Belgrad. Co warto zobaczyć w stolicy Serbii? [PRZEWODNIK]
Belgrad, podobnie jak wiele innych bałkańskich miast, został boleśnie doświadczony na przestrzeni wieków. Miasto przechodziło z rąk do rąk, czemu zawsze towarzyszyły zbrojne walki, których świadkami byli mieszkańcy. Krwawe piętno wciąż jeszcze nie daje o sobie zapomnieć. Nie oznacza to jednak, że stolica Serbii powinna być traktowana jako jeden z ostatnich wyborów spośród turystycznych destynacji Starego Kontynentu, przeciwnie. Niepowtarzalny klimat tego miejsca sprawia, że spędzony tam czas wspomina się z uśmiechem na twarzy. Atmosfera to jedno, ale z punktu widzenia odwiedzających tak samo ważne są też zabytki i inne atrakcje, a tych w mieście nie brakuje. Co warto zobaczyć w Belgradzie? Zapraszamy na wycieczkę śladem największych atrakcji stolicy Serbii.
W tym artykule: Belgrad - historia Zwiedzanie Belgradu Belgrad - ciekawostki Kiedy jechać do Belgradu i na ile? Mówiąc o Bałkanach, większość osób na myśli ma Chorwację i czarnogórskie kurorty. Bądźmy szczerzy, Belgrad nie jest najtłumniej obleganym miastem tamtego regionu. Powoli zaczyna się to zmieniać, ale stolica Serbii wciąż jeszcze pozostaje wolna od turystycznego zgiełku, co w oczywisty sposób przekłada się na dość niski koszt pobytu w tym miejscu. Szukając niedrogiej destynacji, warto wziąć pod uwagę właśnie Belgrad. Nie można jednak oceniać tego miasta wyłącznie przez pryzmat niskich cen, bo to jedynie przyjemny bonus do atrakcji, jakie zapewnia przyjezdnym. O jego walorach decyduje przede wszystkim historia - barwna, ale także krwawa. Belgrad - historia Badania archeologiczne potwierdzają, że człowiek żył na terenie dzisiejszego Belgradu już w okresie paleolitu. Później na tamtejszych ziemiach osiedlili się Trakowie i Celtowie. Celtycka osada zapisała się na kartach historii jako Singidunum. Jej upadek przypada na czasy Bizancjum, kiedy padła łupem Serbów. Mniej więcej w tym okresie pojawiła się nazwa Belgrad, co można przetłumaczyć jako Białe Miasto. Dynamiczny rozwój osady sprawił, że stała się obiektem zainteresowania sąsiednich mocarstw. Jedna z najbardziej heroicznych walk o Belgrad jest datowana na rok 1456, kiedy połączone oddziały Serbów i Węgrów stawiły czoła sile tureckiej. 65 lat później, miasto dostało się pod panowanie Turków. Wątłe siły obronne nie były w stanie przeciwstawić się sile najeźdźcy. Panowanie tureckie trwało kilkaset lat. Wypada jednak podkreślić, że był to jeden z najlepszych okresów w historii Belgradu, który już w XVII wieku miał status jednego z największych i najważniejszych miast Imperium Osmańskiego. XVIII wiek nie był już jednak tak łaskawy. Tureckie mocarstwo powoli uginało się pod austro-węgierską siłą. W 1841 roku Belgrad został wcielony do Księstwa Serbii. W trakcie działań frontowych I wojny światowej, miasto zostało przejęte przez Niemców i Austriaków. Wyzwolenie nastąpiło dopiero pod koniec wielkiego konfliktu. Belgrad stał się stolicą Królestwa Jugosławii, jednak już w trakcie II wojny światowej, niemieckie naloty obróciły go w pył. Wyzwolenie miasta nastąpiło 20 października 1944 roku, kiedy jego granice przekroczyły oddziały Armii Czerwonej i partyzanckie jednostki pod dowództwem Josipa Tity. W 1945 roku dyktator ogłosił powstanie Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii ze stolicą w Belgradzie. W latach 1991-1995 toczona była krwawa wojna na tle etnicznym. Od czerwca 2006 roku miasto pełni funkcję stolicy Republiki Serbii. Zwiedzanie Belgradu Piętno przeszłości wciąż jeszcze rzuca cień na życie mieszkańców miasta, jednak Belgrad powoli wraca do świetności. Współczesna stolica Serbii to wielkie miasto, które kusi przyjezdnych licznymi zabytkami. Właśnie tak wygląda dzisiejszy Belgrad. Co warto zobaczyć, będąc na miejscu? Stare Miasto To właśnie w starej części miasta znajdziemy najbardziej niesamowite budynki w Belgradzie. Cerkiew św. Aleksandra Newskiego, meczet Bajrakli, sobór św. Michała Archanioła, utrzymany w neorenesansowym stylu budynek Fundacji Mikołaja Spasica czy XX-wieczny Pałac Albania - to tylko kilka pozycji z długiej listy przykładów. Zemun Na drugim brzegu Dunaju znajdziemy jedną z najstarszych części miasta, która przez długi czas funkcjonowała jako niezależny ośrodek. To dzielnica kontrastów, gdzie luksusowe domy bogatych Serbów sąsiadują z chatami pamiętającymi jeszcze XVIII wiek. Będąc na miejscu, warto udać się do Muzeum Tradycji Zemunu. Twierdza Kalemegdan Dawna twierdza mieści się w najbardziej malowniczej części miasta - w okolicy ujścia Sawy do Dunaju. Obecnie działa tam Muzeum Wojska, w którym zgromadzono liczne eksponaty