Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
Rowerowa podróż do kolebki chrześcijaństwa Słowian. Odkrywamy Morawskie Betlejem
Wyprawa na Morawy to podróż do początków słowiańskiej cywilizacji. Właśnie tutaj, w IX wieku, w Velehradzie powstało Państwo Wielkomorawskie, uznawane za kolebkę chrześcijaństwa wśród Słowian.
W tym artykule: Stromo, stromo, stromo Morawskie Betlejem Pałac Amadeusza Przełęcz Pustevny to najczęściej odwiedzane miejsce po czeskiej stronie Beskidów. Swoją nazwę zawdzięcza pustelnikom, którzy żyli tam aż do 1874 r. Już pod koniec XIX w. czeskie stowarzyszenie turystyczne postawiło tam pierwsze schronisko. Dziś jest ich kilka, ale największe wrażenie wciąż robi to zaprojektowane pod koniec XIX w. przez znanego architekta i miłośnika kultury ludowej Dušana Jurkoviča. Poza tym jest tu mnóstwo kramów z pamiątkami i punktów małej gastronomii. Najpopularniejsza trasa spacerowa wiedzie z przełęczy Pustevny i kończy się na szczycie góry Radhošť na wysokości 1129 m n.p.m. Tam, jak mówi legenda, składano dary słowiańskiemu bóstwu Radegastowi. Po drodze stoi kilkumetrowy posąg Radegasta z lat 20. XX w. Zdjęcia na jego tle to obowiązkowy punkt każdej wycieczki. Naszej także. Stromo, stromo, stromo Bardziej od legend interesują nas jednak szlaki rowerowe. Zaczynamy od szaleńczego zjazdu na… kołobieżkach, czyli hulajnogach. Można je niedrogo wypożyczyć i zjechać do dolnej stacji wyciągu krzesełkowego. Od tych, które spotykamy na ulicach miast, różnią się dużo większymi kołami. Szlak liczy ok. 6 km, zaczyna się na wysokości 1020 m n.p.m., a kończy na 620 m. Różnica wzniesień wynosi więc aż 400 m! Trasa wiedzie asfaltową drogą przez las i jest bardzo łatwa, ale zjazd zajmuje nam sporo czasu. Nie mamy doświadczenia w zjazdach takimi hulajnogami, nie obywa się więc bez wywrotek. Komu żal pieniędzy, może tę trasę pokonać rowerem, a potem wrócić wyciągiem na górę. Ale frajda z jazdy kołobieżkami jest dużo większa. Jeszcze więcej adrenaliny dostarcza zjazd rowerem do miejscowości Horní Bečva. Kiedy staję na początku trasy i spoglądam dół – zamieram. Jest naprawdę bardzo, bardzo stromo… Martin, nasz czeski przewodnik, nie uprzedził wcześniej, że będziemy zjeżdżali singletrackiem, a więc wąską leśną ścieżką, która wije się między drzewami. – Cały czas musicie balansować ciałem, nie możecie siedzieć na siodełku, zad (tyłek!) w górze, przesunięty do tyłu. Hamować można tylko dwoma hamulcami równocześnie – doradza. Szybko się okazuje, że ma rację. Pierwsze hamowanie, z przyzwyczajenia tylko tylnym kołem, niemal kończy się wywrotką. Na szczęście potem jest lepiej. Trasa okazuje się naprawdę trudna. Szczęśliwie w miarę szybko udaje mi się pokonać najtrudniejszy odcinek trasy, a potem musimy iść pod górkę. Kiedy ją zdobywamy, na osłodę zostaje kilkukilometrowy zjazd asfaltową drogą. Już nie trzeba pedałować, tylko hamować. Pokonujemy prawie 12 km, 54 m w górę i 567 m w dół. Zajmuje nam to blisko godzinę. Czechy to europejska stolica singletracków. Ciągną się one niemal wzdłuż całej granicy, a każdego roku powstają nowe, zwłaszcza w okolicach kolejek linowych. My jednak decydujemy się na spokojniejsze trasy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/GettyImages-1331321534-a87633a.jpg" width="3000" height="2000" alt="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" title="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" /> Pałac Amadeusza Trasa Velké Karlovice–Vsetín należy do najpopularniejszych na Morawach i ciągnie się przez 38 km. Różnica wysokości między startem a metą wynosi 200 m. Trakt jest niezwykle malowniczy, wiedzie wzdłuż rzeki Beczwy. Po drodze nie ma żadnego wzniesienia i pewnie dlatego to ulubiony szlak rodzin z dziećmi. Ruszamy wcześnie rano, zaraz po śniadaniu. Pierwszy przystanek w Muzeum Szklarstwa w Karolince. Potem na krótko zatrzymujemy się w Novym Hrozenkovie, nad niewielkim jeziorem zwanym Balatonem. Chwila relaksu i jedziemy dalej. Schody zaczynają się, kiedy słońce zaczyna mocniej świecić i robi się gorąco. Dojeżdżamy do sztucznego spiętrzenia wód rzeki Beczwy na przedmieściach Vsetína. Opalamy się i moczymy nogi w rzece. Jesteśmy już blisko celu i nie musimy się śpieszyć. W końcu ruszamy do Vsetína na obiad. I tu niespodzianka, bo do centrum miasta jedzie się… pod górkę. Niby nic wielkiego, ledwie kilkaset metrów, ale w 30-stopniowym upale i po kilku godzinach jazdy pot się z nas leje strumieniami. Kiedy docieramy na obiad do hospody przy rynku, padamy ze zmęczenia. Kanał Baty to kolejne wyzwanie. Został wybudowany pod koniec lat 30. XX w., głównie po to, aby dostarczać nim węgiel brunatny do elektrociepłowni należącej do słynnego koncernu Bata, wtedy największego producenta obuwia na świecie. Dziś to atrakcja turystyczna Moraw, podobnie jak ścieżka rowerowa, która biegnie wzdłuż jego brzegów. Liczy 80 km i łączy Kromieryż (Kroměříž) oraz Hodonín. Zanim zdecydujemy się ją pokonać, zatrzymaliśmy się na nocleg w Kromieryżu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/AdobeStock928834333EditorialUseOnly-438fa08.jpeg" width="8256" height="5504" alt="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" title="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" /> Warto tu spędzić cały dzień – nie bez przyczyny w 1997 r. miasto uznano za najpiękniejsze w Czechach. Aby być tego pewnym, wystarczy nam krótki spacer po rynku z zabytkowym ratuszem z 1611 r. i renesansowymi kamieniczkami. Najcenniejszy tu zabytek to barokowy Pałac Arcybiskupi oraz ogrody: Kwiatowy i Pałacowy (oba na liście dziedzictwa UNESCO). W 1848 r., kiedy przez Europę przetaczała się Wiosna Ludów, do pałacu w Kromieryżu przeniesiono z Wiednia obrady parlamentu monarchii Habsburgów. Z kolei w latach 80. ub. wieku Miloš Forman nakręcił tu część zdjęć do słynnego Amadeusza. Co obejrzeć w pałacu? Choćby salę myśliwską, którą przygotowano specjalnie na spotkanie cara Aleksandra III z cesarzem Franciszkiem Józefem w 1885 r. Jej ściany zdobi ponad 200 trofeów myśliwskich i kolekcja 125 sztuk broni. Jest też stół bilardowy z bilami z kości słoniowej, który przywiózł tu ze sobą car. Z kolei XVI-wieczny Ogród Kwiatowy w stylu włoskiego i holenderskiego baroku to jedno z najważniejszych dzieł architektury ogrodowej na świecie. View Burdaffi on the source website Morawskie Betlejem Ruszamy dalej. Zdecydowaliśmy się przejechać tylko część szlaku, z miasta Napajelda do Velehradu. Trasa liczy 18 km, wiedzie równiutkim asfaltem wzdłuż kanału i w większości jest płaska jak stół. Po drodze mijamy wiele płynących i cumujących przy brzegu łodzi. Latem można tu wypożyczyć tzw. hausboaty, czyli pływające domy. Można też popłynąć statkiem w jedną stronę, a potem wrócić rowerem z powrotem. W końcu dojeżdżamy do Starégo Města. Tam porzucamy kanał i ruszamy w stronę Velehradu nazywanego morawskim Betlejem i kolebką chrześcijaństwa Słowian. To z pobliskiego Starego Města w IX w. swoją działalność misyjną prowadzili bracia Cyryl i Metody. Velehradzka bazylika to najważniejsze miejsce pielgrzymkowe w Czechach. Historia świątyni sięga początku XIII w., kiedy powstał tu klasztor cystersów. Wkrótce też rozpoczęła się trwająca kilkadziesiąt lat budowa świątyni. Bazylika była wtedy największym kościołem w Czechach. Do dziś zachwyca swym ogromem i wystrojem. Jest tam też polski ślad. To obraz Jana Matejki przedstawiający świętych Cyryla i Metodego. Podarowali go bazylice w 1885 r. polscy pielgrzymi w tysięczną rocznicę śmierci św. Metodego. Ale my znów wsiadamy na rowery. W pobliżu Velehradu znajduje się skansen archeologiczny w Modrej. Zrekonstruowano tam m.in. drewniany gród z czasów Państwa Wielkomorawskiego, domostwa i budynki gospodarcze. Jest też zbiornik wodny, pod którym biegnie tunel widokowy – spacerując, można podziwiać pływające nad nami ryby. Szkoda, że nie możemy zobaczyć całego Kanału Baty, ale w trzy dni to niemożliwe. Źródło: National Geographic Traveler Polska
Bitwa o Betlejem. Kto ma prawo zamiatać w Bazylice Narodzenia?
