Krowa i żubr zostali rodzicami. Na świat przyszło zaskakujące potomstwo
Na Białorusi doszło do niezwykłego wydarzenia – w jednym z gospodarstw przyszły na świat cielęta, których ojcem okazał się żubr. Samotny samiec od dłuższego czasu kręcił się w pobliżu stada krów. Efektem jego zalotów są dwa żubronie.
Spis treści Nieplanowane narodziny żubroni Ojciec niecodziennego potomstwa – samotny żubr Żubronie w naturze i w historii W białoruskim gospodarstwie mleczarskim w rejonie szarkowszczyńskim (obwód witebski) doszło do niezwykłego zjawiska. W krótkim odstępie czasu urodziły się dwa cielęta nietypowego pochodzenia. Ich wielkość i umaszczenie od razu zwróciły uwagę pracowników, którzy szybko domyślili się kto może być ojcem. Nieplanowane narodziny żubroni Pierwsze cielę przyszło na świat 6 maja. Ważyło około 50 kg, czyli znacznie więcej niż zwykłe cielę (30 kg). Było tak duże, że matka niestety nie przeżyła porodu. Cielę jednak uratowano i ma się dobrze. To nie koniec historii – kilka dni później urodziło się drugie cielę, również różniące się wyglądem od krowy. Miało umaszczenie podobne do krowiego, lecz masywną sylwetkę, bardziej przypominającą żubra. Ojciec niecodziennego potomstwa – samotny żubr I to właśnie żubr jest ojcem obu cieląt. Według pracowników gospodarstwa obok pola, gdzie pasą krowy, od dawna pojawia się samotny żubr. W zeszłym roku próbowano go odstraszyć w trosce o bezpieczeństwo stada, ale okazał się bardzo łagodny, zarówno w stosunku do ludzi, jak i krów. Według relacji zootechnik Mari­ny Chadanionok, samiec szczególnie upodobał sobie jedną krowę i „chodził za nią cały dzień”. Zaloty najwyraźniej przyniosły wymierny skutek. Dwa cielęta to żubronie – hybrydy żubra europejskiego z bydłem domowym. Ten, który stracił mamę żyje w stadzie, drugi miał więcej szczęścia i rośnie u boku krowiej matki. Rejon szarkowszczyński nie jest typowym siedliskiem żubrów na Białorusi. Podobnie jak w Polsce, największe ich skupisko występuje w białoruskiej części Puszczy Białowieskiej. Żubronie w naturze i w historii Jak tłumaczy Pavel Gesztowt z Narodowej Akademii Nauk Białorusi ds. Zasobów Biologicznych, takie przypadki choć rzadkie, wcale nie są wyjątkowe. Samotne samce żubrów już wcześniej na Białorusi kilkakrotnie miały podobne „osiągnięcia”. Nieplanowane żubronie urodziły się: w 2016 roku w Leliku (obwód brzeski), w 2021 r. w Głębokim (obwód witebski), w 2022 r. w Drujsku (obwód witebski). Historia mieszańców żubra i bydła sięga lat 20 XX wieku. W wielu krajach, w tym Polsce, przeprowadzano krzyżowanie dwóch gatunków w celu uzyskania silnych zwierząt gospodarskich, odpornych i wydajnych. Żubronie miały być hodowane jako zwierzęta mleczne i mięsne. Jednak z powodu trudności w oswajaniu ich oraz obaw o zachowanie czystości genetycznej żubra, eksperymenty te z czasem zakończono. Źródło: Zerkalo Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polonia na świecie. Ilu Polaków mieszka za granicą?
Największa Polonia na świecie żyje za oceanem. Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych mieszka ok. 10 mln naszych rodaków. Sprawdź, gdzie jeszcze spotkamy najwięcej Polaków.
W tym artykule: Gdzie mieszka najwięcej Polaków? Polacy w USA Polacy w Brazylii Polacy w Niemczech Polacy we Francji Polacy w Kanadzie Polacy w Wielkiej Brytanii Polacy w Argentynie Polacy w Australii Polacy na Litwie i Białorusi Ile liczy Polonia na świecie? Szacuje się, że poza granicami kraju żyje ponad 21 mln Polaków. Najwięcej, bo ok. 10 mln, mieszka w Stanach Zjednoczonych. Duże skupiska naszych rodaków znajdują się także w Niemczech, Brazylii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Poniżej prezentujemy ranking dziesięciu państw z największą liczbą polskich emigrantów. Gdzie mieszka najwięcej Polaków? Stany Zjednoczone Brazylia Niemcy Francja Kanada Wielka Brytania Argentyna Białoruś Australia Litwa Wymieniona dziesiątka to państwa z największym skupiskiem Polonii. W zestawieniu zabrakło Norwegii i Islandii, choć warto wspomnieć, że w obu krajach Polacy są największą mniejszością narodową. W liczącej 376 tysięcy mieszkańców Islandii żyje 25 tysięcy naszych rodaków, czyli siedem procent ogółu społeczeństwa. Najwięcej naszych rodaków spotkamy w Reykjavíku, Kópavogur, Hafnarfjörður oraz Reykjanesbær. Z kolei w Norwegii przebywa obecnie przeszło 110 tysięcy Polaków. Zamieszkują oni głównie duże miasta – Oslo, Stavanger, Trondheim, Bergen i Drammen. Polacy największymi optymistami w Europie. Aż 79 proc. planuje wyjechać w wakacje za granicę Każdy z nas w mniejszym lub większym stopniu odczuł skutki pandemii koronawirusa. Dla miłośników zagranicznych podróży jedną z największych bolączek od wielu miesięcy są obostrzenia w ... Polacy w USA Największe skupiska Polonii znajdują się w Stanach Zjednoczonych. Za oceanem, według różnych danych, żyje od 9 do 10 milionów naszych rodaków, którzy szczególnie upodobali sobie Chicago. Trzecie co do wielkości miasto USA zamieszkuje ponad milion Polaków i Amerykanów polskiego pochodzenia. Nic więc dziwnego, że jest głównym ośrodkiem amerykańskiej Polonii i siedzibą władz centralnych Kongresu Polonii Amerykańskiej. Inne amerykańskie miasta, do których Polacy przeprowadzają się najczęściej to Denver, Detroit, Los Angeles, Nowy Jork i Seattle. Polacy w Brazylii Brazylia to jedyne państwo na Ziem przez które przebiega zarówno równik, jak i zwrotnik Koziorożca. Ciekawostek o czwartym co do wielkości kraju świata jest jednak znacznie więcej. Niewielu wie, że wóz czterokołowy jest nazywany przez Brazylijczyków „carro polaco”, czyli „polski wóz”. To właśnie emigranci znad Wisły upowszechnili tego typu pojazd w tej części globu. Przypuszcza się, że brazylijska Polonia może liczyć nawet 3 miliony, choć nie zostało to nigdy oficjalnie potwierdzone. W 2022 r. język polski stał się – z inicjatywy polonijnego działacza Fabricio Wichrowskiego – językiem urzędowym w gminie Aurea w południowej części kraju. – To niewątpliwy dowód uznania dla wkładu naszych rodaków w rozwój społeczny i kulturalny Brazylii, a zwłaszcza miejsc, w których diaspora potomków polskich emigrantów – często z drugiej połowy XIX wieku – jest najliczniejsza – brzmiał komunikat stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Polacy w Niemczech Największym skupiskiem Polonii w Europie, a zarazem trzecim na świecie, są Niemcy. Za zachodnią granicą mieszka – według różnych danych – od 1,5 do 2 milionów Polaków. Z danych Niemieckiego Federalnego Urzędu Statystycznego wynika, że jest to druga – zaraz po Turkach – największa grupa migrantów. Za najbardziej polskie regiony Niemiec uznaje się Nadrenię Północną-Westfalię, Bawarię, Badenię-Wirtembergię i Dolną Saksonię. Ponad 120 tysięcy naszych rodaków, czyli najwięcej spośród wszystkich mniejszości narodowych, zamieszkuje Berlin. W ramach ciekawostki dodajmy, że większość mieszkańców niemieckiej stolicy to przyjezdni, dokładnie 54%. Pozostałe 46% berlińczyków stanowią osoby urodzone nad Odrą. Polacy we Francji Mówiąc o największych skupiskach Polonii na świecie, nie sposób pominąć Francji. To właśnie tutaj, szczególnie w okresie zaborów, osiedlało się wielu wybitnych Polaków, między innymi Adam Mickiewicz, Fryderyk Chopin czy Maria Skłodowska-Curie. Zarówno ceniony kompozytor, jak i dwukrotna laureatka Nagrody Nobla są pochowani w Paryżu. We Francji mieszka ok. miliona osób polskiego pochodzenia. Francuska Polonia uznawana jest za jedną z najstarszych i największych na świecie. Polacy w Kanadzie Polacy stanowią jedną z najliczniejszych mniejszości narodowych w Kanadzie. W Państwie Klonowego Liścia mieszka, podobnie jak we Francji, ok. miliona naszych rodaków. Największym skupiskiem Polonii jest Toronto – największe kanadyjskie miasto i stolica prowincji Ontario. W 2011 roku – według danych Kanadyjskiego Urzędu Statystycznego – niemal 80 tysięcy torontończyków mówiło po polsku. Polacy w Wielkiej Brytanii Wielka Brytania przez lata była głównym kierunkiem emigracji Polaków. Liczba naszych rodaków na Wyspach z roku na rok stale maleje. Wszystko dlatego, że w 2016 r. Brytyjczycy opowiedzieli się za wyjściem z Unii Europejskiej. W 2021 r. w Zjednoczonym Królestwie mieszkało ponad 743 tys. osób mających polskie obywatelstwo. Dla porównania w 2001 r. Wielką Brytanię zamieszkiwało ponad 57 tysięcy osób urodzonych nad Wisłą, a w 2011 – przeszło pól miliona. Polacy są drugą (po Hindusach) najliczniejszą mniejszością narodową. Wjazd do Wielkiej Brytanii utrudniony. Wymagany jest nowy dokument Od 2021 roku wjazd do Wielkiej Brytanii jest możliwy wyłącznie na podstawie ważnego paszportu. Turystów czekają jednak spore zmiany w tej kwestii, o czym poinformował tamtejszy rząd. Polacy w Argentynie Polskę i Argentynę dzieli niemal 13 tysięcy kilometrów. Ale to właśnie w tym drugim co wielkości państwie Ameryki Południowej żyje ponad 100 tys. naszych rodaków. Niektóre źródła podają nawet liczbę 200–300 tys. Szacuje się, że pierwsi Polacy pojawili się w tej części świata w XIX wieku i byli to najprawdopodobniej uczestnicy wojen napoleońskich. Polscy żołnierze wspierali także siły argentyńskie w wojnie z Paragwajem w latach 1864–1870. Od 1995 roku w Argentynie – jako jedynym kraju na świecie – obchodzone jest święto narodowe Día del Colono Polaco, czyli Dzień Osadnika Polskiego – upamiętniający pierwszych Polaków, którzy dotarli na argentyńską ziemię. Polacy w Australii W 2016 roku w Australii żyły 182 tysiące Polaków. Najwięcej naszych rodaków mieszkało wówczas w stanie Wiktoria (56,6 tys.), Nowa Południowa Walia (52,5 tys.), Queensland (26,8 tys.), Australii Zachodniej (20,7 tys.) i Australii Południowej (18,7 tys.). Polacy na Litwie i Białorusi Polacy są najliczniejszą mniejszością narodową na Litwie. W 2021 roku kraj naszych północnych sąsiadów zamieszkiwało 183 tysiące osób o polskich korzeniach, co stanowi prawie 7% ogółu społeczeństwa. Liczne skupiska Polonii znajdują się także na sąsiadującej z Polską Białorusią, gdzie może mieszkać nawet milion Polaków. Jest to druga, po Rosjanach, mniejszość narodowa w tym kraju. Niestety, ze względu na antypolską politykę Alaksandra Łukaszenki, Polacy na Białorusi coraz częściej są represjonowani i prześladowani przez władzę w Mińsku. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
EPICKIE KRAJOBRAZY ze szmaragdowymi łąkami, sosnowymi lasami, szczytami pokrytymi czapami śniegu, wartkimi strumieniami z krystalicznie czystą wodą i malutkimi wioskami kamiennych domów o drewnianych balkonach, obok których stoją wysokie wieże obronne – oto obrazy charakterystyczne dla Tuszetii. Ten niewielki region Gruzji leży na terenie wysokiego Kaukaz, przy granicy z Czeczenią i Dagestanem. Kraina ma niecałe 1000 km2 powierzchni, ale w pionie rozpięta jest między 900 a 4500 m n.p.m. W dodatku przez sześć miesięcy w roku jest odizolowana od reszty świata, co sprawia, że zachowała swoje dziewicze piękno i jako jedno z najmniej ekologicznie zmienionych miejsc na Kaukazie została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Ludzie pojawili się tu już 4 tys. lat temu, w epoce brązu, i od początku mierzyli się z surową naturą, która hartowała ich ciała i charaktery, czyniąc twardymi, wojowniczymi, ceniącymi tradycje i kochającymi swoją ziemię. Ich bogactwem i źródłem utrzymania od zawsze były owce, których stada z oddali przypominają rozrzucone po zielonych stokach białe korale. I właśnie Tuszetię widzianą z perspektywy pasterzy pokażemy Państwu w tym wydaniu National Geographic. Nasi autorzy przez kilka tygodni towarzyszyli im w przepędzaniu stada 250-kilometrową trasą z zimowych pastwisk w dolinie Sziraki na świeże wysokogórskie łąki, poddając się niezwykłej magii tej krainy. Reportaż pokazuje też dramatyczne doświadczenia Tuszetów zmagających się z atakami żywiołów. Oglądając kadry uchwycone przez fotografa, mamy wrażenie, że sami wędrujemy z tymi ludźmi i kibicujemy im w drodze do celu. Ich nieoczywiste dziś życiowe wybory zdeterminowała miłość do ziemi przodków. Góry nigdy pasterzy nie rozpieszczały, za to dzieliły się z nimi swoim pięknem, oferując niezwykłe doznania. Dziś takie doświadczenie to prawdziwa rzadkość. Spróbujmy to sobie wyobrazić.