militarne z różnych okresów. Cerkiew św. Sawy i cerkiew św. Marka Cerkiew św. Sawy to jeden z największych obiektów sakralnych w Belgradzie i jedna z największych świątyń prawosławnych na świecie. Piękne kopuły są widoczne już ze znacznej odległości. Nieopodal mieści się kolejna piękna świątynia - cerkiew św. Marka, w której zgromadzono bogatą kolekcję serbskich ikon. Belgrad - ciekawostki Jedną z belgradzkich atrakcji, którą turyści odwiedzają najchętniej, jest niewielka kawiarnia o dość nietypowej nazwie - "?". Skąd wziął się pomysł na umieszczenie na szyldzie lokalu znaku zapytania? Historia tego miejsca nie jest tak intrygująca, jak mogłoby się wydawać. Pierwotnie lokal miał nosić nazwę "Kawiarnia katedralna". To jednak spotkało się z protestem dostojników kościelnych. Do czasu rozstrzygnięcia sporu, właściciel powiesił nad drzwiami wejściowymi pytajnik. Tajemnicza i nieco intrygująca nazwa przyjęła się tak dobrze, że na stałe przylgnęła do tego miejsca. W Belgradzie mieszka lub mieszkało wiele znanych osobistości, których sława wykracza dalece poza Bałkany. W tym gronie należy wymienić Anę Ivanowić - utalentowaną tenisistkę, która wielokrotnie triumfowała w najbardziej prestiżowych turniejach - oraz Ivo Andrića - pisarza i laureata Literackiej Nagrody Nobla. Skoro o wybitnych osobistościach mowa, w Belgradzie (a właściwie w Singidunum, bo tak w czasach starożytnych nazywano to miasto) urodził się Jowian - cesarz Imperium Rzymskiego z dynastii Flawiuszy. Belgrad jest jednym z najstarszych miast, nie tylko w skali Europy, ale i całego świata. Jego historia rozpoczęła się ponad 7000 lat temu, ale tamtejsze ziemie były zamieszkiwane już w okresie paleolitu. Przez wiele wieków, osada mieszcząca się na terenie dzisiejszego miasta była jednym z kluczowych ośrodków handlowych w tej części świata. Zadecydowało o tym niezwykle korzystne położenie geograficzne - już wiele tysięcy lat temu Dolina Morawska była jednym z ważniejszych traktów kupieckich, który stanowił łącznik między Turcją a Azją Południową. Korzystna lokalizacja sprzyjała rozwojowi miasta, ale jak na ironię była też przekleństwem jego mieszkańców. Dynamicznie rozwijająca się osada szybko umacniała swoją pozycję ekonomiczną, stając się w ten sposób naturalnym celem ataków. Kiedy jechać do Belgradu i na ile? Planując wycieczkę do Belgradu, warto uwzględnić panującą tam pogodę. Już w kwietniu temperatura staje się przyjemnie wysoka. Szczyt upałów przypada na lipiec i sierpień, przy czym należy zaznaczyć, że nawet wtedy słupek rtęci rzadko przekracza granicy 30 stopni Celsjusza, więc o dużych niedogodnościach raczej nie ma mowy. Pod względem temperatury powietrza, najbardziej komfortowe miesiące to maj i czerwiec - słupek rtęci wskazuje średnio 22-25 stopni Celsjusza. Warto jednak pamiętać, że w tych miesiącach pojawia się największe prawdopodobieństwo wystąpienia opadów, więc sezon letni będą lepszym wyborem. Belgrad nie jest miastem, które odwiedza się na jeden dzień, na kilkugodzinną wycieczkę objazdową. 2-3 dni to absolutne minimum, by móc zapoznać się z atmosferą tego miejsca i zwiedzić wszystkie kluczowe atrakcje. Zachęcamy jednak do dłuższego pobytu, nawet tygodniowego, bo stolica Serbii ma naprawdę wiele do zaoferowania.
Te 10 konstrukcji zadziwia na całym świecie. Niesamowite budynki w Belgradzie
Szukając informacji na temat Belgradu trafiłem na ocenę, że "to nudne miasto i nie ma tu nic ciekawego." Jego jedyną zaletą ma być to, że jest oknem na całe Bałkany. Poszukałem głębiej i szybko zorientowałem się, jak głęboko mylą się autorzy takich opinii.
LOT rozwija skrzydła! Nowe połączenia do Azji
Polskie Linie Lotnicze LOT zapowiedziały uruchomienie w 2016 r. trzech nowych połączeń do Azji.
Bezpośrednio z Warszawy dolecimy już nie tylko do Pekinu, ale także do Tokio, Bangkoku oraz Seulu. A to nie koniec dobrych informacji,bo przewoźnik planuje jeszcze dwa kolejne dalekie loty do Azji. Po otwarciu łącznie pięciu nowych kierunków, już w przyszłym roku LOT będzie miał dwa razy większą siatkę połączeń długodystansowych niż obecnie. W systemach rezerwacyjnych pojawiły się już nowe połączenia europejskie: Wenecja, Kluż – Napoka i Lublana. LOT wraca także na niektóre trasy, które musiał zawiesić stosując wymagane przez Komisję Europejską środki kompensacyjne w zamian za otrzymanie pomocy publicznej. Są to: Ateny, Barcelona, Nicea, Zurich i Bejrut. Od stycznia 2016 wrócą także: Belgrad, Dusseldorf, Erywań, Kiszyniów, Zagrzeb oraz Gdańsk – Kraków, które są zawieszone od lipca tego roku w ramach ostatniej puli wymaganej kompensacji. – mówi Sebastian Mikosz, Prezes PLL LOT.