Bazylika Narodzenia, bardziej niż jakikolwiek inny kościół w Ziemi Świętej, jest obiektem zażartego sporu pomiędzy odłamami chrześcijaństwa o prawa własności. Oto relacja Olgi Dębickiej z wyprawy do Ziemi Świętej.
Spis treści: Zapora dla Mesjasza Bitwa o Betlejem Ryby świętego Piotra Obłęd jerozolimski Nie ma drugiego takiego miasta na ziemi jak Jerozolima. Na niewielkim obszarze Starego Miasta dosłownie każdy kamień, zaułek, uliczka, centymetr muru naznaczone są historią. W mniejszym lub większym stopniu ukształtowała ona tożsamość chyba połowy ludzkości. Głosy ludzi, pustynny chamsin zapachy, kamienie – wszystko świadczy o wierze. Na Wzgórzu Świątynnym Żydzi mieli swoją Wielką Świątynię Salomona, po której został tylko dolny fragment muru – dzisiejsza Ściana Płaczu. Arabowie zbudowali tam meczet Al-Aksa i meczet Kopuły Na Skale w miejscu, gdzie prorok Mahomet został wzięty do nieba i pouczony przez Allaha. Chrześcijanie umiejscawiają na tym wzgórzu biblijne ofiarowanie Abrahama, którego przed zabiciem syna powstrzymał Anioł Pański. Na ulicach Starego Miasta mijają się mnisi w habitach, długobrodzi księża prawosławni, pejsaci rabini w jarmułkach, zakutani w kefije i dżalabije muzułmanie. Zapora dla Mesjasza Tuż obok Wzgórza Świątynnego zaczyna się droga krzyżowa – Via Dolorosa – dzisiaj przebiegająca po wąskich uliczkach w obrębie murów Starego Miasta. W jej najbliższym sąsiedztwie znajduje się więzienie i miejsce sądu Piłata. Ostatnie stacje mieszczą się w bazylice Grobu Świętego, który stoi na szczycie Golgoty i kryje w swym wnętrzu miejsce ukrzyżowania i grób Chrystusa. Przy tych najświętszych miejscach pełnią straż na zmianę, według ściśle określonego porządku, przedstawiciele Kościoła katolickiego, prawosławnego, greckiego i ormiańskiego. Historia Jerozolimy zamknięta jest w Starym Mieście. Ten obszar otoczone jest solidnymi murami, w których zbudowano siedem bram. Ta najważniejsza – Złota Brama – ma szczególne znaczenie, gdyż według Żydów tamtędy wejdzie Mesjasz po swym powrocie na ziemię w dniu Sądu Ostatecznego. Właśnie dlatego przestraszeni muzułmanie okupujący Jerozolimę w VII wieku kazali ją zamurować. Co bardziej wpływowi Żydzi wykupują miejsca na cmentarzu tuż za bramą, by być jak najbliżej Mesjasza, kiedy powstaną z martwych. Dla chrześcijan Złota Brama ważna jest dlatego, że wychodzi na Górę Oliwną. Bitwa o Betlejem Sprzed Bramy Damasceńskiej można odjechać autobusem do Betlejem. Dziś to miasto arabskie, pięknie położone wśród wzgórz i nagiej pustyni, ale nieciekawe. Mieścina z placem Żłóbka, ulicą Żłóbka, ulicą Gwiazdy, ulicą Groty Mlecznej, ulicą Pasterzy, dwoma Polami Pasterzy i trzykrotnie obchodzonym Bożym Narodzeniem – to raj dla cyników. Bazylika stojąca nad domniemaną Grotą Narodzenia to bezkształtna i toporna kamienna konstrukcja. Niskie i wąskie drzwi nie zachęcają do wejścia. Po części wynika to z ich zamierzonej funkcji utrudniania najazdów barbarzyńców, którzy bezcześcili świątynię, wjeżdżając do niej na koniach. Wewnątrz też nic szczególnego na pierwszy rzut oka nie widać. To, co najważniejsze, znajduje się bowiem pod podłogą. W skalnych podziemiach oznaczono złotą gwiazdą miejsce narodzin Chrystusa. Ale i tam, ze względu na szczupłość miejsca i tłoczących się zwiedzających, pielgrzym nie ma szans na duchową refleksję. Bazylika Narodzenia, bardziej niż jakikolwiek inny kościół w Ziemi Świętej, jest obiektem zażartego sporu pomiędzy odłamami chrześcijaństwa o prawa własności. Między Grekami a Ormianami trwa spór o to, kto ma go zamiatać. Przyjmuje się, że zamiatanie jest symbolem posiadania świętego miejsca, jeśli więc członek jednego Kościoła wkroczy na terytorium należący do drugiego, wybucha piekło! Atmosfera robi się szczególnie napięta 29 grudnia w „Doroczny Dzień Generalnego Sprzątania”. Kilkanaście lat temu doszło do regularnej bitwy na pręty i łańcuchy, przyniesione przez duchownych pod sutannami. Ryby świętego Piotra Miejscem, do którego każdy pielgrzym powinien dotrzeć i pobyć choć przez chwilę sam, jest Galilea. Panuje tu głęboko mistyczny nastrój. Klimat jest łagodniejszy, orzeźwia lekki wiaterek znad Jeziora Genezaret. Ludzie są przyjaźni. W tej okolicy powstało najwięcej kibuców, czyli osad rolniczych, których członkowie wyzbywają się wszelkiej własności osobistej, pracują na roli i dzielą sprawiedliwie między siebie owoce tej pracy. Tu najłatwiej złapać autostop. Nad brzegiem jeziora można natknąć się na prowizoryczne, trzcinowe ołtarze, przy których odprawiane są kameralne nabożeństwa – w tym otoczeniu wydają się tak samo naturalne, jak w czasach Jezusa Chrystusa. Można iść na spacer – od Tabghy, miejsca cudownego rozmnożenia chleba i ryb, poprzez Górę Błogosławieństw, aż do Kafarnaum, gdzie Chrystus dzielił z Piotrem i innymi apostołami życie rybaków, nauczał i czynił cuda. W restauracji w Tyberiadzie serwują ryby św. Piotra, te same, które apostoł łowił w Jeziorze Galilejskim. U ujścia Jordanu z Jeziora Genezaret w cieniu wysokich drzew eukaliptusowych znajduje się miejsce, w którym Jan Chrzciciel ochrzcił Jezusa. Można tu spotkać pielgrzymów ubranych w białe szaty, przyjmujących sakrament chrztu w wodach Jordanu. Obłęd jerozolimski Co roku u kilkudziesięciu zagranicznych turystów odwiedzających Jerozolimę rozpoznaje się osobliwą odmianę obłędu, tak zwanego syndromu jerozolimskiego. Mimo że wcześniej nie mieli kontaktów z psychiatrą, pod wpływem kontaktu z Ziemią Świętą zaczynają uważać się za postaci biblijne – od Mesjasza, Matki Boskiej, Jana Chrzciciela, króla Dawida, Samsona, Mojżesza – po Szatana. Na przykład wiosną 1992 roku na pierwszych stronach gazet znalazł się pewien amerykański chrześcijanin, który dostał ataku szału w bazylice Grobu Świętego. Zanim został obezwładniony przez strażników, zdążył zniszczyć sporo lamp, ikon i zedrzeć krzyż XII stacji w miejscu, gdzie według tradycji ukrzyżowano Chrystusa. Syndrom jerozolimski ma już dość długą historię. W latach trzydziestych XX wieku pewna Angielka, głęboko przekonana o rychłym powtórnym nadejściu Chrystusa, regularnie wspinała się na górę Skopus, by powitać go filiżanką herbaty. Chrześcijanie najczęściej doświadczają ataków choroby w takich miejscach kultu, jak Góra Oliwna, Via Dolorosa i Grób w Ogrodzie. Przekonywanie chorych, że nie są osobami, za które się podają, jak ustalili lekarze, jest bezcelowe. Na dowód tego cytuje się przypadek dwóch pacjentów, z których każdy uważał się za Mesjasza. A kiedy umieszczono ich w jednym pokoju, oskarżali się nawzajem o oszustwo. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Olga Dębicka Olga Dębicka - stała współpracowniczka National Geographic Polska, dziennikarka, pisarka, autorka książek reportażowych m.in. „Fotografie z tłem”, „Podróżować znaczy żyć”, „Marka Hłaski widzenie świata”, laureatka wielu nagród dziennikarskich i literackich. Podróżniczka, odwiedziła ponad 70 krajów. Uwielbia kraje arabskie.
Jak wygląda Boże Narodzenie w Betlejem? Nie zawsze jest hucznie
Betlejem to miejsce narodzin Jezusa. Przypomina o tym jeden z najstarszych kościołów na świecie.
W tym artykule: Dzisiaj w Betlejem Betlejem boryka się z kryzysem Bazylika Narodzenia Pańskiego w Betlejem Na przełomie listopada i grudnia w Betlejem zaczyna robić się tłoczno. Do niewielskiego miasta położonego zaledwie 10 km na południe od Jerozolimy przyjeżdżają turyści z całego świata. W tym roku podobnie jak w poprzednim, przez pandemię sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Obecnie Bazylikę Narodzenia Pańskiego odwiedza więcej muzułmanów niż chrześcijan. Z zagranicy nie ma prawie nikogo. W pewnym sensie to dobrze dla nielicznych odwiedzających świątynię. Mogą w spokoju podziwiać efekty kończących się prac restauratorskich, w tym złocony ikonostas niedawno przywrócony do dawnej świetności. Jak wyjaśnić, czym była Gwiazda Betlejemska? Gwiazda Betlejemska miała wskazać drogę trzem mędrcom, ale jak wyjaśnić to biblijne zjawisko? Astronomowie szukają odpowiedzi od wieków. Dzisiaj w Betlejem Gdyby nie pandemia schody prowadzące do groty, w której Maria miała urodzić Jezusa, o tej porze roku byłyby zatłoczone. Teraz są jednak puste. To już drugi rok z rzędu, kiedy obchody Bożego Narodzenia w tym szczególnym miejscu są tak skromne. Co prawda 1 listopada władze Izraela otworzyły granice dla zaszczepionych przyjezdnych, ale zaledwie trzy tygodnie później, po wykryciu nowego wariantu COVID-19 w Afryce, wrócono do poprzednich obostrzeń. Betlejem jest położone w Autonomii Palestyńskiej, jednak większość zagranicznych turytów korzysta z portu lotniczego Ben Guriona w Tel Awiwie, dlatego obowiązują ich izraelskie ograniczenia w podróżowaniu. Zakaz wjazdu został przedłużony do 29 grudnia, a to poważny cios dla miejscowej gospodarki, która jest napędzana przez turystów. Według palestyńskich urzędników ds. turystyki najbardziej ruchliwym dniem, jaki kiedykolwiek odnotowano w Bazylice Narodzenia Pańskiego, była ostatnia sobota listopada dwa lat temu. Wówczas świątynię odwiedziło 12 tys. gości, głównie z zagranicy. Po rekordowym sezonie w 2019 r. właściciele gastronomii i hoteli liczyli na kolejne owocne miesiące. Zamiast nich przyszła pandemia. W ostatnich tygodniach kościół odwiedzało średnio 150 osób dziennie. Większość z nich to miejscowi. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Betlejem boryka się z kryzysem Duża część sklepików z pamiątkami i restauracji wokół Manger Square, głównego placu w Betlejem, skróciła godziny otwarcia. Właściciele tłumaczą, że skoro w mieście praktycznie nie ma turystów, to nie muszą wstawać wcześnie rano, żeby otwierać lokale. Spośród wszystkich stoisk z upominkami, najbardziej kultowe to Nissan Bros. Bethelehem New Store. Ogromny, odświętnie udekorowany sklep dla wielu turystów jest jednym z obowiązkowych punktów wycieczki do Betlejem. Można w nim kupić między innymi drewniane szopki i inne figurki przedstawiające Jezusa oraz świętych. Normalnie w Betlejem, jak na ironię, niełatwo znaleźć miejsce noclegowe, a przynajmniej w ostatniej chwili. Podróżnych jest tak wielu, że pokoje należy rezerwować odpowiednio wcześniej. Jeden z największych hoteli w mieście to Hotel Bethlehem. Obiekt oferuje 220 pokoju. Przed wybuchem pandemii niemal co noc wszystkie były zajęte. Obecnie goście zajmują tylko kilka z nich. Kilka tygodni temu izraelski minister finansów Avigdor Lieberman zaskoczył opinię publiczną po tym, jak polecił Izraelczykom pracującym w turystyce, aby zaczęli szukać innej pracy. Mieszkańcy Betlejem również byli oburzeni jego słowami. Choć przed nimi kolejna wyjątkowo cicha noc, nie tracą nadziei na to, że niedługo miasto znów zapełni się turystami i pielgrzymami. Bazylika Narodzenia Pańskiego w Betlejem Bazylika Narodzenia Pańskiego to jeden z najstarszych nieprzerwanie funkcjonujących kościołów na świecie i miejsce, do którego co roku pielgrzymują wierni z całego świata. Zgodnie z tradycją i źródłami pisanymi to właśnie tu w grocie narodził się Jezus Chrystus. Została ona zamieniona w kaplicę. W Grocie Narodzenia znajduje się obecnie Kaplica Żłóbka. 29 czerwca 2012 r. bazylikę wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w trybie nadzwyczajnym. Źródło: Haaretz
Jeden z naszych czytelników postanowił zobaczyć, jak wygląda życie w okupowanym Zachodnim Brzegu. Wszystko nam opisał. Zapraszamy do lektury
