Lato blisko Polski Średnio każdy Węgier zjada około pół kilograma, choć niektórzy twierdzą, że nawet 2 kg papryki rocznie – chwalił się László, który był moim przewodnikiem po Budapeszcie. Chyba nie ma innego miejsca na świecie, które tak bardzo ceniłoby tę przyprawę. Sprowadzona tu dopiero w XVI w. stała się narodowym dobrem tego kraju. Co ciekawe, dawniej czerwone rożkowe papryki były dostępne tylko dla arystokracji, która używała ich do dekorowania wnętrz swoich rezydencji, a nie w kuchni. Dziś dodaje się je tu do chleba, kiełbasy, ciast, nie wspominając o sztandarowych daniach, jak gulasz czy leczo. Nic więc dziwnego, że z pachnących papryką Węgier przywiozłam walizkę pełną tej przyprawy. Ale mam stamtąd oczywiście znacznie więcej wspomnień – gorące źródła to kolejne bogactwo tego kraju. I jeden z najbardziej genialnych sposobów, by się zrelaksować. A z Warszawy dolecimy tam w zaledwie godzinę. Jeszcze bliżej mamy do naszych południowych sąsiadów: Czechów i Słowaków, którym również poświęcamy to wydanie Travelera. Słowackie Tatry to raj dla miłośników górskich wędrówek, a tamtejsze gorące źródła – wspaniałe ich uzupełnienie. Równie piękny krajobrazowo jest czeski Adrszpach ze skalnymi miastami czy falujące, pokryte winnicami wzgórza Moraw. Czechom zazdroszczę także zamków, których mają ponad tysiąc, czyli najwięcej na metr kwadratowy na świecie. A w wielu z nich, zamienionych na hotele, można przenocować i żal by było z tego nie skorzystać. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 | Uzbekistan Baśniowe miasta, pustynia i gościnni ludzie Planeta Travelera 18 | Wieści ze świata 22 | Kierunek kultura Temat numeru – Lato blisko Polski Słowacja 24 | Bratysława Rowerem, na piechotę i z lotu ptaka 30 | Słowacki Raj Zielonym szlakiem przez wąwozy, doliny i skały 36 | Trnawa Mały Rzym i twierdza naukowców 40 | Słowackie Tatry Wymarzone miejsce na niespieszne wędrówki Czechy 46 | Praga Z dala od turystycznych atrakcji to miasto uwodzi na nowo 52 | Góry Orlickie Kilkanaście zamków, kilkadziesiąt legend 58 | Czeski Raj Skalne miasto jak z filmu fantasy 64 | Pilzno Wykąp się w płynnym złocie 70 | Czechy południowe Mała Kanada, włoski barok, karpie i bizony Węgry 76 | Budapeszt Ekscytujący miks tradycji z nowoczesnością 82 | Balaton Węgierskie morze Polska jest najfajniejsza 88 | Lublin Podziemny labirynt, czarcia łapa i ciasteczko Ordonki 94 | Warmia Rowerowa wyprawa śladami Mikołaja Kopernika Adventure 100 | Test Travelera Nie daj się słońcu. Testujemy ubrania i gadżety na letnie wędrówki.
Obyś żył w ciekawych czasach – mówi chińskie przysłowie. Okładki naszego magazynu z roku 2016 pokazują, że czasy mamy arcyciekawe. I właśnie dlatego w minionym roku sporo uwagi poświęciliśmy bieżącym problemom spółczesnego świata. Wasz odzew i liczne dyskusje w kontekście materiałów o islamie i nowym obliczu Europy, do której przybywają setki tysięcy uchodźców, przekonały nas, że był to słuszny kierunek. Oczywiście nie porzuciliśmy również tematu eksploracji. Z Krzysztofem Starnawskim odkrywaliśmy najgłębszą podwodną jaskinię na Ziemi. Z człowiekiem roku NG Andrzejem Bargielem zjeżdżaliśmy na nartach z ośmiotysięczników. Wraz z zespołem paleontologów pod kierunkiem prof. Jerzego Dzika i dr. hab. Tomasza Suleja odsłanialiśmy skamieliny latającego gada sprzed 230 mln lat. To był dobry, pod wieloma względami przełomowy rok. A przed nami? Myślę, że nie mniej fascynujący! Zaczynamy od próby zdefiniowania „gender”. Zastanawiamy się, co to znaczy być kobietą i mężczyzną we współczesnym świecie. Sprawdzamy też, jak działa efekt placebo i czy wiara faktycznie czyni cuda. Ja wierzę, że w każdym numerze NG będzie bardzo ciekawie. Miłej lektury! Martyna Wojciechowska
28 Duch ponad materią To, w co wierzysz, twoje myśli i przekonania, potrafią bezpośrednio przekładać się na stan twojego ciała. Tekst: Erik Vance, zdjęcia: Erika Larsen 52 Przybysz z innej planety Czteroletnia „rodzinna” podróż Tony’ego Halika przez obie Ameryki przyniosła mu rozgłos. Dziś takich wypraw już nie ma. Tekst: Mirosław Wlekły, zdjęcia: Tony Halik 64 Gender Termin „gender” w naszym kraju budzi emocje. W centrum sporu znajduje się pytanie, czy problemy z tożsamością płciową to kwestia natury, czy kultury. Jak widzi to nauka? Tekst: Robin Marantz Henig, zdjęcia: Lynn Johnson 92 Śmierć ojca Panujący przez 70 lat król Tajlandii był dla Tajlandczyków „odwieczny”. Śmierć władcy o boskim statusie rodzi jednak problemy, z którymi kraj musi się zmierzyć. Tekst: Magdalena Chodownik 102 Batalia o wirungę Ochrona dzikiej przyrody w chaosie afrykańskiego jądra ciemności jest zadaniem dla straceńców. Tekst: Robert Draper, zdjęcia: Brent Stirton
W pierwszym roku mojej pracy na Półwyspie Arabskim, gdy nie istniało jeszcze Google Earth, wynająłem beduińskiego przewodnika.
