Zwiedziła sporą część świata. Teraz Alicja Horosz zdradza swoje podróżnicze zachwyty i rozczarowania
Nie każda podróż kończy się zachwytem, a nie każdy kierunek uznawany za „must see” spełnia pokładane w nim oczekiwania. W najnowszym odcinku podcastu „Solo przez świat” National Geographic Polska Alicja Horosz opowiedziała Sabinie Ziębie o miejscach, które najbardziej ją zaskoczyły – zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Wśród nich znalazł się Bhutan, który okazał się podróżniczym rozczarowaniem, oraz Indie, do których chciała wrócić niemal natychmiast po wyjeździe.
Po wielu odwiedzonych krajach coraz trudniej znaleźć miejsca, które potrafią całkowicie zmienić sposób patrzenia na świat. Mimo to Alicja przyznaje, że wciąż zdarzają się podróże, które pozostają z nią na długo – czasem ze względu na krajobrazy, a niekiedy przez ludzi i emocje, które wywołują. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiedziała nie tylko o państwach, które szczególnie zapadły jej w pamięć, ale również o tym, dlaczego niektóre z nich wywołały zupełnie inne uczucia, niż początkowo zakładała. Bhutan miał być podróżą życia. Okazał się największym rozczarowaniem Bhutan od lat funkcjonuje w zbiorowej wyobraźni jako jeden z najbardziej tajemniczych i niedostępnych krajów świata. Przez lata obowiązywały tam restrykcyjne zasady wjazdu, a podróż była możliwa wyłącznie za pośrednictwem autoryzowanych agencji i po opłaceniu wysokiej dziennej stawki dla turystów zagranicznych. Nic więc dziwnego, że Alicja leciała tam z ogromnymi oczekiwaniami. Sama przyznaje jednak, że rzeczywistość okazała się zupełnie inna niż wyobrażenia. – Cztery dni kosztowały nas około 15 tysięcy złotych za dwie osoby. Wydawało mi się, że skoro kraj jest tak zamknięty i trudno dostępny, to będzie absolutnie wyjątkowy i niepowtarzalny – wspomina podróżniczka. Choć Bhutan zachwycił ją pojedynczymi miejscami i pięknymi krajobrazami, zabrakło tego trudnego do zdefiniowania elementu, który sprawia, że chce się wracać. – Była bardzo ładna świątynia wysoko w górach, ale poza tym nie było tam nic, co sprawiłoby, że byłaby to podróż zmieniająca moje życie – mówi Alicja. Jeszcze większym zaskoczeniem było dla niej to, że kraj określany często mianem „najszczęśliwszego na świecie” nie sprawiał wrażenia wyraźnie różniącego się od innych państw Azji. – Czy widziałam tam więcej uśmiechniętych ludzi niż w Tajlandii? Nie, absolutnie bym tego nie powiedziała – przyznaje. Ostatecznie Bhutan pozostawił po sobie raczej ciekawość niż zachwyt. – To była interesująca podróż, ale nie jest to miejsce, do którego chciałabym wrócić – podsumowuje. Indie przytłaczają, ale trudno o nich zapomnieć. „Nie mogłam doczekać się powrotu” Jeśli Bhutan okazał się największym rozczarowaniem, Indie były jego całkowitym przeciwieństwem. Choć pobyt momentami bywał wyczerpujący i przytłaczający, to właśnie ten kraj wywołał w Alicji jedne z najsilniejszych emocji spośród wszystkich odwiedzonych miejsc. – To był trochę masochizm, bo będąc tam, momentami miałam dość, ale gdy tylko wyjechałam, nie mogłam doczekać się powrotu – śmieje się podróżniczka. Pierwszym przystankiem było Delhi, które do dziś wspomina jako jedno z najmocniejszych podróżniczych zderzeń z rzeczywistością. Hałas, nieustanne klaksony, tłumy ludzi i ogrom bodźców okazały się czymś zupełnie innym niż wszystko, czego doświadczyła wcześniej. – Kto był w Indiach, ten wie. A kto nie był, może tylko próbować to sobie wyobrazić – mówi. Jednocześnie właśnie ta intensywność sprawiła, że Indie stały się dla niej doświadczeniem wyjątkowym. Szczególne miejsce w jej pamięci zajęło Waranasi, jedno z najważniejszych duchowych miast hinduizmu, gdzie codziennie odbywają się kremacje nad brzegiem Gangesu. – Gdyby ktoś wcześniej powiedział mi, że będę siedziała z herbatą obok miejsca, gdzie odbywają się kremacje, i będę czuła przy tym spokój, nie uwierzyłabym – wspomina. Jak podkreśla, kluczowe okazało się całkowite odrzucenie europejskiego sposobu oceniania rzeczywistości i wejście w lokalny świat z otwartością oraz ciekawością. – Po prostu chłonęłam to wszystko bez oceniania i bez porównywania do tego, co znam z domu – opowiada. Mimo zmęczenia, nieustannych próśb o wspólne zdjęcia i przebodźcowania, Indie pozostały jednym z jej ulubionych kierunków. – Będąc tam, momentami miałam dosyć tych klaksonów i tego chaosu, ale kiedy wróciłam do domu, od razu zaczęłam myśleć o kolejnym wyjeździe – przyznaje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Alicji Horosz Czy życie w Tajlandii rzeczywiście jest tańsze niż w Polsce? Jak wygląda zakup nieruchomości przez obcokrajowców i dlaczego remont domu okazał się większym wyzwaniem niż niejedna podróż? W cyklu „Solo przez świat” podróżniczka opowiedziała o najlepszych miejscach w Tajlandii, a także podróży na Antarktydę, do Boliwii, Chile, Syrii czy Pakistanu. Posłuchaj całej rozmowy, którą z Alicją Horosz poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bhutan – ciekawostki o „Krainie Grzmiącego Smoka”. Czy to faktycznie najszczęśliwszy kraj świata?