Przez checkpoint można przejechać lub nie. Można spóźnić się do pracy lub nie dotrzeć do niej wcale. Przez checkpoint można też nie wrócić do domu na noc albo, będąc kobietą, umrzeć podczas porodu na tylnym siedzeniu taksówki na oczach męża błagającego izraelskich żołnierzy o przepuszczenie auta do szpitala. Tak dzisiaj wygląda życie w okupowanym Zachodnim Brzegu, ostatnim apartheidzie cywilizowanego świata. Omara poznajemy na rynku w centrum Betlejem. Szukamy kogoś, kto zawiezie nas do Dheisheh Refugee Camp — domu dla ponad dziesięciu tysięcy uchodźców palestyńskich, który leży na południu miasta. Omar zgadza się, ale długo dopytuje, czy na pewno chcemy jechać akurat do obozu. Bardziej wynika to chyba jednak z jego kiepskiego angielskiego, niż z troski. W końcu kiwa głową i wsadza nas do swojej żółtej skody z napisem: „New York Taxi”. Ani ja, ani K. nie wiemy jeszcze, że Omar stanie się naszym kierowcą na najbliższych kilka dni, i że odwiedzimy razem miejsca, do których sami nigdy byśmy się nie zapuścili, ani że spędzimy w jego domu wiele godzin, poznamy kilkunastoosobową rodzinę, zjemy wspólny obiad, wypalimy fajkę, będziemy bawili się z jego dziećmi, a na koniec zostawimy go bezradnego, w środku nocy, na jakimś pustkowiu pomiędzy Ramallah i Betlejem. Na razie jednak jedziemy do obozu dla uchodźców. Chcemy zobaczyć tę drugą stronę miasta, z dala od odpicowanych kościółków i lukrowanych sklepów dla turystów, sprzedających wszelkiej maści religijne bibeloty, wystrugane z drzewa oliwnego. Podróż zajmuje niecałe piętnaście minut i polega głównie na przeciskaniu się przez wąskie i niesamowicie strome uliczki oraz przeganianiu klaksonem tabunu ludzi i zwierząt, którzy wyrastają przed maską nie wiadomo skąd. No money, everything okay Kiedy, jak nam się wydaje, dojeżdżamy na miejsce, Omar nie chce od nas pieniędzy, a zamiast tego, próbuje zadać dość skomplikowane pytanie. Nie bardzo możemy się dogadać, więc wyciąga swojego iPhone’a (prawdziwego!) i wybiera jakiś numer. Chwilę później rozmawiam z jego przyjacielem, a jak się potem okazuje, także przełożonym, który w tej chwili pełni rolę telefonicznego tłumacza. Głos z telefonu wyjaśnia po angielsku, że Omar ma obawy przed zostawieniem nas w środku obozu. Mimo zapewnień, że poradzimy sobie sami, Omar protestuje, a po chwili zabiera mi swój telefon i rusza spod bramy, wioząc nas nie bardzo wiadomo dokąd. — Everything okay, no money, everything okay — powtarza tylko i pędzi przez miasto. Po paru minutach podjeżdżamy pod dom na tyłach obozu, z którego wychodzi na oko pięćdziesięcioletni Arab, ubrany w spodnie od garnituru i skórzaną kurtkę. To Abu Sami, szef Omara, właściciel małej firmy taksówkarskiej, człowiek, z którym rozmawiałem przez telefon. Kiedy Abu Sami usłyszał, że jacyś turyści chcą zobaczyć obóz dla uchodźców, przejął się i postanowił, że oprowadzi nas po nim osobiście. Za darmo. Na szczęście Abu Sami bardzo dobrze mówi po angielsku. Studiował w Stanach, ma tam firmę budowlaną, żonę i trójkę dzieci. W Palestynie spędza kilka miesięcy w roku. Pomaga nam, bo — jak sam mówi — ma wyrzuty sumienia, że uciekł z kraju, który tak bardzo potrzebuje pomocy i uwagi ze strony Zachodu. Abu Sami próbuje teraz odpokutować swoją ucieczkę. Chce, żeby jak najwięcej osób zobaczyło, co Żydzi robią z Palestyną, a potem opowiedziało o tym swoim politykom w nadziei, że Europa coś zmieni. Premier, który nie znosił protestów Tak więc wjeżdżamy do obozu. Najpierw próbujemy przeciskać się przez podziurawione uliczki samochodem, ale jest tak ciasno, że szybko rezygnujemy i dalej idziemy na piechotę. Obóz powstał ponad sześćdziesiąt lat temu. Kiedyś były tu tylko namioty, dzisiaj są krzywe ulice i murowane domy. Od kilkunastu lat Palestyńczycy mogą stawiać ceglane przybytki, jednak żaden dom, ani działka na której stoi, nie należy do nich. Izraelskie władze w każdej chwili mają prawo skonfiskować ziemię, zburzyć budynek i kazać jego mieszkańcom wynieść się w diabły. — Dlatego domy wyglądają jak ruina. Nikt nie chce inwestować w remonty i urządzanie mieszkań, bo w każdej chwili można je stracić — tłumaczy Abu Sami. Obóz zdaje się wymarły, kiedy po nim chodzimy. Gdzieniegdzie tylko pojawiają się umorusane dzieciaki, które na widok aparatu stroją miny i przybierają zabawne pozy. Jest absolutna cisza, więc nasze rozmowy niosą się daleko. Na dźwięk angielskich słów czasem otwierają się okna, ale Omar szybko uspokaja mieszkańców, że wszystko jest w porządku. W obozie nie ma kubłów, więc hałdy śmieci walają się na ulicach. Nie ma też latarni i po zmroku jest tu kompletnie ciemno. Na ścianach budynków znajdują się arabskie napisy i namalowane farbą podobizny Palestyńczyków. — Kiedy żołnierze kogoś aresztują, na ścianie domu, w którym mieszkał, natychmiast pojawia się jego podobizna, nazwisko i dzień, w którym go zabrali. Czasem pojawia się też data jego uwolnienia, ale to rzadko, bo rzadko ktoś wychodzi na wolność — zasępia się Abu Sami. Pytam o podobiznę chłopca, którą widzimy na murze. Dzieciak ma jakieś siedem lat. — Jego przecież nie aresztowali — mówię. — Nie, jego nie aresztowali — przytakuje Abu Sami i dodaje: — Chłopiec zginął w swojej kuchni, robiąc śniadanie. Trafiła go izraelska kula, która wpadła przez okno. Gdy chodzimy po obozie, jest jednak spokojnie i bezpiecznie. Groźnie bywa dopiero, gdy wkraczają tu izraelscy żołnierze, a wkraczają pod byle pretekstem. Niebawem sami się o tym przekonujemy. Kiedy wieczorem wracamy do hotelu w Jerozolimie, CNN podaje, że w ramach dążenia do rozmów pokojowych, pod naciskiem szefa amerykańskiej dyplomacji Johna Kerriego, który akurat wtedy przebywał w Jerozolimie, Izrael wypuszcza właśnie palestyńskich więźniów politycznych, których trzymał w niewoli od dwudziestu lat. Już niedługo, w świetle kamer, skazańcy mają przekroczyć więzienne mury i po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat wrócić do swoich domów, rodzin i do dorosłych już dzieci. To wielkie święto dla Palestyńczyków. Szykuje się ogromna feta. Nie możemy tego przegapić. Na następny dzień jesteśmy umówieni w Betlejem z Omarem i Abu Samim, aby raz jeszcze zawieźli nas do obozu, gdzie swoje domy miało kilku z uwolnionych więźniów. Spodziewamy się tam wielkiej imprezy. Ruszamy na południe miasta, ale zaraz zatrzymuje nas ogromny korek. Długo czekamy w sznurze aut, jednak główna ulica wciąż jest zablokowana, a w oddali zaczynają pojawiać się izraelskie wozy bojowe. — Pewnie postawili ruchomy checkpoint, to nic nadzwyczajnego. Blokują ulice, kiedy im się podoba, z jakiegokolwiek powodu, a najczęściej bez powodu. Chodzi o to, żeby uprzykrzyć nam życie, żebyśmy się