Na pytanie o wynagrodzenie odparł: − Jesteśmy braćmi, to dla mnie radość, że mogę cię oprowadzić po tych okolicach. Ucieszyłem się na te słowa, bo budżet naszej ekspedycji, z którego musieliśmy opłacić sprzęt, wynajęcie samochodów, paliwo, jedzenie i zakwaterowanie dla ośmiu osób, wynosił zaledwie 12 tys. dolarów. Trzy dni później, gdy nadszedł dzień rozstania, Beduin spytał, ile mu zapłacę. Nie miałem pojęcia, jaka suma go usatysfakcjonuje. Zaproponowałem 50 dolarów za dzień. Nigdy nie zapomnę wyrazu jego twarzy − coś pomiędzy załamaniem a wściekłością. Nie wziąłem pod uwagę faktu, że pracowaliśmy w sercu omańskiego zagłębia naftowego, gdzie ludzie przywykli do stawek oferowanych przez koncerny naftowe, a nie małe archeologiczne projekty badawcze. Poczułem, że nasze letnie wykopaliska stanęły pod dużym znakiem zapytania. Sprawę komplikował fakt, że w miejscu, do którego zabrał nas przewodnik, widzieliśmy duży potencjał archeologiczny. Beduin myślał, że jest to trochę warte. Przewodnik polecił nam wsiadać do samochodu i na pełnym gazie wróciliśmy do jego wioski. Tam jego ojciec szejk nakazał mi zapłacić 100 dolarów dniówki i za kolejne 100 kupić kozę, aby uczcić sukces projektu. Nie miałem wyjścia. Gdybym się nie zgodził, zapewne wylądowałbym w więzieniu. Zrobiłem, jak mówił szejk, Beduini zarżnęli kozę i wszyscy świętowaliśmy. Potem szybko wynieśliśmy się stamtąd. Teraz najbardziej interesują nas jaskinie, gdzie osady i narzędzia z kamienia są najlepiej zachowane. Miejscowi uważają, że w jaskiniach mieszkają dżiny, czyli demony − i unikają ich. A nam się to podoba. Jeff Rose badacz National Geographic Specjalizacja archeolog Miejsce Oman
Udręczona upałem, bezkresna, a jednocześnie nieziemsko piękna i cicha. Siedem dni to za mało, żeby ją poznać, ale wystarczająco dużo, żeby się w niej zakochać
Mohamed twierdzi, że nie potrafi żyć bez pustyni. Domyślam się dlaczego. Właśnie zgasło ognisko, a nade mną niczym w planetarium otworzyła się kopuła z miliardami gwiazd. Niebo rozświetliło się jak jakaś supermetropolia. I kiedy tak leżałam na ciepłym piasku, po raz pierwszy w życiu poczułam, że naprawdę jestem częścią Wszechświata. Nigdy wcześniej nie wydawał mi się on ani tak bliski, ani tak fascynujący jak tu i teraz. Może dlatego, że niebo nad Saharą zdecydowanie nie przypomina znanego mi nieba. Wręcz wydaje się nierealne, jakby zostało wymyślone w komputerze na potrzeby jakiejś Odysei kosmicznej albo Gwiezdnych wojen. Podobno Wszechświat ma miliardy galaktyk, a każda z nich składa się z miliardów gwiazd. Podobno promień światła wysłany z jego końca potrzebowałby 15 mld lat, żeby dotrzeć na Ziemię – tak niewyobrażalnie jest on wielki. Z kolei my dystans do najbliższej gwiazdy – Proximy Centauri, najszybszą rakietą pokonalibyśmy w 100 tys. lat. Te liczby trochę studzą moj zapał do międzygalaktycznych podroży. Tymczasem na Saharze gwiazdy zdają się być dosłownie na wyciągnięcie ręki. I mrugają do nas tak zachęcająco. – To nie fair, Nidu – mówię do Mohameda, 33-latka, który jest naszym przewodnikiem. Dumny absolwent Oxfordu każe się nazywać Nidu, bowiem w Egipcie co drugi chłopak otrzymał imię na cześć proroka. – Wy, Egipcjanie, macie piramidy, świątynie w Luksorze, Karnaku i Abu Simbel, Morze Czerwone z plażami i baśniowymi rafami, Kleopatrę i Tutanchamona, celebrytów, których losami interesują się wszyscy. Najdłuższą rzekę świata, największą pustynię i jakby tego było mało – to niebo, od którego nie potrafię i nie chcę oderwać wzroku. Zasypianie pod baldachimem z gwiazd zaliczyłabym do jednych z moich najbardziej romantycznych doświadczeń. Egipt jest ponad trzy razy większy od Polski, ale 95 proc. jego powierzchni to Sahara, która oplata swoimi mackami deltę Nilu, jakby chciała ją udusić. Z lotu ptaka ten ostatni bastion zieleni wydaje się nie mieć żadnych szans w starciu z pustynnym Goliatem, a jednak na razie również tutaj wygrywa Dawid. Niestety nie zmienia to faktu, że 80 mln mieszkańców tego kraju zmuszonych jest żyć w niemiłosiernym ścisku na obszarze wielkości dwóch naszych województw. Taki na przykład Kair za swój dom uważa ponad 20 mln ludzi i każdy z nich musi się jakoś utrzymać – a bezrobocie w Egipcie jest ogromne. Kiedy spacerowałam wokół piramid, nieustannie ktoś proponował mi a to zakup asfaltowych figurek, koszulek ze sfinksem, chustek arafatek, wody, a to zrobienie zdjęcia czy przejażdżkę na wielbłądzie. Pozbycie się jednego natręta trwało kilka minut, ale natychmiast w jego miejsce pojawiało się dwóch innych. Zapewne spłukałabym się do suchej nitki, gdybym była w tym kraju pierwszy raz. Wiem, ile wysiłku kosztuje wytłumaczenie posiadaczowi olbrzymich, smutnych oczu, że nie potrzebujemy stu papirusowych arcydzieł, nawet jeżeli kosztują one tylko 10 dol. Jeszcze trzy lata temu cały Kair udekorowany był plakatami Mubaraka przypominającymi, kto tu rządzi. Po rewolucji plakaty zniknęły, ale zniknęli też turyści – Nidu twierdzi, że jest ich nawet o 80 proc. mniej. To cios w plecy dla całej branży. No cóż, jednego dnia można być rewolucjonistą, a następnego i tak trzeba pójść do pracy i zarobić na utrzymanie rodziny. Z klaustrofobicznych macek cywilizacji uwalniamy się już jakieś 50 km za Kairem, kiedy zjeżdżamy z drogi łączącej stolicę z położoną 350 km na południe oazą Al-Bahrijja. Zaczyna się prawdziwy offroad – zapinamy pasy i otwieramy okna. Nasza karawana składa się z czterech dżipów, które oprócz kompletu pasażerów wiozą namioty, śpiwory, materace, zapas wody (3 litry na osobę na dzień) i jedzenia, benzynę, bagaże. Przed nami 1000 km przez Saharę. Jesteśmy tak podekscytowani naszym desert experience, że nie możemy usiedzieć na miejscach i dziwimy się jak dzieci. Skąd kierowcy wiedzą, gdzie jechać? Nie ma tu drogowskazów ani punktów charakterystycznych. Czyżby w tajemnicy przed nami korzystali z map albo GPS-ów? Dziwimy się też, że na niemiłosiernych wertepach nie siada zawieszenie, że koła dżipów ślizgają się po piasku jak po lodowisku, ale udaje się nam wjechać na wydmy wysokości kilkupiętrowych kamienic bez dachowania albo przynajmniej zakopania się po osie. Sahara pięknieje z każdym kilometrem. Szarobure klepisko, po którym wiatr przeganiał czarne reklamówki, zamienia się w bezkresne pole wydm, które niczym wał ciągną się wzdłuż Nilu na długości 500 km, aż pod granicę z Sudanem. Podobno wystarczy pospacerować kilka godzin po wydmach, żeby zasmakować pustyni. Ale żeby poznać ją naprawdę, trzeba na niej spędzić przynajmniej jedną noc. Patrzę na zegarek, jest piąta rano. Nie przypominam sobie, żebym kiedykolwiek w Warszawie zbudziła się z własnej woli tak wcześnie. Wygrzebuję się ze śpiwora, otrzepuję z piasku. Jest chłodno, jednak temperatura na Saharze w nocy wcale nie spada do zera. Z innych namiotów dobiega pochrapywanie, ale też szuranie, co znaczy, że amatorów wschodów słońca jest więcej. Ruszam przed siebie. Niewiele jest przyjemności mogących przebić frajdę z chodzenia po porannym piasku na bosaka i wciągania w płuca rześkiego powietrza. Wokół mnie nie ma żywego ducha. Podczas podróży zwykle szukamy towarzystwa, a tutaj wręcz odwrotnie. Lubimy mieć wschody i zachody słońca tylko dla siebie. Wiecznie narzekamy na stres, przepracowanie, nadmiar bodźców, które nie pozwalają nam się wyłączyć. Jedni szukają spokoju, zamykając się na przykład na tydzień w klasztornej celi, medytując, uprawiając jogę. Ja postanowiłam odpocząć od świata na pustyni. Przede mną akt wzbudza w naszym gatunku tak silne emocje. Starożytni Egipcjanie przynajmniej wierzyli, że za codzienną wędrówkę słońca odpowiedzialny jest skarabeusz. Ten niezmordowany żuk toczący po piasku swoją gnojną kulkę