Ile wydaliśmy na bilety lotnicze? Kiedy lataliśmy najchętniej i dokąd? Biuro Tripsta podsumowało podróżnicze trendy lata 2014.
Ulubione kierunki Jak wynika z danych serwisu Tripsta wśród najczęściej wybieranych destynacji w okresie wakacyjnym znalazły się: Zurych, Belgrad, Ateny, Kopenhaga oraz Londyn. Częstsze podróże Polaków do Zurychu nie dziwią. Już od kilku lat trwa kampania promocyjna Szwajcarii na rynku polskim. Natomiast Belgrad, w tym sezonie zyskał w oczach podróżujących, między innymi jako „imprezowa stolica Europy”. Serbia, pomimo braku dostępu do morza, od dawna przestała stanowić jedynie punkt na trasie przy wyjeździe do Grecji lub Bułgarii. Zwłaszcza, że lot samolotem z Warszawy trwa 1 godzinę i 40 minut. Tegorocznym wakacyjnym hitem są również podróże lotnicze do Grecji, gdzie duża liczba Polaków spędziła tegoroczny urlop. Podróżnicze nawyki Polaków Odpoczywamy dłużej. Średni czas pobytu Polaków na miejscu wypoczynku pobytu w stosunku do roku ubiegłego wydłużył się o... jeden dzień, z 14 do 15 dni. Tak długo odpoczywają oprócz Polaków jedynie Turcy. Wakacje Brytyjczyków i Rosjan trwają 14 dni. Najkrócej trwają natomiast wyjazdy Rumunów – do 12 dni. O zakupie biletu zaczynaliśmy myśleć wcześniej, dokonując rezerwacji z 44-dniowym wyprzedzeniem - informuje Tripsta. To czas zdecydowanie najdłuższy na tle innych europejskich krajów. Zdecydowanie najmniej czasu, między zakupem biletu, a planowanym wyjazdem zostawiają sobie Brytyjczycy, którzy rezerwują bilet na 17 dni przed planowaną datą wylotu. W tym roku na wakacyjny bilet lotniczy statystyczny Kowalski średnio wydał 1271 pln, czyli o około 50 pln mniej niż przed rokiem wynika z danych Tripsta. Średnia ta jest zdecydowanie niższa niż w przypadku innych Europejczyków. Pośród nich przodują Brytyjczycy, którzy średnio na bilet lotniczy w tym roku wydali ponad 521 euro, czyli około 2191 pln . W dalszej kolejności znajdziemy Rumunów, wydających średnio około 345 euro (czyli 1448 pln) oraz Rosjan i Turków. Kiedy na urlop? Z analiz obejmujących okres od czerwca do końca sierpnia wynika, że Polacy niecierpliwie czekali na wymarzony urlop. Uwidacznia to popularność czerwcowych lotów. Najwięcej wakacyjnych wylotów przypadło na drugi tydzień czerwca. To ciekawe, zwłaszcza, że w roku ubiegłym najpopularniejszym tygodniem na rozpoczęcie wakacyjnego odpoczynku był trzeci tydzień sierpnia. W tym sezonie na intensywny wypoczynek przeznaczyliśmy dokładnie ten sam termin co Turcy. Ciekawostką jest, że wiele osób w okresie letnim dokonało rezerwacji na terminy przypadające po 31 sierpnia. Wówczas ceny połączeń w wielu przypadkach mogą być nieco niższe. Pośród najpopularniejszych destynacji znajdziemy Ateny, ale także Istambuł, Kopenhagę oraz od lat doceniany przez turystów Londyn, stanowiący jedną z popularniejszych destynacji w ciągu całego roku. Turyści są świadomi faktu, że decydując się na późne wakacje mają szansę nie tylko na mniejszy napływ turystów, czyli mniejsze tłumy, ale i „przyjemniejsze”, gdyż niższe temperatury powietrza. W wakacje także po kraju Podczas wakacji, równie chętnie co wylatują za granicę, Polacy samolotem podróżują po kraju. Najpopularniejsze połączenia to te pomiędzy Warszawą a Gdańskiem, następnie Krakowem oraz Wrocławiem oraz w kierunku odwrotnym, czyli z Gdańska, Krakowa i Wrocławia do stolicy, wynika z danych Tripsta. Fakt ten nie dziwi, zwłaszcza, że przy odrobinie szczęścia podróż samolotem po kraju może być dużo tańsza, niż ta odbyta pociągiem lub samochodem. *** Dane pochodzą z analiz przeprowadzonych przez internetowego biura podróży Tripsta. Biuro umożliwia rezerwację biletów lotniczych do miejsc na całym świecie z uwzględnieniem oferty zarówno tradycyjnych jak i tanich linii lotniczych. Firma swoją działalność rozpoczęła na rynku greckim w 2005 roku, jako Travelplanet24.. Obecnie Tripsta znajduje się w 35 krajach, a swoją działalność opiera głównie na innowacji i nowych technologiach. W Polsce obecna jest od roku 2010.