Może się wydawać, że w czasach, w których odległość przestała być istotnym ograniczeniem, nie da się już znaleźć prawdziwej ostoi unikatowej kultury, nieskażonej ruchem turystycznym i obcymi wpływami. Nic bardziej mylnego, bo właśnie takim miejscem jest Bhutan. Niewielki kraj ukryty za wysokimi górami oferuje atrakcje, które dla spragnionych przygód turystów nie są dostępne nigdzie indziej, jednak obnaża je przed nielicznymi, bo mimo że powoli ulega to zmianie, dostęp do tego miejsca wciąż jeszcze jest mocno ograniczony. Czym zaskakuje Bhutan? Ciekawostki o najbardziej wyjątkowym ze wszystkich azjatyckich krajów wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Czy można wjechać do Bhutanu? Restrykcje obowiązujące w Bhutanie Ochrona środowiska w Bhutanie Edukacja w Bhutanie „Niebiański trakt stu tysięcy zakrętów” w Bhutanie Gangkhar Puensum, czyli niezdobyty szczyt Dziś coraz trudniej wskazać kraj, który oparł się wpływowi zachodniej cywilizacji. Jednym z nielicznych wyjątków jest Bhutan (Druk Jul) – niewielkie państwo położone we wschodnich Himalajach, między Chinami a Indiami. Prowadzona tam polityka izolacyjna wiąże się z wieloma restrykcjami. Mimo to mieszkańcy tego kraju, Druk Pa, mówią o sobie, że są najszczęśliwszymi ludźmi na świecie. Żyją w zgodzie z własnymi tradycjami, mając za nic zachodni przepych. Czy można wjechać do Bhutanu? Czy wiesz, że pierwszy samochód wjechał do Bhutanu dopiero w 1963 roku? Mieszkańcy tego kraju nie wiedzieli wówczas, na co patrzą i żeby posilić nieznanego przybysza ze stali, przynosili mu siano. Taka reakcja to efekt polityki izolacji, mającej na celu ochronę dziedzictwa narodowego Królestwa Smoka. Do dziś dominuje w nim kultura tybetańska i buddyzm. Kraj otworzył się na zagranicznych gości dopiero w 1974 roku. Wówczas Bhutan odwiedziło 300 osób. Obecnie ruch turystyczny jest znacznie większy i generuje lwią część przychodu państwa. Jak wskazują oficjalne dane, w 2019 roku Bhutan przyjął 315 600 zagranicznych gości. Znacznie więcej niż w latach 70., ale i tak znacznie mniej niż większość azjatyckich krajów. Dla porównania, w tym samym roku Nepal odwiedziło 1,2 miliona turystów. Najszczęśliwszy kraj na świecie po 60 latach otwiera święty szlak Bhutan często jest nazywany najszczęśliwszym krajem na świecie. Dlaczego? Podróżnicy obierający kurs na Bhutan muszą uzyskać turystyczną wizę wjazdową. Powinni też mieć zasobny portfel, bo pobyt w tym niezwykłym kraju jest drogi. Do niedawna obowiązywała opłata na rzecz zrównoważonego rozwoju w kwocie 65 dolarów za dzień. W 2022 roku została podniesiona do 200 dolarów za dzień. W 2023 r. zaś obniżona do 100 dolarów na cztery kolejne lata. Pozyskane w ten sposób środki są przeznaczane na wyrównanie emisji gazów cieplarnianych, wytwarzanych przez przyjezdnych. Trzeba bowiem wiedzieć, że Bhutan szczyci się ujemną emisją dwutlenku węgla. Oznacza to, że kraj pochłania więcej tego gazu niż sam produkuje. Restrykcje obowiązujące w Bhutanie Obowiązki turysty zamierzającego odwiedzić ten kraj nie kończą się na uzyskaniu wizy i wniesieniu opłaty klimatycznej. W Bhutanie można zapomnieć o dowolnym wyborze miejsca zakwaterowania. Na mocy obowiązującego prawa, usługi dla przyjezdnych świadczą jedynie wybrane hotele. Do niektórych regionów można dostać się wyłącznie po uzyskaniu zgody MSW, a wykupienie pełnego pakietu usług turystycznych z przewodnikiem jest obowiązkowe. Przebywając w Bhutanie, trzeba pamiętać, że obowiązująca tam kultura jest zupełnie odmienna od europejskiej. To znajduje odzwierciedlenie nie tylko w sferze obyczajowej, ale także prawnej. Homoseksualizm jest tam nielegalny, a osoba przyłapana na współżyciu z osobą tej samej płci może trafić do więzienia. Nie można nie wspomnieć, że w Bhutanie istnieją istotne ograniczenia w obszarze używania wyrobów tytoniowych. Prawo zabrania Bhutańczykom palenia, a turyści mogą „raczyć się dymkiem” wyłącznie w wyznaczonych miejscach. Warto pamiętać, że częstowanie papierosami mieszkańców kraju jest nie tylko niemile widziane, ale wręcz zakazane. Aż do 2006 roku buddyzm był jedyną religią dozwoloną w kraju. Obecnie inne religie nie są zakazane, ale tylko teoretycznie. W praktyce przypadki zwalczania innych wyznań nadal nie są niczym niezwykłym. Ochrona środowiska w Bhutanie Wcześniej wspomnieliśmy, że Bhutan szczyci się ujemną emisją dwutlenku węgla. Żeby utrzymać ten stan i zapobiec degradacji środowiska naturalnego, tamtejsze prawo w sposób niezwykle restrykcyjny