferował mu stanowisko stratega Judei, ale Jonatan poparł Balasa, od którego dostał funkcję arcykapłana Świątyni. I choć Balas ostatecznie przegrał, to Jonatan zachował tytuł. Jerozolima (prócz twierdzy Akra) znalazła się w rękach rebeliantów, a wódz powstania został jednocześnie przywódcą ludu za pozwoleniem Seleukidów. Miał połączyć w swoim ręku władzę religijną oraz polityczną. To stanie się wielką nowością w żydowskiej historii i wyróżnikiem panowania dynastii hasmonejskiej (machabejskiej). Jonatan był zręcznym politykiem wykorzystującym konflikty i uzurpacje do tronu Seleukidów. Zginął jednak z rąk Tryfona – dawnego dowódcy Balasa, który chciał uczynić królem jego syna i wystąpił przeciw Demetriosowi II. Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rzadkie-znalezisko-z-izraela-moneta-z-czasow-ostatniego-w-starozytnosci-zrywu-narodowego-zydow-74ccfed.png" width="938" height="492" alt="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" title="Rzadkie znalezisko z Izraela. Moneta z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów" /> Niepodległe państwo żydowskie Po śmierci Jonatana Machabeusza przywództwo objął jego brat Szymon. Wraz z jego panowaniem „pogańskie jarzmo zostało zdjęte z Izraela” (1 Mch). Od króla Demetriosa Szymon uzyskał tytuł etnarchy („przywódcy ludu”). W 141 r. p.n.e. zajął twierdzę Akra, zdobywając tym samym faktyczną niepodległość. Został przez lud obwołany władcą, arcykapłanem i naczelnym dowódcą armii. Od tej pory wszystkie dokumenty miały być sygnowane jego imieniem. Odnowił też stare przymierze z Rzymem. Poselstwa do starającego się osłabiać Seleukidów imperium słano od czasów Judy Machabeusza, a Żydzi nazywani byli „przyjaciółmi ludu rzymskiego”. Jeszcze tylko raz, i to na krótko, Seleukidzi stanowili zagrożenie dla państwa żydowskiego: za panowania syna Szymona – Jana Hyrkana. W 131 r. p.n.e. Antioch VII Sidetes zajął Jerozolimę i postanowił zniszczyć jej mury obronne, domagał się też okupu i zwrotu terytoriów. Władca zginął jednak w czasie kampanii partyjskiej w 129 r. p.n.e. To ponownie osłabiło Seleukidów, państwu hasmonejskiemu zaś dało rzeczywistą i pełną niezależność. Państwo żydowskie powiększało swoje granice. Wydaje się, że to Jan Hyrkan pierwszy zaczął zatrudniać obcych najemników (praktyka ta weszła na stałe do polityki jego następców). On też rozpoczął podbój nowych terytoriów. Hyrkan zostawił kraj, w którego granicach znalazły się największe miasta wybrzeża (zamieszkiwane także przez ludność grecką). Na północy – Samaria (samarytańska świątynia na górze Gerizim i stolica Szechem zostały zniszczone). Na wschodzie – część Transjordanii. Natomiast na południu – Idumea, której mieszkańcy zostali zmuszeni do obrzezania i konwersji na żydowską religię. Następcy dodali kolejne nabytki. Byli etnarchami i arcykapłanami w jednej osobie. Prawdopodobnie Aleksander Jannajos (przełom II i I w. p.n.e.) pierwszy przyjął oficjalnie tytuł króla (basileus), noszony przez władców innych państw hellenistycznych. Ta grecka tytulatura – obok odpowiednika hebrajskiego – widnieje na wybijanych przez niego monetach. Gdzie jest Arka Przymierza? 7 potencjalnych tropów Arka zaginęła podczas szturmu wojsk babilońskich na Jerozolimę w 586 r. p.n.e. Gdzie jest Arka Przymierza? Badacze wskazują 7 potencjalnych miast, gdzie może się dzisiaj znajdować. Koniec niepodległości i uzależnienie od Rzymu Paradoksalnie, choć państwo Hasmoneuszy wyrosło ze zrywu chasidim przeciw żydowskim hellenistom i Grekom, w coraz większym stopniu ulegało procesowi hellenizacji. Syna Hyrkana, Aristobulosa, określano nawet przydomkiem „Filohellen” (miłośnik Greków). Władcy hasmonejscy, konsolidując swoją władzę, odchodzili od ideałów „pobożnych”. Opierali się w polityce wewnętrznej na saduceuszach – bogatej arystokracji kapłańskiej – których z władzą łączyły interesy ekonomiczne. W odróżnieniu od stronnictwa religijnego faryzeuszy, saduceusze nie byli tak skrupulatni w wypełnianiu żydowskiego Prawa. Hyrkan bez pardonu splądrował grób Dawida w poszukiwaniu pieniędzy, wywołując tym czynem oburzenie tradycyjnych Żydów. Chasidim nie podobała się też polityka Aleksandra Jannajosa, brata Hyrkana. Kiedy jako arcykapłan miał sprawować kult w świątyni, został obrzucony przez lud owocami. Konflikt z „pobożnymi” według historyka żydowskiego Józefa Flawiusza zakończył się masakrą 6 tys. osób. Dopiero Aleksandra Salome, żona i następczyni Aleksandra, pogodziła się z faryzeuszami. Niepodległe państwo żydowskie nie przetrwało jednak długo. Po śmierci Salome w 67 r. p.n.e. o schedę walczyło ze sobą dwóch jej synów: Aristobulos II i Hyrkan II. Potem na Wschodzie pojawił się rzymski wódz Gnejusz Pompejusz – który dokończył długą wojnę z królem Pontu Mitrydatesem. Oczyścił morze z piratów i na gruzach państwach Seleukidów utworzył prowincję Syrię. Nikt nie miał już wątpliwości, kto rozdaje karty w regionie. Obaj synowie Salome (zaopatrzeni w sowite łapówki) oraz osobna delegacja ludu udali się do Pompejusza, żeby uzyskać jego poparcie. Rzymski wódz nie podjął wtedy żadnej decyzji, kazał stronom czekać w Judei. Kiedy przyjechał do Jerozolimy w 63 r. p.n.e., Aristobulosa wtrącił do więzienia, zdobył Świątynię bronioną przez jego zwolenników, a Hyrkana II poparł na stanowisku arcykapłana. Zgrabnie rozmontował żydowskie królestwo. Miastom greckim na wybrzeżu obiecał wolność i autonomię, a Samarię i Transjordanię oddał pod jurysdykcję rzymskiego namiestnika prowincji Syrii. Wyjście Izraelitów z Egiptu to bardzo nośna opowieść. Ile jest jednak prawdy w historii Exodusu? Wyjście Izraelitów z Egiptu to jedno z ważniejszych wydarzeń opisanych w Biblii, które stanowi centralny punkt historii Izraela. Opowieść o Mojżeszu i wyzwoleniu Żydów spod egipskiego jar... Kolejne powstania Państwo Hyrkana – który był jedynie etnarchą, a nie królem – obejmowało tylko tereny historycznej Judei, Idumei i Perei. Stało się bytem niesamodzielnym, zależnym całkowicie od rzymskich polityków. Powiększyło swoje granice dopiero za panowania Heroda Wielkiego – zresztą Idumejczyka (Edomity), a nie Izraelity – króla z woli Rzymian, umiejętnie lawirującego w meandrach polityki okresu wojen domowych. Jednak zaraz po śmierci Heroda jego ziemie, pogrążone w wojnie przez sukcesorów, zostały w 6 r. n.e. częściowo przekształcone w rzymską prowincję Judeę, na której czele stał namiestnik rezydujący w Cezarei Nadmorskiej. Żydzi nie zapomnieli bynajmniej o niepodległości. Byli jedynym ludem w imperium, który wzniecił dwa krwawe powstania przeciwko Rzymianom – w roku 66 oraz w latach 30. II stulecia. Niezależności nie odzyskali.
Skalny kościół w Turcji skrywał cenną skamieniałość. Żyjątko przedstawia historię Jezusa
Skalny kościół sprzed 1600 lat niebawem zostanie udostępniony zwiedzającym. W trakcie prac badawczych naukowcy odkryli tam niezwykle cenną skamieniałość. Oto dolar piaskowy.