Narodowcy maszerują przez Belgrad pod sztandarem Radovana Karadžicia, oskarżonego o zbrodnie wojenne. Serbowie są rozdarci między pragnieniem zjednoczenia rozproszonego narodu a chęcią powrotu do Europy, co oznacza zaakceptowanie pomniejszonej Serbii.
W zapadłej wiosce Velika Hoca w południowo- -zachodnim Kosowie (nowym państwie albo zbuntowanej prowincji Serbii, zależnie od tego, kogo zapytasz) ludzie wciąż mówią o awanturze, która miała miejsce kilka lat temu. To było po wojnie o Kosowo toczonej pomiędzy separatystycznymi partyzantami albańskimi i siłami serbskimi, zakończonej przez naloty NATO. W czerwcu 1999 r. zmusiły one do kapitulacji Serbię i jej dyktatorskiego prezydenta Slobodana Miloševicia. Zachód wkroczył, aby położyć kres wojennym okrucieństwom i zapobiec wzbieraniu fali uchodźców. Zakładano, że po rozgromieniu dyktatora i jego wojowników zapanuje pokój. Ale powojennej rzeczywistości daleko było do pokoju. Teraz górą była albańska większość, która jęła się odgrywać na serbskiej mniejszości. Zabijanie cywilów trwało. Z gór Kosowa, regionu nękanego lokalnym konfliktem etnicznym i stagnacją gospodarczą, mniejszym od obszaru województwa świętokrzyskiego, popłynął nowy strumień uchodźców, tym razem serbskich. Podczas tej rozróby w Velikiej Hocy, gdzie kilkuset Serbów ukryło się w dolinie między skalistymi wzgórzami, ich dumę i honor obronił niespełna 30-letni Bojan Nakalamić, dobrze zbudowany lokalny polityk i były żołnierz. W wiosce pojawiło się wówczas kilku albańskich młodzieńców nazbyt zainteresowanych miejscowymi dziewczętami. Skończyło się na tym, że Albańczycy zostali odpowiednio poniżeni, a następnie wyrzuceni z serbskiej reduty. To właśnie Bojan Nakalamić wiódł prym w tej bijatyce. Dla mieszkańców Velikiej Hocy stało się to dowodem, że Serbowie nadal potrafią wyłonić spośród siebie wodza, kogoś budzącego strach. Mnie, ilekroć na nowo słyszałem tę historię, Nakalamić coraz bardziej przypominał nacjonalistycznego oprycha. Dlatego byłem mocno zaskoczony, gdy go w końcu poznałem i dowiedziałem się o typowym dla Bałkanów oszałamiającym zwrocie akcji: że ten twardziel, który dał Albańczykom łupnia za przekroczenie granic kulturowych, sprzymierzył się z nimi politycznie, przystępując do ich nowego rządu, a tym samym przeciwstawił się Serbii. Celem Nakalamicia nie jest wspieranie albańskiego nacjonalizmu. Jednak będąc przedstawicielem pokonanego narodu we wrogim kraju, doszedł do wniosku, że wycofywanie się do serbskiego getta to samobójstwo. – Jeśli chcemy przeżyć w Kosowie, musimy współuczestniczyć w polityce – powiedział mi, starannie dobierając angielskie słowa. Na sztandarze serbskiego Kościoła prawosławnego, który przez wieki zmagań był strażnikiem serbskiej tożsamości, widnieją słowa: Tylko jedność ocali Serbów. Ten sztandar powiewa nad narodem rozproszonym przez wojny i kaprysy mocarstw. Serbowie, których jest dziś ponad 10 mln, oprócz Serbii żyją także w Kosowie (gdzie pozostaje ich 125 tys.) i Czarnogórze, na Węgrzech, w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie. (Wielu wyemigrowało też do zachodniej Europy i Ameryki Północnej). Przez wieki Serbowie heroicznie walczyli o to, by zjednoczyć rozproszony naród, określić granice swych ziem i zachować tożsamość. Ale dążenie do jedności wywołało ostre konflikty z sąsiadami współtworzącymi bałkańską mozaikę etniczną. Dziś często są uważani za głównych agresorów w wojnach z lat 90. XX w., które poćwiartowały Jugosławię. Choć wielu z nich jest zamieszanych w zbrodnie wojenne (łącznie z czystkami etnicznymi i ludobójstwem w Bośni), Serbowie się oburzają i twierdzą, że Zachód szkaluje ich, nie dostrzegając zbrodni, których oni są ofiarami. Co serbska jedność może oznaczać w Europie XXI w.? To pytanie jest równie kłopotliwe dla Serbów, jak i niepokojące dla ich sąsiadów. Dla Nakalamicia odpowiedź zaczyna się od troski o własną miejscowość i właśnie dlatego zgodził się, jako jedyny Serb, zasiadać w Rahovecu (Orahovacu) w samorządowej radzie zarządzającej lokalnymi wioskami. Rada podlega Republice Kosowa, państwa w dziewięciu dziesiątych albańskiego, które przy silnym poparciu USA i większości krajów Europy ogłosiło niezależność od Serbii w lutym 2008 r. Dla wielu Serbów czyni to z Nakalamicia zdrajcę. Po uzyskaniu niepodległości przez Kosowo telewidzowie na całym świecie patrzyli, jak radykalni nacjonaliści maszerują przez Belgrad, stolicę Serbii. Dali wówczas upust