miał tak samo toczyć po nieboskłonie słońce. Do dziś skarabeusz jest tu symbolem odrodzenia, wiary w to, że nigdy nie jest za późno, aby zmienić swoje życie na lepsze. Tylko co to dokładnie znaczy? Może właśnie tu znajdę odpowiedź. W końcu pierwszy chrześcijański pustelnik – św. Antoni – na Saharze spędził 80 lat i mimo kuszenia stanowiskami nie chciał tego miejsca opuścić. Tymczasem moje potrzeby duchowe przegrywają z potrzebami ciała. Po prostu jestem głodna. Wracam do obozowiska na śniadanie. Przed 9, kiedy zaczyna się robić gorąco, jesteśmy już spakowani i gotowi do dalszej drogi. Prawdziwi Beduini znają pustynię jak nikt inny, dlatego są najlepszymi przewodnikami. Aisza, szef naszych kierowców, jest właśnie Beduinem. Niestety zarówno on, jak i inni miejscowi, zamiast tradycyjnych nakryć głowy i długich szat noszą czapki z daszkami, T-shirty i dżinsy. Na szczęście potrafią to, co powinni umieć prawdziwi mężczyźni. Tak wiec rozbijają za nas namioty (koledzy muszą to robić sami), zdobywają drewno na ognisko, zajmują się kuchnią i sprzątaniem. Przebite opony zmieniają w pięć minut, ćwiczą dżoging i skaczą na skakance. No i nie przegapia żadnej okazji, żeby poczarować kobietę. W ich oczach jesteśmy piękne. Dla nich nie ma znaczenia ani nasza tusza, ani wiek. Wiele Europejek dało się uwieść gładkim słówkom tutejszych habibi, wystarczy poczytać fora internetowe. Ale przecież nie tylko uczucia nie trwają wiecznie. Nawet Sahara zmienia się nieustannie. Jeszcze 10 tys. lat temu znaczną jej część porastała sawanna, na której pasły się stada zwierząt znane z południa Afryki. Świadczą o tym chociażby rysunki naskalne odnajdowane co i rusz w tutejszych jaskiniach. Potem przestały padać deszcze i po życiu nie został nawet ślad. Wszystko wyschło na pieprz, rozpadło się. W Jara Cave nie ma co prawda prehistorycznej sztuki, ale wejście do tej jaskini wygląda niczym korytarz prowadzący do królewskiego grobowca w Dolinie Królów. I rzeczywiście wnętrze ma wystrój godny faraona. Ze stropu zwisają tysiące stalaktytów, niektóre przypominają żebra prehistorycznych stworów. Sahara kryje wiele takich miejsc i tajemnic. Ocean piasku wielkości Europy przesypuje się niczym w klepsydrze. Wydmy wędrujące z prędkością 9 m rocznie pochłaniają wszystko na swojej drodze, a jednocześnie odsłaniają to, co zakryły wcześniej. Kiedy zobaczyłam skupisko palm na horyzoncie, pomyślałam – fatamorgana. Tym bardziej że sporo ich już widziałam na pustyni. Powietrze aż falowało od skwaru, my gotowaliśmy się żywcem. W takich warunkach trudno myśleć racjonalnie. Człowiek marzy tylko o tym, żeby rozebrać się bardziej niż do naga, usiąść pod wentylatorem ze szklanką czegoś zimnego i obłożyć się kostkami lodu. Na szczęście palmy okazały się realne, podobnie jak woda. – Kiedyś był tu rzymski fort, którego załoga pilnowała bezpieczeństwa karawan – wyjaśnia Mohamed, kiedy moczymy stopy w basenach. Wędrówka po pustyni nie byłaby możliwa bez znajomości takich miejsc. Wielbłądy mogą bez wody przeżyć kilka, nawet kilkanaście dni, ale ludzie już nie. Przy takich temperaturach wręcz nie jesteśmy w stanie ugasić pragnienia. Najmniejszy błąd może nas drogo kosztować. Media co jakiś czas podają informacje o osobach, które zgubiły się na pustyni. Sahara długo pozostawała niedostępna. Pierwsi Europejczycy uważano ją za piekło na ziemi, miejsce zarezerwowane dla umarłych albo samobójców. Ale wszystko, co tajemnicze i niedostępne, jest także pociągające. Ludzie zawsze chcieli dotrzeć tam, gdzie najwyżej, najgłębiej, najtrudniej, gdzie nikt przed nimi nie postawił jeszcze stopy. Ekstremalne sytuacje podobno pozwalają nam lepiej poznać siebie. Ja jednak cieszę się, że aż tak nie muszę siebie sprawdzać. I że jest ktoś, kto zapewnia nam i bezpieczeństwo, i odpowiednią ilość wody. Codziennie pokonujemy dziesiątki kilometrów z krótkimi przerwami na sesje fotograficzne przy najbardziej spektakularnych punktach widokowych. Nasze życie wyznaczają wschody i zachody słońca. Wschód – zwijanie obozu, zachód – rozbijanie. A potem kolacja, ognisko i długie przy nim rozmowy. Krajobrazy zmieniają się jak w albumie fotograficznym. Łachy piachu to znikają, to pojawiają się, czasami przejeżdżamy między stożkami przypominającymi wielkie kretowiska albo zatrzymujemy się przy miejscu wyglądającym jak pole skamieniałych arbuzów. Są tu kaniony, góry, klify, urwiska, doliny, jeziora, oazy – jakbyśmy eksplorowali dno oceanu, z którego jakimś cudem wyparowała woda. Nie przypuszczałam, że Sahara jest tak różnorodna. Miliony lat erozji poszarpały skały i nadały im niesamowite kształty, czasami grubo ciosane, a czasami finezyjne. Nie przypuszczałam też, że piach może mieć tyle kolorów i struktur. Bywa ubity niczym klepisko, innym razem koła samochodów wzbijają tumany kurzu, jakby ktoś wysypywał na nas mąkę. Podobno można nim umyć włosy, odważyli się ją eksplorować dopiero w średniowieczu. Wtedy ma tez właściwości antyseptyczne – dlatego kiedy Beduin się skaleczy, w ranę wciera pustynny piasek. To miejsce jest niezwykle fotogeniczne i fantastycznie prezentuje się na zdjęciach, jednak nawet najlepsza fotografia nie jest w stanie oddać rzeczywistości. Przed nami wyrasta płaskowyż, który wygląda, jakby przed chwila spadł na niego śnieg i jeszcze nie zdążył się stopić. White Desert (Pustynia Biała) faktycznie jest biała, to nie efekt obróbki zdjęć w programie komputerowym. Ale nie kolor jest tu najważniejszy, lecz niezwykła galeria kamiennych rzeźb. Matka Natura nieźle tu poszalała z dłutem. Spacerujemy po jej pracowni, mijając monstrualne grzyby, wielbłądy, pingwiny, wieloryby, króliki i inne stwory. Podziwiamy, komentujemy, komplementujemy, robimy zdjęcia. Nie jest nas stad w stanie wyrwać nawet perspektywa prysznica w pobliskim karawanseraju o jakże adekwatnej nazwie Shahrazad. Bez wahania oddałabym te luksusy za szanse spędzenia nocy właśnie tutaj, pod namiotem. Ponieważ dziś nie musimy rozbijać obozu, Nidu zgodził się zostać na White Desert do zachodu słońca. Na bezchmurnym dotąd niebie pojawiły się obłoki, jakby na nasze zamówienie. Przebijające się przez nie słonce zaczęło tańczyć między skalnymi blokami, które pod jego wpływem niczym za dotknięciem czarodziejskiej różdżki raz stawały się złote, za chwile szare, czerwone, pomarańczowe i znów białe. To była magia. Skłamałabym jednak, pisząc, że tego wieczoru nie doceniłam zalet prysznica albo kolacji z winem serwowanej w postaci szwedzkiego stołu, na która dziwnym trafem wszystkie dziewczyny założyły sukienki. Czy nastąpi koniec świata, jeżeli tego nie zrobię? Zawsze zadaje sobie to pytanie, ilekroć chce zrobić coś, czego zazwyczaj nie robie. I zawsze wtedy niezwykle się mobilizuje, bo wiem, że z całą pewnością będę żałować, jeżeli stchórzę. Tak jest i tym razem. Stoję na szczycie wysokiej wydmy z deską pod pachą. Z dołu wyglądało to znacznie lepiej, z góry wydma wydaje mi się zdecydowanie za stroma. Może nie złamie karku, ale pewnie i tak zjadę na pupie. Będzie wstyd. Nidu już spróbował i teraz głośno zachęca wszystkich do ruszenia jego śladem. Stawiam stopy na desce, przyjmuje pozycje i zjeżdżam. A potem kolejny raz i kolejny, aż piasek staje się zbyt gorący i moje stopy odmawiają współpracy. Żałuję, że tak późno wpadliśmy na ten pomysł. Tyle wspaniałych stoków pozostało niewykorzystanych. Dawno nie wracałam z wakacji w tak świetnym humorze. Dawno tez powrót do cywilizacji nie okazał się takim szokiem. Kiedy wjechaliśmy do Kairu, zaatakowały nas potworny hałas, smog i korki, od których zdążyliśmy się odzwyczaić. Poczułam się tak, jakbyśmy trafili do prawdziwego piekła, które sami sobie stworzyliśmy. Tylko za jakie grzechy?