traktuje zakłady przemysłowe. Produkcja utrzymuje się tam na bardzo niskim poziomie. W Bhutanie działają elektrownie wodne, nieliczne zakłady włókiennicze i przetwórstwa owoców i tartaki. Oprócz tego istnieje fabryka zapałek i cementownia. Nowych zakładów nie można budować, przynajmniej na razie. Śladowy jest też przemysł górniczy. W niewielkich ilościach wydobywany jest węgiel kamienny, grafit i surowce budowlane. Tak świętuje się narodziny króla! Bhutan sadzi 108 tys. drzew Mieszkańcy najszczęśliwszego państwa na świecie uczcili narodziny następcy tronu w wyjątkowy sposób. W konstytucji Królestwa Bhutanu istnieje zapis, który nakazuje utrzymanie zalesienia na poziomie 60 proc. powierzchni kraju. Energia elektryczna pochodzi z elektrowni wodnych. Stosunek zapotrzebowania na prąd do wydajności zakładów jest na tyle korzystny, że zielona energia jest jednym z towarów eksportowych kraju. Warto też wspomnieć, że w trosce o środowisko w 1999 roku w Bhutanie wydano zakaz używania plastikowych toreb. Edukacja w Bhutanie W zachodnim rozumieniu Bhutan nie jest rozwiniętym krajem, ani pod względem gospodarczym, ani społecznym. Szacuje się, że ok. 50 proc. tamtejszej ludności nie potrafi czytać. Analfabetyzm dotyczy przede wszystkim kobiet. Problem wynika z faktu, że mimo iż edukacja jest tam darmowa, to nie jest dostępna dla wszystkich. Nie chodzi tu o żadne uwarunkowania kulturowe czy prawne, a o warunki geograficzne. Wioski położone wysoko w górach są praktycznie odcięte od szkół. Jeżeli jednak istnieje taka możliwość, rodzina wysyła do szkoły przynajmniej jedno dziecko, najczęściej syna. Młodzi Bhutańczycy rozpoczynają naukę w wieku sześciu lat. Ośrodkami edukacji są klasztory. Dzieci uczą się czytać święte księgi buddyjskie, zaznajamiają się z tańcami ludowymi, tajnikami sztuki malarskiej i rzemiosła złotniczego. Prowadzone są też lekcje angielskiego. Po 10 latach uczniowie kończą edukację. Mogą wówczas wyjechać na studia. Najczęstsze kierunki to Japonia, Anglia i Stany Zjednoczone. Są jednak zobowiązani wrócić do kraju. Muszą wówczas przejść kurs przygotowawczy w jednym z klasztorów. Następnie przez 5 lat pracują na rzecz państwa. „Niebiański trakt stu tysięcy zakrętów” w Bhutanie Bhutan jest niemal 6-krotnie mniejszy od Polski, a mimo to skrywa wiele atrakcji. Żeby do nich dotrzeć, trzeba jednak wykazać się mocnymi nerwami. Zachodni i wschodni kraniec państwa łączy 600-kilometrowa droga, znana jako „niebiański trakt stu tysięcy zakrętów”. Nazwa nie jest przypadkowa. Szosa położona w górskim terenie rzeczywiście oferuje niebiańskie widoki, ale kierowca nie może się nimi nacieszyć, podobnie jak pasażerowie, którzy najprawdopodobniej z przerażenia zakryją oczy dłońmi. Długie proste? Tam ich nie znajdziemy. Są za to niekończące się łuki i nawroty wijące się nad przepaścią. Jazdy nie ułatwia fakt, że nawierzchnia jest w fatalnym stanie. Jedynie zachodni kraniec jest utrzymywany w dobrej kondycji. Nic więc dziwnego, że na pokonanie całej trasy trzeba zarezerwować sobie przynajmniej trzy dni. Gangkhar Puensum, czyli niezdobyty szczyt W Himalajach pozostało niewiele niezdobytych szczytów. Jednym z nich jest Gangkhar Puensum – najwyższa góra w Bhutanie. Mierzący 7570 metrów kolos to 40. najwyższy wierzchołek świata. Jak każdy siedmiotysięcznik, także ten nie jest specjalnie gościnny dla wspinaczy, ale nie tylko warunki naturalne zadecydowały o tym, że wciąż pozostaje niezdobyty. W latach 80. XX wieku podjęto kilka prób zdobycia szczytu. Najbliżej sukcesu była ekspedycja brytyjska, prowadzona przez Steve’a Berry’ego. Wspinacze przypuszczali atak szczytowy, gdy załamanie pogody zmusiło ich do powrotu do bazy. W 1994 roku rząd Bhutanu wydał zakaz wspinaczki na szczyty wyższe niż 6000 metrów. Władze uznały, że wspinacze nie potrafią uszanować miejscowej tradycji i religii. Należy bowiem wspomnieć, że dla miejscowej ludności góry są siedzibą bogów i duchów. Dziewięć lat później zakaz zaostrzono, zabraniając jakiejkolwiek aktywności wspinaczkowej w Himalajach Bhutanu. Decyzja ta miała być podyktowana brakiem krajowych służb ratowniczych, które mogłyby udzielić pomocy w górach. Póki co nic nie wskazuje, że zakaz zostanie zniesiony. Gangkhar Puensum pozostaje więc najwyższym niezdobytym szczytem świata. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najszczęśliwszy kraj na świecie po 60 latach otwiera święty szlak
Bhutan często jest nazywany najszczęśliwszym krajem na świecie. Dlaczego?