swej frustracji, wybijając okna i podpalając ambasadę USA – symbol aroganckiego mieszania się w ich sprawy zagranicy. Serbski rząd uważa uznanie niepodległości Kosowa za nielegalny podział suwerennego terytorium Serbii, dlatego nakazał Serbom z Kosowa zbojkotowanie tamtejszych wyborów. Większość temu nakazowi się podporządkowała. Wobec braku wymaganego mandatu od wyborców Nakalamić nie ma prawa głosu w radzie i nie może w pełni uczestniczyć w przygotowywaniu budżetów i rozporządzeń. A jednak można odnieść wrażenie, że wielu Serbów pogodziło się z nowymi granicami i perspektywą mniejszej, łagodniejszej Serbii, pozostającej w zgodzie z sąsiadami. Ludzie wprawdzie demonstrują, ale nikt tak naprawdę nie wierzy, że odzyskamy Kosowo – powiedziała Marina Alavanja. Tę młodą kobietę poznałem w Belgradzie, kiedy wraz z narzeczonym, karaibskim Amerykaninem, popijała nocą drinka w gronie przyjaciół na jednej ze stylowych belgradzkich ulic. Studiująca we Florencji Alavanja należy do tych liberalnych Serbów, w których zachodnie rządy pokładają swe nadzieje. Po ogłoszeniu niepodległości Kosowa i wywołanych przez to wydarzenie zamieszkach wiosną 2008 r. serbscy wyborcy zaskoczyli świat, powierzając władzę prounijnemu rządowi, który obiecał, że wytropi zbrodniarzy wojennych. Świadczy to o powszechnym przekonaniu, że rozwój kraju oznacza kurs na Zachód. Jednak zdaniem Alavanji ludzie z zewnątrz nie powinni brać rezygnacji za akceptację: – To sprawa serbskiej dumy. Nie możemy powiedzieć: „Jasne, bierzcie Kosowo. Róbcie z nami co chcecie.” Co by z nas byli za ludzie? Srdja Popović, prawnik ścigający poszukiwanych serbskich zbrodniarzy wojennych, twierdzi, że przepaść między niereformowalnymi nacjonalistami a prozachodnimi demokratami, łącznie z Borisem Tadiciem, prezydentem Serbii, nie jest tak ogromna, jak mogliby sądzić postronni obserwatorzy. Jego zdaniem wszystkie główne partie do jakiegoś stopnia trzymają się idei zjednoczenia ziem zamieszkanych przez Serbów, katalizatora wojny w latach 90. XX w. – Mówienie, że ten kraj jest podzielony między demokratów i nacjonalistów, świadczy o wyrozumiałości – twierdzi Popović. – Tak naprawdę wszystkimi kierują ideały nacjonalistyczne. No i obsesja na punkcie przeszłości, opowieść o narodowym cierpieniu i męstwie. – Małe narody są często ofiarami niesprawiedliwości – mówi Dragoljub Micunović, jeden z czołowych demokratów. Przywołuje on aneksję Bośni (zamieszkanej przez wielu Serbów) dokonaną w 1908 r. przez Austro-Węgry. Mimo oburzenia Serbia musiała na nią przystać, lecz w 1914 r. bośniacki Serb Gawriło Princip zemścił się, dokonując w Sarajewie zamachu na austriackiego następcę tronu, co stało się pretekstem wybuchu I wojny światowej. Zginęła w niej być może połowa męskiej populacji Serbii w wieku poborowym, ale złe mocarstwo przestało istnieć. Dziś Princip jest dla Serbów bohaterem. Obecnie punktem centralnym serbskiego męczeństwa jest Kosowo. Dla prawicowych Serbów politycy tacy jak Demokraci, którzy nie chcą za nie walczyć na śmierć i życie, są judaszami. Religijny wydźwięk tego oszczerstwa jest celowy, bowiem wielu Serbów uważa Kosowo za swój duchowy bastion. Slobodan Milošević wykorzystał te nastroje w latach 80. XX w. Doszedł do władzy po części dzięki hasłom zmiażdżenia Albańczyków w Kosowie, a zmarł w 2006 r. podczas swojego długotrwałego procesu za zbrodnie wojenne. Trudno ocenić, czy to uporczywa atmosfera jego kampanii propagandowej, czy też autentyczna cześć każe niektórym Serbom nazywać Kosowo ich Jerozolimą, a bywa, że nawet i Golgotą. Na wzgórzu położonym na zachód od Velikiej Hocy, poniżej posterunku obserwacyjnego obsadzonego od prawie 10 lat przez siły pokojowe NATO, leży cmentarz. Rozciąga się zeń panoramiczny widok na grupki starych domów i winnice, które zaopatrują miejscową wytwórnię win należącą do serbskiego klasztoru prawosławnego. A między nimi, w dolinie, rozrzuconych jest ponad tuzin cerkiewek ozdobionych freskami ilustrującymi życie Chrystusa, ikonami świętych, Ostatnią Wieczerzą. Nikt nie potrafi wyjaśnić, dlaczego w tym niepozornym zakątku nagromadziła się przez wieki taka masa świętości. Niektóre z kościółków, jak mówi Bojan Nakalamić, zbudowano za panowania króla Stefana Duszana, w XIV w. Ten największy z władców, jakich mieli Serbowie, uczynił serbskie imperium większym, niż było kiedykolwiek wcześniej lub potem. Kosowo leżało w jego środku, kiedy Duszan przyjął tytuł „cesarza