Białoruś - po drugiej stronie Puszczy Białowieskiej. Pomysł na krótki wypad rowerowy
Gdy się mieszka w Puszczy Białowieskiej, rzut beretem od Białorusi, aż korci, żeby sprawdzić, co jest po drugiej stronie granicy. Właściwie to chyba każdy jest ciekawy, jak funkcjonuje kraj Łukaszenki. Ruch bezwizowy wprowadzony kilka lat temu przez naszego wschodniego sąsiada znakomicie ułatwia zaspokojenie ciekawości. Wsiadamy więc na rowery i jedziemy zobaczyć, jak wygląda tam puszcza i jak się żyje ludziom.
W tym artykule: Domek z piernika Mit Białorusi Wehikuł czasu Granicę przekraczamy w środku lasu, na przejściu Białowieża–Piererow. To właściwie formalność. Należy pokazać komplet dokumentów i nie stroić sobie żartów, o czym mój kolega Radek zdaje się nie wiedzieć – białoruscy celnicy nie wykazują żadnego poczucia humoru. Ich kamienne miny wprowadzają jakiś zgrzyt w moją ciekawość tego kraju, ale okażą się urzędniczą mistyfikacją – na Białorusi spotkamy życzliwych i serdecznych ludzi. Tak jak należało się tego spodziewać, za przejściem nadal ciągnie się las, tyle że tutaj jest to Państwowy Park Narodowy Bieławieżskaja Puszcza. Od polskiej części puszczy oddziela go nie tylko zaorany pas graniczny i wysoka na dwa metry „sistiema”, czyli pilnie strzeżone ogrodzenie z drutu wybudowane w latach 80. ubiegłego wieku. Dzieli go także historia. Białoruska część, zanim została parkiem narodowym i trafiła na listę UNESCO, długo była gospodarstwem leśnym, w którym rządziły piła i siekiera. Ich ślady widzimy, gdy jedziemy szlakiem na południe, w stronę wsi Kamieniuki. Po obu stronach drogi mamy częściowo zmienione przez człowieka puszczańskie grądy, olsy i bory. 3/5 powierzchni Puszczy Białowieskiej leży po stronie białoruskiej. Fot. Shutterstock Wyasfaltowana leśna przecinka prowadzi nas do tutejszych atrakcji. Najpierw urządzamy sobie krótki piknik nad ładnym, choć sztucznym zbiornikiem Liackoje utworzonym na rzeczce Przewłoce. Kiedyś służył zapewne do spławiania drewna. Następnie jedziemy obejrzeć ogromnego Patriarchę, dąb mający według szacunków 600 lat i ślady piły na swojej korze. Przed ścięciem uratowała go blizna od uderzenia pioruna – drzewo z taką wadą zostało uznane za mało wartościowe. Później docieramy do siedziby Dziadka Mroza, bodaj największej atrakcji białoruskiej części Puszczy Białowieskiej. Domek z piernika Dziadek Mróz – białoruski (i rosyjski) świecki odpowiednik św. Mikołaja, który prezenty przynosi jednak nie na Boże Narodzenie, tylko na Nowy Rok – stoi przed swoim domostwem i zabawia żartami turystów. To właściwie jego jedyne zadanie, prócz pozowania do zdjęć. Jest środek lata, więc ma na sobie adekwatny do pory roku ubiór: białą koszulę, długą kamizelę, fikuśne buty i kapelusz. Jego drewniany dom wtapia się w zieleń i wygląda jak zrobiony z piernika. Całkiem inaczej wyobrażałam sobie to miejsce, spodziewałam się kiczu, a sceneria jest zaskakująco baśniowa. Tak bardzo, że szybciutko wracam po aparat fotograficzny, którego – tak, przyznaję się – nie zabrałam z lekceważenia. Za to z pewnością wzięłabym go do innego miejsca, gdyby było dostępne dla turystów. Cztery kilometry na wschód od siedziby Dziadka Mroza stoi dawny pałacyk rządowy Wiskule. Nie prowadzi do niego żaden szlak rowerowy, więc tak jakby go nie było na oficjalnej mapie turystycznej. Pałacyk w stylu „stalinowskim” powstał w latach 50. ubiegłego wieku, bywali w nim wysoko postawieni oficjele dawnego Związku Radzieckiego, ale najważniejsze wydarzenie miało miejsce w 1991 r. Przywódcy republik rosyjskiej, białoruskiej i ukraińskiej zawarli w nim tzw. porozumienie białowieskie, które oznaczało rozpad ZSRR. Tak oto w środku lasu zawaliło się imperium radzieckie. Od tamtego czasu dużo się zmieniło, choćby na samej Białorusi – od dwudziestu sześciu lat twardą ręką rządzi nią Aleksandr Łukaszenka. Bywa czasem w Wiskulach, ale bardzo rzadko, pod jego nieobecność pałacyk stoi pusty. Mit Białorusi Po południu docieramy wreszcie do Kamieniuków, gdzie mieści się siedziba tutejszego parku narodowego, a przy nim hotele, restauracje i zagrody ze zwierzętami. To kombinat turystyczny, który funkcjonuje na szczególnych zasadach. Zwiedzanie jest tu bardzo skanalizowane i ogranicza się do zaledwie kilku obiektów. Regularnie wyruszają stąd autokarowe wycieczki do siedziby Dziadka Mroza, mimo że nie ma on nic wspólnego z ochroną przyrody czy historią Puszczy Białowieskiej. Najbardziej przyrodnicze okazuje się parkowe muzeum, z mnóstwem wypchanych zwierząt. Wśród nich jest prawdziwa rzadkość: dwa jelenie, które sczepiły się porożem w czasie walki i padły, ponieważ nie mogły się od siebie uwolnić. Do muzeum zaglądamy nie tylko po to, żeby je zwiedzić, ale też dowiedzieć się o jakiś nocleg. Uznaliśmy, że na Białorusi z pewnością da się załatwić takie sprawy spontanicznie. I nie myliliśmy się, chociaż nikt z nas nie przypuszczał, że pani z obsługi z własnej woli wykona z dziesięć telefonów i znajdzie nam kwaterę: domek we wsi Biełaja, 6 km od Kamieniuków. Czyli odległość w sam raz na rower. We wsi Kamieniuki warto zobaczyć cerkiew pw. św. Jerzego. Fot. Shutterstock Te 6 km okazuje się prawdziwym off-roadem. Męczymy się na szutrowej drodze pokrytej tarką i luźnym żwirem. Wydaje mi się absurdalne, że w puszczy większość leśnych przecinek została wyasfaltowana, a drogi między wioskami nie są porządnie utwardzone. Rowerami na zmianę zarzuca i telepie, więc posuwamy się w ślimaczym tempie. Mamy czas przyjrzeć się okolicy. Mijamy zagajniki i wioski z drewnianymi domami, między nimi ciągną się ugory pełne ziół. Dziwią mnie te ugory, ale przypominam sobie świetną książkę Oblicza Białorusi autorstwa Leszka Szerepki, byłego ambasadora, który stwierdził, że w polskiej świadomości „cały czas funkcjonuje mit Białorusi jako kraju rolniczego, pełnego lasów i bagien”. W rzeczywistości ponad trzy czwarte Białorusinów mieszka w miastach i o ile lasów faktycznie jest dużo, to większość bagien została osuszona, a tradycyjna wieś wymiera. Przekonujemy się o tym w wiosce, gdzie znajduje się nasza kwatera. Biełaja, czyli Biała, okazuje się tak naprawdę szara – to kolor biedy, niedostatku, opuszczenia. Wiele domów stoi pustych, stara farba łuszczy się z płotów, dachów. Ten skrawek Białorusi, który tu oglądamy, wydaje się prawdziwszy od tego w Kamieniukach czy siedzibie Dziadka Mroza, ewidentnie odmalowanych i ugładzonych na potrzeby turystyki. 500 żubrów - tyle ich żyje w białoruskiej części puszczy. Fot. Shutterstock Wehikuł czasu W drodze powrotnej następnego dnia zatrzymujemy się w Kamieniukach, żeby obejrzeć cerkiew i zajrzeć do sklepu spożywczo-przemysłowego. To okratowany kloc w stylu „sowiecko-peerelowskim”, z klimatem i obsługą nie do podrobienia. W ofercie są m.in. dzieg­ciowe mydła, lniane obrusy, bawełniane koszulki – to co Białoruś ma naprawdę dobrego. I jeszcze nabiał, w tym syrki, czyli pyszne mrożone twarożki. Ostatni przystanek robimy sobie kilka kilometrów przed granicą, nad jeziorem Liackoje. Jest prawdziwie sielsko. Do czasu gdy nagle z łomotem nadjeżdża autokar i na włączonym silniku parkuje obok nas. Wysypują się białoruscy turyści, robią zdjęcia, po czym ruszają dalej. Pewnie do Dziadka Mroza. My też wsiadamy na rowery – musimy zdążyć przed zamknięciem przejścia granicznego, przepustki są ważne do wieczora. Białoruski celnik każe nam wypatroszyć plecaki i sakwy, nie przemycamy jednak ani alkoholu, ani papierosów. Za to zupełnie ignoruje emaliowane wiadro z pokrywką – ot, taka pamiątka z Białorusi – które Michał wiezie na kierownicy swego roweru. Wygląda przez to bardzo swojsko. Po polskiej stronie wiadro wzbudza zainteresowanie. Pogranicznik zagląda pod pokrywę. – Tyle wódki można byłoby przewieźć – śmieje się i puszcza nas wolno. WARTO WIEDZIEĆ Dojazd Do białoruskiej części Puszczy Białowieskiej wjeżdża się bez wizy, ale trzeba mieć paszport ważny przynajmniej sześć miesięcy, przepustkę z tamtejszego parku narodowego i białoruskie ubezpieczenie. Przepustkę można załatwić przez stronę parku npbp.by, w zakładce „bez wizy”, koszt 70 rubli białoruskich od osoby (ok. 125 zł). W tej cenie są bilety wstępu m.in. do Muzeum Tradycji Ludowych i Dawnych Technologii oraz do siedziby Dziadka Mroza. Nocleg Są drogie. Aktualne ceny w hotelach i domkach zarządzanych przez park na stronie npbp.by. Nocleg na kwaterze Ekousadba Lesnaja we wsi Biełaja to koszt ok. 80 zł od osoby. Warto zamówić jedzenie, np. śniadanie (dostaliśmy kaszę z mlekiem i masłem, jaja sadzone i racuchy – doskonałe!). Koniecznie trzeba kupić ziołową herbatkę robioną przez gospodarzy. Można płacić złotówkami i euro. Kontakt: natais1810@yandrex.ru. Jedzenie Koło siedziby parku narodowego działają restauracje i bary. Warto zajrzeć do kawiarni Sosny np. na zimny kwas chlebowy (dwa duże kufle to wydatek niecałego rubla białoruskiego, czyli ok. 2 zł). W samej wsi Kamieniuki koło sklepu spożywczego jest knajpka, jednak ceny są wysokie, a porcje nieduże. Spróbujcie czekolady (najpopularniejsza to Alenka), chałwy słonecznikowej oraz koziniaków – bardzo słodkich batonów z prażonych ziaren sezamu lub słonecznika sklejonych miodem. Spróbujcie draników, czyli białoruskich placków ziemniaczanych. Najlepiej smakują z kwaśną śmietaną. Fot. Shutterstock
"Zakrwawiona flaga Białorusi". Są 3 drogi wyjścia dla kraju i tylko jedna dobra
Wszystkie dostępne dowody wskazują, że walczący o utrzymanie władzy nad krajem prezydent Aleksandr Łukaszenka doprowadził do sfałszowania wyborów. Ludzie to wiedzą i od momentu ogłoszenia exit poll na zlecenie państwowej telewizji Mir na Białorusi trwają gwałtowne zamieszki.
Ludzi na ulice wyszli bo kazano im wierzyć, że rządzący od 25 lat Łukaszenka cieszy się poparciem 80,2 proc. a na opozycyjną kandydatkę Swiatłanę Cichanouską głosowało w kraju i za granicą najwyżej 9,9 proc. wyborców. Takie wstępne wyniki podała w poniedziałek ranko białoruska Centralna Komisja Wyborcza. Pozyskiwane anonimowo dane z komisji wskazują na odwrotną proporcję głosów. View oEmbed on the source website fot. AP/Associated Press/East News Według nadającej z Polski telewizji Biełsat TV w czasie nocnych protestów zginęła co najmniej jedna osoba, a nawet 140 aresztowano (telewizja powołuje się na centrum praw człowieka Wiasna, dane pochodzą z Mińska, Witebska i Grodna). Według rosyjskie agencji RIA zatrzymano aż 3 tys. View oEmbed on the source website Ofiarą śmiertelną miałby być Hienadź Zajiczkin, na stałe mieszkający w Gdańsku który do ojczyzny wrócił by zagłosować. Według różnych wersji zajścia, młodego człowieka rozjechał albo policyjny samochód służący do rozpraszania tłumu albo rozpędzona więźniarka. View oEmbed on the source website Na antenie Biełsatu pokazywano zakrwawioną flagę Białorusi. Po tym, jak policja wjechała w tłum ciężarówką, rozbijała protesty przy użyciu pałek, gazu i armatek wodnych, przynajmniej 4 osoby w stanie ciężkim trafiły do szpitali w Mińsku. Dokładne dane o sytuacji są trudne do uzyskania, bo od niedzieli w kraju wyłączono internet. fot. AP/Associated Press/East News Mieszkańcy najpierw próbowali negocjować z siłami mundurowymi a potem aktywnie bronić się budując barykady z kontenerów na śmieci. Pracownica pogotowia przekazała dziennikarzom, że 11 stołecznych stacji pogotowia ściąga na najbliższe dni po cztery dodatkowe karetki. Z drugiej strony w kraju opróżniono też cele więzień wypuszczając skazańców. Według Andrzeja Paczobuta, działacza mniejszości polskiej na Białorusi, spodziewa się w kraju masowych aresztowań. Liczba więźniów politycznych na Białorusi ma "drastycznie wzrosnąć", nawet o 1000 osób.Za udział w zamieszkach antyrządowych grozi od 8 do 15 lat więzienia. Polski MSZ jak i niezależni eksperci są zgodni, że z sytuacja może rozwinąć się w trzech kierunkach: - prezydent Łukaszenka za wszelką cenę utrzyma władzę i dojdzie do brutalnych starć; - zaangażowana w konflikt wewnętrzny na Białorusi, Rosja doprowadzi do upadku prezydenta-dyktatora i de facto przejmie kontrolę nad krajem; - UE będzie wspierać opozycję demokratyczną i stopniowo doprowadzi do oddania władzy przez prezydenta. fot. AP/Associated Press/East News W rozmowie z tą samą stacją, Marcin Bosacki, senator Koalicji Obywatelskiej ocenił, że teraz jest odpowiedni czas na “wzmocnienie polskiej pozycji w Unii Europejskiej”. - Tylko w ten sposób Polska może, tak jak to robiła wielokrotnie przez ostatnich 20 lat, wpływać na sytuacje w krajach zrewoltowanych, tak jak w tej chwili Białoruś, na wschód od naszych granic - dodał. Pozytywnie ocenił posunięcie premiera Mateusza Morawieckiego, który wystąpił do Rady Europejskiej, by zwołać szczyt w sprawie Białorusi. Uznał to za ”dobry krok”, o ile, dodał, zostało to uzgodnione z partnerami i sam apel zostanie przyjęty. View oEmbed on the source website Z kolei wiceszef MSZ Paweł Jabłoński nazwał sytuację u naszych sąsiadów ”wielkim testem dla Unii Europejskiej”. W oficjalnym stanowisku resortu Polska wyraziła ”głębokie zaniepokojenie brutalną pacyfikacją powyborczych manifestacji na Białorusi". fot. AP/Associated Press/East News Swój komunikat wydał też Prezydent Andrzej Duda. Wspólnie z rządzącym na Litwie prezydentem Gitanasem Nausedą wezwali ”do powstrzymania się od przemocy i do respektowania podstawowych wolności, praw człowieka i obywatela, w tym praw mniejszości narodowych i wolności słowa”.