W tym artykule: Skalny kościół z wyjątkowym odkryciem Co symbolizował dolar piaskowy? Nowa atrakcja turystyczna w Turcji Turystyczny potencjał Turcji nie ogranicza się do uwielbianej przez wczasowiczów Antalyi czy Bodrum. Ojczyzna świętego Mikołaja (biskupa) może poszczycić się fascynującymi regionami również w interiorze. Za jeden z najbardziej malowniczych uchodzi Kapadocja, gdzie znajdują się słynne podziemne miasta. Skalny kościół z wyjątkowym odkryciem Jednym z ciekawszych, choć wciąż mało popularnych, regionów w Turcji jest Eğil. Okolica z roku na rok wzmacnia swoją pozycję jako ośrodek turystyki kulturalnej i religijnej. Podróżni przyjeżdżają tam, aby zobaczyć między innymi zamek asyryjski, w którym pochowano proroków Zülkifla i Elyesa (obaj wymienieni w Koranie). Eğil może jednak fascynować nie tylko wyznawców islamu. To też ważne miejsce w historii Żydów i chrześcijan. Przypomina o tym kościół w skale, będący miejscem szokującego odkrycia badaczy. Chodzi o skamieniałość stworzenia żyjącego na wybrzeżach Oceanu Spokojnego. To dolar piaskowy. Znalezisko jest owocem prac wykopaliskowych rozpoczętych 2 lata temu. Skalny kościół jest częścią klasztoru Mor Yuhanna. Yuhann to nie kto inny, jak Jan z Efezu. Duchowny jest uważany za jednego z pierwszych i najważniejszych historyków piszących w języku syriackim. Co symbolizował dolar piaskowy? Ministerstwu Kultury i Turystyki zależy na tym, aby liczący prawdopodobnie 1600 lat kościół został udostępniony turystom. Profesor Vecihi Özkaya, koordynujący wykopaliska na miejscu, powiedział, że archeolodzy odnaleźli tam monety państw europejskich i Imperium Osmańskiego oraz relikwie sakralne, cenione przez chrześcijan. Jedno z odkryć jest nadzwyczaj wyjątkowe. – Znaleźliśmy skamieniałość stworzenia, które żyło na wybrzeżach Oceanu Spokojnego. W świecie chrześcijańskim była uznawana za przedmiot związany z wiarą w Chrystusa. Jego skrzydła z pięcioma gwiazdkami symbolizują narodziny, śmierć i wniebowstąpienie Chrystusa. Dlatego [badany obiekt – przyp. red.] ma niezwykłą cechę jako kościół, w którym przechowywane są święte relikwie, ważne dla chrześcijan – mówi cytowany przez serwis Arkeonews. Dlaczego dolar piaskowy miał symbolizować narodziny, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie Jezusa? Żyjątko to miało pięć otworów. Cztery na końcach skrzydeł układających się w gwiazdę i jeden w środku. Cztery dziury miały przedstawiać rany Chrystusa na przybitych do krzyża dłoniach i stopach. Środkowy otwór miał być z kolei odpowiednikiem boku Jezusa przebitego włócznią. Archeolodzy odnaleźli prawdopodobnie najstarszy chleb na świecie. Spędził w piecu tysiące lat To już kolejne cenne odkrycie archeologiczne w tureckiej neolitycznej osadzie. Badacze ustalili, że znalezisko to chleb. Aż trudno uwierzyć, ile ma lat. Jest czerstwy od tysiącleci. Nowa atrakcja turystyczna w Turcji Co wiadomo o kościele w skale? Özkaya przekazał, że świątynia powstała po połączeniu dwóch grobowców skalnych. Jak dodał, to ważne, ponieważ na murach zachowały się krzyże symbolizujące mniejszości chrześcijańskie zamieszkujące region w różnych okresach. Niektóre żyją tam do dziś. Wkrótce kościół zostanie otwarty dla zwiedzających. Na miejscu przeprowadzono już dokumentację i prace porządkowe. Do świątyni w skale będą prowadziły schody, zbudowane z myślą o turystach krajowych i zagranicznych. Źródło: Antolian Archeology. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom
W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku naszej ery.
W tym artykule: Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Kim był Eleazar? Monet było i jest więcej Każdy może dołączyć do badań Zryw, który trwał od 132 do 135 roku n.e. skierowany był przeciwko zwierzchnictwu Cesarstwa Rzymskiego. Była to reakcja na zarządzenia cesarza Hadriana, między innymi budowy świątyni poświęconej rzymskiemu bogowi, Jowiszowi Kapitolińskiemu, w miejscu dawnej Świątyni Jerozolimskiej. Na czele powstańców stanął Szymon bar Kochba. Na początku zrywu buntownikom udało się zdobyć Jerozolimę. Wówczas lider zrywu kazał wybić nową monetę, która upamiętniała to zdarzenie i jednocześnie wyznaczała rozpoczęcie nowej ery. Powstanie zakończyło się porażką Żydów. Po upadku ostatniej twierdzy, Betar, Rzymianie rozpoczęli krwawe represje. W wyniku walk miało zginąć nawet kilkaset tysięcy Żydów. Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Izraelska Służba Starożytności ogłosiła właśnie intrygujące znaleziska z tego okresu, dokonane w jaskini na obszarze Pustyni Judzkiej w rejonie rezerwatu przyrody Mazuq Ha-he'teqim. Najcenniejsza jest moneta, na której znajduje się wybite na awersie imię „Eleazar kapłan” w starożytnym hebrajskim alfabecie. Na rewersie z kolei widoczna jest kiść winogron otoczona tekstem „Rok Pierwszy Odkupienia Izraela”, również zapisanym w starożytnym alfabecie hebrajskim. Oznacza to, że pieniądz pochodzi ze 132 roku naszej ery, bo wówczas rozpoczął się zryw. Kim był Eleazar? Archeolodzy i historycy zaczęli się zastanawiać, kim był Eleazar, którego imię widnieje na monecie. Wskazują na kilka możliwości. Być może był to rabin Eleazar Hamod'ai, rabin z czasów rabina Akiwy, uczeń rabina Yohanana ben Zakai. Rabin Eleazar Hamod'ai odegrał znaczącą religijną rolę w czasie powstania Bar Kochby. Mieszkał w mieście Beitar – miejscu, w którym znajdowała się kwatera główna powstania. Talmud podaje, że zmarł w Bejtarze, prawdopodobnie podczas zrywu. Eleazara z monety nie należy mylić z postacią biblijną o tym samym imieniu, występującą w Starym Testamencie. Był to arcykapłan, syn Aarona i Eliszeby, arcykapłan. Ten Eleazar zmarł w tym samym czasie, co Jozue. Pochowano go w mieście Gabata. Monet było i jest więcej Monetę Eleazara odkryto wraz z trzema innymi monetami z czasów rewolty. Na nich widniało imię „Symeon”. Być może jest to nawiązanie do imienia lidera powstania, Szymona Bar Kochby. Izraelska Służba Starożytności intensyfikuje w ostatnim czasie badania jaskiń na Pustyni Judzkiej we współpracy z Ministerstwem Dziedzictwa i Biurem Archeologicznym Administracji Wojskowej Judei i Samarii. Robi to w obawie przed poszukiwaczami skarbów, którzy wyszukują cenne metalowe zabytki. Od 2017 roku działa specjalna komórka w Izraelskiej Służbie Starożytności, której celem jest dotarcie do cennych zabytków przed rabusiami. Do tej pory udało się na przykład odkryć fragmenty zwoju Dwunastu Mniejszych Proroków, rzymskie żelazne miecze, z których jeden wciąż był w pochwie oraz najwcześniejszy kompletnie zachowany kosz na świecie. Każdy może dołączyć do badań W marcu rozpoczyna się kolejny sezon poszukiwań. – Zapraszamy społeczność do przyłączenia się do nas w siódmym sezonie wykopalisk na pustyni. Możecie pomóc ocalić znaleziska archeologiczne na Pustyni Judzkiej, zagrożone kradzieżą – mówi Eli Escusido, dyrektor Izraelskiej Służby Starożytności. Tym razem celem są jaskinie Murabba'at wzdłuż Nahal Darga. – Wykopaliska na Pustyni Judzkiej nie przestają nas zadziwiać i mamy nadzieję, że w tym sezonie również będziemy mogli zgłosić ważne znaleziska – dodaje Escusido. Wykopaliska rozpoczną się 11 marca 2024 r. i potrwają dziesięć dni. Źródło: Israel Antiquities Authority. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kamienny pojemnik z czasów zagłady Drugiej Świątyni w Jerozolimie już po konserwacji. Jest unikatowy
Po zakończonej konserwacji kompletny kamienny pojemnik sprzed 2 tysięcy lat trafił do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Jego kształt zaskoczył naukowców, a funkcja nadal jest zagadką.