i samowładcy Serbów, Greków, Bułgarów i Albańczyków”. Chichocząc, ale z ręką na sercu, Nakalamić mówi: – Na zewnątrz jestem małym politykiem z Kosowa. Ale w środku jestem Duszanem. Zaledwie kilkadziesiąt lat po śmierci Duszana, w 1389 r., 25 tys. serbskich rycerzy starło się z przeważającymi siłami osmańskimi na Kosowym Polu i poniosło klęskę, uważaną przez wielu za chwalebną. Serbia gasła w obliczu rosnącego w siłę imperium osmańskiego, które w ciągu niewiele ponad stulecia wymazało ją z mapy, ale bitwa na Kosowym Polu żyła w serbskiej literaturze i pieśniach jako symbol walki przeciwko obcej dominacji. Serbia odzyskała niepodległość w XIX w., zaś w XX, podczas upadku imperium osmańskiego, ponownie zajęła Kosowo. Kilka wieków tureckiej dominacji nie tylko napełniło Serbów poczuciem, iż są prześladowani, ale też rozproszyło po zachodnich Bałkanach. U schyłku XX w. fale historii znowu zmieniły bieg wraz z upadkiem Jugosławii. Wielu potomków tych, którzy uciekli przed Osmanami, powróciło, dopisując nowy rozdział do historii serbskich cierpień. Jednak to cierpienia zadawane przez Serbów zostały najdokładniej zapamiętane przez świat. W dawnej tureckiej części targu w Sarajewie, bośniackiej stolicy, niejaki Dragan Tanić złapał mnie za ramię i odwrócił twarzą ku wzgórzom wznoszącym się na południu. – Gdybyś postał tu przez 10 sekund podczas wojny, wtedy puf! – Stuknął mnie w środek piersi, by pokazać, że właśnie zostałem trafiony przez snajpera. – Serbowie ze wzgórz zabiliby cię. Zaskakujące jest to, że Tanić sam jest Serbem. Podobnie jak kilka tysięcy bośniackich Serbów z rejonu Sarajewa, chwycił za broń przeciw siłom serbskim, które obległy miasto wkrótce po ogłoszeniu przez Bośnię niezależności od Jugosławii w 1992 r. – Atakowali mój dom, a gdy ktoś napada na mój dom, to się bronię. Ale Tanić należał do mniejszości. Inni jego ziomkowie nie chcieli żyć w kraju, który mieli zdominować muzułmanie, czyli Bośniacy, dlatego postanowili walczyć z niepodległością Bośni. A że kontrolowali arsenały Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, w pierwszych miesiącach wojny opanowali 70 proc. Bośni, wypierając nieserbską ludność ze zdobytych ziem. Na porządku dnia było wówczas oczyszczanie terytorium z dużych, kłopotliwych populacji mniejszościowych, które nie nadawały się do włączenia w skład zjednoczonej Serbii. Pod koniec wojny czystki etniczne przerodziły się w rzeź wokół Srebrenicy. Siły bośniackich Serbów zgładziły tam blisko 8 tys. Bośniaków, mężczyzn i chłopców – jednych rozstrzeliwując, innych zabijając podczas prób ucieczki. Był to najkrwawszy epizod w Europie od zakończenia II wojny światowej – pierwszy przypadek ludobójstwa na kontynencie po Holokauście, jak orzekł Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Srebrenica była przełomowym wydarzeniem w najnowszej historii Serbów. Choć sąd stwierdził później, że Serbia nie była w to bezpośrednio zamieszana, bośniaccy Serbowie, który dokonali masakry, przyczynili się do tego, że wszystkich Serbów zaczęto postrzegać jako krwiożerczych zabójców, co przypuszczalnie zaszkodziło narodowym interesom bardziej, niż mógłby to zrobić którykolwiek z wrogów. Kiedy w 1995 r. zakończyła się wojna, a wkrótce potem dobiegło końca czteroletnie oblężenie Sarajewa, Bośnia była wyraźnie podzielona między grupy etniczne. Dzisiaj, choć większość ludzi pozostaje w poprawnych stosunkach, przywódcy grup etnicznych nie przestają się spierać. Bośniaccy politycy wypominają Serbom separatyzm i zbrodniarzy wojennych, którzy wciąż pozostają na wolności, a przywódcy Serbów (stanowiących 37 proc. ludności Bośni) irytują Bośniaków mówieniem o secesji. W stolicy większość Serbów odpłynęła do kontrolowanych przez swoich ziomków części Bośni, zaś Bośniacy udali się w przeciwnym kierunku. Sarajewo zachowuje pozory wielonarodowości – Tanić i jego żona Sanja, muzułmańska Chorwatka, są tego przykładem. Lecz tak naprawdę jest to w większości jednolicie muzułmańskie miasto, niepodobne do tego, które Dragan Tanić pamięta z dzieciństwa. W kawiarence na ruchliwej ulicy Ferhadija, kilka kroków od miejsc, w których tak wielu cywilów zginęło z powodu serbskiego ostrzału w czasie wojny, Tanić powiedział: – Wychowałem się za rogiem, gdzie moja matka mieszka do dziś. Ale teraz mogę tu przesiedzieć dwie godziny i nie zobaczyć nikogo znajomego. Wysoko ponad miejscem, gdzie Sawa wpada do Dunaju, w Belgradzie, potężna twierdza