W 2022 r. Bhutan ponownie otworzy dla turystów słynny święty szlak Trans Bhutan. Historyczna trasa o długości 400 km została zamknięta 60 lat temu. Pierwsi turyści będą mogli przejść jedną z dwóch tras trekkingowych już w marcu. Przez ostatnie dwa lata szlak był remontowany. Tak świętuje się narodziny króla! Bhutan sadzi 108 tys. drzew Mieszkańcy najszczęśliwszego państwa na świecie uczcili narodziny następcy tronu w wyjątkowy sposób. Bhutan ponownie otwiera święty szlak Trans Bhutan liczy ponad tysiąc lat. Jest uważany za święty, ponieważ buddyści pokonywali go w drodze do miejsc kultu w Bhutanie i Tybecie. Korzystali z niego także mnisi i kupcy. Po wybudowaniu drogi krajowej w latach 60. ubiegłego wieku fragment trasy ze schodami został zniszczony. Prace remontowe ufundowała Rada Turystyki Bhutanu razem z Fundacją Bhutan Canada. Święty szlak prowadzi przez grzbiety górskie i malownicze doliny. Trasy łączą kilkanaście miasteczek i wiosek z najważniejszymi miejscami dla historii i kultury kraju, w tym z 9 fortecami Dzong. Przejście jednej z nich to szansa, żeby lepiej poznać ten wyjątkowy kraj. Przypomnijmy, że Bhutan jest jednym z zaledwie dwóch państw na świecie o ujemnym poziomie emisji dwutlenku węgla. To również jeden z tzw. hotspotów bioróżnorodności. Czyżby władze Bhutanu planowały bardziej otworzyć się na zagranicznych turystów? W końcu szlak został odrestaurowany właśnie z myślą o podróżnych. Dotarcie do tego niewielkiego kraju nie jest jednak proste. Co prawda kilka kilometrów od miasta Paro funkcjonuje jedyne lotnisko, ale obsługują je tylko dwie linie lotnicze – Bhutan Airlines i Drukair. W odróżnieniu od innych azjatyckich państw Bhutan nie posiada też szczególnie rozwiniętej infrastruktury turystycznej. Zdecydowana większość mieszkańców jest zatrudniona w rolnictwie i leśnictwie. Dach Świata spływa wodą. Himalaje zmieniają się w krainę tysięcy jezior Śnieg i lód, które przez wieki były nieodłącznym elementem górskich łańcuchów południowej Azji, topią się na potęgę, tworząc nowe, wielkie jeziora i przywołując widmo katastrofa... Bhutan – najszczęśliwszy kraj na świecie Bhutan często jest nazywany najszczęśliwszym krajem na świecie. Ujemna emisja CO2 na pewno przyczynia się do poprawy jakości życia mieszkańców. Kult szczęścia rozpoczął się jednak jeszcze przed nagłośnieniem kryzysu klimatycznego. W 1972 r. ówczesny król Bhutanu Jigme Singye Wangchuck zaproponował utworzenie wskaźnika szczęścia narodowego brutto (GNH). W odróżnieniu od PKB jest to instrument mieszący dobrobyt obywateli w całościowym ujęciu, a nie tylko przez pryzmat ekonomiczny. Według GHN to Bhutan jest najszczęśliwszym krajem na świecie. Oczywiście szczęściu warto od czasu do czasu pomóc. Bhutańczycy również mają swoje amulety i symbole gwarantujący dobrobyt. Jednym z nich jest penis, często ze skrzydłami. Malowidła przedstawiające fallusy zdobią wiele prywatnych domów, a nawet świątyń. W ten sposób mieszkańcy chronią się przed złem. Co ciekawe, to jedna z niewielu już tradycji kultywowanych przez kolejne pokolenia. Choć życie w Bhutanie toczy się własnym rytmem, tu także dociera tzw. zachodnia cywilizacja. Jak na razie radio i telewizja nie podbiły jednak serc Bhutańczyków. Być może właśnie w tym kryje się sekret ich szczęścia? Źródło: Times of India
Przedstawiamy nietypowe miejsca, w których zapomnimy o e-mailach, portalach społecznościowych i telefonach.
Urlop offline? Czasem wystarczy wyjechać w góry. Co robić, gdy chcemy odpocząć od sieci, ale zależy nam na wysokim standardzie? Otóż nawet wśród luksusowych ośrodków, znajdziemy takie, które z założenia nie zapewniają dostępu do sieci. Kempingi Serra Cafema w Nigerii, Wadi Rum w Jordanii czy Serengeti Safari w Tanzanii to według autorów aluxurytravelblog.com najlepsze ośrodki do "cyfrowego detoksu". W tych miejscach zapomnimy o e-mailach, portalach społecznościowych, telefonach i telewizorach. Zamiast nich na wyciągnięcie ręki będziemy mieli prawdziwą naturę, hipnotyzujące krajobrazy i czas na poleżenie w hamaku. W rankingu wymieniane są również Chamilandu Bush w Zambii, Uma Paro w Bhutanie i prywatna wyspa Petit St Vincent na Grenadynach w Ameryce Środkowej. Tu odetniemy się od świata.
Tak świętuje się narodziny króla! Bhutan sadzi 108 tys. drzew
Mieszkańcy najszczęśliwszego państwa na świecie uczcili narodziny następcy tronu w wyjątkowy sposób.
Położone w Himalajach, między Indiami a Chinami, maleńkie Królestwo Butanu świętuje właśnie narodziny królewskiego dziecka – przyszłego następcy tronu. W jaki sposób? Sadząc 108 tysięcy drzew wzdłuż całego państwa. Potomek obecnego króla Khesara Namgyela Wangchucka i królowej Jetsun Pemy przyszedł na świat 5 lutego. Ceremonia sadzenia drzew odbyła się miesiąc później. Ma stanowić rodzaj modlitwy i dobrej wróżby na cześć nowego członka rodziny królewskiej. View oEmbed on the source website W buddyzmie drzewo uchodzi za dawcę życia. Zgodnie z wierzeniami każda sadzonka pomoże królewiczowi wyrosnąć na zdrowego, silnego i mądrego władcę. Liczba - 108 tysięcy - również nie jest przypadkowa. Uważana jest bowiem przez wyznawców buddyzmu za świętą. View oEmbed on the source website Zasadź drzewo w Bhutanie W stolicy Bhutanu, Thimphu, został otwarty tzw. Ogród Szczęścia. Ma zachęcać zagranicznych turystów (warto dodać, że tych po raz pierwszy wpuszczono do Bhutanu dopiero 40 lat temu!) do sadzenia drzew, tak by powstała międzynarodowa aleja roślin zasianych przez reprezentantów wszystkich państw świata. Ten wyjątkowy kraj w sadzeniu drzew nie ma sobie równych. W ubiegłym roku stu bhutańskich wolontariuszy ustanowiło nawet rekord Guinnessa - zasadzili 49 672 sadzonek w ciągu… godziny. Kraj najszczęśliwszych ludzi Bhutan jest znany jako najszczęśliwsze miejsce na świecie. Aż 95% Bhutańczyków deklaruje pełnię zadowolenia - wynika z Narodowego Wskaźnika Szczęścia, mierzonego przez obecnego króla. Zdaniem wielu sekret satysfakcji tkwi w prowadzonej przez niego polityce równoważenia wzrostu gospodarczego z ochroną środowiska. Obecnie 3/4 całkowitej powierzchni kraju pokrywa gęsty las. Zgodnie z przepisami prawa, jego powierzchnia nie może spaść poniżej 60% w stosunku do powierzchni całego kraju. ______________________________ Właśnie trwa 10. edycja konkursu TRAVELERY. To najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze. Poznaj nominowanych: View oEmbed on the source website
O to nasz plan: wjechać na motocyklach do Bhutanu od wschodu i bez przewodnika przemierzyć cały kraj. Wszyscy nam mówią, że to niemożliwe – do tego ostatniego z buddyjskich królestw w Himalajach mają wstęp tylko wycieczki z przewodnikiem. Ale my jesteśmy uparci.