W tym artykule: Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Funkcja pojemnika z Jerozolimy Luksusowe towary z różnych stron świata Druga Świątynia była najważniejszą świątynią Izraelitów. Znajdowała się w Jerozolimie, na Wzgórzu Świątynnym. Według żydowskiej tradycji miała powstać w latach 537–516 p.n.e. z inicjatywy perskiego króla Cyrusa II Wielkiego na miejscu Pierwszej Świątyni zniszczonej przez armię babilońską w VI wieku p.n.e. To z czasów końca istnienia Drugiej Świątyni, czyli z I wieku n.e., pochodzi unikatowy zabytek, który po konserwacji trafił właśnie do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Ten rzadki wielokomorowy kamienny pojemnik jest po raz pierwszy prezentowany publicznie. Odkryto go podczas wykopalisk prowadzonych przez Izraelską Służbę Starożytności w obrębie Jerozolimskiego Parku Narodowego, który to biegnie wzdłuż dawnych murów. Kwadratowy pojemnik o wymiarach 30 na 30 cm wyrzeźbiono z miękkiego wapienia. Następnie został podzielony na dziewięć równych przedziałów. Archeolodzy odkryli artefakt w warstwie zniszczeń wewnątrz starożytnego sklepu datowanego na koniec okresu Drugiej Świątyni. Niegdyś sklep stał przy Drodze Pielgrzymkowej w Jerozolimie. Boki pudełka są zaczernione, co wskazuje, że zostało ono spalone być może w czasie powstania żydowskiego w latach 66-70 n.e. Był to zryw religijno-narodowy Żydów przeciwko rzymskiemu panowaniu. To wtedy spłonęła Druga Świątynia. Funkcja pojemnika z Jerozolimy To jedyny taki kamienny pojemnik, który zachował się w całości. Konserwatorzy musieli jedynie posklejać jego części. Fragmenty takich samych zabytków pochodzą wyłącznie z obszaru Jerozolimy. Być może używano go do prezentowania lub odmierzania produktów w sklepie. – Podczas wykopalisk na Drodze Pielgrzymkowej, gdzie odkryto pojemnik, znaleziono wiele przedmiotów świadczących o kwitnącej działalności handlowej. Miała miejsce w okresie istnienia Drugiej Świątyni – mówią cytowani w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności kierownicy badań archeologicznych, dr Yuval Baruch i Ari Levy. Oprócz pojemnika badacze przeszłości natknęli się na naczynia ceramiczne i szklane, infrastrukturę produkcyjną i kuchenną, kamienne odważniki i monety. Droga pełniła funkcję handlową i prowadziła do tętniącego życiem rynku miejskiego. Luksusowe towary z różnych stron świata W czasach istnienia Drugiej Świątyni jerozolimski rynek oferował lokalne i importowane towary, niektóre nawet egzotyczne. Było to miasto świątynne i centrum pielgrzymkowe, gdzie spotykali się ze sobą ludzie z odległych rejonów. Nowe badania weryfikują prawdziwość biblijnych wydarzeń. Historia była nieco inna Naukowcy w Izraelu przeprowadzili nowe badania metodą datowania radiowęglowego w miejscu starożytnego miasta Gezer. Ich wyniki pozwalają zweryfikować chronologię opisaną w starożytnych źr... Codzienne życie i handel w Jerozolimie Drugiej Świątyni musiały być prowadzone przy zachowaniu ścisłych żydowskich przepisów. Dotyczyły one czystości. Jak podano w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności, dowodem na to są tysiące fragmentów naczyń wapiennych odkrytych w wykopaliskach na terenie starożytnego miasta i jego okolic. Powszechne użycie kamiennych naczyń można wytłumaczyć żydowskim prawem, które określa, że kamień, w przeciwieństwie do gliny lub metalu, nie może stać się nieczysty. – Wydaje się, że wielokomorowy, kamienny pojemnik z Miasta Dawida był związany z wyjątkową jerozolimską gospodarką prowadzoną w cieniu świątyni, z zachowaniem ścisłego przestrzegania i zgodnie z przepisami dotyczącymi czystości. Dlatego możemy uznać to pudełko za wyraźnie jerozolimskie znalezisko – podkreślają izraelscy archeolodzy. Fragmenty innego podobnego pojemnika znaleziono pół wieku temu podczas wykopalisk w Dzielnicy Żydowskiej. Odkrywca żartobliwie nazwał przedmiot „miską na orzechy i nasiona”. Nazwa przetrwała do dziś. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kodeks Synajski to najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Dlaczego rękopis jest tak wyjątkowy?
Kodeks Synajski jest jednym z najważniejszych manuskryptów na świecie. To najstarszy rękopis Septuaginty, czyli pierwszego tłumaczenia m.in. Biblii hebrajskiej na język grecki.
W tym artykule: Co to jest Septuaginta? Czym w takim razie jest Kodeks Synajski? Kto odkrył Kodeks Synajski? Gdzie znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Chociaż Kodeks Synajski (łac. Codex Sinaiticus) jest jednym z najważniejszych świadectw powstawania tekstów biblijnych, to owiany jest wieloma tajemnicami. Niewiele wiadomo m.in. o wczesnej historii starożytnego manuskryptu. Od lat spekuluje się również o miejscu, w którym został spisany. Przez lata wskazywano Rzym, ale pogląd ten został ostatecznie obalony. Niektórzy uważają, że miejscem powstania mogła być Cezarea, starożytne miasto, położone na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Co to jest Septuaginta? Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksy Synajskiego, należy wiedzieć również, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z języka łacińskiego słowo to oznacza „siedemdziesiąt”. To właśnie pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej i innych religijnych tekstów judaistycznych z hebrajskiego i aramejskiego na grekę. Nazwa przekładu pochodzi od liczby osób, które tłumaczyły starożytne hebrajskie manuskrypty i fragmenty Tory. Tłumaczenie powstawało w kilku etapach pomiędzy 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii. Od czasu powstania Septuaginty aż do IV wieku n.e., z którego pochodzą najstarsze prawie pełne odpisy przekładu, tekst doczekał się wielu kopii, wersji, dokonanych recenzji, korekt, a także uzupełnień oraz prób ujednolicenia treści. Czym w takim razie jest Kodeks Synajski? Co tak naprawdę wiemy o Kodeksie Synajskim? Wiadomo, że jest to manuskrypt wspomnianej Septuaginty, a także Nowego Testamentu. Pochodzi z IV wieku. Oznacza to, że jest to najstarszy rękopis tłumaczenia obydwu testamentów z języka hebrajskiego. Historycy wskazują również, że jest to jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a więc pisma o życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Kodeks Synajski jest również jednym z czterech wielkich kodeksów biblijnych i jedynym zachowanym pisanym uncjałą – czyli typem pisma kodeksowego – rękopisem z pełnym tekstem Nowego Testamentu. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku Starego Testamentu, ponieważ dokument ten ma wiele braków. Kto odkrył Kodeks Synajski? Rękopis został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa. To niemiecki protestancki biblista, który odkrył w sumie dwadzieścia kodeksów majuskułowych. Znał biegle wszystkie starożytne języki, na które przetłumaczone zostało Pismo Święte. W 1844 roku Tischendorf wyruszył do Egiptu, a dokładnie do górzystej części półwyspu Synaj. To właśnie w u podnóża Góry Świętej Katarzyny, w klasztorze nazwanym na cześć tej samej męczennicy będącym najstarszym z istniejących współcześnie klasztorów chrześcijańskich, dokonał swojego największego odkrycia. Co ciekawe, Niemiec dopiero w 1859 roku mógł sprowadzić w całości Kodeks Synajski i rozpocząć badania nad tym ważnym rękopisem Septuaginty. Podczas badań manuskryptu zauważył, że Kodeks nie posiada dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Odkrył, że przedostatni wiersz Ewangelii Jana (21,24) pierwotnie znajdował się w tekście rękopisu, ale został starty i zamazany kolofonem (informacją końcową o tekście). Co ciekawe, Tischendorf nikt wówczas nie uwierzył, że faktycznie znalazł najstarsze tłumaczenie tekstów biblijnych na grekę. Dopiero w latach 30. XX wieku Teodor Cressy Skeat i Herbert John Mansfield Milne, którzy do badań tekstu zastosowali lampę ultrafioletową, przyznali, że niemiecki biblista miał rację. Gdzie znajduje się Kodeks Synajski? Starożytny manuskrypt, a właściwie różne jego części są przechowywane w kilku miejscach na świecie. Ponad 2/3 zachowanego kodeksu (ok. 346 jego kart) przechowywanych jest w londyńskiej Bibliotece Brytyjskiej. 