Kalemegdan strzeże wzgórza, na którym obozowali rzymscy żołnierze. Później zamek był placówką graniczną innych mocarstw, które rządziły tą krainą. W dole leżą niegdyś eleganckie, a dziś podniszczone ulice belgradzkiej starówki, pełne budynków wciąż zrujnowanych po atakach samolotów NATO podczas wojny o Kosowo sprzed 10 lat. Na zachodzie, za Sawą, rozciąga się Nowy Belgrad, rozległa, pozbawiona charakteru część miasta wzniesiona po II wojnie światowej. A na jej obrzeżach leży zielony obóz – dawny ośrodek dla komunistycznej młodzieży, w którym mieszkają serbscy uchodźcy zbiegli z krajów powstałych w wyniku rozpadu Jugosławii. Jest wśród nich Maritsa Stula – drobna, pogodna kobieta po pięćdziesiątce. Jej domem był Osijek, chorwackie miasto położone 160 km na północny zachód od Belgradu. To region, gdzie przed wiekami austriaccy władcy dawali ziemię i wolność religijną Serbom uciekającym przed osmańskimi rządami – w zamian za obronę granicy przed Turkami. W latach 70. XX w., kiedy Stula zakładała rodzinę w Osijeku, oba mocarstwa od dawna nie istniały, ale w katolickiej Chorwacji żyło ponad 600 tys. prawosławnych Serbów, stanowiących ok. 14 proc. ludności. W tamtych czasach, jak mówi Stula, nikogo nie obchodziło, kto jest Chorwatem, a kto Serbem. Jugosławia była silna i dostatnia, dożywotni prezydent-marszałek Tito wciąż dzierżył władzę, a wszyscy Jugosłowianie byli równi. Dla Stuli niezrozumiałe było więc to, że jej sąsiedzi chcą słuchać nacjonalistów, którzy pod koniec rządów Tity zaczęli dochodzić do głosu w Belgradzie i chorwackiej stolicy, Zagrzebiu. Serbowie mówili o tym, jak sprzymierzeni z nazistami Chorwaci zsyłali ich przed 50 laty do obozów śmierci i mordowali dziesiątkami tysięcy. Zastanawiali się, czy czekają ich nowe masakry. Chorwaci mówili o prześladowaniach w Jugosławii dokonywanych przez serbskich komunistów, którzy teraz zamierzali zagarnąć tysiące kilometrów kwadratowych w sercu Chorwacji i włączyć je do Wielkiej Serbii. W 1990 r. Serbowie w innej części Chorwacji ogłosili niepodległość, wypędzając Chorwatów z domów nieomal w jednej trzeciej republiki. Potem, w czerwcu 1991 r., Chorwacja głosowała za odłączeniem się od Jugosławii. Po miesiącu w drzwiach Stuli pojawił się udręczony sąsiad, Chorwat. Jacyś bojówkarze kazali mu zastrzelić ją i jej rodzinę, jeśli natychmiast się nie wyniesie. To nie byli dobrzy ludzie z Osijeku, tylko rozjuszeni wieśniacy, którzy być może sami utracili domy, mówi Stula. Kobieta wsiadła z trójką dzieci do autobusu jadącego na wschód (mąż pojechał później jej śladem) i od tamtej pory nie widziała swojego domu. Stula należała do pierwszej fali uchodźców; kolejne setki tysięcy zaczęły uciekać pod koniec chorwackiej wojny o niepodległość, kiedy wojska Chorwacji zajęły oderwane regiony serbskie przy logistycznym i powietrznym wsparciu państw NATO. Tych, którzy pozostali, w większości osoby starsze, wymordowano. Według danych na rok 2008 Serbia udzieliła schronienia prawie 320 tys. ludzi wysiedlonych z odległych zakątków byłej Jugosławii. Około 200 tys. przybyło z Kosowa, gdzie odpowiedzią Miloševicia na bombardowania NATO był dziwaczny plan „uwolnienia” dużych fragmentów prowincji od Albańczyków. Kiedy Milošević dał za wygraną i ponad 850 tys. albańskich uchodźców powróciło z obozów za granicą, wielu Serbów uciekło, wiedząc, że staną się celem napaści. Kolejnych przepędzono później pomimo obecności międzynarodowych sił pokojowych, które czasami nie reagowały, gdy rozwścieczony motłoch napadał na nieuzbrojonych cywilów. Reszta przybyła z Chorwacji, tak jak Stula, oraz z Bośni. Stula opowiada z tęsknotą o swoim chorwackim domu, ale przyznaje, że mogłoby być gorzej. Znalazła posadę kucharki w restauracji w Delta City, luksusowym pasażu handlowym otwartym w 2007 r. przez najbogatszego człowieka w Serbii. Dzięki reformom gospodarczym rządów pomiloševićowskich Serbia mocno odbiła się od dna, osiągając w ostatnich latach średni wzrost na poziomie 7 proc. Osobiste dochody szybko rosną, więc w pasażu panuje ruch. To z pewnością najlepiej płatna praca, jaką Stula kiedykolwiek miała. Lecz jeśli zdoła zaoszczędzić pieniądze na załatwienie dokumentów uprawniających do wjazdu na teren Unii Europejskiej, zamierza wyjechać z Serbii na dobre – może pojedzie do Anglii, gdzie jej najstarszemu synowi udało się zostać studentem college’u. Gdy Stula dowiedziała się, jakiej jestem narodowości, poklepała mnie pocieszająco