W tej historii jest wszystko: barok, Egipt, mumie, a nawet Lenin. Tajemnice kościoła w Nieświeżu
Ta świątynia jest powszechnie znana jako perła baroku: zabytek jest unikatowy. Właśnie odnaleziono w nim nowe, nieznane wcześniej malowidła. Ale w tej historii jest znacznie więcej: Egipt, komunistyczni dygnitarze, a nawet postać z "Pana Tadeusza"!
Kościół Bożego Ciała w Nieświeżu na Białorusi to najstarszy kościół barokowy d. Rzeczypospolitej. Szczyci się unikatową kryptą ze szczątkami ponad 70 przedstawicieli rodu Radziwiłłów. Malowidła, które mogą pochodzić nawet z XVI wieku, odnaleziono podczas trwających właśnie prac konserwacyjnych. Architekt z importu „Mikołaj Krzysztof (Radziwiłł) Sierotka, kiedy wracał ze swojej pielgrzymki do Ziemi Świętej, odwiedził Rzym i tam spotkał jezuitów architektów, którzy budowali słynny kościół Il Gesu, uważany za pierwszy kościół barokowy na świecie. Zabrał ze sobą jednego z tych architektów, Giovanniego Bernardoniego, który później zbudował jeszcze kilka innych kościołów w Polsce, m.in. kościół Piotra i Pawła w Krakowie” – powiedział potomek Radziwiłła Sierotki w 12. pokoleniu, Maciej Radziwiłł z Warszawy. Kościół powstał w latach 90. XVI w. Przedstawiciele zakonu jezuitów żyli tu i pracowali przez wiele lat, a rektorem kościoła przez rok (1623-24) był późniejszy święty Andrzej Bobola. Historia w podziemiach W podziemiach kościoła znajduje się krypta, która początkowo przeznaczona była częściowo właśnie dla jezuitów, ale z czasem zaczęła służyć tylko członkom rodu Radziwiłłów, którzy byli tutaj chowani. „Pierwszą pochowaną tu osobą była żona Mikołaja Krzysztofa, Eufemia z książąt Wiśniowieckich, która zmarła jeszcze w końcu XVI w. Później zostali tu pochowani Mikołaj Sierotka i kolejni ordynaci, a także inni potomkowie rodu Radziwiłłów. Kiedyś podobno było tu ponad 100 trumien, w tej chwili jest 72, które się zachowały w lepszym lub gorszym stanie” – powiedział Maciej Radziwiłł. Ks. Piotr Szarko, który jest od 7 lat proboszczem kościoła, przekonuje, że to trzecia pod względem wielkości krypta rodzinna w Europie po hiszpańskim Escorialu, gdzie spoczywają Habsburgowie i Burbonowie, oraz kościele Kapucynów Wiedniu, gdzie chowano Habsburgów. „Według niektórych dokumentów krypta była w 1905 r. zatopiona na skutek powodzi. Z tego powodu około 30 sarkofagów zostało zniszczonych i szczątki, które tam się znajdowały, włożono do innych trumien” - dodał. Egipska tajemnica, komunizm i bohater "Pana Tadeusza" Znany z podróży po świecie fundator kościoła podczas pobytu w Egipcie miał poznać tajemnicę balsamowania zwłok. „W czasach komunistycznych przyjeżdżały tutaj z Moskwy komisje, ponieważ najważniejsza postać dla władz sowieckich, czyli Lenin, była nie do końca dobrze zmumifikowana, a było wiadomo, że tutaj szczątki Radziwiłłów bardzo dobrze się konserwowały” – powiedział PAP autor książki "Mikołaj Krzysztof Sierotka, wojewoda wileński" prof. Tomasz Kempa z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wśród znakomitości pochowanych w krypcie są m.in. Michał Kazimierz Radziwiłł-Rybeńko, który ufundował freski we wnętrzu kościoła, pierwowzór stolnika Horeszki z „Pana Tadeusza” - Karol Stanisław Radziwiłł-Panie Kochanku czy Stanisław Radziwiłł - adiutant Józefa Piłsudskiego. „Zginął w 1920 r. Piłsudski tu był na jego pogrzebie” – podkreślił Szarko. Proboszcz zaznaczył, że w kościele trwają obecnie duże prace konserwatorskie. „Zmieniliśmy dach, który był w złym stanie. W lutym zrobiono badania ścian zewnętrznych i znaleziono bardzo dużo fresków” – zaznaczył. Jak dodał Maciej Radziwiłł, pochodzą one być może nawet z XVI w. Jak ratować kryptę „Problemem krypty jest duże zawilgocenie. Ono pogorszyło się od czasu, kiedy w pobliżu kościoła powstał duży parking. To utrudnia przepływ wody. Ja też w miarę moich możliwości partycypuję w poprawie sytuacji. Na razie tylko podnieśliśmy trumny i sarkofagi na grubych dębowych legarach, żeby był przewiew i żeby wilgoć tak nie niszczyła tych trumien. Ale to poważny problem konserwatorski” – powiedział potomek fundatora Kościoła. Jak zaznaczył Szarko, kościół w odróżnieniu od wielu innych świątyń na terenie Białorusi nigdy nie był zamknięty, a krypta została już udostępniona do zwiedzania. Proboszcz podkreślił, że tradycję opieki nad sarkofagami w krypcie odziedziczył po swoich poprzednikach. „Kiedy przyjeżdżała Elżbieta Tomaszewska z Radziwiłłów, która tutaj się urodziła i której ojciec (Albrecht) jest pochowany w tej krypcie, to napisała mi, żebym, dopóki tu będę pracował, dobrze pilnował i dobrze zachowywał te sarkofagi” - powiedział. „Dla nas oczywiście ma to ogromne znaczenie rodzinne, emocjonalne, bo jak przyjeżdżam tutaj, to kolana same zginają się do modlitwy za moich krewnych i przodków.(…) To cud, że ten kościół i krypta zachowały się w niezłej formie przez wszystkie burze dziejowe, które tutaj przeszły” - powiedział Maciej Radziwiłł. Źródło: PAP
Białoruś na wiosnę. Wreszcie można wjechać tu bez wizy!
W obiegowej opinii Białoruś jest ostatnim skansenem Europy, a praktycznych szczegółów brak nawet w najgłębszych czeluściach internetu. Postanowiliśmy to zmienić!
Niewielka siedziba PTTK w Białowieży ledwie mieści zagranicznych turystów, którzy przyszli zamówić przewodników po puszczy. Miejscowość przeżywa najazd zachodnich gości i na kempingu cudem znalazłam kawałek trawnika pod płotem, między rodzinnymi namiotami Francuzów i dużej grupy z Hiszpanii. Pod luksusowym hotelem Żubrówka parkują autokary, z których wysypują się Rosjanie. Takie czasy, że to wschodni turyści wypoczywają na bogato, a zachodni – skromnie, bez luksusów. Przyszłam do PTTK wykupić ubezpieczenie potrzebne do wjazdu na Białoruś, od której dzieli nas kilka kilometrów. Pas zaoranej ziemi z drutem kolczastym i znakami „nie przechodzić” jest jedną z ostatnich takich granic w Europie. Jednak profity płynące z turystyki zaczęły kruszyć nawet ją: prezydent Aleksander Łukaszenka jednym podpisem zatwierdził dekret pozwalający wjechać na trzy dni do białoruskiej części Puszczy Białowieskiej bez wizy. Wystarczy wyrobione online pozwolenie. Klikam i nie mogę uwierzyć: kilka prostych rubryczek do wypełnienia, 20 zł za „korzystanie ze szlaku transgranicznego” i w mojej skrzynce ląduje propusk (przepustka). Nad wyjazdem ciąży jednak fatum: pod pierwszy pociąg, którym zmierzałam na wschód, wjechał rowerzysta i przez wstrzymany ruch propusk przepadł, a drugi utknął przed mostem na Bugu, z którego jakiś desperat chciał skoczyć. Kiedy w końcu dotarłam, rozporządzenie obowiązywało już ponad rok. Ale chociaż było o nim głośno, bo w obiegowej opinii Białoruś jest ostatnim skansenem Europy, praktycznych szczegółów nie znalazłam w najgłębszych czeluściach internetu. – Główną ulicą można chodzić, ale w bocznych podobno ganiają – orzekli miejscowi przesiadujący pod PTTK. Rozmawialiśmy o Kamieniukach, centrum administracyjnym puszczy po tamtej stronie. Las dziki, ale szlaki nowoczesne Puszcza Białowieska to ostatni fragment pierwotnego lasu porastającego dawniej europejskie niziny, po wojnie podzielony przez granicę. Na nowo połączyło ją przejście graniczne za malutką wsią Grudki. Ze środka lasu, daleko za ostatnimi siedliskami, wyrasta domek ze spadzistym dachem. Widok jest surrealistyczny, bo wokół nie ma żywego ducha. Ale kiedy podjeżdżam rowerem do szlabanu, ten bezszelestnie się podnosi. Od razu widzę, że puszcza po tamtej stronie jest bardziej dzika. Nie ma gospodarstw, niepotrzebnych dróg i parkingów, nie ma ściętych pni, dzikich ścieżek, a przecinki zwykle zamyka szlaban. Bór jest ciemny i gęsty, przez korony nie widać nieba, omszałe pnie stapiają się z zielenią podłoża. Poza leśniczówkami i pojedynczymi domami nie ma nawet wsi, a same Kamieniuki znajdują się już za bramą puszczy. Paradoksalnie puszcza swoją dzikość zawdzięcza polowaniom. Najpierw zażyczył jej sobie w nienaruszonym stanie car, a po wojnie – partyjna wierchuszka. W przeciwieństwie do strony polskiej na Białorusi chroni się całość lasu. Na 40 proc. powierzchni traktowanych w sposób najbardziej restrykcyjny zakazano działalności człowieka (z wyjątkiem badań naukowych i ochrony). Dlatego prawie spadam z roweru, kiedy z przecinki ktoś wyjeżdża. To miejscowy grzybiarz z dwoma koszami, z których wysypują się prawdziwki. Jadę dawną drogą z Brześcia. Kiedyś po kamieniach stąpały konie ciągnące powozy z państwem wybierającym się na odpoczynek na Białowieży. Dziś bruk przykrywa gładziutki asfalt, którym wiedzie droga rowerowa. Tak świetnie utrzymanych i oznakowanych ścieżek nie widziałam nigdzie w Polsce. Co jakiś czas mijamy biesiedki, czyli altanki, w których można zjeść czy odpocząć: jak nowe, bez skazy i choćby jednego śmiecia wokół. Kierunek do Kamieniuków wskazują strzałki z napisem „Big Travel”: to najpopularniejszy, układający się w pętlę szlak zahaczający o najciekawsze miejsca w puszczy. Wciąż się więc zatrzymuję: przy lesie z czarnej olchy na mokradłach, brzozie z naroślą przypominającą głowę żubra czy wysokiej sośnie – królowej z czubkiem znikającym w chmurach. Niekomercyjny Dziadek Mróz W Kamieniukach przy drodze głównej stoją jak od sznurka identyczne jednopiętrowe bloki w wielkich ogrodach, jest też budynek z dwoma sklepami, cerkiew i bank. Uliczki poprzeczne są już drewniano-wiejskie, ale choć u ich wlotu stoją żółte tabliczki z ostrzeżeniem w trzech językach: „Koniec zony bezwizowej, nie wchodzić”, nikt nie zwraca uwagi, kiedy nimi spaceruję. Jakimś cudem we wsi w ogóle nie widać turystów, których przecież spotkałam dziesiątki przy bramie, w muzeum przyrody i spacerujących wokół 20 ha klatek ze zwierzętami z Białorusi. Zbiera się na burzę; stado żubrów zrywa się i biegnie w drugi kraniec, a kiedy uderza piorun, niedźwiedź rzuca się z rykiem na siatkę. Moje pytanie w informacji turystycznej o mapy budzi konsternację. Po tej stronie puszczę poznaje się w sposób bardziej zorganizowany – ludzie wybierają wycieczki albo krótkie spacery po kilku oznakowanych trasach. Spotykam taką grupę w siedzibie Dziadka Mroza, do której przypedałowałam wzdłuż dawnych torów wąskotorówki. Przed rzeźbionym drewnianym domem jak ze starej bajki stoją znaki: „Smokom wstęp wzbroniony”. Odpowiednik Mikołaja do puszczy wszedł przebojem, stając się symbolem rozpoznawalnym bardziej niż żubr – teraz widnieje nawet na jednorazowych saszetkach z cukrem. Menedżer