stąd wynieśli — tłumaczy Abu Sami. Omar podejrzewa jednak, że tym razem chodzi o coś innego. Wysiada z samochodu, aby podpytać, co się stało. Po chwili okazuje się, że to nie jest zwykły checkpoint. Obóz został odcięty przez uzbrojonych żołnierzy. Nie da się do niego wjechać, ani z niego wyjechać. Trwa militarna operacja i cała dzielnica została zablokowana. — Szukają kogoś? — pytam po angielsku Omara, a Abu Sami tłumaczy na arabski. — Wczoraj wieczorem były protesty pod domem Benjamina Netanjahu, premiera Izraela. Żołnierze mówią, że demonstrację zorganizowali dopiero co uwolnieni Palestyńczycy, dlatego zabierają ich z powrotem do więzienia — wyjaśnia Omar. — Po dwudziestu latach wypuścili ludzi z celi, żeby na drugi dzień zabrać ich z powrotem, bo ktoś protestował pod domem premiera? — K. nie może w to uwierzyć. — Tak, ale nie wierz w powody. To wszystko pretekst. Chodziło o to, żeby wypuścić tych ludzi przed kamerami zagranicznych telewizji, a potem po cichu z powrotem wpakować ich za kraty. Tu idzie o poniżenie, o odebranie nadziei, o nic więcej — odpowiada Omar. — Jeśli wychodzisz z więzienia po dwudziestu latach, to czy pierwszą rzeczą, którą robisz, jest organizowanie protestu pod domem człowieka, który cię wypuścił? Przecież to nie ma sensu. Wszystko było ukartowane. Kerry wyjechał i sytuacja wróciła do normy. Jest po staremu — dodaje Abu Sami. — Możemy dostać się do środka inną drogą? — pytam. — Nie ma innej drogi. Kiedy wojsko prowadzi operację, odcina nawet podziemne kanały, wozy bojowe blokują ulice, snajperzy są na każdym dachu, wszystko śledzą kamery i satelity, nikt się nie prześlizgnie. Wiem, bo takie rzeczy zdarzają się tu regularnie — wyjaśnia Abu Sami. — To jakiś absurd — mówi K. — Chcesz zobaczyć prawdziwy absurd? — pyta Abu Sami i szepcze coś po arabsku do Omara. Jeśli jest po siedemnastej, można strzelać Omar wciska klakson i, niemal ocierając się o inne auta, pokonując chodnik oraz pas zieleni, jakimś cudem wydostaje nas ze sznura pojazdów, a potem zawraca. Zamiast do obozu, jedziemy do małej osady na wzgórzu za miastem, która — jak mówi Abu Sami — stanowi skondensowaną esencję Zachodniego Brzegu. Chwilę później wydostajemy się z Betlejem i pędzimy kiepską, popękaną drogą, wśród licznych wzgórz przysłaniających widok. Jest potworna mgła, więc wszystkie samochody jadą z włączonymi światłami awaryjnymi. Przemieszczamy się wzdłuż siatki z drutu kolczastego, co jakiś czas poprzecinanej wysokimi masztami, na których zamontowane są kamery. Cała osada ogrodzona jest w ten sposób. Żyje w niej około pięciu tysięcy Palestyńczyków, których Izrael próbuje przepędzić, aby na wzgórzu wybudować osiedle dla żydowskich osadników. — Kiedyś do takich wiosek po prostu wjeżdżały buldożery i równały wszystko z ziemią. Dzisiaj jest to utrudnione, bo Kerry, bo rozmowy pokojowe, bo negocjacje. Dlatego Izrael znalazł inny sposób — mówi Omar. — Wojsko ogrodziło szczelnie całą wioskę. Nikt bez pozwolenia żołnierzy nie może z niej wyjść, ani do niej wejść — kiedy Abu Sami o tym opowiada, stoimy pod jedyną bramą, którą można dostać się do osady, a w naszym kierunku wycelowanych jest pięć ruchomych kamer z mikrofonami, zamontowanych na pobliskim maszcie. — Obserwują nas teraz. Słyszą wszystko, co mówimy. Widzisz te wzgórza i budki na nich? Patrzą na nas nie tylko kamery, ale także snajperzy. Cała wioska jest pod nieustanną inwigilacją, podobnie zresztą, jak reszta kraju — mówi Abu Sami. Pytam, po co te zasieki, skoro brama jest otwarta i wygląda, jakby swobodnie można było przez nią przejść. Omar mówi, że brama jest otwarta, i owszem, ale wyłącznie od piątej rano do piątej wieczorem. Potem żołnierze zamykają wejście, a snajperzy czekają, aż ktoś spróbuje je otworzyć. Od jakiegoś czasu nikt już tego jednak nie robi, bo mieszkańcy na własnej skórze przekonali się, że żołnierze mają wtedy prawo go zastrzelić. Trochę nie chce mi się w to wierzyć, ale kilka dni później CNN podaje, że przy takim samym ogrodzeniu, tylko w Strefie Gazy, został zastrzelony kilkunastoletni dzieciak. Powód? Próbował przez nie przejść, a było już po siedemnastej. — A co, jeśli ktoś nie zdąży wrócić na noc do domu? Albo jeśli zachoruje, będzie potrzebował lekarza? — pyta K. — Wiozłem kiedyś do szpitala kobietę i jej męża. Jechaliśmy moją taksówką, tym samym samochodem, w którym teraz jesteśmy. Kobieta rodziła i miała straszne bóle, krwawiła. Dojazd do checkpointu z centrum wioski zajmuje kilka minut. Pod bramę dotarliśmy jednak już po siedemnastej — mówi Omar. — I co? — A jak myślisz? Nie chcieli otworzyć. Myśleli, że to jakaś sztuczka. Wyciągnęliśmy kobietę na asfalt, żeby te świnie zobaczyły, że nie kłamiemy, że naprawdę wieziemy ją do szpitala, ale oni kazali ją schować do samochodu i zawrócić. Jej mąż błagał na kolanach, żeby zrobili wyjątek i przepuścili auto, bo jego żona bez lekarza umrze. Kobieta krwawiła i wrzeszczała coraz bardziej, a oni kazali mu ją uciszyć i zabrać z powrotem do wioski — mówi Omar i nagle przerywa. — Nie, dalej nie mogę, wyrastają mi ciernie w gardle, jak o tym mówię. Chyba zwymiotuję — dodaje po chwili. — Co się stało z tą kobietą? — pytam. — Umarła na fotelu, na którym teraz siedzisz. — A dziecko? — Też. Zacząłem się wtedy zastanawiać, czemu Palestyńczycy z wioski nie stworzą sobie własnego szpitala i nie spróbują być nieco bardziej samowystarczalni. Odpowiedź padła szybko i była banalnie prosta. Wyjaśnił mi to Abu Sami. Otóż Izrael nie pozwala Palestyńczykom na wybudowanie szpitala. Nie pozwala także na uruchomienie własnego oddziału straży pożarnej, ani posterunku policji. Izrael chce, żeby Palestyńczycy z osady byli od niego jak najbardziej uzależnieni, żeby byli na jego łasce. Dzięki temu może mieszkańcom wioski utrudniać życie na wiele sposobów, licząc, że ci w końcu odpuszczą, że się poddadzą, rzucą ręcznik i wyjadą, a ich miejsce zajmą żydowscy osadnicy. W Hebronie wody się nie pije Tak zresztą dzieje się nie tylko w osadzie, którą odwiedziliśmy, ale na