po ręce, jakby przykro jej było to mówić. – Ameryka. Ne dobra. Ne dobra – powiedziała. Niedobra. Zapytała, dlaczego Ameryka wyrzuca biednych ludzi z ich domów w Kosowie. – Bill Clinton, ne dobra. Albright, Rice, ne dobra. Bush… Pewnego wieczoru, podczas przyjęcia na łodzi mieszkalnej zacumowanej na Sawie w Belgradzie, przygany nie były tak delikatne. Dwóch młodych ludzi poprosiło mnie, abym odgadł, ile ton amunicji ze zubożonym uranem USA zrzuciły na ich kraj w 1999 r. i ile przypadków raka to wywołało. Czy wiem o serbskich cywilach, którzy zginęli w wyniku amerykańskich bombardowań podczas wojny o Kosowo? – dopytywał się jeden. Doszli do wniosku, że raczej nie, bo amerykańskie media cenzurowały materiały, w których Serbowie nie robili wrażenia współczesnych nazistów. Sięgnęli dalej w przeszłość, analizując tragedie obu wojen światowych. Wyglądało na to, że jeden z nich, mówiący po angielsku dwudziestoparolatek, jest bliski łez. Czy ja mam jakiekolwiek pojęcie o tym, co Serbowie przecierpieli? Jest w zachodniej Serbii wioska o nazwie Sljivovica, co po serbsku oznacza śliwowicę. Śliwowica należy do całej gamy owocowych trunków zwanych rakiją, stanowiących podstawę życia towarzyskiego Serbów i innych Jugosłowian. Tym alkoholem wznosi się toasty za przyjaciół i wita gości. Jak któregoś ranka powiedział mi pewien pop, kiedy już jego żona nalała kieliszek wódki mocnej tak, jakby miała znacznie powyżej 100 proc., dobra rakija to ogień w brzuchu, a nie w gardle. Z załzawionymi oczyma próbowałem udawać, że piecze mnie tylko brzuch. Jednak wobec tego, że Serbia dąży do członkostwa w Unii Europejskiej i jest w trakcie dostosowywania swojego prawa do europejskich standardów, czy prawdziwa serbska rakija może przetrwać? Produkcja alkoholu podlega w Unii ścisłym regulacjom, faworyzującym duże firmy gorzelniane, natomiast najwyżej ceniona jest rakija domowej roboty, taka jak u tego kapłana. Sljivovica wydawała się więc odpowiednim miejscem do szukania domowych producentów rakiji, którzy mogą obawiać się przystąpienia do UE. Przy dróżce biegnącej w stronę wzgórza dwaj mężczyźni, jeden młody, drugi stary, uwijali się przy poczerniałej destylarni, z której buchał dym i słodko-kwaśny, podwórkowy zapach. 80-letni Ostoja Stanić podkładał do paleniska, a Milan Stanić, lat 32, wlewał do zbiornika wiadra przefermentowanych śliwek. Pół godziny później mikstura zaczęła wrzeć i pojawiła się strużka alkoholu. To była tzw. miękka rakija, słodka i słaba. Druga destylacja miała dodać jej siły. Zapytałem Milana Stanicia, czy biurokracja UE nie zamknie jego małej gorzelni. Przeszedł na angielski, aby dobitnie wyrazić swój pogląd: – My chcemy Unii Europejskiej. Pochwalił się kilkoma nowymi tysiąclitrowymi beczkami z dębu i na wpół wykończonym budynkiem z betonu. Powiedział, że rodzina Stanićów ma zamiar powiększyć swoje przedsiębiorstwo. Zamówiono większą aparaturę destylacyjną. Milan radził się ekspertów w sprawach rodzinnej plantacji śliw. Powiedział, że kiedy kraj zbliży się do reszty Europy, otworzą się nowe rynki. W piwnicy swego domu Milan zassał dojrzałą rakiję przez plastikową rurkę i przelał ją do dwulitrowej butli. Mrugnął do mnie. – Musiałem się tego nauczyć podczas NATO-wskich bombardowań. To był jedyny sposób zdobycia benzyny. Cóż, ten temat nigdy nie znika na długo. Potem Milan uścisnął mi rękę i pobiegł na ślub pracownika rodzinnego biznesu. Ostoja Stanić został, aby pilnować gorzelni. Opowiedział mi o wojnie z czasów swojej młodości i bratobójczych wyczynach dwóch rywalizujących odłamów ruchu oporu walczącego z nazizmem: czetników, wiernych serbskiej monarchii, i komunistycznych bojowników Tity, który w końcu został przywódcą Jugosławii. Powiedział, że czetnicy podrzynali tu kiedyś ludziom gardła. Dla nastoletniego Ostoi prawdziwymi bohaterami byli partyzanci Tity, którzy stoczyli heroiczny, skazany na klęskę bój z Niemcami w pobliskim mieście Užice. Ale ja wiedziałem, że o kilka godzin jazdy stąd żyją inni starcy, którzy mogliby opowiedzieć o tym, jak bojownicy Tity mordowali niewinne ofiary w ich okolicach. To był typowy kawałek serbskiej historii – unurzanej w krwi i męstwie, ubogiej w szczęśliwe zakończenia i bezsporne prawdy. Lecz Ostoja Stanić prowadził tylko niezobowiązującą pogawędkę. Tak naprawdę obchodziła go produkcja rakiji. Wręczył mi butlę śliwowicy, poklepał po plecach, gdy chciałem zapłacić, i poszedł dołożyć drewna do destylarni.