św. Mikołaja z Rovaniemi miałby tu co robić. O ile w Finlandii zapłacić trzeba nawet za zrobienie sobie ze świętym wspólnego zdjęcia, o tyle Dziadek Mróz zachęca do fotek sam, a na pożegnanie daje każdemu w prezencie grzyba z ciasta. Opuszczam pętlę „Wielkiej podróży” i ruszam trasą do Białego Lasku dawnym carskim traktem z mostkami ozdobionym dwugłowymi orłami. Ponieważ poza muzeum etnograficznym na świeżym powietrzu, z oswojonym jelonkiem biegającym między dawnymi chłopskimi zagrodami, nie ma tu żadnej atrakcji, na 15 km nie spotykam nikogo. Na nocleg polecono mi leśniczówkę zaraz za szlabanem. Kiedy po południu pracownicy opuszczają swoje biura, zostaję sama na piętrze z ogromnym balkonem, z którego roztacza się widok na las, a sąsiadki przynoszą w fartuchach pomidory, śliwki i gruszki. Tylko znowu popełniam faux pas, pytając, gdzie mogę schować rower? Miejscowi stawiają go po prostu tam, gdzie z niego zsiądą, bo tu jednośladów się nie kradnie. Robię więc tak samo. Rower zniknie miesiąc później: ze stojaka na monitorowanym podwórku w centrum Warszawy. INFORMATOR ■ Kiedy jechać? Wiosna to chyba tu najładniejsza pora roku. Przyroda budzi się do życia, las jest wyjątkowo malowniczy, można podglądać zwierzęta. Warto wziąć pod uwagę wczesną jesień, kiedy pogoda jest jeszcze ładna, ale turystów dużo mniej niż w miesiącach wakacyjnych. ■ Wiza Przepustkę można wyrobić online na stronie parku Biełowieżskaja Puszcza – bezvizy.npbp.by (20 zł za korzystanie ze szlaku transgranicznego). We wniosku trzeba podać tyle imion, ile mamy wpisanych do paszportu. Przepustkę trzeba wydrukować i cały czas mieć przy sobie. Do przekroczenia granicy potrzebne też będą paszport (dostaniemy w nim stempel z Brześcia) i ubezpieczenie. Ponieważ Białoruś akredytowała tylko kilka firm, najprościej wykupić je w oddziale PTTK w Białowieży (kilka–kilkanaście zł). Przepustka nazywa się „72-godzinna”, ale faktycznie obowiązuje trzy dni i jeśli wjedzie się np. w poniedziałek, to niezależnie od godziny wjazdu najpóźniej w środę trzeba wrócić. Jest jednokrotna, nie ma możliwości powrotu na noc do Polski. W Grodnie i okolicach Kanału Augustowskiego bez wizy można przebywać do pięciu dni – potrzebne pozwolenie organizują akredytowane agencje (od 50 zł) grodnovisafree.grsu.by. Tak samo długo można podróżować wszędzie po Białorusi pod warunkiem przylotu do Mińska. ■ Waluta Rubel białoruski rok temu przeszedł największą w historii denominację i stracił cztery zera; 1 nowy rubel (BYN) to ok. 2 zł. Pieniądze można wymienić jedynie w Kamieniukach (dwa kantory). Są tam też bankomaty, można płacić kartą. Rubli nie można kupić w Białowieży, najbliżej w Hajnówce, ale mają je tylko niektóre kantory. Kurs w Polsce jest lepszy niż na Białorusi. ■ Dojazd Podróżując z rowerem, trzeba dojechać pociągiem do Hajnówki. Droga z Hajnówki do Białowieży jest wąska, z dużym ruchem samochodowym, lepiej wybrać szlak Green Velo przez Budy/Pogorzelce. Przejście graniczne znajduje się 4 km od Białowieży. Jest dostępne jedynie dla rowerzystów i pieszych. Rano i wieczorem odjeżdża z niego autobus do Kamieniuków. ■ Transport Po puszczy można poruszać się jedynie pieszo po oznaczonych szlakach, rowerami albo ze zorganizowaną wycieczką autobusem odjeżdżającym. z Kamieniuków (można tam też wypożyczyć rower). ■ Nocleg W Kamieniukach znajdują się cztery hotele o nazwach Hotel 1,2,3 i 4. Najtańszy jest Nr 2 – od ok. 90 zł. Duży hotel znajduje się też w Żarkowszczyźnie (od ok. 60–80 zł). Na terenie puszczy biwakowanie jest zakazane. W Kamieniukach można się rozbić w gospodarstwach agroturystycznych Marzena Filipczak
Białoruś zaprasza: odwiedź fabrykę, w której produkuje się największe ciężarówki na świecie
Na Białorusi rośnie popularność turystyki przemysłowej. Teraz każdy może odwiedzić białoruską fabrykę ciężarówek Biełaz.
Odwiedź fabrykę W podstołecznym mieście Żodzino działa, otwarta dla zwiedzających, fabryka Biełaz. To tu produkowane są największe na świecie ciężarówki, mogące przewozić 450 ton ładunku. W fabryce codziennie wytwarza się około 10 pojazdów. To prawdziwe monstra! Ciężarówka Biełaz 75710, uznana za największą na świecie, spala 560 litrów paliwa na godzinę! Na zamówienie kopalni w Chile białoruscy konstruktorzy opracowali jeszcze większy model. Olbrzym będzie mógł przewozić 560 ton ładunku. Pamiętaj o formalnościach Jeśli planujemy odwiedzić Białoruś, powinniśmy pamiętać o wizie. Pobyt na terytorium kraju oraz tranzyt możliwe są tylko pod warunkiem posiadania wizy, ważnego paszportu lub każdego innego dokumentu tożsamości przeznaczonego do wyjazdów za granicę. Jednokrotna wiza kosztuje 25 euro i uprawnia do 90-dniowego pobytu na Białorusi. Czeka się na nią ok. 5 dni, w trybie ekspresowym 48 godzin (koszt wzrasta do 50 euro). By otrzymać jednokrotną wizę turystyczną wymagane jest podanie od firmy białoruskiej turystycznej lub - w przypadku wyjazdu na czas pobytu do dziesięciu dni - potwierdzenie rezerwacji hotelu na blankiecie firmowym. Dokumenty złożymy w Ambasadzie Białorusi w Warszawie (ul. Wiertnicza 58, www.poland.mfa.gov.by/pl/ ) lub w konsulatach terenowych. Białoruś zniosła obowiązek wizowy wobec obywateli 80 krajów, w tym Polski. Aby wjechać do kraju, wystarczą paszport, pieniądze w gotówce (równowartość min. 20 euro na każdy dzień) oraz obowiązujące na terenie Białorusi ubezpieczenie medyczne na sumę nie mniejszą niż 10 tys. euro." /]
Na Białoruś bez wizy? Najprawdopodobniej od października
Białoruś znosi wizy dla polskich turystów. Sprawdź, jakie lokalizacje obejmie ruch bezwizowy.
Turyści z Polski bez konieczności posiadania wizy będą mogli zwiedzić m.in. Grodno i białoruską część Kanału Augustowskiego. Jak poinformowały białoruskie media, dekret w tej sprawie podpisał kilka dni temu prezydent kraju Aleksander Łukaszenka. Nowe przepisy dotyczące ruchu bezwizowego mają wejść w życie pod koniec października i w obecnej formie będą obowiązywać do 31 grudnia 2017 roku. Nie tylko dla Polaków Białoruś zamierza wprowadzić ruch bezwizowy dla obywateli kilkudziesięciu innych krajów, które nie mają problemów w sferze polityki migracyjnej. Częściowe otwarcie granic ma wpłynąć na rozwój turystyki w tym kraju. To kolejny krok w kierunku otwarcia granic. W ubiegłym roku Białoruś zniosła wizy dla turystów odwiedzających Puszczę Białowieską. Przed wejściem na teren puszczy wystarczy wypełnić stosowny formularz. Warunki? Turyści powinni jednak pamiętać o ograniczeniach, z jakimi wiąże się decyzja Białorusi. Możliwość bezwizowego wjazdu na teren tego kraju obejmuje pobyt do 5 dni i obowiązuje tylko na wybranych przejściach granicznych. Z informacji ambasady wynika, że będą to przejścia w województwie podlaskim: Rudawka-Lesnaja (sezonowe przejście na Kanale Augustowskim) i Kuźnica-Bruzgi oraz białorusko-litewskie przejścia graniczne: Privalka-Švendubrė i Privalka-Raigardas. By przekroczyć granicę, cudzoziemiec będzie musiał okazać ważne dokumenty - formy tych dokumentów oraz tryb zwiedzania ma w ciągu dwóch miesięcy zatwierdzić białoruska Rada Ministrów. Szczegółowe informacje nie są jeszcze znane. O aktualizacjach będziemy informować na bieżąco.
Od dziś po białoruskiej części Puszczy Białowieskiej można poruszać się bez wizy.
Konieczność posiadania wizy często zamykała przed turystami możliwość poznania białoruskiej części Puszczy Białowieskiej. Nasi wschodni sąsiedzi wprowadzili dziś prawo do bezwizowego zwiedzania parku narodowego "Bieławieżskaja Puszcza". Pierwsza grupa turystów przekroczyła granicę z Białorusią na nowych zasadach. Nie oznacza to jednak całkowicie swobodnej przeprawy. Należy pamiętać o kilku formalnościach. W ramach uproszczonej procedury, należy okazać dokument potwierdzający prawo do odwiedzenia przez cudzoziemca parku narodowego. Co zrobić, aby taki dokument otrzymać? Niewiele, wystarczy zarejestrować się tutaj. Dokument uprawnia do bezwizowego wjazdu na Białoruś i przebywania przez maksymalnie 3 dni na terenie Puszczy Białowieskiej. Następnie należy wykupić ubezpieczenie na czas naszej wycieczki (koszt ok. 10 złotych). Z wydrukowanym uprawnieniem i ubezpieczeniem udajemy się na turystyczne przejście graniczne, które możemy przekroczyć pieszo lub na rowerze. Z ułatwienia mogą korzystać wszyscy obywatele Unii Europejskiej. W ubiegłym roku Komitet Światowego Dziedzictwa przyjął zgłoszony przez Polskę i Białoruś wspólny wniosek o wpisanie obszaru Puszczy Białowieskiej na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Cała puszcza zajmuje ok. 150 tysięcy ha, z czego część znajdująca się na terenie Polski stanowi niewiele ponad 40 %. To będzie doskonała okazja, żeby lepiej poznać cały kompleks. Zwiedzamy! (hg)
Wyjątkowa okazja dla oszczędnych podróżników. W maju na Białoruś wjedziemy trochę taniej
Wszystko dzięki dekretowi Aleksandra Łukaszenki, który stanowi, że pod koniec kwietnia i w maju do wjazdu nie potrzebujemy ani wizy, ani ubezpieczenia. Ma to związek z rozgrywanymi u naszych wschodnich sąsiadów mistrzostwami świata w hokeju na lodzie, którego białoruski prezydent jest wielkim fanem. "W okresie od 25 kwietnia do 31 maja 2014 r. wprowadza się bezwizowy tryb wjazdu do Republiki Białoruś, a także wyjazdu z Republiki Białoruś i pobytu czasowego na terytorium Republiki Białoruś dla oficjalnych uczestników Mistrzostw (sportowcy, trenerzy, personel obsługujący, sędziowie, kierownictwo Międzynarodowej oraz narodowych federacji hokeja, akredytowani przedstawiciele środków masowego przekazu) i turystów zagranicznych" – czytamy na stronie internetowej białoruskiej ambasady. Wniosek? Wystarczy bilet na dowolny mecz imprezy, czy to papierowy, czy elektroniczny, kupiony przez internet. Ich dystrybucją zajmuje się serwis ticketpro.by (dostępny także w wersji anglojęzycznej). Na stronie należy odnaleźć zakładkę IHWC2014. Za najtańszy bilet na mecz trzeba zapłacić 91 tys. rubli białoruskich, czyli ok. 30 zł. To spora oszczędność. W normalnych warunkach krótki wyjazd na Białoruś kosztuje ponad 200 zł. To cena turystycznej wizy (trzymiesięczna, 25 euro) oraz obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego (ok. 100 zł za miesiąc). Przy wyrabianiu wizy konieczne jest także okazanie zaproszenia od obywatela białoruskiego lub ksero jego paszportu. Również ten obowiązek został na czas mistrzostw zawieszony.
Kilka informacji dla planujących wycieczkę do Białorusi.