Na doroczny konkurs piękności, który odbywa się w Abu Zabi, przybywają wielbłądy z całego spalonego słońcem Półwyspu Arabskiego. Tu tradycyjne zwierzęta juczne zmieniają się w rozpieszczane okazy wystawowe.
Finałowej nocy konkursu pustynię spowiła mgła – nieprzenikniona niczym burza piaskowa, przesłaniająca wszystkie gwiazdy. W mroku szpiedzy myszkowali wśród wydm, przeglądając obóz za obozem w poszukiwaniu czegoś szczególnego. Cała wyprawa nie rozpoczęła się jednak od szpiegowania w ciemnościach. Już miesiąc wcześniej z Omanu, Arabii Saudyjskiej, Kataru i każdego zakątka Półwyspu Arabskiego w daleką podróż wybrały się dziesiątki karawan. Wszyscy zebrali się w tych odludnych okolicach emiratu Abu Zabi, by wziąć udział w wyborach najpiękniejszego wielbłąda. Przez dziewięć dni zwierzęta paradowały przed trybunami, zaś apodyktyczni sędziowie odsyłali skromniejsze okazy do domów, ku przygnębieniu ich właścicieli. Jury musiało dokonać prawdziwej czystki pośród 24 tys. kandydatów. Dziesiątego dnia pozostało jedynie dwóch Beduinów i ich olśniewające zwierzęta. Mężczyźni – należący do starszyzny swoich klanów i noszący rodowe nazwiska Bin Tanaf i Rames – będą musieli zmierzyć się w finałowym pojedynku pełnym intryg i zaciętej rywalizacji, łączą ich bowiem więzy pokrewieństwa. Przez lata ścierali się ze sobą w mniejszych konkursach. Wynik dzisiejszego spotkania zadecyduje nie tylko o ich pozycji w świecie hodowców wielbłądów, ale także w obrębie ich własnego plemienia. Zwycięzca zgarnie kosztowne nagrody, a co ważniejsze – honory dla własnej rodziny. Dlatego też każdy z nich ma swoich szpiegów. Szukają oni najpiękniejszych zwierząt, przetrząsając obozy pokonanych konkurentów, ponieważ jeden wyjątkowy wielbłąd odkupiony od innego hodowcy o świcie, gdy rozpoczną się kolejne obrady sędziów, może dać im przewagę. Zastanówmy się przez chwilę nad wielbłądem. Zwróćmy uwagę na olbrzymi garb, chybotliwą górę tłuszczu drżącą przy każdym kroku kościstych nóg zwierzęcia. Na koślawe kolana i płaskie stopy niezdolne do niczego więcej ponad niezdarny bieg. Spójrzmy także na szyję, wykrzywioną pod ciężarem głowy. A teraz popatrzmy na samą głowę: absurdalnie długie rzęsy, mrugające zalotnie ponad podłużnym pyskiem i mięsistymi wargami, z których ścieka długa, wąska strużka śliny. Nie można powiedzieć, by zwierzę olśniewało urodą. Wygląda raczej na pospiesznie stworzone z części zastępczych. Sędziowie z Abu Zabi patrzą jednak na wielbłądy innym wzrokiem. Lustrują je od czubka nosa po ogon i z powrotem, stosując ścisłe kryteria do oceny każdej partii ciała zwierzęcia. Uszy muszą być proste, grzbiet wysoki, garb wielki i symetryczny, a zad na tyle duży, by można było swobodnie umieścić na nim siodło. Sierść, oczywiście, musi lśnić. Nos powinien być łagodnie sklepiony w okolicy mostka, schodząc łukiem w stronę warg, zwisających ku dołowi niczym bombki. Długa szyja podnosi ocenę, podobnie jak długie nogi. Sędziowie dokładnie przyglądają się dwóm palcom u stóp, sprawdzając, czy długość dzielącej je szczeliny zgadza się z wytycznymi w ich regulaminie. Konkursów piękności jest tak wiele, że ostatecznie wszystkie różnice zostają sprowadzone do rowka pomiędzy palcami. Bin Tanaf, drobny mężczyzna ze szpotawą nogą i schludną czarną brodą, która maskuje jego wiek, przysiada na wydmie, przyglądając się swoim wielbłądom i wspominając życie wśród nomadów. Dorastał, podróżując wraz z całą rodziną w poszukiwaniu nowych pastwisk i wodopojów. Latem wielbłądy mogą obejść się bez wody przez pięć dni, zimą nawet kilka tygodni. – Dzięki nim udawało nam się przeżyć – stwierdził Tanaf, wskazując na zwierzęta. Ten związek koczownika i wielbłąda rozpoczął się przed tysiącami lat w sercu Półwyspu Arabskiego. Po pierwsze – wielbłądy były środkiem transportu przez pustynię. Służyły też jako wierzchowce podczas najazdów na inne plemiona, kiedy to zdobywano kolejne stada lub odzyskiwano własne. Przez pierwszą połowę życia Bin Tanafa wielbłądy należące do jego rodziny produkowały mleko do picia oraz sierść, z której wyplatano koce i namioty. Ich odchodami palono w ogniskach, a moczem tępiono wszy. W świecie Beduinów ziemia nie ma żadnej wartości, ich życie koncentruje się na ciągłym ruchu, dlatego to wielbłąd stał się wyznacznikiem materialnego statusu człowieka. Nic dziwnego, że stworzył on bogate słownictwo, pozwalające opisać wygląd i stan zwierząt. Asayel to szlachetne wielbłądy o czerwonawym umaszczeniu. Majahim mają ciemną sierść. Źrebię wielbłąda płci żeńskiej to houraa, a młoda matka – bikr. Samiec w okresie dojrzewania nazywany jest fahl, samica to jathaa. Jeśli miała ostatnio kontakt z samcem, a jej wymiona nabrzmiały, mówi się o niej laqha. Żaden etap rozwoju wielbłąda, zachowanie czy zmiana nie pozostały bez nazwy. Człowiek i wielbłąd zaczęły stanowili nierozłączną całość. Później jednak, jak mówi Bin Tanaf, coś się zmieniło. Anglicy opuścili te tereny w 1971 r., oddając Beduinom kontrolę nad polami naftowymi. Emirowie poszczególnych plemion zebrali się, by utworzyć Zjednoczone Emiraty Arabskie i ustanowili Abu Zabi swoją stolicą. Od tej chwili pieniądze – olbrzymia fala pieniędzy – popłynęły na pustynię. Bin Tanaf zaczął sprzedawać samochody, które wzbogaceni na ropie mieszkańcy kupowali jak szaleni. Jego rodacy dorabiali się fortun na budownictwie, transporcie i na samej ropie. Dotychczas wielu z nich żyło w takim ubóstwie, że nie rozumieli nawet koncepcji pieniędzy i bogactwa, teraz zaś poranne promienie słońca z trudem przebijały się przez znajdujące się w ich rękach góry złota. Sami nie potrafili czytać ani pisać, jednak swoich synów posyłali na naukę do Londynu i Paryża. Namioty z wielbłądziej sierści zamienili na szklane wieżowce Abu Zabi i Dubajju. Na początku „mieszczuchy” – sami niedawno oderwani od pustyni – traktowali sporadyczne