Upał jest obezwładniający. Kluczymy wśród indyjskich plantacji herbaty, szukając przejścia granicznego w Samdrup-Dzongk’ar niczym igły w stogu siana. W końcu przy jednej z lepianek wioski Darranga dostrzegamy znak Indian Customs. Z otaczającego nas tłumu gapiów po kilkunastu minutach udaje nam się wyłowić urzędników, którzy są ubrani po cywilnemu – akurat pracowali w polu. Pokazujemy im nasze Carnets de Passages en Douane, dokumenty celne, paszporty dla motocykli. Robią zdziwione miny – nigdy niczego takiego nie widzieli. Pomagamy im więc wypełnić papiery i sugerujemy, gdzie przystawić pieczątki. Są równie bezradni, gdy pytamy o punkt odprawy paszportowej. Wskazuje go nam leżący na polu ryżowym znak Indian Immigration. Urzędnika tym razem znajdujemy nad rzeką. Nieśmiało prosimy go, by oderwał się od łowienia ryb i zechciał nas odprawić. Po załatwieniu formalności po stronie indyjskiej stajemy przed tajemniczą bramą z napisem „Bhutan”. Strażnicy w gho (rodzaj półdługiego kolorowego płaszcza przewiązanego w pasie szarfą) przyjaznym gestem kierują nas do urzędniczek. Kobiety od wieków mają w tym kraju silną pozycję, zarządzają nawet majątkami. Teraz nieco zdziwione, szeroko się uśmiechając, pytają: – A gdzie wasz przewodnik i dżip? Wręczamy im plik pozwoleń i dokumentów niezbędnych do wjazdu do Bhutanu i radośnie oznajmiamy, że jesteśmy z nim umówieni na trasie (tak naprawdę z przewodnikiem mamy się spotkać dopiero w Thimphu, na zachodzie kraju). Panie przeglądają dokumenty, a my przyglądamy się paniom. Noszą kiry, długie suknie przewiązane w talii i spięte na ramieniu broszami. Na wierzch narzucają zdobione, krótkie marynarki. Przy ich barwnych strojach narodowych w naszych ubraniach motocyklowych wyglądamy jak kosmici. Na hasło Tashi Delek (witamy, powodzenia) magiczne wrota do Podniebnego Królestwa zostają nareszcie otwarte. Bhutan, państwo zaledwie dwukrotnie większe od województwa warmińsko-mazurskiego, ze wschodu na zachód przecina jedna szeroka na 3,5 m asfaltowa droga, zwana „niebiańskim traktem tysiąca zakrętów”. Odległości, które na mapie wydają się małe, w rzeczywistości pokonujemy w kilka godzin – serpentyny biegną wśród stromych himalajskich zboczy i przełęczy. Bhutan przypomina schody, które zaczynają się na wysokości 300 m, a kończą na ponad 4 tys. m n.p.m. Na szczęście ruch jest niewielki (pierwszy samochód pojawił się tu w 1961 r.), zaś przemili kierowcy ustępują nam drogi i przyjaźnie machają. Dzieci natomiast, wrzeszcząc hello, wystawiają ręce, żeby w czasie jazdy przybić im piątkę. Po południu stalowe chmury przysłaniają słońce i zalewa nas ściana wody. Ryki smoka, czyli grzmoty przeszywających niebo piorunów, typowe dla porywistych burz w Himalajach, słychać coraz bliżej. To właśnie z ich powodu Bhutan bywa nazywany Królestwem Ryczącego Smoka. W kompletnych ciemnościach, przemoczeni i wyczerpani, docieramy do miasteczka Kanglung. Zatrzymujemy się na dziedzińcu buddyjskiego klasztoru, zachęceni jego otwartą, kolorową bramą. Mimo późnej pory zewsząd dobiegają śpiewy i łoskot bębnów, a mnisi w purpurowych szatach siedzą w namiotach rozstawionych dookoła świątyni. Zanim zdążyliśmy zapytać o nocleg, sami nam go proponują. Dostajemy pokój z dodatkowym grzejnikiem oraz kolację: słodzoną herbatę z mlekiem, czerwony ryż i hemadatsi (papryczki chilli w rozpuszczonym serze) oraz mięso z przeprosinami, że tak skromnie. Tej nocy szczęście mało że się do nas uśmiecha, ono aż wyszczerza zęby: w klasztorze właśnie rozpoczyna się ważny buddyjski festiwal Drupchen. Przybyło na niego wielu znamienitych lamów, którzy są tak samo ciekawi naszych zwyczajów i religii jak my ich. Usłyszawszy, że w katolicyzmie nie występuje paradygmat reinkarnacji, z niedowierzaniem pytają: „To macie tylko jedno życie, jedną szansę na pójście właściwą drogą?”. Nam z kolei trudno zrozumieć, dlaczego do monasteru trafi ają chłopcy poniżej 10. roku życia. Podobno z habitu mogą w każdej chwili zrezygnować i nie jest to piętnowane. Trzeba jednak zapłacić karę pieniężną – zwrot subwencji rządowych wypłacanych mnichom. Obchody święta, czyli cykl modlitw, trwają całą noc, a my możemy się wszystkiemu przyglądać. Szczególnie zachwycają nas torma – fi gurki ofi arne o wymyślnych kształtach, wykonane specjalnie na tę okazję z masła i masy zbożowej albo ryżowej, pomalowane na kolorowo. W świątyni główne miejsca zajmują liczne wizerunki Buddy, Guru Rinpocze (rozpowszechnił buddyzm w Tybecie i Bhutanie) i bóstw opiekuńczych. Przy każdym ołtarzu stoi siedem miseczek napełnionych wodą, symbolizującą siedem ofi ar składanych bogom: kwiaty, pożywienie, napoje. Wszędzie palą się lampki maślane, choć nad głowami mnichów porozwieszane są również świetlówki (jedyna oznaka nowoczesności). Następnego dnia jesteśmy jeszcze bardziej zmęczeni, za to bogatsi o kilku przyjaciół. W duchu dziękujemy postępowemu czwartemu królowi Bhutanu, Jigme Dorji Wangchuckowi, za wprowadzenie do kraju