Mińsk – stolica Białorusi leży niemal w centrum kraju na Wyżynie Mińskiej. Przecina go niewielka rzeka Świsłocz. Liczba mieszkańców: 1,8 mln. Powierzchnia: 256 km2. Waluta: rubel białoruski (BYR), 100 BYR = 0,1 zł, 1 USD = 2,8 tys. BYR, 1 euro = 3,7 tys. BYR. Warto zabrać dolary i euro w niezbyt dużych nominałach, łatwiej będzie je zamienić na ruble. Mińsk najlepiej zwiedzać od maja do września (średnia temperatura latem wynosi 19°C). Jednokrotna kosztuje 25 euro, uprawnia do 30-dniowego pobytu na Białorusi. Czeka sie na nią 4–5 dni, w trybie ekspresowym jest wydawana tego samego dnia (kosztuje 50 euro). Wizę otrzymamy w Ambasadzie Białorusi w Warszawie (ul. Wiertnicza 58, (022) 7420710, poland@belembassy.org, www.belembassy.org) lub w konsulatach terenowych. Zanim zaczniemy ubiegać się o wizę, trzeba w jednej z białoruskich firm wykupić ubezpieczenie zdrowotne na każdy dzień pobytu (do 9 dni kosztuje 10 zł). Jeśli wybieramy się bez zaproszenia, musimy wykupić wycieczkę w biurze podróży. Pociągiem: z Warszawy do Mińska odjeżdżają trzy pociągi dziennie, podróż trwa niemal 12 godzin. Bilet kosztuje ok. 270 zł. Samochodem: jadąc z południowej lub centralnej Polski, kierujemy się na Brześć, później autostrada do Mińska (opłaty 6 USD). Z północnej Polski przez Białystok, Grodno, Lide na Mińsk. Ceny paliwa niższe niż u nas. Litr benzyny kosztuje 2,5 tys. rubli. Samolotem: podróż LOT-em, w zależności od terminów, kosztuje od 990 do 2 100 zł (bilet w obie strony), www.aero.pl. Za bilet w obie strony zapłacimy ok. 885 zł. 5-dniowa wycieczkę na Białoruś połączoną z 2-dniowym zwiedzaniem Mińska organizuje Mazowiecki Oddział PTTK. Zobaczymy m.in.: Grodno, Zasław, Mir, Nieśwież, Słonim; cena około 920 zł. www.bezkresy.pl Po mieście najszybciej podróżuje się metrem, które ma dwie krzyżujące się linie: Maskouskaja i Autazawodskaja. Jednorazowy bilet na przejazd komunikacja miejska kosztuje 600 rubli. Do wielu miejsc dowiozą nas mikrobusy, tzw. „marszrutki”. Kurs kosztuje średnio 1 500 rubli. Ceny noclegów w tańszych hotelach zaczynają się od kilkunastu euro za dobę. Godny polecenia jest nieco odległy od centrum hotel Zvezda, prospekt Gazety Zvezda 47. Nocleg w pokoju dwuosobowym kosztuje około 65 zł, www.hotelzvezda.com Przy prospekcie Niezawisimosti nie brak lokali oferujących tradycyjna białoruska kuchnie. Warto zajrzeć do rustykalnej restauracji Pechki-Lavochki, prospekt Niezawisimosti 22. Szybko i smacznie: bar-bistro Maksibis, na rogu ul. Niemiga i Pobieditelej, za przeciętny obiad zapłacimy ok. 20 zł; karczma Starowilenska, ul. Starowilenska 2, serwuje dania białoruskie i włoskie (obiad kosztuje 30–50 zł). W Mińsku jest bezpiecznie, bez obaw można spacerować wieczorami. Niestety, jako obcokrajowcy za bilety wstępu do muzeów zapłacimy dwa razy więcej niż Białorusini. Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, bilet: 5 000 rubli, fotografowanie: 7 000 rubli.
Stolica Białorusi jest pomnikiem architektury socrealistycznej. Ucieleśnieniem utopijnej wizji ładu społecznego.
1. dzień Centrum Mińska wyznacza 8-kilometrowa arteria zwana prospektem Niezawisimosti. Wraz z rytmicznie przecinającymi ją placami stanowi główna oś miasta. Mieszkańcy twierdzą, że Mińsk mimo wszechobecnego monumentalizmu nie przytłacza. Zrozumiemy to dopiero, spacerując szerokimi ulicami i alejami. Dostrzeżemy wtedy, czym jest wewnętrzny ład miasta, zamiłowanie do otwartej przestrzeni i symetrii, odróżniającej go od gęstej, klaustrofobicznej architektury, większości europejskich stolic. 1. Monumentalne budowle i ogromne place Zwiedzanie rozpoczynamy od wielopoziomowego dworca kolejowego, na którym życie tętni całą dobę. Architektura widoczna za przeszklonym frontonem dworca określają styl, w jakim odbudowano miasto po II wojnie światowej. Wita nas zwartą ścianą monumentalnych surowych budowli, zwieńczoną dwiema bliźniaczymi więzami strzegącymi wejścia do miasta od ulicy Kirowa. Wielki plac Priwokzalny rozpościerający się przed dworcem wyznacza nam miejsce w tej przeskalowanej dekoracji. Podziemnym przejściem przedostajemy się na druga stronę i ruszamy w kierunku prospektu Niezawisimosti, który rozpoczyna się od placu imienia Włodzimierza Iljicza Lenina (największego w mieście). Wódz stoi wykuty w czarnym granicie i z zatroskana mina patrzy w dal. Za nim, jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł architekta Josifa Langbarda, wzniesiony w latach 30. XX w. „Dom Rządu” – obecnie siedziba białoruskiego parlamentu. Kilka metrów dalej stoi neoromański kościół pod wezwaniem ss. Szymona i Heleny zwany od barwy murów czerwonym. Katolicką świątynię zbudowana na początku XX w. wyróżnia nietypowy kształt – wystająca z przodu dzwonnica i symetryczne wieże w tylnej części. 2. Historia i nowoczesność Wracamy na prospekt Niezawisimosti i maszerujemy dalej na wschód. Po drodze mijamy szeregi gmachów z fasadami ozdobionymi różnorodną sztukateria. Uwagę przykuwa budynek Urzędu Bezpieczeństwa. Zajmuje niemal cały kwartał, jest masywny i potężny, czterema frontowymi kolumnami wrośnięty w stopnie prowadzące do jego czeluści. Dawniej mieściło się tu KGB. Wieżyczkę na dachu, niepasującą do proporcji gmachu, do planu dorysował sam Beria, szef NKWD. Kilkadziesiąt metrów dalej po tej samej stronie prospektu wznosi się Gosudarstwiennyj Uniwersalnyj Magazin (GUM), najstarszy na Białorusi dom handlowy, który działa nieprzerwanie od 1951 r. Odpowiednik naszych domów towarowych PDT lub CDT został zbudowany w stylu bardziej wyrafinowanym architektonicznie. Budynek charakteryzują wielkie płaszczyzny okien, przed wejściem kłębi się tłum ludzi. Głównym elementem dekoracyjnym wnętrza są schody z kremowo-złotymi balustradami. Młodzież z kolei oblega wejście do McDonald’s (na rogu alei Lenina i prospektu Niezawisimosti). Wydaje się, ąe masowe i ujednolicone menu tej restauracji doskonale wpisuje się w otoczenie. 3. Najważniejsze gmachy państwowe Przecznice dalej prospekt Niezawisimosti otwiera się na kolejna wielka przestrzeń placu Oktiabrskaja. Okalają go monumentalne gmachy instytucji państwowych. Najważniejszy Pałac Republiki, w którym odbywają się wydarzenia kulturalne i spotkania na najwyższym szczeblu państwowym. Dalej wznoszą się Pałac Prezydencki i przypominający grecką świątynię Pałac Kultury Związków Zawodowych. Nieco z boku, w niepozornym budynku mieści się Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej prezentujące militaria z II wojny światowej. Aranżacja zbiorów trąci myszką, ale świetnie się wpisuje w kultywowane na Białorusi poczucie patriotyzmu. 4. Najlepsze miejsce na odpoczynek Idziemy w kierunku placu Pobiedy, który jest świadkiem masowych wieców i pochodów. Mijamy budynek Cyrku Państwowego i dochodzimy do szerokiego pasma parków przecinających prospekt Niezawisimosti wstęga zieleni. Największym i najchętniej odwiedzanym jest Centralny Park Gorkiego. Miedzy wybujała roślinnością parkowych alejek leniwie płynie rzeka Świsłocz. O każdej porze dnia park jest pełen spacerujących, biwakujących lub odpoczywających mińszczan. Na ławeczkę, na której siedzi poeta Maksim Gorki, chętnie wdrapują się dzieci. Zwolennicy mocniejszych, wrażeń gromadzą się przy diabelskim młynie. Będąc w parku, warto skusić się na świeżo smażone bliny (placki gryczane ze słodkim lub ostrym nadzieniem) serwowane w budkach z jedzeniem na wynos (2–3 tysiące rubli za sztukę). 5. Symbol zwycięstwa Wracamy na prospekt Niezawisimosti i maszerujemy dalej na wschód, by dotrzeć do placu Pobiedy. Zbudowany na planie elipsy przypomina rondo. Podczas świat państwowych wypełniają go po brzegi kombatanci w galowych mundurach oraz mieszkańcy i delegaci przybyli do stolicy na te właśnie okazje. W centrum placu, niczym na wyspie, wznosi sie obelisk na cześć bohaterów II wojny światowej, do którego dociera sie podziemnym przejściem. Młode pary wybierają sobie to miejsce jako tło romantycznych sesji zdjęciowych. Wieczorem rozświetlone neony przymocowane do budynków okalających plac zapewniają nas, że zryw narodu jest nieśmiertelny. 2. dzień Mińsk nie przypomina typowych miast, w których zabytki współistnieją z nowoczesna formą. Odbudowany po wojnie zgodnie z utopijna idea XX w., jest niemal w całości socrealistyczny. Nawet w Rosji nie zachowało się tyle radzieckich, pamiatek co w Mińsku. Nie brak tu wizerunków wodzów rewolucji, płaskorzeźb z tryumfującą klasą robotniczą oraz innych sowieckich emblematów. 6. W sercu przedwojennego miasta Aby odnaleźć klimat przedwojennego Mińska, udajemy sie w rejon Troickiego Przedmieścia. Do dawnych obrzeży miasta dojdziemy aleja Lenina (przecina Prospekt Niezawisimosti). Tuz za pierwsza przecznica rozciąga się plac Swobody, wcześniej zwany Wysokim Rynkiem lub Górnym Miastem. Tu, gdzie stoi klasycystyczny ratusz, kopia wzniesiona w 2004 r., przed wojna znajdowało się centrum Mińska pełne spadzistych dachów kamienic, strzelistych wież kościołów i cerkwi. Naprzeciw ratusza wznosi się katolicka katedra NMP. W północnej części placu rozciągają się zabudowania prawosławnego soboru św. Ducha, siedziby prawosławnego patriarchy Białorusi, Filareta. Te świątynie należały niegdyś do Polaków licznie zamieszkujących Mińsk. Wybudowane w stylu wileńskiego baroku od poł. XVII w. do 1852 r. były siedziba sąsiadujących klasztorów Bernardynek i Bernardynów. 7. Nad brzegami bezsennej rzeki Doszliśmy do wiaduktu przewieszonego nad krzyżującą się z aleją Lenina ulicą Niemiga. Biegnie ona w miejscu, gdzie było koryto historycznej rzeki Niemiga (Bezsenność). Kiedy stała się podziemną rzeką, na jej stromych brzegach wyrosła gęsto zabudowana dzielnica. Ocalała z wojennej zawieruchy, ale zburzono ją w latach 70. XX w., wcześniej wykorzystując jako realistyczna dekoracje w radzieckich filmach wojennych. Później wybudowano tu wielkomiejskie blokowiska. Jedynym powodem, by zejść z mostu na lewa stronę, jest prawosławna cerkiew pw. śś Piotra i Pawła. Wcześniej jednak zagrodzi nam drogę przysadzista, toporna bryła domu handlowego. Jej frontowa ścianę zdobi ogromna płaskorzeźba przedstawiająca maszerującą w świetlaną przyszłość klasę robotniczą. Cerkiew samotna w betonowej scenerii stoi niemal tyłem do ulicy. Choć odbudowano ja w latach 70., przez kolejne dwadzieścia lat pełniła funkcje miejskiego archiwum. Schodząc z mostu na prawa stronę Niemigi, ulica Bogdanowicza dotrzemy na Troickie Przedmieście. Odpoczniemy wśród zrekonstruowanych kamieniczek wznoszących się nad Świsłoczą. Nadwerężone podczas zwiedzania siły najlepiej zregenerować w karczmie Starowileńskiej, gdzie oprócz kuchni białoruskiej serwują dobre włoskie jedzenie. 8. Kupieckie i robotnicze tradycje Metrem (stacja Niemiga) wracamy do śródmieścia i na stacji Kupałowskaja przesiadamy się na drugą linie metra, która dojeżdżamy do placu Jakuba Kolasa z pomnikiem tego czołowego białoruskiego pisarza. Znajdująca się za plecami poety ulica Wiery Horużej dochodzimy do największego bazaru stolicy – hali Komarowka. Warto pospacerować miedzy stoiskami z nabiałem, pieczywem i mięsem, gdzie handlarze głośno zachwalają swoje towary i zaczepiają klientów. Na turystach największe wrażenie robią stoiska mięsne ozdobione zwisającymi na hakach świńskimi głowami. Spod Komarowki ulica Kujbyszewa idziemy, mijając prospekt Maszerowa, do olbrzymiego kompleksu fabryki Horizont produkującej sprzęt RTV i AGD. W zakładach tych na początku lat 60. XX w. pracował i uczył się języka rosyjskiego Lee Harvey Oswald, domniemany zabójca prezydenta J. Kennedy'ego. Był szeregowym pracownikiem warsztatów eksperymentalnych, a po dwóch latach życia w idealnym sowieckim mieście postanowił wrócić do ojczyzny. 9. Zielone płuca Mińska Do najbardziej na północ wysuniętej części Mińska, Nowinek, dojedziemy autobusem nr 18 lub 26. Odcięta od reszty miasta podmokłymi terenami tworzy enklawę z mikroklimatem sprzyjającym leczeniu chorób układu oddechowego. Znajdują się tu liczne sanatoria, miejskie szpitale i lecznice. Udajemy się do monasteru św. Elizawiety, żeńskiego prawosławnego klasztoru. Zespół klasztorny zbudowany 10 lat temu składa sie z dwóch cerkwi, cmentarza, domu mniszek oraz budynków, w których mieszczą się pracownie ceramiki i pisania ikon. Tuż obok znajdują się prowadzony przez mniszki bar oraz sklepik oferujący klasztorne specjały: miody, ziołowe nalewki, ikony, albumy. Warto kupić płyty z muzyka cerkiewna i piosenkami Zanny Biczewskiej (u nas prawie nie do zdobycia). 10. Największy kombinat w kraju Ostatnim punktem naszej wędrówki jest Fabryka Traktorów, największy zakład produkcyjny na Białorusi. Można dojechać tam metrem z centrum (stacja Traktornyj Zawod). Centralna elewacje zakładu produkującego ponad 40 tys. maszyn rolniczych rocznie zdobi medalion z wizerunkiem Lenina i gwiazda na cześć rewolucji październikowej. Na dachu zaś stoi prawdziwy traktor, który w monumentalnym otoczeniu wygląda jak dziecinna zabawka. Gdy na odchodne, już z pewnej odległości spojrzymy na ten architektoniczny zestaw, mamy wrażenie, że zegna nas podobny widok, jaki ujrzeliśmy przed dworcem, czyli bliźniacze wieże kombinatu.