wizyty Beduinów jako ciekawostkę. Widzieli w nich biedaków noszących cały dobytek w jednym worku. Dziś jednak obraz ten nabrał cech romantycznych: koczownik stał się kwintesencją arabskości, symbolem wolności. Taki Arab ropą się nie interesuje – wystarcza mu byle pokarm i woda dla wielbłąda, na którego grzbiecie zmierza w stronę zachodzącego słońca. Arabski koczownik przypomina amerykańskiego kowboja. Tak jak zamożni Amerykanie uwielbiają się chwalić swoimi rasowymi końmi, tak Beduini postępują z wielbłądami. Arabski dżentelmen spędza weekendy w swoich stajniach. Dogląda zwierząt, karmi je, czyści. A jeśli czasem na nie warknie, szybko zaczyna śpiewać pieśń z prośbą o przebaczenie. Kocha swoje zwierzęta. I bez ustanku przygotowuje je do udziału w zażartej rywalizacji. Arena konkursowa odzwierciedla koczowniczy tryb życia doprowadzony do luksusowej przesady. Beduini wznoszą namiot, pod którym budują wielopiętrową trybunę z obitymi pluszem krzesłami, otoczoną dziesiątkami ekranów, na których pokazywana jest relacja z odbywających się właśnie zawodów. Służący roznoszą herbatę i kadzidło. Znajdujące się w pobliżu lotnisko jest gotowe na przyjęcie helikopterów wiozących szejków i księżniczki. Kobiety spędzają każdy dzień, robiąc zakupy na pobliskim suku, targowisku wielkości małego miasteczka wybudowanym specjalnie na potrzeby konkursu. Dookoła widać dziesiątki beduińskich obozowisk, z których co dnia o świcie przybywają uczestnicy prowadzący na arenę swoje zwierzęta. Na parkingu przed namiotem w rządkach stoją luksusowe samochody sportowe. Ponad 140 range roverów, nissanów, toyot stanowi nagrody w poszczególnych etapach konkursu. Sędziowie przyznają wyróżnienia dla pojedynczych wielbłądów, dla najmłodszych wielbłądów, dla samców. Najważniejszego dnia zawodów, kiedy odbywa się olbrzymia parada wielbłądzic, Bin Tanaf i jego kuzyn Rames doglądają swoich podopiecznych. Szpiedzy spisali się tej nocy doskonale. Do świtu Rames wydał potajemnie 2 mln dolarów na kilka czarujących sztuk. Bin Tanaf za ponad milion kupił tylko jedno zwierzę. Choć słońce stało coraz wyżej na niebie, obaj mężczyźni ruszali się bez pośpiechu. W ich kulturze kazać na siebie czekać to podkreślić swoją rangę i status, każdy z zawodników chciał więc wejść na arenę jako ostatni, dodając sobie splendoru. Jeden z organizatorów konkursu przybył właśnie do obozowiska, by ponaglić Ramesa. – Martwię się, że sędziowie wkrótce nakażą zamknięcie bram – oznajmił. Rames spojrzał na niego z niezmąconym spokojem, przybierając królewską pozę. – Nie przejmuj się – odparł. – Na pewno tego nie zrobią. Bin Tanaf zaś krążył nerwowo wokół swoich wielbłądów. Jest szejkiem plemienia, co dawało mu przewagę autorytetu nawet nad Ramesem. Jednak jego kuzyn przez ostatnie lata pielęgnował przyjaźń z księciem Mohammedem bin Zayed al Nahyanem (który zupełnie przypadkowo był patronem festiwalu), co przechylało szalę na korzyść jego wielbłądów i rodziny. Koczownik wciąż czekał. Wreszcie kuzyn ruszył w kierunku areny, więc Bin Tanaf dał sygnał swoim wielbłądom. Stopniowo zbliżał się do bramy, gdy nagle... katastrofa! Ten parweniusz Rames przybrał swoje zwierzęta w olśniewające srebrzyste narzuty, sprawiając, że wyglądały niczym wychodząca na scenę grupa operowych śpiewaków. 20 tys. dolarów, które Rames co miesiąc wydawał na specjalne odżywki dla wielbłądów, okazały się udaną inwestycją. Tuż przed bramą opiekunowie stada zdjęli nakrycia ze zwierząt, odsłaniając czarujące szyje i niezaprzeczalnie symetryczne garby. Obie grupy wielbłądów paradowały na oczach tłumu, a rywale oczekując na decyzję sędziów, zajęli miejsca na trybunie honorowej. Na arenie zgromadzili się śpiewacy. W powietrzu krążyły helikoptery przechylające się z boku na bok, tak by siedzący w ich wnętrzach członkowie rodziny królewskiej mogli dokładnie przyjrzeć się całości wyborów. Kuzyni w tym czasie rozsiedli się na fotelach, szczerząc zęby w nerwowych uśmiechach. I wreszcie ogłoszenie wyników: zwycięzcą zostaje Bin Tanaf. W przypływie entuzjazmu mężczyźni z jego klanu wyrzucają w górę turbany i unoszą roześmianego szejka na ramionach. Wciąż nieusatysfakcjonowani wspinają się na marmurowy stół i podnoszą Bin Tanafa jeszcze wyżej. Konstrukcja załamuje się wreszcie pod ich ciężarem, a mężczyźni zwalają się na ziemię, między pomarańcze i winogrona. Szybko jednak wstają i wymachując nad głowami batami z wielbłądziej skóry, odprawiają dziki taniec radości. Świętowanie wygranej w jego obozie trwało całą noc. Dwustu mężczyzn śpiewało, recytowało wiersze i opowiadało o wielbłądach. Bin Tanaf rozsiadł się na podłodze otwartego namiotu. W towarzystwie syna przy stole pełnym mięsa i ryżu gawędził z przyjaciółmi. – To najwspanialszy dzień mego życia – oznajmił. Kilka minut później do namiotu wkroczyło dwóch mężczyzn, niosąc kolejne danie – charakterystyczny żółtawy wzgórek. – Ach – westchnął syn – garb. To kolejna z rzeczy, których dostarczały wielbłądy podczas długich wieków życia na pustyni. Otaczany wielką czcią garb wpierw utrzymywał przy życiu zwierzę, później zaś karmił jego jeźdźca. Dlatego też piękno wielbłąda wynika z jego cech praktycznych: dobrze ukształtowany garb oznacza wartościowe pożywienie, wąskie szczeliny nozdrzy mogły się dokładniej zamknąć przed napierającym piaskiem, a rachityczne nogi pozwalały się utrzymać wysoko ponad rozpalonym piaskiem pustyni. Szeroka i płaska stopa wielbłąda z dwoma rozstawionymi palcami może wyglądać dziwacznie dla kogoś z zewnątrz, jednak Beduini widzą ślady w kształcie serca, które prowadzą ich przez piaski czasu i Półwyspu Arabskiego.
W nadmorskiej Tabie wszystko wydawało się spokojne. Tego wieczoru, jak co dzień, słońce zachodziło za góry Synaju, ciemność zsuwała się w dół zboczy, ku wodzie. W kompleksie Hiltona panie zrzucały bikini, zamieniając je na suknie i żakiety.