internetu w 2000 r. Za sprawą Smoczej Sieci (lokalny operator) mamy szanse utrzymać nasze nowe znajomości. Traszigang uchodzi za najładniejsze miasto wschodniego Bhutanu. Jest bardzo kameralne; właściwie składa się z dwóch ulic i kilkudziesięciu kolorowych domków, nad którymi góruje lokalny dzong (fort). Kamienne domy mają zawsze drewniane piętra, a dzięki bogatym zdobieniom wyglądają jak dzieła sztuki. Na ścianach i drzwiach wyrzeźbiono demony, smoki oraz... potężnych rozmiarów fallusy. Jeden z mieszkańców zdradza nam, że te ostatnie odstraszają złe duchy. Legenda głosi, że zaczęły się one pojawiać w XV w., kiedy to pewien szalony mnich nauczał buddyzmu, odwołując się do żartów i anegdot z podtekstem seksualnym. Pomagały mu w tym jego własne, ponoć niezwykłej wielkości męskie atrybuty. Nasz rozmówca jest przekonany, że to zwyczaj powszechny w świecie. Gdy wyprowadzamy go z błędu, pyta: „No to jak odstraszacie złe duchy?”. Siadamy przy wejściu do typowego bhutańskiego sklepu z mydłem i powidłem i obserwujemy życie uliczne. Przechodnie, choć witają nas szczerym uśmiechem, zachowują rezerwę typową dla górali. Tashi Delek (dzień dobry), zagadujemy młodą Bhutankę. Pytamy, jak się żyje w kraju odizolowanym od reszty świata. Odpowiada, że dobrze. Rozmowa niespodziewanie zbacza na tematy damsko-męskie. W Bhutanie małżeństwa są aranżowane i zawierane z rozsądku. Nowożeńcy wprowadzają się do rodziny panny młodej. W wyższych partiach gór, gdzie ludzie zajmują się nie rolnictwem, lecz hodowlą lub handlem, mężczyźni są poza domem przez wiele tygodni, bywa więc, że kobieta ma dwóch mężów, często są to bracia. Zdarza się też, że jeden mężczyzna ma kilka żon (czwarty król bhutański poślubił cztery siostry). W Bhutanie jest ponad 2 tys. klasztorów. Wiele z tych religijnych kompleksów wzniesiono w niedostępnych partiach gór. Korzystając ze swobody poruszania się, postanawiamy zapuścić się tam, gdzie dotarcie jest prawdziwym wyzwaniem. Jedziemy drogą wzdłuż koryta rzeki. Niby powinno być łatwiej niż na górskich zakrętach, ale wcale nie jest. Tydzień wcześniej Bhutan nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 6,5 stopnia w skali Richtera. Mnóstwo domów zostało zniszczonych, a drogi zablokowały osuwiska. Teraz lawirujemy między kamieniami i zwalonymi fragmentami skał. Aby dostać się do klasztoru Dramitse, musimy jeszcze pokonać 1000-metrowe wzniesienie. Mijamy wozy ciągnięte przez zasapane osiołki. Na ścianach świątyni widać świeże pęknięcia, zaś na murkach z młynkami modlitewnymi suszą się koce, kołdry, pościel i ubrania mnichów. Najwyraźniej burza sprzed dwóch dni nie tylko nam dała się we znaki. W klasztorze przebywa obecnie kilkuset mnichów, to jeden z większych tego typu obiektów we wschodnim Bhutanie. Na pierwszy rzut oka nie ma tu atmosfery skupienia. Najmłodsi mnisi biegają po dziedzińcu za piłką, kilku z zapałem gra na Game Boyach. Wieczorem jesteśmy już w Mongar. Zbudowane na zboczu góry miasto podobno nie słynie z dobrej kuchni. Mimo to zamawiam serowe pierożki momo i lokalne piwo Red Panda. Otaczają nas sami pogodni ludzie, w końcu w światowych „rankingach szczęśliwości” Bhutan zajmuje siódme miejsce. Tutaj powstała nawet koncepcja Szczęścia Narodowego Brutto. Według królewskiej utopii szczęście poddanych opiera się na czterech fi larach: dobrym zarządzaniu, trwałym rozwoju, ochronie środowiska i kultury. Przełęcz Trumshing-la (3750 m n.p.m.) oddziela część centralną Bhutanu od wschodniej. Przez zaledwie 84 km podjazdu pokonujemy 3200 m różnicy poziomów. Najpierw droga prowadzi między zielonymi polami ryżowymi i dżunglą, w gęstwinie której radośnie skaczą małpy śledzące nasze poczynania. Zbliżamy się do ostatniego, najtrudniejszego odcinka. Znak Life is a journey, complete it (Życie jest drogą, dojedź nią do końca) uświadamia nam, że to nie żarty. Kilkusetmetrowe urwiska tuż za krawędzią wąskiej drogi niemal paraliżują nasze ruchy. Przełęcz wita nas setkami kolorowych, buddyjskich fl ag modlitewnych. W drodze do następnej przełęczy, Sheytang-la, dżunglę zastępują lasy iglaste podobne do naszych, polskich. Szlak nie schodzi poniżej 2500 m n.p.m. Daleko na zboczach widać klasztory, są jeszcze liczniejsze niż na wschodzie kraju i jeszcze mniej dostępne – nie prowadzi do nich żadna droga. Niedaleko przełęczy zatrzymuje nas grupa hałaśliwych Bhutańczyków, budujących czorten (stupę) ku czci jednego z wielkich buddyjskich duchownym. Zachęcają nas do zrzutki na ten święty cel. Oczywiście, hojnie wspomagamy lokalną tradycję. W Dzakar, miasteczku leżącym w dolinie Bumt’ang, trafi amy na kolejny religijny festiwal. Mężczyźni owinięci są w szale z frędzlami – ich kolory oznaczają pozycję społeczną danej osoby. Zwykłych obywateli spowija biel, króla i ważnych mnichów – żółć. Choć trudno w to uwierzyć, mieszkańcy tej doliny są jeszcze bardziej religijni niż pozostali Bhutańczycy. Jeszcze żarliwiej się modlą, częściej odwiedzają lamów, składają