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku. 12 kart w klasztorze św. Katarzyny na górze Synaj, a 3 fragmenty w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu. Co zawiera Kodeks Synajski? Bibliści wskazują, że Kodeks Synajski powstał na 740 pergaminowych kartach. Mają wymiary 37,8 na 34,3 cm, a oryginalne karty miały rozmiary 40 na 70 cm. Na każdej zapisano tekst w czterech kolumnach (jako jedyny) po 48 wierszy, a w każdym z nich znajduje się od 12 do 14 znaków. Księgi poetyckie Starego Testamentu pisane są stychometrycznie (wiersze są numerowane) w dwóch kolumnach na stronę. Karty wykonano z bardzo dobrej jakości, cienkiego pergaminu, a swoim kunsztem dorównywać Kodeksowi Synajskiemu może jedynie Kodeks Watykański i Kodeks Bezy. Kodeks Synajski zawiera tłumaczone z hebrajskiego teksty, które dostały się do kanonu „Biblii Hebrajskiej”. Znajdziemy w nim także księgi deuterokanoniczne, protokanoniczne oraz apokryfy: Fragmenty Księgi Rodzaju, Fragmenty Księgi Liczb, 1 Księga Kronik – fragmenty 9,27–19,17, Księga Nehemiasza od 9,9, 2 Ezdrasza Księga Psalmów–Mądrość Syracha Księga Estery, Księga Joela–Księga Malachiasza, Księga Izajasza, Księga Jeremiasza, Lamentacje Jeremiasza, Drugą Księgę Ezdrasza, „Księgę Tobiasza”, „Księgę Judyty”, cztery „Księgi Machabejskie”, „Księgę Mądrości”, „Księgę Syracha”. Z kolei na końcu „Nowego Testamentu” tłumacze załączyli apokryficzny „List Barnaby” oraz wczesnochrześcijański, niekompletny utwór, który nazywany jes t„Pasterzem Hermasa”. Księgi Nowego Testamentu znajdują się w kolejności: Ewangelie, Listy Pawła, Dzieje Apostolskie, Listy powszechne i Apokalipsa św. Jana. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Czym był ogień z nieba? Biblijne klątwy budziły przerażenie wśród wiernych
Biblia aż kipi od klątw. Ale gdyby w Objawionej Księdze zabrakło owego bożego bicza, wierni nie przejmowaliby się nakazami płynącymi z Nieba (i od hierarchii). Bo nadzieja nadzieją, ale element strachu jest w religii bardzo istotny.
W tym artykule: Biblijne wygnanie z raju Klątwy w Starym Testamencie Biblijne klątwy XXI wieku Boskie klątwy przeciw wrogom Izraela Propagandowa rola apokalipsy Bóg karał nawet wiernych i posłusznych Rajska sielanka trwała dla człowieka krótko. Adam i Ewa, skuszeni przez Węża, sięgnęli po owoc z zakazanego drzewa. Obrażony Stwórca przeklął kusiciela, potem zaś zwrócił się do ludzi. „W bólu będziesz rodziła dzieci – powiedział naszej pramatce. – Przeklęta niech będzie ziemia z twojego powodu. W trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie” – rzekł do pierwszego mężczyzny. Biblijne wygnanie z raju Nie oznaczało to jednak przeklęcia człowieka, jak mogłoby się nam wydawać, lecz ziemi – podkreślają bibliści. Bóg postanowił uzmysłowić ludziom konsekwencje grzechu. Ale i na przeklęcie człowieka nie trzeba było długo czekać. W kolejnym pokoleniu Kain zabił Abla, swojego brata. Bóg przeklął mordercę, skazując go na wieczną tułaczkę. Naznaczony piętnem wyroku winowajca wyruszył w wędrówkę – na wschód od Edenu. Im dalej od raju, tym więcej było grzechów i bożego gniewu. Bóg za karę sprowadzał na ludzi klęski, choroby, wygnanie, nędzę, śmierć. Nawet po tysiącach lat biblijne obrazy nie tracą nic z sugestywności. „Za siedem dni spuszczę na ziemię deszcz, który będzie padał czterdzieści dni i czterdzieści nocy, aby wyniszczyć wszystko, co istnieje na powierzchni ziemi, cokolwiek stworzyłem” – zapowiada Bóg, zsyłając na kolejne nieposłuszne pokolenie potop. „Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich języki, aby jeden nie rozumiał drugiego” – rzuca Stwórca i niszczy niebotyczną wieżę Babel, dowód ludzkiej pychy. Z kolei kiedy pańscy aniołowie zostają otoczeni w domu Lota w Sodomie przez nieprzyjazny tłum, chcący z nimi „poswawolić”, wysłańcy wieszczą rychłe zniszczenie występnego grodu. Wkrótce Pan spuszcza z nieba „deszcz siarki i ognia”. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Klątwy w Starym Testamencie Na wszystkie te przekleństwa w języku hebrajskim istniało kilka słów. W zależności od tego, jaki charakter miała przepowiednia złego losu – na przykład powziętej przysięgi, nakazu prawnego czy zniewagi – najczęściej używano zwrotów ala, arar lub kalal. Osobną kwestię, jak zaznaczają bibliści, stanowią nie przekleństwa, lecz starotestamentowe klątwy. Łączą się one z hebrajskim terminem cherem, oznaczającym osobę lub rzecz przeznaczoną przez Boga na zagładę, ewentualnie nawet samo przyrzeczenie jej dokonania. W owym czasie nie było to zresztą odkrycie Ameryki. Forma klątwy używanej przez Izraelitów była powszechnie stosowana także przez sąsiednie narody. Dowodzi tego np. stela Meszy, króla Moabu z IX wieku przed Chrystusem, który zbuntował się przeciw królowi izraelskiemu. Nie znaczy to także, że Izraelici nie znali innych, „nieczystych” przekleństw i klątw. Dowodem na to jest Księga Tajemnic (Sefer Ha-Razim), gromadząca złowróżbne formuły magiczne, mające pochodzić jeszcze z czasów Noego. Tyle że „na prywatny użytek” stosowano je wbrew biblijnym zakazom. Stary Testament nie dopuszczał takich praktyk. Według niego na straży wszystkiego stoi Bóg. Tylko On ma moc spełniania przekleństw i klątw. Oczywiście owych magicznych formuł używano także oficjalnie, zaznaczając wówczas, że Bóg dopuszcza taką możliwość w tym konkretnym wypadku. Zatem nie tylko Stwórca mógł ciskać przekleństwa, ale i człowiek. Pod takim jednak warunkiem, że występował w obronie bożego porządku. W innym przypadku przekleństwa były bezowocne. Mogły nawet obrócić się przeciw złorzeczącemu lub zamienić się w błogosławieństwa dla przeklinanych. Biblijne klątwy XXI wieku Warto też zwrócić uwagę na przekleństwo rzucone przez Noego. To nie tylko twórca statku-arki, ale także człowiek, który jako pierwszy zasadził winnicę. Nie przewidział jednak skutków picia wina. Kiedy odurzony leżał nagi w swoim namiocie, zobaczył go jeden z synów – Cham. Zamiast pomóc ojcu, wezwał braci i dopiero ci zaopiekowali się rodzicem. Kiedy Noe się przebudził, ukarał Chama w straszny sposób: rzucając klątwę na jego syna. „Niech będzie przeklęty Kanaan! Niech będzie najniższym sługą swych braci!” – zawołał rozgniewany. A na straży klątwy stanął, jak zwykle, sam Bóg. Los syna Chama ma bardziej nam współczesny i tragiczny ciąg dalszy. Stoją za tym biznes, polityka i fanatyzm. W XIX i XX wieku znaleźli się Amerykanie, w tym duchowni, którzy przyjęli klątwę rzuconą przez Noego za religijne uzasadnienie niewolnictwa. Po prostu uznali ludzi o ciemnej skórze za potomków Kanaana. Są tacy, którzy nadal wierzą w przekleństwo wiszące nad czarną rasą. Współczesnym biblistom i teologom dopisywanie starotestamentowym tekstom takich interpretacji „na bieżący użytek” wydaje się niepojęte. Tak samo jak rozumienie wszystkich biblijnych historii wprost. Nie da się jednak ukryć, że nawet nad Wisłą można dzisiaj znaleźć podobne próby. Zdarza się, że poważane osobistości odmawiają kobietom prawa do farmakologicznego „ulżenia” podczas porodu, ponieważ Pismo mówi: „w bólu będziesz rodziła dzieci”. Są też matki, które właśnie z powodu wersetu z Księgi Rodzaju nie wyobrażają sobie wydania na świat dziecka bez cierpienia. Jeszcze większe kontrowersje budzi los Sodomy i Gomory. Powszechnie sądzi się – a słowo sodomita jest tego odbiciem – że ich mieszkańców ukarano za praktyki homoseksualne. Tymczasem z lektury Biblii wynika, że miasta zostały zniszczone przede wszystkim na podstawie zarzutów łamania świętego prawa gościnności oraz bałwochwalstwa. Były to oskarżenia największego kalibru. Złoczyńców, prześladujących cudzoziemców, starotestamentowy Bóg obiecał karać wyjątkowo bezwzględnie. Podobnie zresztą jak gnębicieli wdów i sierot. Uwagę człowieka XXI w., czułego na ludzkie cierpienie, z pewnością zwróci też fakt, że nawet w największym gniewie Stwórca okazywał litość. Z każdej klęski ktoś ocalał: Noe ze swoim zwierzyńcem na pokładzie arki, uciekający z Sodomy sprawiedliwy Lot. Nawet gdy przerażony boskim wyrokiem bratobójca Kain błagał o litość, obawiając się, że szybko zostanie ofiarą już ludzkiej zemsty, Najwyższy przychylił się do jego prośby. Zapowiedział, że ten, kto podniesie rękę na tułacza, poniesie „siedmiokrotną pomstę”. Boskie klątwy przeciw wrogom Izraela Czasem boski gniew dosięgał grzesznika rękami samych ludzi. Odstępcy i przeciwnicy Izraela nie mogli być pewni życia ani własnego, ani potomstwa. „Pomrą wszyscy pierworodni w ziemi egipskiej, od pierworodnego syna faraona do pierworodnego niewolnicy” – zapowiadał Mojżesz, gdy władca Egiptu nie chciał wypuścić Izraelitów ze swej ziemi. W Księdze Wyjścia czytamy, że „ktokolwiek by składał ofiary innym bogom, podlega klątwie”. Co czekało taką czarną owcę? Wyprowadzenie poza obóz i ukamienowanie. A całe miasta bluźniące Panu? Przynajmniej w założeniu – masowe egzekucje mężczyzn, kobiet, dzieci, starców. Miecze miały też dosięgnąć dobytku ofiar: wołów, owiec. Boska moc – niczym najgroźniejsza broń – unicestwiła w ten sposób Jerycho. Jego mury rozpadły się od dźwięku trąb i okrzyku wojsk Izraelitów zdobywających Kanaan, czyli Ziemię Obiecaną. „Wznieście okrzyk wojenny, albowiem Pan daje miasto w moc waszą!” – krzyczał arcykapłan Jozue. „Miasto będzie obłożone klątwą dla Pana, ono samo i wszystko, co w nim jest. Tylko nierządnica Rachab zostanie przy życiu: ona sama i wszyscy, którzy są wraz z nią w domu, albowiem ukryła wywiadowców, których wysłaliśmy. Ale wy strzeżcie się rzeczy obłożonych klątwą, bo wtedy uczynilibyście przeklętym też obóz izraelski” – wyjaśniał patriarcha. Podkreśla, notabene, rolę tajnych służb Izraela, niezwykle sprawnych już za czasów starożytnych. Los wrogiego miasta przesądziły słowa: „Niech będzie przeklęty przed obliczem Pana człowiek, który podjąłby się odbudować miasto Jerycho. Za cenę życia swego pierworodnego założy fundamenty, za cenę życia najmłodszego syna postawi bramy”. Bibliści, na przykład Zenon Ziółkowski w „Najtrudniejszych stronicach Biblii”, wyjaśniają jednak, że „nakazy wyniszczenia nie były skierowane przeciw ludom, lecz przeciwko ich grzechom”. Propagandowa rola apokalipsy Czasem prześladowcom narodu wybranego wystarczała tylko nauczka. „Będziesz mieszkał wśród zwierząt polnych i będą ci dawać jak wołom trawę na pokarm” – usłyszał Nabuchodonozor, chełpiący się władzą w Babilonie. Proroctwo wypełniło się: zaczął jeść trawę, jego włosy „urosły niby pióra orła”, a paznokcie stały się „jak pazury ptaka”. Gdy wrócił mu rozum, oddał hołd Bogu Izraela. Ale Baltazar, niepokorny syn władcy, zapomniał o nieprzyjemnym doświadczeniu ojca. Dlatego podczas kolejnej wystawnej pałacowej uczty tajemnicze palce ludzkiej ręki zapisały na ścianie słowa zapowiadające koniec władcy. Owe „Mene, Tekel, Phares” znaczyło – jak tłumaczył prorok Daniel – że Bóg ustalił kres panowania Baltazara. Pcenił je i zdecydował o rozpadzie imperium. Tej samej nocy król został zabity. Problem jedynie w tym, że starotestamentową historię Nabuchodonozora czy Baltazara trudno uznać za źródło historyczne. Jak podkreślają naukowcy, opisy te powstały zbyt późno w stosunku do czasów postaci, których dotyczyły. Poza tym pochodzą z Księgi Daniela zawierającej przesłania apokaliptyczne. Gdyby traktować je dosłownie, to i współcześnie w szpitalach należałoby uważać na nowo narodzone dziecko opatrzone znamieniem z trzema szóstkami. Bibliści podkreślają, że czytając Stary Testament, trzeba być świadomym, jak mieszają się w nim gatunki literackie: kroniki, przypowieści, przepowiednie, poezja.Trzeba też umieć postawić się w miejscu ówczesnych natchnionych autorów, którzy widzieli i rozumieli znaki boskie wokół siebie, ale odczytywali je przez pryzmat obyczajowości i kultury właściwych dla tamtych czasów. Nie uciekali od polityki, propagandy, przeinaczali nawet historyczne fakty. Uznawali to jednak za cenę, którą można zapłacić za kształtowanie ludzkiej moralności i ukazywanie Boga stawiającego ludziom pewne wymagania. Bóg karał nawet wiernych i posłusznych Starotestamentowy Bóg nie tylko karał niewiernych, ale wymagał wyrzeczeń również od swoich najwierniejszych sług. Samemu Mojżeszowi przepowiedział śmierć u bram wyczekiwanej Ziemi Obiecanej. – Tylko z daleka ujrzysz te ziemie, lecz ty sam nie wejdziesz do tej krainy, którą ja daję Izraelitom – obwieścił Jahwe. Jakby ostatecznie decydując, że nowe państwo będą tworzyć tylko nowe pokolenia Izraela. Wyjątkowe odkrycie w Jerozolimie. Archeolodzy odnaleźli potwierdzenie biblijnej historii Izraelscy archeolodzy odnaleźli dowód, który potwierdza zburzenie starożytnej Jerozolimy przez armię Babilonu. Chodzi o analizę chemiczną budynku, który spłonął 2600 lat temu. Z naszego, współczesnego punktu widzenia jeszcze bardziej znamienna wydaje się historia Hioba. Ten bogobojny „człowiek sukcesu” stracił z dnia na dzień cały majątek i rodzinę. Wszystko wskutek „zakładu” pomiędzy Bogiem i szatanem, mającego sprawdzić siłę wiary Hioba. Dla człowieka XXI wieku taki los wydaje się przekleństwem. Nawet jeśli w Starym Testamencie dramat Hioba ma błogosławiony „happy end”. Udowodniwszy swoją wiarę, odzyskuje majątek, a nawet powiększa go, i zakłada nową rodzinę. Czy zmieniło się również nasze podejście do starotestamentowych przekleństw? Najczęściej korzystają z nich chyba internauci, zaglądający dla hecy na stronę z „generatorem biblijnych złorzeczeń”. Nikt nie sięga po straszną broń ze Starego Testamentu. Chrześcijanom zwykle wpaja się (i słusznie), że powinni raczej miłować aniżeli szkodzić innym. Archeolodzy odkopali już pozostałości Jerycha, być może zniszczonego przez trzęsienie ziemi. Zlokalizowano też prawdopodobną Sodomę – faktycznie dotkniętą nagłą zagładą. Za wieżę Babel uważa się „Dom fundamentu nieba i ziemi” – czyli ziggurat w dawnym Babilonie. Z kolei na zboczach świętej góry Ararat podobno wciąż można znaleźć szczątki arki Noego. Ślady biblijnych tragedii nadal ekscytują naukowców, pseudonaukowców i zwykłych zjadaczy chleba. Biblijne klątwy odcisnęły nawet ślady w życiu codziennym. Niezmiennie większość z nas nie lubi przecież węży, od których przeklętego przodka zaczęły się wszystkie kłopoty rodzaju ludzkiego. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
„Tabliczka przekleństwa”. Najstarszy hebrajski tekst wspominający Boga może być czymś zupełnie innym
Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasach Eksodusu i mogli być naocznymi świadkami i kronikarzami Starego Testamentu. Problem polega na tym, że artefakt mógł być w rzeczywistości... ciężarkiem wędkarskim.