Wiatr pustyni dął chłodem w październikową noc, kierownictwo hotelu spuściło więc wodę morską z basenu – do następnego ranka. Ten ośrodek nad Morzem Czerwonym stanowił miniaturowy model synajskiego snu – marzenia o Bliskim Wschodzie, gdzie starzy wrogowie zbywają ziemię za pokój, a terroryzm wymieniają za turystykę. Brytyjczycy prowadzili hotel, personel był egipski, a goście przyjechali z Europy Zachodniej, Rosji oraz Izraela. Na masztach powiewały obok siebie fagi Egiptu i Izraela. Tu goście mogli zapomnieć, że w ciągu minionego półwiecza Synaj kilkakrotnie na przemian przechodził z rąk do rąk dwóch wrogów. Podczas wojen toczonych m.in. w latach 1956, 1967 i 1973 armie Egiptu i Izraela szturmowały półwysep, w roku 1979 oba kraje podpisały układ pokojowy i Izrael raz jeszcze przekazał Synaj Egiptowi. Ta umowa obowiązuje do dziś. Ciemność wieczoru gęstniała, a goście przenosili się z restauracji do kasyna, baru i dyskoteki. Wszyscy obchodzili w ten weekend święta związane z Synajem. Egipcjanie pamiętali wtargnięcie ich armii na kontrolowany podówczas przez Izrael półwysep podczas tzw. wojny Jom Kipur w 1973 r. (ostatecznie przegranej przez Egipt). Izraelczycy natomiast biegli myślami do biblijnego przejścia przodków przez pustynię. W ostatnich latach zaczęto nazywać tutejsze wybrzeże Riwierą Czerwonomorską. Ten zakątek, w odróżnieniu od reszty Egiptu, opowiedział się za dekadencją i uciechami. Granica izraelska biegnie kilka metrów stąd. Za nią, w Elacie, strażak po służbie Szadżar Zajd wyszedł wraz z żoną z kina. I wtedy poniósł się przez miasto przytłumiony grzmot. Zajd pobiegł w stronę, skąd dochodził, ku granicy. Po drodze spotkał komendanta straży, też po służbie, który przebierał się w mundur w swoim samochodzie, oraz sześciu innych strażaków, nadjeżdżających trzema wozami bojowymi. Wszyscy przybyli na granicę, nie wiedząc właściwie, co jest po drugiej stronie. Egipscy żołnierze z automatami, też słabo zorientowani w sytuacji, blokowali przejście. Egipcjanie musieli zadecydować, czy strzec swej suwerenności w obliczu wroga. A izraelscy strażacy stanęli przed wyborem – dokonać wtargnięcia na ziemię arabską czy nie. Przez tysiąclecia półwysep Synaj służył jako most. Jako lądowy łącznik dla ludu wędrującego z jednego kontynentu na drugi, ale i jako metafizyczny pomost między człowiekiem i Bogiem. Według przekazów założyciele wszystkich trzech wielkich religii monoteistycznych szukali schronienia na tym pustynnym trójkącie. Jak podaje Biblia, Mojżesz otrzymał zadanie na Synaju, gdy Bóg przemówił doń z płonącego krzewu. Potem wędrował ze swoim narodem przez 40 lat. Rodzina Jezusa uciekła na Synaj przed gniewem zawistnego króla Heroda. Wcześni chrześcijanie ukrywali się przed prześladowaniami w tamtejszych górach, zakładając pierwsze wspólnoty zakonne. Najstarszy czynny nieprzerwanie klasztor świata, św. Katarzyny, usadowił się u stóp góry Synaj, gdzie Mojżesz otrzymał 10 przykazań. – Synaj jest jedynym miejscem, gdzie mamy ikony od VI w. aż po współczesne – powiedział mi ojciec Justin. Zakonnik ubrany był w długą, czarną szatę, srebrna broda kończyła mu się wpół drogi do wąskiej talii, a twarz jaśniała. Wszystko to przywodziło na myśl Mojżesza. Kompleks klasztorny tkwi w objęciach gór – różowych szczytów, jakby zarumienionych od znacznej wysokości. Obok bazyliki, biblioteki i innych obiektów Justin wskazał na mniej tu spodziewaną budowlę – zwieńczony półksiężycem meczet. Zgodnie z klasztornymi przekazami Mahomet w VII w. też znalazł schronienie na Synaju i zatrzymał się u św. Katarzyny. Dziś mnisi żyją obok Beduinów, muzułmanów, którzy pracują w klasztorze. Jak powiedział Justin, stosunki między nimi – na pierwszy rzut oka układ wybuchowy – ilustrują specyfikę tego miejsca. – Patrzy się na konflikty dzisiejszego świata – zauważył Justin – i tak wiele z nich koncentruje się na Bliskim Wschodzie i napięciach, które były tu przez tysiąclecia. A Synaj staje się bardzo ważnym symbolem, bo żyją na nim żarliwi chrześcijanie i bardzo żarliwi mahometanie. Dzielą nas język, religia, kultura, tyle rzeczy, które rodzą konfikty. Równocześnie jednak panuje tu zdumiewająca harmonia. Według niego wyjaśnienie jest proste: – Myślę, że to powszechne poszanowanie Synaju jako świętej góry. Przed czternastoma stuleciami Mahomet był tego samego zdania. Po poznaniu tutejszych zakonników wydał przyrzeczenie opieki dla mnichów z góry Synaj i… chrześcijan w ogólności. Kopię tej deklaracji Justin trzyma w starej bibliotece. Mahomet oświadczył, że kiedykolwiek któremuś z mnichów podczas jego wędrówek zdarzy się osiąść na jakiejś, górze, wzgórku, w wiosce lub innym nadającym się do zamieszkania miejscu, nad morzem czy na pustyni albo w jakimś monasterze, kościele, domu modlitwy, ja będę przy nim. I dalej w tym duchu: Niech nikt nie podnosi przeciw nim oręża, przeciwnie, muzułmanie mają toczyć za nich wojnę. Młody radykał Chalid al-Masa’id (dentysta, o dziwo) w roku 2002 utworzył na Synaju grupę terrorystyczną Tauhid wa-Dżihad (Jedność i Święta Wojna), by mścić się na USA i Izraelu za ich, jak to odczuwał, poniżanie świata arabskiego. Egipsko-izraelski układ pokojowy z roku 1979 uważał za zmowę z Zachodem. Układ doprowadził do powołania MFO - międzynarodowych sił pokojowych i obserwacyjnych, które zdławiły ruch na granicy egipsko-izraelskiej. Dla al-Masa’ida siły pokojowe były więcej niż zniewagą - odcięły go od ewentualnej pomocy palestyńskiej. Dentysta potrzebował zwolenników - sfrustrowanych młodych mężczyzn gotowych uderzyć we władze, turystów, Izrael i sam Egipt. Znalazł takich wśród rodzimej ludności Synaju. Lądowy przesmyk Synaju otwierał drogę prorokom i pielgrzymom, sprzedawcom towarów i ludziom idei. Jak każdy most, ma też znaczenie strategiczne podczas wojny, dlatego armie maszerowały przez wydmy Synaju od zamierzchłych czasów. Byli tu faraonowie na swych rydwanach, Persowie, Grecy, Rzymianie. Muzułmańscy zdobywcy i ich śmiertelni wrogowie - krzyżowcy. Osmańscy Turcy i Brytyjczycy. Ostatnia wojna Egiptu z Izraelem wpłynęła na topografię, bo bunkry i okopy wciąż biegną po horyzont, ale krajobraz społeczny uformowała w bardziej nieoczekiwany sposób. Choć obecny okres pokoju zaczął się już 30 lat temu, Egipcjanie z głównej części kraju wciąż uważają Beduinów, pasterzy z pustyni stanowiących przeszło połowę z 360 tys. mieszkańców Synaju, za kolaborantów. Nomadzi po prostu