W Kruszynianach na Podlasiu wielkie grudniowe święta obchodzi się trzy razy, bo w tej maleńkiej wiosce nieopodal granicy z Białorusią żyją obok siebie wyznawcy prawosławia, katolicy oraz muzułmanie.
Do do stołu w tym roku pierwsi zasiądą wyznawcy Allacha. Zgodnie z kalendarzem muzułmańskim w 10. dzień miesiąca Dhul-Hijjah roku 1428, czyli 20 grudnia, rozpocznie się Kurban Bajram, czterodniowe święto ofiary. Dla wyznawców prawosławia, którzy do celów religijnych posługują się kalendarzem juliańskim, będzie dopiero 13 grudnia. Skomplikowane? Skądże. Mieszkające tu od pokoleń rodziny Murawskich, Chaleckich czy Popławskich uważają to za normalne. Zawsze szanowali odmienność sąsiadów. – Jak muzułmanie zaczynali świętować w piątek, katolik ani prawosławny nigdy nie brał się za obornik – opowiada mi Roman Murawski, muzułmanin. Z kolei w ich święta Tatarzy też okupowali przydomowe ławeczki i prażyli się w słońcu, zamiast pracować. Zresztą, sąsiadów Murawscy zawsze mieli prawosławnych – na ich Wielkanoc siadali z nimi do stołu, z kolei na swój bajram zapraszali ich do siebie. Teraz wszystko stało się dużo prostsze, społeczności się asymilują. Katolicy żenią się z muzułmanami i prawosławnymi. Czasem trudno dociec, jakiej krwi jest więcej. Marek, menedżer z Warszawy, jest katolikiem, ale muzułmańska rodzina jego matki pochodzi z Kruszynian. Ma do wsi sentyment. Kupił tu siedlisko i spędza wolne chwile. Wśród miejscowych, prostych, uczciwych i pracowitych ludzi, czuje się jak u siebie. – Mój pradziadek zawsze powtarzał, że Kruszyniany są najszczęśliwszym miejscem na świecie. Tatarzy pojawili się tu w XVII w., gdy na mocy przywileju grodzieńskiego z 1679 r. król Jan III Sobieski nadał żołnierzom chorągwi tatarskiej wsie jako wynagrodzenie za zaległy żołd. Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski i jego jazda otrzymali Kruszyniany, Łużany oraz Nietupę. Inni dostali grunty wsi Podlipki, Kamionka, Malawicze, Bohoniki i Drahle. Wielkość nadziału ziemi była odpowiednia do stanowiska i zasług. W kolejnych latach skośnoocy wojownicy zaczęli osiedlać się także w innych wsiach. Do II wojny światowej Tatarzy spod Sokółki, Grodna czy Nowogródka żyli w jednym państwie – II Rzeczypospolitej. Zmiana granic po wojnie podzieliła tatarską społeczność. Po polskiej stronie zostały tylko dwa meczety, w Bohonikach i Kruszynianach. Po stronie wschodniej – 17. Część Tatarów, jako polskich repatriantów, przesiedlono z Kresów na Ziemie Odzyskane. Dziś w Polsce, według różnych szacunków, żyje 20–25 tys. muzułmanów, jednak z reguły są to wyznawcy pochodzenia arabskiego lub neofici. Potomków polskich Tatarów jest około 4,5 tys. Większość z nich mieszka na Podlasiu. Jeszcze inaczej jest z poczuciem przynależności narodowej. W ostatnim spisie powszechnym narodowość tatarską zadeklarowało jedynie około 500 osób. Młody Tatar tak to tłumaczy: – To nie jest proste. Ja nigdy nie mówię o sobie Tatar, tylko polski Tatar albo Polak pochodzenia tatarskiego. To jest subtelna różnica – my nie czujemy się Polakami. My nimi jesteśmy! Mufti Tomasz Miśkiewicz, przewodniczący Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP, ma nie lada problem: jak rozwijać w Polsce islam, ale jednocześnie nie dopuścić do zalania potomków polskich Tatarów przez żywioł arabski. 30-letni mufti ukończył Uniwersytet w Medinie w Arabii Saudyjskiej, więc dobrze zna oba środowiska. Będąc potomkiem Tatarów, ma Podlasie w sercu, ale jako wykształcony muzułmanin rozumie potrzebę i konieczność otwierania się na świat zewnętrzny. Zdarza się, że dzieci i wnuki polskich Tatarów same próbują walczyć o zachowanie tożsamości narodowej. I robią to na współczesny sposób. Dżenetta i Mirosław Bogdanowiczowie odkupili od gminy rodowe siedlisko dziadków. Prowadzą tam gospodarstwo agroturystyczne „Tatarska jurta”. Serwują przysmaki, które pamiętają z młodości: cziburiki, kołduny, pierekaczewnik, pachławę, jeczpoczmaki czy kibiny. Nie da się jednak ukryć, że polskich Tatarów mieszka w Kruszynianach coraz mniej. Przybywa za to rodzin mieszanych. Ale pewnie nigdy już nie wrócą czasy sprzed II wojny światowej, gdy – jak z rozrzewnieniem wspominają starzy Tatarzy – wieś tętniła życiem. Liczyła ponad 200 gospodarstw i nazywano ją „Paryżem”. Mieszkańcy mówili kilkoma językami, ponieważ w Kruszynianach mieszkali wtedy jeszcze Żydzi i ewangelicy. Młodzież raz po raz urządzała potańcówki. Po wojnie, do okresu gierkowskiego, we wsi wciąż sporo się działo. Do baru „Złota Orda” trudno było wejść, bo aż pękał w szwach. Ale nie od turystów. Bawili się sami swoi, sąsiedzi. – Pogranicze wiąże się przede wszystkim z różnymi formami współistnienia grup etniczno-kulturowych – mówi prof. Andrzej Sadowski z Uniwersytetu w Białymstoku. – Współistnienie to traktujemy bardzo szeroko, jako złożone, ukształtowane historycznie i kulturowo formy kontaktów, od skrajnej odrębności i towarzyszącej jej wzajemnej separacji do swoistej harmonii współżycia społecznego. Wielokulturowych wsi na naszej Ścianie Wschodniej jest jednak coraz mniej. Wyludniły się. Ich mieszkańców zastępują nuworysze. Przybysze z dużych miast kupują wciąż jeszcze za bezcen siedliska i prawie już zabytkowe wiekowe chałupy. Ich kontakty z rdzennymi mieszkańcami mogą być dwojakie. Albo się okopią w swoich daczach, albo otworzą na mało dla nich zrozumiałą kulturę miejscową. Pogranicze nie sprowadza się tylko do różnych form międzyetnicznego współżycia – wyjaśnia prof. Sadowski w książce Pogranicze – Studia społeczne. Zderzenie kulturowe promieniuje na całość wartości, postaw i zachowań społecznych. Mają one swoje określone odzwierciedlenie w gospodarce, życiu społecznym, postawach życiowych, sympatiach, antypatiach, migracjach, w życiu politycznym. Na Podlasiu potwierdzają to m.in. wyniki kolejnych wyborów samorządowych i parlamentarnych. Ze statystyk wynika, że preferencje polityczne Polaków określa ich miejsce zamieszkania. Umowną granicą jest droga nr 19 Białystok–Lublin. Gminy położone na wschód od tej trasy w dużym stopniu zasiedla ludność prawosławna, przyznająca się do pochodzenia białoruskiego, zamieszkująca wsie i małe miasteczka. We wszystkich wyborach wygrywają w nich hasła lewicowe, odwołujące się do opieki państwa nad obywatelem; przed zmianą ustroju władza ludowa zawsze mogła liczyć tu na duże poparcie. Po II wojnie światowej ta mniejszość narodowa i religijna dostała możliwość awansu społecznego i skorzystała z niej. Po zachodniej stronie szosy mieszka większość katolicka. Na tych terenach zawsze dominowały nastroje narodowe i patriotyczne. Chłopi ze wschodu nazywają tych z zachodu „szlachtą”. To silne poczucie odrębności po 1945 r. stało się przyczyną wielu konfliktów – poparcie nowego porządku politycznego przez mniejszość spotkało się z wrogą postawą „szlachty”. Teraz wyraźny podział polityczny ujawnia się podczas wyborów do sejmu czy prezydenckich. Mieszkańcy wschodniej części Podlasia, „od zawsze” bardziej zaniedbanej gospodarczo, są z natury zachowawczy, przywiązani do swojej kultury i obyczajowości. Swoistą tradycją podlaskich wsi są np. szeptuchy – kobiety, które z pokolenia na pokolenie przekazują sobie umiejętność „zamawiania” chorób. W okolicy Orli prawie każda wieś ma uzdrowicielkę. Anna należy do najbardziej cenionych. Jest trochę po piećdziesiątce. Uwagę przykuwają jej oczy: niebieskie, ale tak przerażająco jasne, że aż chce się odwrócić wzrok. Zanim Anna opowie o swoim powołaniu, każe usiąść na stołku. Profilaktycznie sprawdzi, czy mi coś nie dolega. Nigdy nie pyta przybysza, co go boli. Anna uważa, że wszystkie choroby biorą się z nerwów. Jak się człowiek czymś trapi, to przechodzi to na najbardziej osłabione narządy i choroba gotowa. Kobieta bierze szufelkę z pokruszonymi ziołami, polewa denaturatem i podpala. Trzyma nad moją głową i mamrocze jakąś modlitwę. Gdy zaczyna mówić drugą, nagle chwyta ją ziewanie, którego nie może opanować. W końcu opada na stołek i przestaje mówić. – Czarownik z ciebie – odzywa się po chwili. – Sam nosisz czary, bo się nie poddajesz. Ktoś ci źle życzy. Może z kobietą źle żyjesz i rzuciła na ciebie urok? – patrzy podejrzliwie. Trzecia modlitwa poszła gładko. O tym, że wszystkie choroby są z nerwów, Anna dowiedziała się jeszcze w młodości. Któregoś dnia wstała z łóżka i nie mogła wyprostować ręki. Rodzina wysłała ją do szeptuchy w sąsiedniej wsi. Pomogła jej już za pierwszym razem. Gdy wróciła do domu, mogła już poruszać palcami. Anna jeździła do niej jeszcze wielokrotnie. Szeptuchy z sąsiedniego Grabowca powiedziały, że jak ktoś od razu poczuje ulgę, to znak – powinien sam spróbować, czy może pomagać innym. Anna leczyć zaczęła jednak dopiero po trzech latach, bo taka jest zasada – trzeba nabrać wewnętrznej siły. Najpierw Anna sprawdziła ją na sobie. Jak z nerwów była rozdygotana albo dostawała szczękościsku, zaraz po trzykroć modlitwą przeganiała zło. Pierwszej chorej pomogła przypadkiem. W autobusie spotkała kobietę, która trzymała się za twarz i strasznie krzyczała, tak ją bolały zęby. Powiedziała, że może spróbować pomóc. – Zamówiłam jej chorobę. Jak wysiadała na przystanku, już się tak nie darła. Od tej pory Anna działa, gdzie się da – na dworcu, w pociągu, na polu – wszędzie, gdzie kogoś dopadnie jakaś dolegliwość. Chorym daje zawsze cukier, codziennie po troszeczku, bo uspokaja nerwy. A one są najważniejsze. – Jak człowieka przeżycia zjadają, to ciało słabnie. Oprócz „zamawiania” Anna stosuje też okadzanie dymem z suszonych ziół. Trzeba zebrać ziele w dziewięciu kolorach. Na świętego Jana należy je poświęcić w cerkwi, wtedy nabiera mocy. Anna używa też ziół jak dziecko się zlęknie, boi się i jąka, natomiast różyczkę i „choroby od wiatru” – wypala. W tym celu bierze trochę lnu i trzymając nad głową chorego, zapala w płomieniu świecy. Jeśli kłaczek spali się od razu, to zły znak. Dopiero jak uleci pod sufit i tam się wypali – choroba jest pokonana. Przynajmniej częściowo. Wszystkie sposoby trzeba stosować na przemian. Wtedy efekt jest lepszy. Jej modlitwy nie działają tylko na tych, co potrafią rzucić na kogoś czar. To źli ludzie. Ale za życia trudno rozpoznać takiego czarownika. Prawda wychodzi na jaw dopiero na łożu śmierci. – Ten, kto czaruje, spokojnie we własnym domu nie umrze – wyjaśnia. – Przez trzy dni będzie się rzucać w łóżku, śmierć do niego nie przychodzi. Za karę. Anna zapamiętała, jak w pewnej wiosce w Puszczy Białowieskiej kobietę, która nie mogła umrzeć w łóżku, wywlekli na podwórko i tam dopiero skonała. Po pomoc do Anny i wielu jej podobnych „zamawiaczek” chorób przyjeżdżają ludzie nie tylko z okolicy, ale i dalekich zakątków Polski. Malownicze krajobrazy Ściany Wschodniej, jej pagórkowatych Mazur, leśnych ostępów, aż po wciąż nie do końca zadeptane połoniny Bieszczadów, wymuszają funkcjonowanie w zgodzie z przyrodą. Ludzie czerpią z niej siły i środki do życia – w przenośni i dosłownie. Samogon z Podlasia – jednego z największych polskich zagłębi bimbrowniczych – znany jest nie tylko w kraju. Zdobywa też popularność na Zachodzie, gdzie trafia wraz z podlasianami, którzy masowo wyjeżdżają do pracy za granicę. W okolicach Supraśla, Czarnej Białostockiej, Walił czy Szudziałowa ludzie od wieków zajmowali się domową lub leśną (zwłaszcza w czasie wojen) produkcją spirytusu. I choć w dzisiejszych czasach miejscowi „samogończycy” nie mogą konkurować z