W tym artykule: Jeżeli odkrycie zostanie potwierdzone, będzie to przełom we współczesnej archeologii Tabliczki przekleństwa znane są już od stuleci, ale ta może być najstarsza w historii „Zostaniesz przeklęty przez Boga" Tabliczka może być w rzeczywistości ciężarkiem wędkarskim Góra Ebal jest ważnym miejscem dla Izraelitów i Chrześcijan „Gdy Pan, Bóg wasz, wprowadzi was do ziemi, którą idziecie posiąść, ogłosicie błogosławieństwo na górze Garizim, a przekleństwo na górze Ebal.” To słowa z Księgi Powtórzonego Prawa Starego Testamentu. A właśnie na górze Ebal archeolodzy odnaleźli tabliczkę, na której ma znajdować się najstarszy spisany tekst w języku hebrajskim. Naukowcy twierdzą, że jest to tzw. „tabliczka przekleństwa”. Jeżeli odkrycie zostanie potwierdzone, będzie to przełom we współczesnej archeologii Houston, Texas. Międzynarodowy zespół naukowców pod przewodnictwem dr Stotta Striplinga organizuje konferencję prasową, podczas której ogłaszają przełom w odkryciach archeologicznych. Uczeni twierdzą, że tabliczka o wymiarach 2x2 cm pochodzi z ok. 1200 r. p.n.e. Widnieje na niej m.in. tetragram. To cztery hebrajskie litery oznaczające „Jahwe”, czyli Bóg. Gdzie leży biblijne miasto, w którym Jezus rozmnożył chleb? Betsaida to jedno z najczęściej opisywanych biblijnych miast. Archeolodzy od lat spierają się w kwestii jego położenia. Autorzy odkrycia byli zdania, że to archeologiczna i historyczna sensacja. Naukowcy stwierdzili, że tabliczka jest dowodem, że wydarzenia, które zostały opisane w Starym Testamencie, mogły zostać spisane przez naocznych świadków. Dotychczas najstarszym tekstem, który pojawił się w Biblii, była Pieśń Debory z Księgi Sędziów, która została spisana co najmniej 1100 lat p.n.e. Tabliczki przekleństwa znane są już od stuleci, ale ta może być najstarsza w historii Tabliczki przekleństwa, znane również jako tabliczki złorzeczące, (łac. tabella defixionis) to ołowiane tabliczki, w których wyryta została modlitwa lub przekleństwo. Jak dotąd najstarsze tego rodzaju przedmioty znamy z końca VI wieku p.n.e. Pochodzą głównie z cywilizacji greckiej i rzymskiej. Tabliczki zwykle zakopywano pod ziemią, wrzucano do studni lub ukrywano w podziemiach różnych budynków. Ludzie wierzyli, że w ten sposób sprowadzają klątwy na swych wrogów. Za rozszyfrowanie tekstu z nowo odkrytej tabliczki odpowiadają prof. Gershin Gail z Uniwersytetu w Hajfie oraz Pieter Gert van der Veen z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Tekst został schowany we wnętrzu tabliczki. Badania zostały przeprowadzone za pomocą technologii zaawansowanych skanów, których wykonano w Czeskiej Akademii Nauk w Pradze. Tajemniczy drugi autor zwojów znad Morza Martwego. Nowe badania potwierdzają jego istnienie Zwoje znad Morza Martwego, czyli zwoje z Qumran zostały przypadkowo odkryte w latach 50. XX wieku w jaskiniach w Izraelu. Co o nich dziś wiemy? „Zostaniesz przeklęty przez Boga" Badacze stwierdzili, że większość tekstu jest zapisana po hebrajsku. Miało być to ostrzeżenie, jakie konsekwencje spotkają ludzi, którzy nie wypełnią zobowiązań, które zostały spisane w tabliczce. Uczeni przekazali, że można tam odczytać słowa „zostaniesz przeklęty przez Boga”. Na podstawie analizy ołowiu naukowcy ustalili, że tabliczka może pochodzić z późnej epoki brązu. Badacze datują ją na ok. 1200 r. p.n.e. Przyznali, że jeśli te badania zostaną potwierdzone, będzie to oznaczało, że ten tekst, który wspomina Jahwe, jest o kilkaset lat starszy od tekstu, który do tej pory uchodził za najwcześniej znaleziony w Izraelu. Tabliczka może być w rzeczywistości ciężarkiem wędkarskim Jednak nowe badania podaja w wątpliwość tezę o tym, że artefakt jest tabliczką z imieniem Boga. Nowe badania sugerują, że ołowiany zabytek może w rzeczywistości być ciężarkiem wędkarskim. Co więcej, nie ma na nim żadnego napisu, a widoczne ślady są jedynie efektem powstałym w wyniku działania czynników atmosferycznych. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Israel Exploration Journal". Głównym autorem jest Aren Maeir, archeolog z Uniwersytetu Bar-Ilan. – Możliwe, że istnieją inne zdjęcia tabliczki i rzeczywiście znajduje się tam napis na zewnątrz – powiedział Maeir. – Ale z tego, co wiemy, na podstawie dotychczas opublikowanych informacji, istnieje wiele, wiele problemów z ich interpretacją – dodał uczony. Góra Ebal jest ważnym miejscem dla Izraelitów i Chrześcijan Góra Ebal, na której odnaleziono tabliczkę, jest ważnym miejscem historycznym zarówno dla wyznawców judaizmu, jak i chrześcijan. Znajduje się nieopodal palestyńskiego miasta Nablus, na północ od Jerozolimy. Położona jest w sąsiedztwie drugiej góry, Garizim. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Według Biblii, to w tym miejscu Jozue miał zbudować ołtarz. „Wtedy zbudował Jozue ołtarz dla Pana, Boga Izraela, na górze Ebal, jak nakazał synom izraelskim Mojżesz, sługa Pana, jak jest napisane w księdze zakonu Mojżeszowego: ołtarz z nieciosanych kamieni, nieobrabianych żelazem. Na nim złożono Panu ofiary całopalne i ofiary pojednania”. Znalezienie tabliczki przekleństwa dokładnie w tym miejscu może być dowodem na jej autentyczność. Co więcej, archeolodzy opublikowali odkrycie na łamach czasopisma „Heritage Science" w maju 2023 roku. Jednak nowe doniesienia sprawiają, że wciąż powinniśmy podchodzić do odkrycia z dystansem. Źródło: Heritage Science, Israel Exploration Journal Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wieczne miasto Babilon. Siedlisko grzechu, które nie wpisywało się w biblijny trend
Biblia przedstawia Babilon jako miasto grzechu i świątynię zepsucia. Tymczasem mógłby aspirować do roli... świętego miasta – pierwszego Rzymu!