całym Zachodnim Brzegu. Izrael kontroluje niemal każdy aspekt życia Palestyńczyków, nawet tak kluczowy, jak dostęp do wody. Wszystkie ujęcia na Zachodnim Brzegu zostały zabrane Palestyńczykom przez wojsko, ogrodzone i przekazane w ręce Izraela, który od tego czasu mieszkańcom Zachodniego Brzegu racjonuje ten niezbędny do życia towar. Dzięki temu, że Żydzi mają całkowitą kontrolę nad wszystkimi zasobami, do nich trafia woda najlepszej jakości. Palestyńczycy otrzymują natomiast jej najgorszy sort. — Woda, nie dość, że podłej jakości, czasem włączana jest tylko na dwa dni w tygodniu, a w niektórych miastach na dwa dni w miesiącu. W dodatku nikt nigdy nie wie, kiedy to będzie — mówi Omar. Dlatego nieodłącznym krajobrazem palestyńskich miast są czarne zbiorniki na wodę, montowane na dachach domów. Kiedy woda akurat jest, szlauchami prowadzi się ją do zbiorników i magazynuje na czarną godzinę. To dobry sposób, żeby zapewnić rodzinie w miarę bieżącą dostawę. Pod warunkiem, że zbiornik nie stoi akurat w Hebronie, który odwiedziliśmy jeszcze tego samego dnia. Hebron jest rdzennie palestyńskim miastem, mimo to, w jego centrum, Izrael postanowił założyć kilka małych osiedli dla żydowskich ortodoksów. Są oddzielone murami, zasiekami i ochraniane przez uzbrojonych po zęby żołnierzy. Ostatnio ulubioną rozrywką żydowskich dzieci stało się przedostawanie po dachach ze swojego osiedla na dachy palestyńskich domów i przekłuwanie nożami beczek na wodę. — Najgorsze jest to, że nie możemy się przed nimi bronić, bo żołnierze nas zastrzelą — mówi kilkuletni palestyński chłopiec, który został głową rodziny i opiekuje się swoimi siostrami po tym, jak izraelscy żołnierze zabili jego ojca, gdy ten próbował przepędzić żydowskie dzieci niszczące zbiorniki. Stoimy na tym samym dachu, na którym mężczyzna zginął, kiedy jego syn wciska mi do ręki płytę CD w białej kopercie. — Weź to i sam zobacz, wszystko nagrałem — mówi. Pytam Abu Samiego, czy to prawda, a on mówi, że tak. To zresztą nie jedyny przypadek, gdy od izraelskich kul ginie Palestyńczyk, próbujący bronić swoich zbiorników na wodę, które żydowskie dzieci niszczą dla zabawy. — Oni są bezkarni, bo wiedzą, że izraelscy żołnierze, którzy są tu na każdym kroku, nie pozwolą zrobić im krzywdy. Mogą z dachów rzucać kamieniami, wybijać okna, niszczyć zbiorniki, a wszystko to, mając za sobą, jako ochronę, lufy izraelskich karabinów — mówi Omar. Schodzimy z dachu i idziemy zobaczyć meczet, znany z tego, że dwadzieścia lat temu izraelski osadnik otworzył w nim ogień z karabinu i zastrzelił 29 modlących się Palestyńczyków. — Postawili mu po tym pomnik — mówi Abu Sami. Aby wejść do środka przechodzimy przez bramki do wykrywania metalu, a żołnierze sprawdzają nasze paszporty. — Czemu przez głośniki nie słychać nawoływania do modlitw, tak typowego w każdym kraju muzułmańskim? — pytam, kiedy jesteśmy już w środku. — Jest sobota, szabas, Żydzi mają święto i zabronili nawoływania, bo przeszkadzało im w odpoczynku — Omar wzrusza ramionami. — Rozumiesz? W Hebronie mieszka 150 tysięcy Palestyńczyków i tylko 500 żydowskich osadników, ale to oni mówią nam, że mamy być cicho! Tylko dlatego, że mają karabiny! — oburza się Abu Sami, a kiedy podnosi głos, zauważam, że w naszym kierunku natychmiast odwracają się kamery z mikrofonami, które zamontowane są na każdej ze ścian meczetu. — Lepiej stąd idźcie — mówi jakiś chłopak. Kiedy wychodzimy z meczetu, na gwarnej jeszcze niedawno ulicy panuje cisza. Ludzie zniknęli, a życie jakby zamarło, albo przynajmniej przebiegało w zwolnionym tempie. — Coś się tu dzieje — mówi Abu Sami i dodaje: — Schowajcie się za mną. Przystajemy więc, rozglądamy się, ale na razie nic się nie widać. Na wszelki wypadek przełączam aparat w tryb automatyczny. Idziemy powoli w stronę samochodu. Wychodzimy z ciemnej uliczki na mały plac i nagle wyrasta przed nami kordon żołnierzy. Mają po dziewiętnaście lat i lufy karabinów wycelowane w swojego rówieśnika — palestyńskiego chłopaka, stojącego pod ścianą. Patrzymy chwilę na tę patową sytuację, a Abu Sami pyta sprzedawcę owoców ze straganu obok, co się tu dzieje. Kiedy tamten odpowiada, Abu Sami zaczyna się śmiać. — Ten chłopak zapomniał portfela, wyszedł z domu bez dokumentów — mówi. — Siedmiu żołnierzy pilnuje dzieciaka, który zapomniał dokumentów? — pyta K. — Tak, bo to pieprzeni tchórze. Czekają teraz na posiłki i na wóz bojowy. Sami boją się go aresztować — śmieje się Abu Sami i macha do chłopaka w geście solidarności. — Nie wierzę — mówi K. — Zrób im zdjęcie, śmiało, to tchórze, nawet na sekundę nie odważą się odwrócić lufy karabinu od twarzy tego dzieciaka. — Co z nim zrobią? — pytam. — Potrzymają go tu parę godzin, potem wywiozą do aresztu oddalonego o 130 kilometrów, tam pobiją, a potem wypuszczą — wyjaśnia Abu Sami. Ostatni taki apartheid Mam dosyć Hebronu. Wracamy do Jerozolimy. Jedziemy porządną, betonową drogą, która przecina pola uprawne i domy rolników. Krajobraz nie różniłby się zbytnio od rolniczych terenów południa Włoch czy Francji, gdyby nie to, że wszystkie plantacje, pola i gaje są tu ogrodzone wysokimi siatkami z drutu kolczastego. W dodatku, co jakiś czas pojawiają się maszty z kamerami. Pytam Omara, po co te zabezpieczenia, przecież za nimi jest tylko pszenica, a on mówi, że to nowy pomysł Izraela, który ma pomóc w wypędzeniu Palestyńczyków z tych ziem. — Od jakiegoś czasu nie wypada już wprost zabierać Palestyńczykom ich pól uprawnych, więc Żydzi wymyślili, że w takim razie przynajmniej im je zagrodzą i utrudnią do nich dostęp — tłumaczy Omar. Tak więc ziemia, którą widzimy po prawej, w dalszym ciągu należy do rolników, których domy widzimy po lewej, ale żeby rolnicy z lewej mogli dostać się na ziemię po prawej, muszą przedreptać przynajmniej trzy godziny do najbliższej furtki. Potem trzy godziny w drugą stronę, co razem daje sześć godzin, ale tak naprawdę dwanaście, bo przecież taką samą drogę trzeba pokonać później od swojego pola do wyjścia przez furtkę i z powrotem