wielkimi gorzelniami, w wielu wsiach tradycje przetrwały. Duże znaczenie, oprócz kulturowego, ma też aspekt ekonomiczny. Małorolni chłopi, a takich jest tu większość, ledwie wiążą koniec z końcem. A samogon to pewny i szybki zysk. Jest tańszy niż wódka monopolowa, no i smak ma nie do podrobienia. Dochód z leśnej bimbrowni może być większy niż z uprawy spłachetków mało urodzajnej ziemi. Bimber długo był środkiem płatniczym – często nadal ma takie znaczenie: pół litra daje pewność załatwienia sprawy. Bez alkoholu produkcji własnej lub sąsiada nie ma prawdziwego wesela, a święta są nijakie. Pędzenie samogonu jest w Polsce nielegalne, więc policja co jakiś czas namierza i likwiduje (czyli wysadza w powietrze) leśne fabryczki. Ale nowe wyrastają w puszczańskich ostępach jak grzyby po deszczu. Pędzenie to ciężka praca fizyczna. Bimber wytwarza się z żyta i pszenżyta, ale najwięcej zależy od jakości wody. Powinna być ze źródełka, bo bagienną czuć potem w smaku gotowego trunku. Zacier najpierw musi „chodzić” kilka dni. Kolejny etap produkcji – zależnie od ilości zacieru – może trwać nieprzerwanie nawet kilkadziesiąt godzin. – Jak się zacznie przepuszczać zacier, czyli brahę, przez instalację, trzeba być na nogach na okrągło – opowiada Janek, bimbrownik spod Walił. Nie raz zdarzyło mu się przysnąć przy ręcznej pompie, którą tłoczy wodę do skrzyń albo brahę do brażnicy. Choć produkcja samogonu niby jest prosta, nie każdy potrafi go zrobić. Najlepiej pracuje się wiosną i jesienią. Wtedy powietrze ma 0–10 OC i w takich warunkach zacier „chodzi” cztery dni. Gdy jest za gorąco, czyli latem, łatwo się zakwasza, co potem psuje smak. Surówka, czyli bimber po pierwszym „przegonieniu”, ma 25–30 proc. alkoholu. Teraz przelewa się go do beczki, odgrzewa i ponownie przepędza. Po tym zabiegu trunek jest już krzepki – osiąga 50–53 proc. Jakiś czas temu wójt Korycina reklamował w prasie miejscowy samogon o wdzięcznej nazwie „Łza korycińska”. Że jest czysty jak łza, po pierwszym kieliszku każdy łzę uroni, a jak już widać denko, to też łza się w oku kręci. Pod Szudziałowem czy Gródkiem zachwala się bimber w tutejszym języku: chutko bere i dolho trymaje, czyli szybko uderza do głowy i długo trzyma. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej podlascy bimbrownicy mieli nadzieję, że uda się zarejestrować ich samogon jako produkt regionalny. Na razie jednak pozostaje to tylko w sferze marzeń. Bimber jest więc mocnym, ale wciąż nielegalnym walorem Podlasia. Na pograniczu ślady historii spotyka się na każdym kroku. Także tej przez lata zapomnianej, a i dziś wywołującej kontrowersje. W wielu podlasko-mazowieckich miastach i miasteczkach przed wojną największy procent mieszkańców stanowili Żydzi. Pozostały po nich zaniedbane cmentarze i synagogi, które po wojnie przekształcano w budynki użyteczności publicznej. Proces restytucji mienia tu i ówdzie wywołał zadawnioną podejrzliwość. Ciszę wokół trudnych stosunków polsko-żydowskich przerwała sprawa Jedwabnego. Ludzie do dziś nie pogodzili się z powszechnym osądem, że mieszkają w mieście morderców. Książkę prof. Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi odebrali jako atak nie tylko na własnych przodków, ale także przypisywanie winy im samym. Może dlatego na coroczne lipcowe uroczystości pod pomnikiem poświęconym zamordowanym z miasteczka przychodzą tylko pojedyncze osoby. Na Podlasiu w prawie każdej miejscowości, gdzie mieszkali Żydzi, zdarzały się przypadki ratowania ich przez Polaków. Jednak świadkowie tamtych wydarzeń, albo ich potomkowie, sami nie chwalą się bohaterstwem. Przerwą milczenie w obronie, kiedy ktoś znów opublikuje książkę o tamtych latach. Jak we wsi Mulawicze, w której w czasie wojny wszyscy mieszkańcy pomagali żydowskiemu chłopcu. Pisze o tym prof. Gross w swojej najnowszej książce Strach. Antysemityzm w Polsce po Auschwitz wydanej przez Random House. Chłopiec przeżył, bo wśród miejscowych było nie do pomyślenia, by nie pomóc dziecku. Do dziś wstydzą się o tym mówić. – To była sprawa zwykłej przyzwoitości – słyszę we wsi. – Przecież uratowaliśmy tylko jednego małego chłopca. Historyczny wątek żydowski dopełni opowieść o pobliskim Brańsku. Z miasteczka i jego okolicy pochodzi najwięcej – w stosunku do liczby mieszkańców – uhonorowanych tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata.” Po okresie powojennego milczenia o miasteczku zrobiło się głośno za sprawą dokumentalnego filmu Shtetl. Nakręcił go w 1996 r. Marian Marzyński. Wymowa filmu stawiała w niekorzystnym świetle mieszkańców tej miejscowości. Wystąpił w nim młody nauczyciel, pasjonat historii Zbigniew Romaniuk, teraz przewodniczący Rady Miasta, który badał historię miasteczka. Wielu mieszkańców długo uważało go za zdrajcę narodu. A on chciał tylko pokazać, że historia nigdy nie jest czarno-biała. – Dziś, po latach, trochę się uspokoiło – przyznaje Romaniuk. – Nawet to, że wybrano mnie na funkcję w Radzie Miasta, o tym świadczy. Przed wyborami samorządowymi spotykał się już tylko z nielicznymi wyzwiskami; świadomość brańszczan się zmienia. Jeszcze w latach 90. ludzie nie chwalili się, że zostali uhonorowani tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata”. Potem, wspomina Romaniuk, wręcz przeciwnie, zgłaszało się do niego wiele osób, zapewniając, że też pomagali Żydom. Tylko że nie było jak tego sprawdzić. – A teraz wreszcie robi się normalnie – mówi Romaniuk. – Jesteśmy w Unii Europejskiej, ludzie przestali roztrząsać, co było. Myślą głównie o przyszłości. Właśnie przyszłość jest szansą, żeby na polskiej Ścianie Wschodniej, której historia zawsze była skomplikowana, przeszłość przestała dzielić. Szybko zrozumieli to polscy Litwini zamieszkujący okolice Sejn. Według spisu powszechnego z narodowością tą identyfikuje się prawie 6 tys. ludzi. Litwini jednak twierdzą, że jest ich dwa i pół raza więcej. Dla nich granica zawsze była umowną linią na mapie, żyją na tych terenach od wieków. Ustalona po wojnie rozdzieliła rodziny, niektórzy mieli ziemię i w Polsce, i na Litwie, ale nie mogli jej uprawiać. Okazało się jednak, że z granicy można żyć. Z legalnego i mniej legalnego handlu zrodziły się małe fortuny; niektórzy wybudowali sobie nowe domy, pokupowali samochody. Przed wejściem Polski i Litwy do Unii Europejskiej przez granicę szmuglowano nie tylko papierosy, alkohol czy samochody. Szlak litewski wykorzystywały zorganizowane grupy przestępcze do przerzutu ludzi – pomysłowość przemytników była niegraniczona. W latach 90. Straż Graniczna zatrzymała np. grupę Azjatów, którzy pokonywali zaorany pas drogi granicznej na długiej, zawieszonej na drzewach pochyłej linie. Od strony litewskiej była zamocowana wysoko, a po polskiej stronie – niżej. I tak, jeden za drugim, po kolei zjeżdżali do Polski. Dziś przemyt na granicy wschodniej wygląda nieco inaczej. Ludzi przerzuca się najczęściej na odcinku polsko-ukraińskim. Z Litwy, gdzie nie ma już kontroli celnej, wwozi się jedynie większe ilości papierosów, „mrówki” wypadły tam z gry. Niedawno podlascy celnicy na granicy z Białorusią znaleźli papierosy ukryte w podłodze przyczepy do transportu koni i pod węglem przywożonym na osobowej przyczepce. Tańsze marki trafiają na bazary, droższe jadą dalej. Na przykład na markę Jin Ling, produkowaną w obwodzie kaliningradzkim oraz na Ukrainie, jest duży popyt w... Holandii. – Z roku na rok rośnie ilość zarekwirowanych przez nas papierosów – mówi Maciej Fiłończuk, rzecznik prasowy Izby Celnej w Białymstoku. – Zmieniła się także struktura przemytu. Mniej jest dużych „trafień”, ale każdego dnia zatrzymujemy towar przewożony przez białorusko-polską granicę w samochodach osobowych czy pociągami. Papierosy szmugluje się w zbiornikach paliwa, podłogach aut, kołach jezdnych i zapasowych, siedzeniach, ściankach bocznych, a nawet w deskach rozdzielczych. Z Białorusi poza papierosami opłaca się przywozić paliwo. Olej napędowy można kupić prosto z baku po trzy złote za litr. Jeszcze przed wejściem Polski do Unii Europejskiej wracałem z reporterskiej podróży na Białoruś. Dosiadłem się do samochodu Białorusina, który jechał do Polski z towarem. Dwa kilometry przed przejściem granicznym Wasia zatrzymał swojego starego opla. Odkręcił jedno koło i na jego miejsce założył inne, z upchniętymi w oponie termoforami wypełnionymi alkoholem. Dokręcił śruby i ruszyliśmy dalej. Niestety, termofory nie ułożyły się jak należy i przy jeździe szybszej niż 10 km/godz. koło wydawało dziwny dźwięk. Wasia kopał w oponę, szarpał nią, klął, na czym świat stoi – bez rezultatów. Ale miał już zarezerwowane miejsce w kolejce, więc zaryzykował. Poruszaliśmy się w żółwim tempie, a gdy opona zaczynała hałasować, kaszleliśmy, by ją zagłuszyć. Celnicy nie zwrócili uwagi na koło. Największe znaczenie dla mieszkańców pobliskich miejscowości ma wciąż handel na granicy polsko-ukraińskiej. Tu nadal dużą rolę odgrywają „mrówki”. Do kontroli na przejściu granicznym w Medyce codziennie ustawia się po kilka tysięcy obywateli Ukrainy. Polaków jest mniej, ale nawet Straż Graniczna przyznaje, że granica jest największym zakładem pracy po obu stronach przejścia, dającym zatrudnienie legalnie bądź nielegalnie. W okolicy Przemyśla mówi się, że tutaj prawie każdy ma kogoś z rodziny w Straży Granicznej lub wśród celników, albo sam żyje z przejścia. Gdyby nie granica, Ściana Wschodnia, która i tak coraz bardziej się wyludnia, całkiem zarosłaby lasem. Pół wieku temu młody reporter o nazwisku Kapuściński penetrujący obszary pod wschodnią granicą napisał reportaż z Cisówki na Podlasiu. Do wsi właśnie doprowadzono elektryczność. Zajaśniało tam nowe życie. Prądu ma każdy wedle potrzeb. Komu do sieczkarni, komu na światło, komu, żeby puścić maszynę do szycia. A może być tak, że wszystko naraz w jednym domu idzie. Taka Kanada. Prąd załączyli trzy lata temu. W roku pięćdziesiątym ósmym zaczął się ten elektryczny komunizm. Wtedy każdy pstrykał nad miarę. Miastowi się z tego śmieją. Ale chłop się nie śmieje: chłop pstryka z powagą. Światło – ciemno, światło – ciemno. Teraz ma, co chce, niebo i piekło w jednym kontakcie. Po 50 latach kontaktów na Ścianie Wschodniej jest pod dostatkiem. Tylko cieszyć się nie ma komu. A ci, co pozostali, czekają na zmiany po wejściu Polski do strefy Schengen. Długość polskiej granicy na wschodzie: 1 244 km Liczba przejść granicznych: 35 Ruch na granicy wschodniej Liczba przekroczeń (w obie strony): 2003 r. – 181 mln 49 tys. 2004 r. – 198 mln 169 tys. 2005 r. – 210 mln 527 tys. 2006 r. – 210 mln 259 tys. 01–10 2007 r. – 196 mln 363 tys. Zatrzymani na próbie lub nielegalnym przekroczeniu granicy w 2003 r. Rosja – 113 Białoruś – 62 Litwa – 118 Ukraina – 896 W 2006 r. Rosja – 43 Białoruś – 108 Litwa – 56 Ukraina - 1113 Przemyt zatrzymany przez Straż Graniczną (okresy styczeń–wrzesień) Rosja 2006 alkohol: 9 339 zł papierosy: 1 958 535 zł 2007 alkohol: 19 565 zł (wzrost o 109,5 proc.) papierosy: 2 684 401 zł (wzrost o 37,1 proc.) Białoruś 2006 alkohol: 69 621 zł papierosy: 1 303 295 zł 2007 alkohol: 99 471 zł (wzrost o 42,9 proc.) papierosy: 1 273 310 zł (spadek o 2,3 proc.) Ukraina 2006 alkohol: 73 257 zł papierosy: 5 325 171 zł 2007 alkohol: 77 259 zł (wzrost o 5,5 proc.) papierosy: 9 521 229 zł (wzrost o 78,8 proc.)
Z Góry Zamkowej roztacza się widok na pagórki leśne, łąki zielone – mityczną ziemię opisaną trzynastozgłoskowcem.