nie przejawiają lojalności wobec żadnego rządu, egipskiego czy jakiegokolwiek innego. Gdy opuściłem górę Synaj, policjant zatrzymał mój wóz i usadowił się na tylnym siedzeniu. Powiedział, że jest „z Egiptu” (co na Synaju znaczy, że pochodzi z Kairu) i chciałby, żeby go przewieźć przez półwysep. Cóż – w Egipcie policja ma władzę o charakterze uniwersalnym. Coś bardziej zaskakującego zdarzyło się, gdy jechaliśmy obok wodociągu, który administracja egipska układa na Synaju, a miejscowi nazywają elementem „kairofikacji półwyspu”. – Takich nie wolno podwozić – policjant wskazał na beduińską rodzinę z kozami. – Zdradzieckie nasienie. To nie są ludzie. W odróżnieniu od narodów wielu innych krajów arabskich szanujących Beduinów – czego świadectwem są Saudyjczycy z rodziny królewskiej kołyszący się w tradycyjnym beduińskim tańcu z szablami czy przywódca Libii rozbijający namiot podczas oficjalnej wizyty w Paryżu – Egipcjanie nigdy nie zaakceptowali ludów pustyni. Beduini migrowali ze wschodu, mieszkańcy doliny Nilu pochodzą z zachodu. Beduini w przeszłości wędrowali po wielkich obszarach, zaś kultura Nilu jest agrarna, ceni uprawę roli i spokój, podejrzliwie patrzy na włóczęgę nomadów. W 1967 r. wybuchła wojna sześciodniowa – konflikt Izraela z sąsiednimi Egiptem, Syrią i Jordanią spowodowany zakazem żeglugi izraelskich statków po Zatoce Akaba. Armia Izraela rozbiła wówczas siły arabskie, zajmując jordań-ski Zachodni Brzeg, syryjskie Wzgórza Golan i egipski Synaj. Żydowska administracja, która też miała problem z synajskimi Beduinami, czyli ludźmi bez dokumentów, ignorującymi granice – zatrzymywała ich, dając pracę, m.in. przy prowadzeniu rozległych rezerwatów przyrody. W Izraelu poznałem Dana Harari, który pracował w zarządzie południowego Synaju za administracji izraelskiej. Na fotografii w domowym gabinecie siedzi za biurkiem ustawionym na pustyni i wypisuje czeki koczownikom, których kolejka wybiega za ramkę zdjęcia. – Nie mogliśmy mieć kontroli nad Beduinami, po prostu korzystaliśmy z ich znajomości terenu. To funkcjonowało – wspominał. Po wycofaniu się Izraela z Synaju w roku 1982 rząd egipski zamknął program współpracy z Beduinami i utworzył Zarząd Rozwoju Turystyki nastawiony na pozyskiwanie wartościowych terenów. W pobliżu źródła słodkiej wody w górach Synaju rozmawiałem z drobną, starszą Beduinką Szajchą Salimą. Mogła mieć 70–80 lat. Spoglądała wstecz na wymieniających się zdobywców półwyspu mniej więcej tak jak na kolejne warstwy skalnego urwiska otaczającego jej namiot z koziej skóry – to tylko znaki nieubłaganego czasu. – Lepiej tu było za Izraelczyków – wymachiwała pięścią oplecioną sznurem paciorków nie jakiejś abstrakcyjnej władzy, lecz stojącemu obok policjantowi. – A ci zniszczyli nasze obyczaje! – krzyczała z męstwem osoby nietykalnej ze względu na wiek. – Wypchnęli nas z naszej ziemi. Jej studnia była niemal wyschnięta, a kozie bobki wyściełały podłogę w domu. W starych, koczowniczych czasach mogłaby się przenieść w inne miejsce. Teraz nie miała dokąd pójść. Policjant wzdrygnął się, słuchając zagniewanej Beduinki. Wiedział aż za dobrze, jak wybuchowy może się okazać taki gniew. Na wiosnę 2004 r. w głębi pustyni zebrała się grupa mężczyzn. Mieli telefony komórkowe, programatory od pralek automatycznych, butle z gazem i trotyl. Większość pochodziła z miasta Al-Arisz na północny Synaju. Przewodził im religijny ekstremista Ijad Salah – zwolennik dentysty Al-Masa’ida. Pośród wydm mężczyźni przeprowadzili próbę akcji, zagrzebując ładunki wybuchowe w piasku. Łup! Łup! ŁUP! Para niemal nagich kobiet na scenie złapała rytm, gdy didżej podkręcił potencjometr, a na wielkim ekranie za nimi pokazały się dwie wiśnie drżące na ogonkach. Ponad tłumem dwie inne kobiety kręciły się i zwieszały na wertykalnych jedwabnych płachtach, co ledwie zauważało dwa tysiące młodych ludzi tańczących poniżej. Atmosfera oczekiwania zmieszanego z oparami alkoholu i zapachem dezodorantów wypełniła klub Pacha. Wszyscy patrzyli na wąż nad głowami, aż – tak, wreszcie – trysnął mydlanymi bańkami. Młodzi ludzie w kostiumach kąpielowych dali nura w tę pianę, a potem skakali do klubowego basenu. – Skąd wziął pan tancerki? – spytałem właściciela klubu Adljego al-Mustakawiego. – Z Rosji – roześmiał się Al-Mustakawi, poruszając się w rytm muzyki. Po ostatnim przejęciu przez Egipt władzy nad Synajem biznesmeni z delty Nilu zagospodarowali wybrzeże półwyspu w imponującym tempie, importując tam kairską kulturę, robotników, materiały, rytmy. Synaj szczyci się wodami do nurkowania zaliczanymi do najlepszych na świecie, wabi młodych turystów z Europy i innych rejonów świata. Pastwiska Beduinów ustąpiły miejsca międzynarodowym hotelom, klubom, sklepom, barom. Tradycyjna kultura ugięła się przed blichtrem. Synaj pękł, wybrzeże oddzieliło się od reszty kraju, jakby doszło do jakiegoś przełamania skorupy ziemskiej. Al-Mustakawi, rodem z Kairu, był pionierem rozbudowy Szarm el-Szejk koło południowego koniuszka półwyspu. W swoim biurze, z dala od łomotu sali tanecznej, rozwinął kolosalną fotografię miasteczka sprzed 20 lat – z tym że wtedy miasteczka nie było. Zdjęcie pokazuje tylko przysadzisty szary budynek, kilka namiotów i pustynię. – Tu jesteśmy – wskazał na szarą bryłę. Zaczęło się od hotelu, a potem przekształciło się w klub nocny. – Reszta to Beduini. – Gdzie są teraz? – spytałem. – Na wzgórzach – wskazał ręką na zachód. Na zewnątrz klubu, na bulwarze, tysiące turystów w okularach przeciwsłonecznych, choć to środek nocy, gromadziło się pod elektrycznymi palmami, popijając koktajle z mango. Jedyni Egipcjanie w polu widzenia podawali drinki i wręczali ulotki. Należeli do szczęściarzy z pozwoleniami na pracę, których na punktach kontrolnych przepuszczano do miasta. Następnego dnia plaża mogłaby uchodzić za Ibizę lub St.