W tym artykule: Babilon był kulturową stolicą świata Wieża Babel i wiszące ogrody Religia babilońska Języki Babilonu W lipcu 587 roku p.n.e. armia wielkiego króla Babilonu Nabuchodonozora II stanęła pod murami Jerozolimy, wówczas stolicy Judei. Po krótkim oblężeniu miasto zostało zdobyte i doszczętnie zburzone. Słynna świątynia Salomona legła w gruzach, a znaczna część ludności kraju została uprowadzona do Babilonii. Wydarzenia te, szczegółowo opisane w Starym Testamencie, przeszły do historii jako niewola babilońska. Nieadekwatność tego terminu ukazują źródła klinowe, według których deportowani nie byli traktowani jak niewolnicy. Co więcej, wielu z nich ułożyło sobie życie na obczyźnie i nie skorzystało z szansy powrotu do Judei. Mimo to autorzy Biblii upatrzyli sobie Babilon jako źródło wszelkiego zła i nieprawości. „Upadł, upadł wielki Babilon, co winem zapalczywości swego nierządu napoił wszystkie narody!” – pisał św. Jan w Apokalipsie. Imię króla Nabuchodonozora stało się dla Hebrajczyków synonimem bezwzględnego tyrana, który „zabijał, kogo chciał, i pozostawiał przy życiu, kogo chciał; kogo chciał wywyższał, a kogo chciał, poniżał”. Jak to podsumował Al Biruni, arabski autor z X w. n.e.: „wydaje się, że mieszkańcy Jerozolimy nazywają Nabuchodonozorem każdego, kto zniszczy ich miasto”. Babilon był kulturową stolicą świata Obraz Babilonu, jaki wyłania się z tekstów na glinianych tabliczkach, zupełnie nie pasuje do przekazu biblijnego. Już od czasów Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.) mieszkańcy starożytnego Wschodu uznawali miasto za kulturową stolicę świata. Niedościgniony wzorzec dla innych ludów. Bóstwa babilońskie zajmowały ważne miejsca w oficjalnych panteonach innych krajów. Dialekt babiloński stanowił lingua franca całego ówczesnego świata. Zarówno utwory literackie, jak i rytuały magiczne spisane po babilońsku można było znaleźć w archiwach od Morza Śródziemnego po góry Zagros, od Azji Mniejszej po kraj nad Nilem. Wyjątkowe odkrycie w Jerozolimie. Archeolodzy odnaleźli potwierdzenie biblijnej historii Izraelscy archeolodzy odnaleźli dowód, który potwierdza zburzenie starożytnej Jerozolimy przez armię Babilonu. Chodzi o analizę chemiczną budynku, który spłonął 2600 lat temu. Mimo to – a może właśnie dlatego – miasto wzbudzało niekiedy uczucia inne niż uwielbienie i podziw. „Byłem jak powiew zapowiadający nadejście huraganu, mgłą spowiłem miasto. Otoczyłem je zewsząd i podbiłem, obalając i niszcząc mury. Miasto zrównałem z ziemią tak, jak nie uczyniłby tego żaden potop, by na zawsze zapomniano o nim i o jego świątyniach” – tak król Asyrii Sancheryb opisywał zniszczenie Babilonu w 689 r. p.n.e. Władca zemścił się za śmierć syna, który zginął z ręki buntowników. Miasto wkrótce powstało z ruin. Babilon z czasów panowania Nabuchodonozora II w VI w. p.n.e., który znamy dzięki prowadzonym od 1899 r. wykopaliskom, można było uznać za siedzibę godną nie tylko królów, ale i bogów. Nierówny prostokąt miasta, przecięty Eufratem, okalały podwójne mury miejskie, które Grecy zaliczyli do cudów świata. Do wnętrza prowadziło osiem bram, z których najsłynniejsza nosiła imię Isztar, bogini miłości i wojny. Wznosząca się na 15 metrów konstrukcja pokryta była niebieską glazurowaną cegłą, na której widniały przedstawienia świętych lwów, byków i smoków. Wieża Babel i wiszące ogrody Prawdziwe cuda mieściły się jednak w obrębie murów. „Wszystkie liczne ludy, które powierzył mi Marduk do budowy Etemenanki, zaprzągłem do pracy i dałem im do rąk kosz z gliną”. Tak sam Nabuchodonozor opisywał powstanie biblijnej wieży Babel, czyli zigguratu Etemenanki. Siedmiostopniowa wieża miała 91 m wysokości, a jej najwyższe piętro w kolorze nieba było jednocześnie ziemską siedzibą Marduka. Tam, w świętym świętych stał jego boski tron, a w sypialni znajdowało się boskie łoże. Jak relacjonuje Herodot, „żaden też człowiek tam nie nocuje prócz jednej niewiasty spośród krajanek, którą bóg ze wszystkich sobie wybierze”. Opis „ojca historii” odwołuje się do znanego w Mezopotamii rytuału świętych zaślubin, jednak historycy nie znaleźli dotąd dowodu na jego odprawianie w Etemenanki. Historia kalendarza to zapis zmagań ludzkości ze zrozumieniem kosmosu. Dlatego miesiące mają różną liczbę dni Potrzeba odmierzania upływającego czasu prawdopodobnie narodziła się tak dawno, jak sama ludzkość. Już przodkowie człowieka współczesnego dostrzegali, że życie toczy się w cyklach. Wra... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/historia-kalendarza-kto-go-wymyslil-i-jakie-rodzaje-kalendarzy-byly-w-historii-fot-getty-images-f9fb7ab.jpg" width="938" height="677" alt="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" title="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" /> Na północ od miasta wznosił się wielki pałac Nabuchodonozora, „cud ludzkości, centrum kraju”. „W tym pałacu (król) zbudował i urządził tak zwane wiszące ogrody, wznosząc wysokie kamienne tarasy imitujące góry porośnięte wszelkimi rodzajami drzew. Uczynił tak, bowiem jego małżonka, wychowana w Medii, tęskniła za górzystą okolicą” – twierdził w III w. p.n.e. kapłan babiloński Berossos w swej spisanej po grecku historii Babilonii. Niestety, ani teksty klinowe, ani archeologia nie potwierdzają istnienia ogrodów Semiramidy. Religia babilońska Rytm życia w Babilonie wyznaczała religia. Rok przeplatany był licznymi uroczystościami ku czci różnych bóstw, z czego największym i najważniejszym świętem było noworoczne akitu. Święto rozpoczynało się wraz z początkiem babilońskiego roku, czyli w równonoc wiosenną, i trwało dwanaście dni. W świątyniach Babilonu odprawiano wówczas rytuały ku czci bóstw, a z pozostałych miast zjeżdżali bogowie (w postaci posągów), by oddać cześć Mardukowi, założycielowi miasta. Był wśród nich jego boski syn Nabu, patron skrybów i literatury. Najwyższy kapłan recytował przed posągiem najważniejszego boga poemat „Enuma Elisz”, opisujący zwycięstwo Marduka nad chaosem i stworzenie świata i człowieka. Piątego dnia święta odbywał się rytuał, który sprowadzał władcę „na ziemię”. Najwyższy kapłan Marduka pozbawiał go insygniów królewskich, zrywał z niego szaty, wymierzał policzek i kazał klękać przed posągiem boga. Przypominał mu tym samym, że jego rolą jest służenie bogom i ludowi Babilonu, a nie działanie w swoim interesie. Jeśli z oczu króla popłynęły łzy, uznawano to za dobry omen. Siódmego bądź ósmego dnia kapłani przepowiadali los króla i kraju, po czym rozpoczynała się uroczysta procesja wszystkich bóstw, której przewodził Marduk w towarzystwie króla. Babilon rozbrzmiewał wówczas muzyką, a gwarny tłum wypełniał ulice 200-tysięcznego miasta. Oprócz głównych bogów, których pokaźne świątynie zdobiły metropolię, w panteonie babilońskim było również miejsce dla bóstw pomniejszych. Każda osoba posiadała boskiego opiekuna, do którego zwracała się w potrzebie. Widać to najlepiej w imionach, które często były de facto krótkimi modlitwami. Samo imię króla Nabuchodonozora oznacza po akadyjsku „Nabu, chroń moje potomstwo!”