ofi ary. Każde większe wydarzenie, od projektu domu po choroby w rodzinie, poprzedzone jest specjalistyczną konsultacją astrologiczną. Zapotrzebowanie na astrologów jest w Bhutanie tak duże, że w stolicy Thimphu powstał Instytut Astrologii. Nauka w nim trwa, bagatela, od 7 do 12 lat. Z Dżakar wyruszamy do położonego po sąsiedzku jednego z najświętszych miejsc w tym kraju. Tam, gdzie po medytującym Guru Rinpocze pozostał odcisk w skale, wzniesiono kompleks klasztorny Kurdże, składający się z trzech wspaniałych świątyń. Skrywają one posągi, rzeźby, religijne malowidła. W drodze do Trongsa, którym władał pierwszy król Bhutanu, towarzyszy nam szum strumieni obracających wodne młynki modlitewne. Kolorowe i bogato zdobione, wyraźnie odcinają się na tle zielonego lasu. Modlitwy z takich młynków wędrują do bogów bez przerwy – wystarczy, że woda napędza łopatki. Przejeżdżając przez małe wioski, widzimy szkoły pełne rozkrzyczanych dzieci w strojach narodowych. Cierpliwie odpowiadamy na pytania what is your name i how are you. Mijamy wystawione na ulicę krosna. Tkactwo to jedno z podstawowych zajęć Bhutanek, ich wyroby są znane w całej Azji. Za przełęczą Yotong-la ponownie zmienia się otoczenie, pojawiają się lasy mieszane. Trochę się wzruszamy, jakby złota polska jesień przybyła do nas do Bhutanu. W Trongsa zatrzymujemy się w małym pensjonacie, w którym, jak nas informuje właściciel, jeszcze nigdy nie mieszkali turyści. Nas to wcale nie zniechęca, przybyliśmy tu, żeby zobaczyć dzong. Zwiedzaliśmy już takie fortece wcześniej, ale tutejsza to wielopoziomowy labirynt dziedzińców, krużganków, dormitoriów dla mnichów i kaplic. W dodatku widok z dzongu przyklejonego do skały rozciąga się na wiele kilometrów. Przy tej budowli wzniesionej na kilku poziomach blado wypadają najczęściej odwiedzane bhutańskie fortece w Thimphu i w Paro. Dolina Phobijka to miejsce, gdzie zimują rzadkie żurawie czarnoszyje. My jednak zamiast na ptaki znów trafi amy na festiwal religijny. Krążąc między samochodami, wozami konnymi, mnichami i odświętnie ubranymi ludźmi, docieramy pod wejście do świątyni. Zostawiamy motocykle z całym dobytkiem (Bhutan to bardzo bezpieczny kraj, a kradzieże prawie nie mają tu miejsca) i idziemy za tłumem. Dziedziniec jest szczelnie wypełniony. Wszyscy wpatrują się w przedstawienie odgrywane przez aktorów w maskach. Wnioskując z reakcji gawiedzi, to komedia. Śmiejemy się i my. Choć nie rozumiemy symboliki masek, gesty aktorów są wymowne i odwołują się do podstawowych ludzkich emocji. Wyremontowana droga na odcinku Punak’a–Thimphu jest szeroka i komfortowa, ale duża elektrownia wodna i powiększająca się w szalonym tempie stolica pozbawiają dolinę uroku. Thimphu to nowoczesne miasto, migające do nas krzykliwie neonami dyskotek, gdzie ludzie chodzą w dżinsach. W kawiarniach serwowane są europejskie ciastka (podobno najlepsi kucharze jadą na koszt państwa na studia do Europy). Ostoją prawdziwego Bhutanu jest tu stadion narodowy. Dziesiątki Bhutańczyków oddają się na nim ukochanej rozrywce – łucznictwu; do tarczy trafi ają z kilkuset metrów. Mężczyźni proponują, żebyśmy dołączyli do rywalizacji. Nie chcą wierzyć, że nigdy nie mieliśmy łuku w ręku. Tygrysie Gniazdo (klasztor Taktsang) jest wizytówką kraju przytuloną na wysokości 3070 m do 1300-metrowej ściany. Siły ciążenia nie mają nań wpływu, gra na nosie porywistym podmuchom wiatru. Legenda głosi, że w VIII w. Guru Rinpocze przyleciał tu na grzbiecie tygrysicy (zamieniła się w nią jego żona), by pomedytować w małej jaskini i ujarzmić złe moce, które opanowały okolicę. Mozolna wspinaczka na górę trwa ze trzy godziny. Wchodząc stromą ścieżką, słyszymy krzyki wystraszonych „białych jeźdźców” (turystów, którzy skorzystali z osiołkowej podwózki), kiedy ich rumaki zbliżają się do krawędzi urwiska. W Tygrysim Gnieździe panuje spory tłok, więc szybko wracamy na leśny parking. Nasze motocykle są wypucowane na błysk i na każdym z nich leży kwiatek. Rozglądamy się zmieszani i widzimy zadowolone twarze kierowców turystycznych dżipów: – Chcieliśmy wam zrobić przyjemność, jeszcze nigdy u nas takich motocykli nie było – mówią płynną angielszczyzną. Przed drogą z Paro do P’ünc’oling, na granicy z Indiami, przestrzega nas wiele osób: „Jeśli nie musicie, to tamtędy nie jedźcie”. Musimy. Tylko w ten sposób możemy wydostać się z Bhutanu. Pasażerowie lokalnych autobusów pozdrawiają nas serdecznie, wystawiają kciuki do góry, jakby chcieli nam życzyć powodzenia. Droga jest kręta i otulona przez mgłę. Pada deszcz. Kierowcy ciężarówek nie czują potrzeby włączenia świateł mijania. Kilka razy w ostatniej chwili dostrzegamy jadące prosto na nas auto. Wiemy, że droga jest zawieszona nad kilkusetmetrowymi urwiskami, ale przez mgłę ich nie widzimy. Może to i lepiej. Mgła znika dopiero w dolinie P’ünc’oling. Przejście graniczne jest czystą formalnością. Żegnamy Królestwo Ryczącego Smoka, witamy indyjski gwar, bałagan i biedę.