od furtki do domu. Tak więc ziemię uprawiają ci, którzy mają jakiś środek transportu, a reszta po prostu patrzy z okna na swój kawałek pola po drugiej stronie ulicy, na który nie może się dostać. — I po co to wszystko? — pytam. — Równocześnie z postawieniem siatek, Izrael przyjął ustawę, dającą mu prawo skonfiskować każdą ziemię, która stoi nieużywana od co najmniej roku. Rozumiesz? Jeśli Palestyńczyk nie uprawia swojego pola przez dwanaście miesięcy, to Izrael może mu je zgodnie z prawem odebrać i przekazać żydowskim farmerom — tłumaczy Abu Sami. Przez jakiś czas jedziemy w milczeniu. Zastanawiam się, czy „normalni” Żydzi, dajmy na to z Tel Avivu, zdają sobie sprawę z tego, co ich władze robią na prowincji? Czy są świadomi, jak wyglądają te rejony, jak tu się żyje? Szybko przypominam sobie jednak, że nie mogą być świadomi, bo „normalni” Żydzi nie mają tu wstępu. Dla nich wybudowane zostały oddzielne drogi, oddzielne tunele, którymi nie mogą jeździć Palestyńczycy. Żaden samochód z palestyńską rejestracją nie może korzystać z nowoczesnych, wielopasmowych dróg, które łączą miasta w linii prostej. Palestyńczycy muszą kluczyć na około, po drogach drugiej kategorii, przeznaczonych wyłącznie dla nich i upstrzonych checkpointami, na których traci się wiele godzin. No właśnie, checkpointy. Checkpoint to nic innego, jak przejście graniczne, tyle że w środku kraju, a czasem i w środku miasta. Przez checkpointy przejeżdżaliśmy wielokrotnie, ale jeden utknął mi w pamięci szczególnie. To była droga chyba z Ramallah do Jerozolimy. Gdybyśmy jechali szosą dla Żydów, do stolicy dotarlibyśmy w 15 minut. Jechaliśmy jednak drogą dla Palestyńczyków, dlatego ta sama podróż zajęła nam ponad dwie godziny, z czego połowę czasu spędziliśmy czekając w kolejce do checkpointu. Kiedy w końcu, w gigantycznym korku, dopchaliśmy się do żołnierzy, jeden z nich wziął do ręki mój paszport, ale nawet go nie otworzył, tylko popatrzył na okładkę, wrzucił mi go przez uchyloną szybę do samochodu i machnął ręką na znak, że możemy jechać. Tak właśnie wygląda kontrola na checkpoincie, na którą nieraz czeka się wiele godzin. — Tu nie chodzi o to, żeby coś czy kogoś znaleźć, mówiłem ci już tyle razy, tu chodzi o to, żeby nas upokorzyć, utrudnić nam życie tak bardzo, jak to tylko możliwe. Izrael chce żebyśmy się stąd wynieśli — odezwał się Abu Sami, kiedy przejechaliśmy już przez uniesiony szlaban. Palestyńczykom na każdym kroku udowadniania się, że przysługują im inne prawa niż reszcie świata. Nie mogą jeździć tymi samymi drogami, co Żydzi, nie mogą z Żydami handlować, a nawet nie mogą korzystać z plaż, które przeznaczone są wyłącznie dla obywateli Izraela. Gdy jechaliśmy nad linią brzegową Morza Martwego, zapytałem Omara, czemu całe morze oddzielonego jest od drogi drutem kolczastym? — Żeby Palestyńczycy nie mogli się do niego dostać, żeby nie pływali w tej samej wodzie, bo Żydzi uważają, że nasze ciała są brudne — mówi rozbawiony Omar. — I żaden Palestyńczyk nie może się wykąpać w morzu? — upewnia się K. — Może, może. Mamy dwa wydzielone miejsca, w których pozwalają nam pływać, ale nie chcesz tam jechać. — Dlaczego? — Najgorsza plaża, brud, kamienie, robaki. Izrael uznał, że tam jest nasze miejsce i tam możemy pływać, ale za każdym razem, wchodząc na plażę, musimy zapłacić 75 szekli. Mało kogo na to stać — wyjaśnia. — A Żydzi? — pytam. — Żydzi zabrali nam najlepsze, najbardziej dostępne i najczystsze plaże, podwójnie je ogrodzili i wpuszczają tam tylko Żydów. No i turystów. Za darmo. — Jeśli to nie jest apartheid, to nie wiem, co nim jest — wtrąca się Abu Sami. Powoli robi się ciemno. Omar zaprasza nas do siebie do domu na potężny obiad, wodną fajkę, kawę z kardamonem i rodzinne pogawędki, a potem odwozi do centrum Betlejem, gdzie przesiadamy się do autobusu, który zawiezie nas do Jerozolimy. Samochód Omara ma zieloną palestyńską rejestrację, a więc nie istnieje żaden sposób, aby został wpuszczony do stolicy. No to jeszcze tylko jeden checkpoint, czterdzieści minut jazdy i będziemy w hotelu, w którym dowiemy się z CNN, że Izrael zamierza ogłosić budowę kolejnych osiedli żydowskich na ziemiach należących do Palestyńczyków. Kałasznikow i al-Fatah Dzień później wracamy do Betlejem, żeby po raz ostatni spotkać się z Omarem i Abu Samim, którzy tym razem zabiorą nas do Jerycha, miasta w całości znajdującego się pod panowaniem Autonomii Palestyńskiej. Przynajmniej w teorii, bo Izrael tuż przy wjeździe do miasta wybudował jedne z największych koszar wojskowych w kraju. Tak więc miasto jest autonomiczne, znajduje się pod rządami Palestyńczyków, ale jego mieszkańcy każdego dnia żyją świadomością, że kilometr od granicy czeka kilka tysięcy izraelskich żołnierzy, uzbrojonych tak, że byliby w stanie wygrać wojnę z niejednym krajem. Jednak wjeżdżając do Jerycha, rzeczywiście można poczuć, że coś się zmienia. Znikają zasieki i mury, nie ma kamer, a na twarzach ludzi pojawiają się uśmiechy. Spada napięcie. Atmosfera robi się o wiele przyjemniejsza. Nie znika jednak wszechobecna broń. Z tą różnicą, że karabiny M16, używane przez izraelskich żołnierzy, zostają zastąpione przez Kałasznikowy, bo wygraną w jakichś lokalnych wyborach świętuje właśnie al-Fatah, a to oznacza potrzebę wzmocnienia bezpieczeństwa. Błąkamy się trochę po mieście, w którym zresztą nie bardzo jest co robić, ale wkrótce zaczyna pojawiać się coraz więcej pickupów z uzbrojonymi facetami na pace, a gdzieniegdzie ludzie w czarnych mundurach rozstawiają blokady drogowe, więc szybko zwijamy się dalej, żeby przypadkiem nie ugrzęznąć tu na dłużej. Pięciu palestyńskich policjantów Ruszamy w kierunku Nablus. W mieście szczególnie interesuje nas Balata Camp, największy na Zachodnim Brzegu obóz dla uchodźców palestyńskich, w którym żyje ponad 30 tysięcy ludzi. — To tutaj zaczęła się druga intifada, nasze powstanie. W tym obozie mieszkają najtwardsi Palestyńczycy, jakich znam. Gdy do miasta wjechały izraelskie czołgi, a na niebie pojawiły się myśliwce, Balata