. Mezopotamscy bogowie manifestowali swą wolę poprzez siły natury i pozornie nieistotne wydarzenia. Aby zrozumieć te znaki, Babilończycy uciekali się m.in. do astrologii. Raporty z obserwacji nieba, astrologiczne kompendia opisują takie zdarzenia jak zaćmienia słońca i księżyca, zachowanie gwiazd i planet. „Jeśli Adad (bóg burzy) zakrzyknie w bezchmurny dzień, nadejdzie ciemność, a kraj nawiedzi głód” – twierdził autor jednego z wieszczych tekstów. Astrolodzy znali się nie tylko na gwiazdach: „Niech król, mój pan, nie martwi się chorobą. To okresowa przypadłość. Wszyscy, którzy na nią zachorowali, wyzdrowieli. Czy naprawdę coś może się przytrafić królowi, memu panu i jego potomstwu?” – twierdził inny uczony. Języki Babilonu W jednym autorzy Biblii nie przesadzali. Babilon rozbrzmiewał wieloma językami. W mieście bowiem można było spotkać przybyszów z całego znanego świata. Na królewskim dworze gościli posłowie z Egiptu, Persji i Jonii, zaś targi wypełniali kupcy z miast Syrii, znad Nilu czy z Zatoki Perskiej. Językiem ulicy był aramejski, ale w administracji wciąż używano babilońskiego. I to właśnie babilońskim katowano w szkole uczniów pochodzących z zamożnych rodzin. W „domu tabliczek” lekcje wyglądały zaskakująco podobnie do dzisiejszych. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Podobne było też nastawienie uczniów: „Idź do szkoły, stań przed obliczem »ojca szkoły«, wyrecytuj to, co miałeś zadane, otwórz swoją torbę szkolną, przepisz tabliczkę”. Starożytne rady brzmią niemal jak słynna studencka zasada „trzech Z”: zakuj, zdaj, zapomnij. Babilończycy mieszkali zazwyczaj w niskich domach z centralnym dziedzińcem stanowiącym centrum rodzinnego życia. Ciemne pokoje urządzone były raczej skąpo, spano na cienkich matach, a na łóżka pozwolić mogli sobie tylko bogaci. Często w okresach upałów (tak jak i dziś np. w Egipcie) Babilończycy wybierali nocleg na dachu. Mieszkańcy mieli również zbliżone do dzisiejszych gusta kulinarne. Dania zapijali trunkiem z jęczmienia. „Ten, kto nie zna piwa, nie wie, co dobre” – głosiło sumeryjskie przysłowie. Brzmi znajomo? W końcu „dawniej i przedwczoraj żyło się tak samo” – głosiła inna ludowa mądrość.
Nowe badania weryfikują prawdziwość biblijnych wydarzeń. Historia była nieco inna
Naukowcy w Izraelu przeprowadzili nowe badania metodą datowania radiowęglowego w miejscu starożytnego miasta Gezer. Ich wyniki pozwalają zweryfikować chronologię opisaną w starożytnych źródłach.
W tym artykule: Starożytne miasto nieopodal Jerozolimy (Nie)znana historia Gezer Datowanie radiowęglowe pozwala zweryfikować prawdziwość źródeł pisanych Gezer to starożytne kananejskie miasto, które znajduje się w połowie drogi między Jerozolimą a Jafą. Wybudowano je na wysoko położonym wzgórzu. Jego historia sięga wczesnej epoki brązu, a wzmianki o nim pojawiają się w listach amarneńskich. To częściowo zachowane archiwum korespondencji dyplomatycznej pomiędzy władcami Egiptu a ich wasalami i władcami niezależnymi z terenów Lewantu i Anatolii. Starożytne miasto nieopodal Jerozolimy Według przekazów biblijnych Gezer mieli zdobyć Egipcjanie. Następnie faraon oddał miasto w posagu królowi Izraela Salomonowi. Ten miał je przebudować, a także umocnić. Prawdopodobnie to właśnie za jego rządów postawiono kazamatowe mury obronne z trójdzielną bramą. Gezer zostało ostatecznie zniszczone podczas inwazji babilońskiej, a ruiny znajdują się w Izraelu do dziś. Najnowsze badania opublikowane na łamach czasopisma „PLOS One” rzucają nowe światło na historię Gezer. Naukowcy pod kierunkiem Lyndelle Webster z Austriackiej Akademii Nauk postanowili przeprowadzić dodatkowe datowanie, aby ustalić dokładną chronologię biblijnych wydarzeń. – Starożytne miasto Gezer jest dobrze znane ze źródeł egipskich, biblijnych i asyryjskich. Kojarzone jest z walkami o władzę, podbojami i intrygującymi opowieściami z udziałem takich postaci jak Milkilu i Amenhotep III, Merenptah czy Salomon – czytamy w artykule. (Nie)znana historia Gezer Naukowcy twierdzą, że przeszłość Gezer jest dobrze utrwalona. Świadczy o niej wiele zabytków, artefaktów i pozostałości architektury, zarówno z epoki brązu, jak i żelaza. – Badania prowadzone na tym stanowisku dostarczają wyjątkowej możliwości porównania pradawnych tekstów i odkryć archeologicznych, a także wydobycia na światło dzienne nieudokumentowanego codziennego życia mieszkańców miasta – napisali badacze. Wyjątkowe odkrycie w Jerozolimie. Archeolodzy odnaleźli potwierdzenie biblijnej historii Izraelscy archeolodzy odnaleźli dowód, który potwierdza zburzenie starożytnej Jerozolimy przez armię Babilonu. Chodzi o analizę chemiczną budynku, który spłonął 2600 lat temu. – Dla uczonych pragnących zrekonstruować historię południowego Lewantu Gezer jest jednym z najbardziej intrygujących miejsc. O tym starożytnym mieście wspomina wiele źródeł. A o jego strategicznym znaczeniu świadczy uwaga ze strony obcych władców, jaką się cieszyło – czytamy. W badaniach Webster wraz ze współpracownikami przeprowadzili datowanie radiowęglowe 35 materiałów organicznych (głównie nasion) pochodzących z siedmiu różnych warstw stratygraficznych w Gezer. Obejmują okres od XIII do IX wieku p.n.e. To czas wielkich zmian w mieście, w tym także wojen, które doprowadziły do wielu zniszczeń. Naukowcy uważają, że poszczególne wydarzenia mogą pokrywać się z opowieściami opisanymi zarówno w starożytnych, jak i biblijnych tekstach. Datowanie radiowęglowe pozwala zweryfikować prawdziwość źródeł pisanych – To pierwszy tak znaczący zbiór danych radiowęglowych dla miasta Gezer, który obejmuje okres od późnej epoki brązu do epoki żelaza. Wyniki naszych badań pozwalają po raz pierwszy samodzielnie ustalić chronologię stanowiska, sprawdzić zasadność (z perspektywy chronologicznej) proponowanych korelacji historycznych i wnieść wkład do debat na temat chronologii filistyńskiej i epoki żelaza – napisali naukowcy w „PLOS One”. Naukowcy uważają np., że najnowsze datowanie sugeruje związek pewnych niszczycielskich wydarzeń z działaniami faraona Merenptaha. To władca starożytnego Egiptu z XIX dynastii, który panował w latach 1213–1203 p.n.e. Jednocześnie badacze twierdzą, że wydarzenia, które doprowadziły do częściowej destrukcji miasta, nie są powiązane z rzekomą kampanią Chazaela, króla Aramu-Damaszku, którego wspomina się w Starym Testamencie. – Rozwój chronologii opartej na datowaniu radiowęglowym w Gezer, miejscu o wyjątkowo bogatych powiązaniach historycznych, pokazuje kluczową rolę, jaką datowanie może i musi odgrywać w rekonstrukcji historii poszczególnych miejsc, rozstrzyganiu długotrwałych debat i testowaniu możliwych korelacji pomiędzy pozostałościami archeologicznymi a źródłami pisanymi – twierdzą autorzy. Badania te dowodzą, że datowanie radiowęglowe wciąż jest kluczowym narzędziem w odkrywaniu niewyjaśnionych zdarzeń z historii ludzkości. Zwłaszcza że źródła pisane najczęściej nie są obiektywne, a relacje sprzed tysięcy lat należy zawsze podawać w wątpliwość. Źródło: PLOS One Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".