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Królestwo Bhutanu.
Oficjalna nazwa: Królestwo Bhutanu, a dokładnie: Druk Jul, czyli Królestwo Smoka. Powierzchnia: 47 tys. km2. Ludność: ok. 700 tys. Religia: głównie buddyzm. Języki: w użyciu jest 19 języków, ale oficjalnym jest dzongka. Waluta: w obiegu są ngultrum (Nu, BTN) podzielone na 100 czetrum. Aktualnie za 1 dolara (USD) otrzymamy ok. 47 ngultrum. Można też płacić rupiami indyjskimi, przy czym obie waluty są równowarte (1 ngultrum = 1 rupia). Okresy od września do początku grudnia (dobra pogoda, piękne jesienne kolory) oraz od lutego do maja (kwitnące rododendrony) to najlepsza pora na wizytę w Bhutanie. Od końca grudnia do lutego w wyższych rejonach trzeba liczyć się z obfitymi opadami śniegu, a od połowy czerwca do września, z monsunowymi ulewami. Promesę wizy załatwia się przed przyjazdem w agencjach turystycznych oferujących wycieczki po Bhutanie lub w biurach bhutańskich linii Druk Air. Pieczątka wizowa jest wbijana na granicy (trzeba zabrać ze sobą 2 zdjęcia). Na oficjalnej stronie rządu bhutańskiego zaleca się załatwianie wiz z dużym wyprzedzeniem, przynajmniej trzymiesięcznym. Wiza na dwa tygodnie kosztuje 20 USD. W przypadku wycieczki wykupionej w polskim biurze podróży formalnościami zajmuje się organizator. W Bhutanie praktycznie nie ma turystyki indywidualnej. Każdy pobyt jest zorganizowany, z góry opłacony, a na miejscu jest się pod opieką przewodnika. Stawki są odgórnie narzucone i w zależności od terminu wynoszą 170–250 USD za dzień. Na szczęście w cenie zawierają się już wszelkie świadczenia, czyli zakwaterowanie, wyżywienie, transport na terenie Bhutanu, opieka przewodnika i wstępy do obiektów. Przyjazdy turystów są limitowane – może się zdarzyć, że wizy nie dostaniemy, bo nie zmieściliśmy się w zakładanej puli wpuszczanych cudzoziemców. Z Polski wycieczki do Bhutanu oferują np. Logos Travel (), Logos Tour () i Prestige Holidays & Tours (). Jeśli wolimy wszystko organizować sami, pomoże nam Bhutan Tour (). Oficjalnie jedyne przejście lądowe, przez które można wjechać do Bhutanu, to Phuents-holing na granicy z Indiami, w południowo-zachodniej części kraju (wyjazd możliwy jest też przez przejście Samdrup-Dzongk’ar we wschodnim Bhutanie). Turyści wybierający drogę powietrzną lądują w Paro, a jedynym przewoźnikiem, z którego usług można skorzystać, są narodowe linie Bhutanu Druk Air, latające do Delhi, Kalkuty, Katmandu, Dhaki i Bangkoku. Rezerwacji biletów trzeba dokonywać z dużym, nawet kilkumiesięcznym wyprzedzeniem; . Na terenie Bhutanu nie ma lokalnych połączeń samolotowych ani żadnej linii kolejowej. Można liczyć jedynie na trans-port drogowy, chociaż jest on bardzo czasochłonny. Ze względu na kręte i wąskie górskie drogi na wielu odcinkach nie da się jechać szybciej niż 30 km/godz. W kraju obowiązuje ruch lewostronny. Na odwiedzenie niektórych regionów trzeba mieć specjalne zezwolenia. Zakwaterowanie załatwia obsługująca nas agencja turystyczna w zależności od tego, jak się umówiliśmy. W ramach takiej samej opłaty może być to luksusowy hotel lub skromne schronisko. W Bhutanie nie ma międzynarodowych sieci hotelowych, zaś przy określaniu standardu bazy noclegowej nie operuje się systemem gwiazdek. Na ogół warunki noclegowe w miejscach turystycznych są bardzo dobre. Posiłki są wliczone w cenę pakietu, dlatego zwykle jada się w restauracjach hotelowych. Turystom podaje się kuchnię zachodnią, bhutańską i indyjską. Prawie zawsze jest ryż, do tego mięso, ryby, dal (soczewica). Narodowe danie to ema datse, czyli ostre chili (ema), zmieszane z serowym sosem. Do picia można zamówić soft-drinki, herbatę albo piwo. Palacze muszą się liczyć z zakazami palenia i niedostępnością produktów tytoniowych. Przy wylocie z Bhutanu trzeba uiścić opłatę wylotową wynoszącą 500 ngultrum. Kupując pamiątki, pamiętajmy o zakazie wywozu przedmiotów mających więcej niż sto lat. Jeśli jakaś rzecz wygląda na starą, powinna mieć specjalny stempel, że nie jest antykiem. Ze względu na spore wyso-kości (stolica, Thimphu, leży na 2300 m n.p.m.) i górski klimat kraju trzeba mieć ze sobą ubranie na każdą pogodę. W Bhutanie nie ma polskiej placówki dyplomatycznej. W razie problemów należy kontaktować się z Ambasadą RP w indyjskim New Delhi (Chanakyapuri, 50-M Shanti Path, New Delhi 110021, tel.: (00 91 11) 414 96 900, e-mail: newdelhi.amb.sekretariat@msz.gov.pl). Rządowy ośrodek informacyjny w Bhutanie: PO Box 126, Thimhu, tel. 975 23 23 51 52. Przewodnik. Podniebne królestwo Wydawnictwa M. Anglojęzyczne: Bhutan z serii Lonely Planet, a także Bhutan. A trekkers guide z serii Cicerone Himalaya.