jako jedyna dała im odpór. To ostatnie miejsce na Zachodnim Brzegu, do którego izraelskie wojsko do tej pory boi się wejść. Palestyńscy policjanci także zresztą trzymają się od niego z daleka — opowiada z dumą w głosie Abu Sami. Balata Camp to także jedyne miejsce, w którym zostałem poproszony, aby nie robić zdjęć. Balata Camp nie przypomina obozów znanych z telewizji, ani tych, które widuje się w Afryce. Nie ma tu namiotów, ani niczego takiego. Balata to brukowane uliczki, murowane domy, jest prąd, woda, szkoła i mnóstwo sklepików ze wszystkim i z niczym. Obóz istnieje od 1950 roku, więc Palestyńczycy powoli ułożyli sobie w nim życie. Na każdym kroku odbywa się tu handel drobnymi przedmiotami. Mieszkańcy obozu zdają się nie mieć żadnego innego zajęcia, poza nieustannym wymienianiem się przedmiotami w swoich małych prowizorycznych sklepikach. Życie nie wygląda tu jakoś specjalnie odmiennie od innych biednych miasteczek, rozrzuconych po krajach arabskich. Kiedy jednak powoli zapada zmrok, a my przeciskamy się ciasnymi uliczkami przez tłum ciekawskich spojrzeń, Abu Sami mówi, żebyśmy ruszali dalej, bo to jedyne miejsce na Zachodnim Brzegu, w którym nie może mieć pewności, co do naszego bezpieczeństwa. Jedziemy w takim razie zobaczyć grób biblijnego Józefa, który znajduje się w Nablus. Wejście jest zamknięte dla zwiedzających i pilnują go palestyńscy policjanci. Dla nas jednak robią wyjątek i wpuszczają do środka grobowca. Pstrykam parę zdjęć, a policjant patrzy na nas z politowaniem. — To przecież kłamstwo, mistyfikacja — mówi po arabsku, a Abu Sami tłumaczy na angielski. — Tu nie leży żaden Józef, tylko chłopiec z Balaty, który zginął w pierwszej intifadzie. Ciało Józefa spoczywa zupełnie gdzie indziej — dodaje. — Jak to gdzie indziej? Żydzi o tym wiedzą? — pytam. — Rabini wiedzą, ale swoim wiernym wciskają te brednie, żeby dalej nam uprzykrzali życie — mówi policjant. — Uprzykrzali życie? Kiedy Żydzi chcą odwiedzić domniemany grób Józefa, cała okolica jest zamykana przez izraelskie wojsko. Na ulicach pojawiają się blokady i wozy bojowe, nad niebo nadlatują helikoptery, a snajperzy zajmują okoliczne mieszkania i dachy, wyrzucając z nich na ten czas mieszkających tam Palestyńczyków. Budzona jest zresztą połowa miasta, bo helikoptery i wozy robią ogromny hałas. Wszystko trzeba także dobrze oświetlić potężnymi reflektorami. — O tym, że wybiera się do nas żydowska pielgrzymka, dowiadujemy się dokładnie godzinę przed przybyciem armii. Przez ten czas musimy wyrzucić ludzi z mieszkań i wszystko przygotować — tłumaczy palestyński policjant i dodaje, wskazując ręką w górę: — Ludzie z tych domów rzadko kiedy się wysypiają, bo pielgrzymki Żydów do grobowca odbywają się zazwyczaj w środku nocy. — Dużo ich tu wtedy przychodzi? — pytam. — Jeden, dwóch. Czasem więcej — odpowiada. — Całe miasto wywracane jest do góry nogami, bo jeden Żyd przychodzi odwiedzić grobowiec? — dopytuje K. — Co zrobić — rozkłada ręce policjant. — Najgorzej jest, kiedy żydowskie dzieci chcą się sprawdzić i nie informują swojego wojska, że ruszają pod grobowiec. To dzieje się zazwyczaj w nocy, dla nich to jest forma pokazania swojej odwagi, przyjść tu bez obstawy, po ciemku i zapalić świeczkę na grobie. Nagrywają to i chwalą się później na Facebooku. Ich życie spoczywa wtedy w naszych rękach. Musimy jak najszybciej powiadomić o sytuacji izraelskie wojsko, żeby przysłali posiłki, bo gdyby dzieciaki z Balaty dowiedziały się, że w grobowcu są Żydzi bez obstawy, to ci drudzy już by z grobowca nie wyszli, a wtedy Izrael rozpętałby tu piekło — tłumaczy. — Sami nie dajecie sobie z tym rady? — pytam. — Sami? Czy widzisz żebym był uzbrojony? Izrael pozwala mi nosić tylko drewnianą pałkę, podczas gdy ich siedemnastolatkowie dostają na urodziny M16. Długa droga do domu Wracamy do Betlejem. Jest zupełnie ciemno. Dojeżdżamy do dużego skrzyżowania z checkpointem. Gdyby Omar był Żydem, mógłby skręcić w prawo, w stronę tunelu, który w ciągu dziesięciu minut doprowadziłby nas prosto do Jerozolimy. Ale Omar jest Palestyńczykiem, dlatego skręcamy w lewo i wybieramy drogę gorszej kategorii, dłuższą o jakieś pięćdziesiąt kilometrów, bo przebiegającą wokół gór. — Żydzi nie mogliby znieść, że jeździmy tymi samymi ulicami, co oni — mówi Abu Sami. — A gdyby Omar spróbował się przedrzeć tunelem? — pytam. — Toby nas wszystkich zastrzelili — wzrusza ramionami. Dalej jedziemy w milczeniu, a na pasie w przeciwnym kierunku zaczyna się tworzyć coraz dłuższy korek. Kilka minut później sznur aut ma już długość czterech, może pięciu kilometrów. Wtedy iPhone Omara wydaje ostrzegawczy dźwięk. Omar spogląda na telefon i po chwili mówi: — Zamknęli checkpoint na drodze wjazdowej do Ramallah. Mam aplikację, która przed tym ostrzega — dodaje z uśmiechem. Jedziemy dalej. W naszym kierunku droga jest pusta i wszystko wydaje się być w porządku. Niestety iPhone Omara wydaje kolejny ostrzegawczy dźwięk. Omar bierze go do ręki i patrzy na ekran. Po paru sekundach ostro hamuje i zjeżdża na pobocze, krzycząc coś po arabsku. Chwilę rozmawia z Abu Samim, a potem dzwoni do swojego kolegi po fachu, żeby potwierdzić, że checkpoint do Betlejem także został zamknięty. Aplikacja miała rację. — Kiepska sprawa, ale nie ma innej drogi — mówi, odwracając się do nas. — To poczekamy, aż otworzą tę — odpowiadam. — Otworzą dopiero rano, a wy macie samolot. Siedzimy chwilę w milczeniu, w kompletnych ciemnościach, na środku jakiegoś pustkowia. Zaczyna się robić zimno, a nikt z nas nie bardzo wie, co dalej. Jemy czekoladę i popijamy resztki kawy z termosu. W końcu Abu Sami wpada na pomysł, żeby zawrócić na skrzyżowanie, zatrzymać jakieś auto z izraelskimi tablicami i spróbować przekonać jego kierowcę, żeby nas przewiózł tunelem, prosto do Jerozolimy. Mamy przecież zachodnie paszporty. Powinno się udać. — Nam może się uda, ale co z wami? — pyta K. — Z nami? Jesteśmy przecież Palestyńczykami. Rozłożymy siedzenia i przeczekamy do rana. Izrael już nas do tego przyzwyczaił.