Rusz na Białoruś: Kuźnica, Gródek, Nowogródczyzna, Świteź, Zaosie Długość: 500km Cena: 300 zł Tęsknota mię nieraz do Litwy ciężka napada i ustawicznie śni mi się o Nowogródku... pisał Mickiewicz. Nic dziwnego. Malowniczo położony na wzgórzach, nawet po 60 latach komunizmu zachował ślady romantycznego uroku. W czasach Mendoga (XIII w.) Nowogródek był stolicą Litwy, przed wojną miastem wojewódzkim, dziś – prowincjonalnym miasteczkiem. W niedzielę dzwony biją tu najpierw w barokowej Białej Farze. Jest 9.30. O 10.00 odzywają się w cerkwi św. Mikołaja i w kościele podominikańskim. Potem w gotyckiej cerkwi św. Borysa i Gleba. Świątynie po kilkudziesięciu latach znów zostały otwarte. Stoją przy rynku, zwanym dziś placem Lenina, lub kilkaset metrów od niego. Jedynie drewniany meczet usytuowany jest trochę dalej. Jego żółty minaret wygląda dość niezwykle na tle bloków z wielkiej płyty. W czasach Mickiewicza tuż za klasztorem Dominikanów była jeszcze XVII-wieczna synagoga. Zdewastowana przez Niemców podczas wojny, została rozebrana w latach 50. Do wojny przy rynku stał też pałac Radziwiłłów. Pałacu też już nie ma, jest za to pomnik wodza rewolucji, podobnie zresztą jak w każdym mieście na Białorusi. Krętymi uliczkami Nowogródka idziemy zawsze w dół albo w górę. Dużo tu kolorów. Kamieniczki przy rynku i w sąsiednich uliczkach są pistacjowe, fioletowe, różowe. Ozdobione białymi gzymsami, pilastrami, grubymi stiukowymi girlandami owoców. Wyglądają lepiej niż w wielu innych miastach Białorusi – dzięki wieszczowi. Odnowiono je w 1998 r., z okazji jego 200. rocznicy urodzin. Wśród drzew widać rodzinny dom Mickiewicza – białe kolumny ganku, dach kryty gontem. Wzorcowa sielanka. Adam spędził tu dzieciństwo. Po ukończeniu szkoły prowadzonej przez dominikanów wyjechał na studia do Wilna. Dom ostatni raz odwiedził, mając 23 lata. Dzisiejszy budynek nie do końca odpowiada obrazowi z czasów Mickiewicza. Brakowało dokumentacji, wiele decyzji podjęto intuicyjnie. Wewnątrz wiszą portrety Adama, jego rodziny, Maryli, filomatów. Trochę rycin, poza tym reprodukcje, kopie, fotokopie, kserokopie. Oryginalne pamiątki pozostają rozproszone – część w Warszawie, część w Paryżu, w Istambule, pozostałe zagubione, popalone. Sam dom Mickiewicza stawał w płomieniach trzy razy. Pierwszy raz w jego dzieciństwie, drugi w 1881 r., trzeci – od niemieckiej bomby w roku 1941. Było tam już wtedy muzeum, ze sporym zbiorem pamiątek. Spaliły się książki, akta sądowe ojca, notatki Adama. Najstarsza w mieście jest cerkiew św. Borysa i Gleba. Powstała w I poło-wie XVI w. na miejscu drewnianej, XII-wiecznej. Po wojnie komuniści umieścili tu archiwum, dopiero w latach 90. zwrócono cerkiew wiernym. Trzynawowa, o późnogotyckich, gwiaździstych sklepieniach. Wewnątrz pachnie kadzidło, palą się długie, cienkie świeczki, lśnią złotem carskie wrota. Na ścianach ikony. Przed każdą wierni żegnają się po trzykroć, kłaniając się nisko. Cudowny obraz Matki Boskiej całują. Drugi cudowny wizerunek Matki Boskiej wisi w XVII-wiecznych murach barokowej Białej Fary. Przed którym modliła się matka Mickiewicza, wspomniana w prologu Pana Tadeusza? Nadal trwają spory. Oba obrazy są piękne, choć to tylko kopie, oryginały zaginęły. Wiadomo natomiast na pewno, że w farze Mickiewicz został ochrzczony. Świątynia ta była zresztą świadkiem wielu niezwykłych wydarzeń. Tutaj odbył się ślub ponad siedemdziesięcioletniego króla Jagiełły z kwitnącą naówczas dziewicą, 17-letnią księżniczką Sonką Holszańską. Wmurowana w ścianę tablica przypomina, że małżeństwo to zapoczątkowało dynastię Jagiellonów. Przejmująco jest stać w miejscu, w którym rozpoczęła się tak istotna dla nas historia. Jak na porządne miasteczko przystało, w Nowogródku jest Góra Zamkowa z ruinami warowni. Roztacza się z niej widok na okoliczne pagórki leśne, łąki zielone – mityczną ziemię opisaną trzynastozgłoskowcem. Mickiewicz wcale nie przesadził, Nowogródczyzna jest piękna. U stóp wzgórza widać farę i drewniane domki. Parterowe lub jednopiętrowe. Żółte, niebieskie, zielone, brązowe. Rzeźbione ganki, drewniane kolumienki, balkoniki. Przy domkach owocowe drzewa i ogródki. Romantyzm kresowej prowincji. Na tym wzgórzu w XIII w. koronował się na króla Litwy Mendog. Jego twierdza nie przetrwała, była drewniana. Dzisiejsze ruiny to pozostałości zamku księcia Witolda. Rozbijały się o nie ataki tatarskie, krzyżackie, moskiewskie. Zniszczony został przez Szwedów w 1710 r., Mickiewicz znał więc już tylko ruiny. Dziś, między fotografującymi się turystami, pasą się na majdanie łaciate krowy, w fosie kozy. Obok Góry Zamkowej usypany jest kopiec Mickiewicza. Przywieziono tu ziemię z różnych stron Polski i ze wszystkich miejsc tułaczki wieszcza. Od kilkunastu lat stoi też pomnik poety. Peleryna, długie włosy, oratorska poza. Tutaj cenią Mickiewicza, uważają, że opiewał piękno ziemi białoruskiej. Często widać podjeżdżające samochody obwieszone kolorowymi balonikami i młode pary przynoszące kwiaty. Jeszcze nie tak dawno składano je pod pomnikiem Lenina... Najsmutniejsze w Nowogródku są cmentarze. Zarówno stary cmentarz chrześcijański, jak i żydowski kirkut (oba z końca XVIII w.), a także tatarski mizar. Katolickie i prawosławne nagrobki (wiele sygnowanych przez wykonawców z Wilna, Grodna i Warszawy) leżą poprzewracane wśród zwalonych drzew i stert śmieci. Jezioro Świteź leży na morenowym wzgórzu 17 km od Nowogródka. Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie, / Do Płużyn ciemnego boru / Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie, / Byś się przypatrzył jezioru. Jest rzeczywiście osobliwe. Niezbyt duże, ma niewiele ponad 1,5 km2 powierzchni. Odosobnioną (prawie nie ma tu innych zbiorników wodnych), niemal doskonale okrągłą Świteź otacza ziemny wał. Nie wiadomo, jak powstał. Jedni uważają, że stworzyły go fale, inni – że został usypany przez ludzi. Laikowi jezioro kojarzy się z miejscem po uderzeniu wielkiego meteorytu (ta regularność kształtu, otaczający wał), zapewne jednak jest polodowcowe. Do samego brzegu dochodzi wspaniały, mieszany las. Podmywane przez fale, pochylone wiekiem drzewa zwieszają gałęzie nad wodą. A ta jest zdumiewająco przezroczysta. Na piaszczystym dnie na głębokości 6 m widać rośliny, narzutowe głazy. Zachwycający widok. Bardzo długo jest płytko, dno opada powoli. Woda jest tak przejrzysta na skutek słabego zmineralizowania. Rosnąca tu stroiczka zawiera lobelinę – trujący alkaloid. Nic dziwnego, że miejscowa ludność umieściła tajemnicze kwiaty w legendzie. Kto tylko ściągnął do głębini ramię, / Tak straszna jest kwiatów władza, / Że go natychmiast choroba wyłamie / I śmierć gwałtowna ugadza. Jezioro ma też niewielu zwierzęcych mieszkańców. O żadnej porze roku nie usłyszy się tu żab. Nie ma większych mięczaków, brak raków, mało jest ryb. Podobnie jak w jeziorach górskich lub płożonych daleko na północy. Ciekawa jest też historia właścicieli zbiornika. Za czasów Mickiewicza należał do rodziny Niezabytowskich. Odebrany im za udział w powstaniu listopadowym, po powstaniu styczniowym za zasługi rusyfikatorskie trafił w ręce niejakiego Ochłapka, urzędnika osławionego Murawiewa. Był to majątek „instrukcyjny”, czyli taki, którego nie wolno było ani sprzedać, ani nawet wydzierżawić Polakowi. Dopiero po odzyskaniu niepodległości wykupiono jezioro z rąk prywatnych i utworzono chroniący go Park Natury. W 1970 r. władze białoruskie założyły rezerwat krajobrazowy. Mimo to wolno tu biwakować. Latem działa tu ośrodek wypoczynkowy, bar, nawet wypożyczalnia łódek. Miejsce, w którym urodził się Mickiewicz (najprawdopodobniej, część badaczy z tą teorią się nie zgadza) – Zaosie – leży 40 km od Nowogródka. Folwark został zniszczony podczas I wojny światowej. W latach 90. przed zbliżającą się 200. rocznicą urodzin poety, odtworzono drewniany dworek, zabudowania gospodarcze, studnię z żurawiem i ulubiony przez Adama piętrowy, podcieniowy świronek. Budynki odtworzono na podstawie rysunku Edwarda Pawłowicza, który jako student odwiedził to miejsce w 1842 r. i naszkicował dworek oraz jego otoczenie. 40 lat później opisał jego historię i wygląd w Tygodniku Ilustrowanym. Podkreślał przy tym, że Napoleon Orda (popularny wówczas rysownik, którego reprodukcje umieszczane w każdym podręczniku kształtowały przez lata powszechne wyobrażenia o Zaosiu) widział już dom inny, mniejszy, postawiony na miejscu zniszczonego, który został rozebrany. Dworek wyposażono w typowe dla epoki meble, tkaniny, skóry i naczynia. Z oryginalnych przedmiotów są jedynie odnalezione podczas wykopalisk fragmenty naczyń, kafli, świeczników i... jedna fajka. Mimo że to tylko rekonstrukcja, kryty słomianą strzechą folwark jest pełen uroku. Szkoda tylko, że nie można tu nic zjeść czy choćby napić się herbaty. Ale nie ma się co dziwić, skoro na ziemiach Zaosia gospodaruje kołchoz „Leninowska droga”. No to w drogę Białoruś jest krajem nizinnym, 70 proc. jej terytorium leży poniżej 200 m n.p.m. Najwyższym wzniesieniem jest Dzierżyńska Góra (346 m n.p.m.). Na północy wyżyny morenowe przechodzą w Pojezierze Litewskie. Na południu znajdują się rozległe tereny bagienne i torfowiska (Polesie). Powierzchnia: 207,6 tys. km2. Stolica: Mińsk. Ludność:10 mln mieszkańców, w tym Białorusini 81 proc., Rosjanie 11 proc., Polacy 4 proc., Ukraińcy ok. 3 proc. Waluta: rubel białoruski, 1 zł = ok. 600 rubli. Najprzyjemniej zwiedzać Białoruś od wiosny do jesieni. Turystyczna jednokrotnego wjazdu kosztuje 25 euro (przed wejściem do strefy Schengen zaledwie 6 dolarów), czeka się na nią 3 dni robocze. Ekspresową dostaniemy następnego dnia, ale trzeba za nią zapłacić 50 euro. Pociągiem pospiesznym relacji Warszawa–Białystok, później osobowym z Białegostoku do Grodna, łączna cena w jedną stronę – 70 zł (od razu można kupić bilet z Warszawy do Grodna). Bilet autobusowy Grodno–Nowogródek (jest kilka połączeń dziennie) kosztuje ok. 20 zł. Samochodem – przez przejście graniczne Kuźnica Białostocka do Grodna, potem przez Szczuczyn do Nowogródka. Nowogródek jest na tyle mały, że najprzyjemniej jest zwiedzać go na piechotę. Nad jezioro Świteź oraz do Zaosia jeżdżą autobusy. Klasztor Sióstr Nazaretanek, pokoje gościnne w Domu Pielgrzyma, ul. 1 Maja 26, tel. (0-375 1597) 23 341, opłata dobrowolna. Hotel Nowogródek, ul. Mickiewicza 12, w pobliżu rynku, tel. (0-375 1597) 23 272. Dom Wypoczynkowy Świteź, nad jeziorem, tel. (0-375 1597) 76 535. Smaczne i tanie, choć w ograniczonym wyborze. Popularne pierogi, kołduny, barszcz, solianka, doskonały nabiał i ciemne pieczywo. Lokali jest niewiele i mają wyraźnie socjalistyczną aurę. Nie należy nastawiać się na nadmiernie szybką obsługę. Ceny za to są przy-stępne, wyraźnie niższe niż w Polsce. Zupa już od 1 000 rubli, pierogi od 3 000. Restauracja Świteź, ul. Sowiecka 23, kawiarnia Świtezianka, ul. Mickiewicza 12. Na Białorusi nie używa się bilonu, dlatego po wymianie nawet niewielkiej kwoty banknoty z trudem mieszczą się w portfelu. W Polsce ruble białoruskie są dostępne jedynie w kantorach przy granicy, najkorzystniej jest zabrać dolary albo euro i wymienić je w kantorze po przekroczeniu granicy. Na Białorusi kantory znajdziemy w wielu miejscach, podobnie jak bankomaty. Z płaceniem kartą kredytową na prowincji są jednak problemy. W Nowogródku nie ma punktu informacji turystycznej, foldery oraz mapy można kupić w tutejszej księgarni. Ambasada Republiki Białoruś Warszawa, ul. Wiertnicza 58, tel. 022 742 07 10; Konsulaty Generalne Republiki Białoruś: Białystok, ul. Elektryczna 9, tel. 085 664 99 58; Gdańsk, ul. Noakowskiego 9, tel. 058 341 40 26, Biała Podlaska, ul. Sitnic-ka 77, tel. 083 342 18 14 - www.belembassy.org/poland/pol. Tomasz Krzywicki, Szlakiem Adama Mickiewicza – pierwszy od 60 lat przewodnik po Nowogródczyźnie, Wileńszczyźnie i Kowieńszczyźnie, ukazał się w 1994 r. nakładem wydawnictwa Rewasz. Warto zabrać Ballady i romanse Mickiewicza, a przynajmniej przeczytać je przed wyjazdem.