-Tropez, jeśli pominąć akcent przypominający, że jesteśmy jednak na Bliskim Wschodzie. Panie opalające się topless ignorowały samotną figurę od stóp do głów okrytą czarną szatą zwaną nikabem. Siedziała jak bryła onyksu, podczas gdy jej mąż pluskał się w falach. Timi, asystent Al-Mustakawiego, zawiózł mnie terenówką szefa na miejsce jeszcze jednego biznesowego przedsięwzięcia. Gdy posuwaliśmy się wzdłuż brzegu morskiego, naszym oczom ukazał się ogromny zamek z piasku. – Największy na świecie – ogłosił Timi. Wyjaśnił, że po ukończeniu będzie służył jako ogród zabaw z akwarium, parkiem wodnym i restauracjami. Wspięliśmy się na zamek, omijając robotników z Kairu wznoszących ściany, nie z piasku jednak, lecz z kawałków skamieniałego koralowca. Ze szczytu rozciągał się widok na Morze Czerwone z jego skarbami: tysiącem gatunków ryb, rafami koralowymi, mangrowcami. Dla tego pięknego, delikatnego, podwodnego ekosystemu zaczął się boom i obecnie, rzecz godna uwagi, Synaj wyprzedził Kair i główne egipskie terytorium. – To tu przyjeżdża najwięcej turystów. Populacja Szarm el-Szejk w ciągu 20 lat powiększyła się 10-krotnie, a liczba turystów wzrosła z 8 tys. rocznie do ponad 5 mln. Po porozumieniu egipsko-izraelskim wynegocjowanym w 1978 r. w Camp David w zamian za uznanie państwa Izrael i swobodę żeglugi izraelskich statków przez Kanał Sueski Egipt przejął kontrolę nad Synajem. Pragnąc zaznaczyć swoje władztwo nad tym terenem, zrównał z ziemią obozy i domy Beduinów. Sto procent linii brzegowej Szarm el-Szejk należy obecnie do deweloperów. Członkowie plemion beduińskich wyznawali zasadę wada al-jad, co znaczy „przyłóż rękę”, zgodnie z którą człowiek jest właścicielem ziemi, gdy ją wzbogaca, np. przez irygację lub sadząc drzewa. Toteż niektórzy wylali betonowe fundamenty obok swoich domów, licząc że taki ukłon w stronę trwałej infrastruktury może uratować ich własność. Władze jednak i tam wysłały buldożery. Jeden z beduińskich przywódców, szejk Iszajsz, odmówił porzucenia swego obozowiska w wiosce Nuwajba. – Przyjechali z bogaczem, który powiedział, że kupił moją ziemię – opowiadał. Szejk pokręcił głową: –Bogacz nie wykopał studni ani nie posadził drzew. – Powiedziałem im, że tutaj umrę. Szejk Iszajsz nie dał się deweloperom, ale wielu jego współplemieńców po prostu zrezygnowało i przeniosło się w głąb półwyspu. Niełatwo dotrzeć do Al-Arisz. Wszystkie szosy łączące południe Synaju z północą są „drogami bezpieczeństwa”, niedostępnymi dla przyjezdnych. Ominąłem je, jadąc zachodnim brzegiem półwyspu i podając na policyjnych punktach kontrolnych Kair jako cel podróży. Wjechałem na pas dla pojazdów kierujących się na prom przez Kanał Sueski i dalej ku stolicy. Potem zawróciłem w stronę wybrzeża śródziemnomorskiego. Odrębność północy czuje się nie tylko z powodów biurokratycznych. Nawet w krajobrazie nie ma żadnego podobieństwa do wysokich, różowych gór południa. Piaszczyste wydmy odpływają falami w dal, zagarniają drogi i wypełniają perspektywę na poziomie oczu. Na północy Synaju wszystko staje się bardzo dalekie. Kiedyś północne wybrzeże wydawało się władzom egipskim bardzo obiecujące. Jedno pokolenie wstecz Al-Arisz lśniło jak klejnot Morza Śródziemnego – z szerokimi plażami i rzędami palm rodzących daktyle. Miasto było w łaskach władz krajowych. Dobre szkoły wyrastały między ośrodkami wczasowymi i siedzibami biznesów. Dla rozwoju turystyki Al-Arisz jest lepsze niż południe – z płaskimi terenami, przechodzącymi w piaszczyste plaże i płytkie morze zamiast, jak tam, stromych gór, spadających urwiskami ku rafom koralowym. Jednak 20 lat temu południe eksplodowało rozwojem i ściągnęło finansowe środki z północy. Niepokoje w Gazie, w odległości ledwie 50 km, wypłoszyły zagranicznych turystów. Przyjazd do Al-Arisz ma w sobie coś z uczestnictwa w przyjęciu z duchami, gdzie zamiast gości są talerze z niedojedzonymi daniami i puste krzesła. Minąłem zamknięte biuro turystyczne i aleję opuszczonych ośrodków wczasowych. Wszystkie zwrócone ku Morzu Śródziemnemu. W centrum młodzi mężczyźni stoją na chodnikach i gapią się na ulice, jakby na coś czekali. 90 proc. ludzi w wieku 20–30 lat nie ma pracy w pełnym wymiarze ani nadziei na zdobycie pozwolenia na pracę w ośrodkach na południu. Już krótki czas w Al-Arisz, po tygodniach spędzonych gdzie indziej w Egipcie, niesie wrażenie, że coś jest tu nie w porządku. Wydaje się, że nie ma tu kobiet. W innych częściach Synaju wszelkie podziały społeczne wiążą się z klasą i tradycją, nie z religią, a kobiety pojawiają się publicznie równie często jak mężczyźni. Al-Arisz zdryfowało jednak ku odmianie muzułmańskiego konserwatyzmu, która zamyka kobiety w domu i każe im się zawsze szczelnie zakrywać. To środowisko, w którym Ijad Salah zwerbował swoich beduińskich konspiratorów, w tym braci Falajfl, Muhammada i Sulajmana. Znalazłem dom Falajfilów na obrzeżach Al-Arisz. Chłopiec pobiegł zawołać starego szejka Ahmada Falajfla, który mrugał oczami, wychodząc na zalane słońcem podwórko. Nie usiadł ani nie nalał herbaty, co było złamaniem beduińskiej etykiety. Długo patrzył, potem rzekł: – Jesteś tu, by pytać o moich zmarłych synów? Po to tam byłem. Szejk westchnął i popatrzył ku ciągnącym się bez końca wydmom. Ludzie w mieście opowiadali, jak jego synowie zapuścili brody i poszli odprawiać modły na pustyni, zamiast chodzić z sąsiadami do meczetu. Szejk wyrzekł się swych synów. W końcu powiedział: – Oni nie żyją. I odszedł bez słowa więcej. Tego październikowego wieczoru były dwie inne bomby. W Nuwajbie Asir al-Badrawi stał na balkonie swojego hotelu, patrząc na północ, wzdłuż wybrzeża, tam gdzie znajdował się obóz turystów wędrujących z plecakami. I wtedy zobaczył rozbłysk ponad kempingiem. Minęło parę chwil, zanim dotarł doń odgłos eksplozji. Goście hotelowi na plaży (niemal wszyscy byli Izraelczykami) odwrócili się, by obserwować małą chmurę w kształcie grzyba formującą się nad miejscem wybuchu. Bomba atomowa – pomyślał Al-Badrawi i uczynił coś irracjonalnego – schował się w łazience, czekając na falę uderzeniową. Nie nadeszła. Z drogi obok kempingu mężczyzna próbował wjechać na teren obozowiska, ale w ostatniej chwili został zaskoczony przez ochroniarza. Pośpiesznie wycofał samochód i utknął w piaszczystej wydmie. Odszedł od auta i zdetonował je zdalnie. Na kempingu inny kierowca zaparkował samochód koło restauracji pod palmowym dachem, wysadził auto, niszcząc restaurację i kilka chat. Wybuch zabił dwóch Izraelczyków i Beduina. I tu kierowca zniknął niezauważony. Trzecim celem był Hilton, dalej na północ, przy granicy izraelskiej. Dwaj mężczyźni w samochodzie, który podjechał pod hotelowe Beduiński chłopiec i jego osiołek schodzą z góry Synaj po dostarczeniu zaopatrzenia do sklepików prowadzonych przez plemię przy szlaku. izraelici przechodzili tędy podczas wędrówki do Ziemi obiecanej. dziś historyczne miejsca i piękno natury czynią z samego Synaju cel podróżowania. lobby – dowodzący Salah i robotnik Sulaj-man Falajfl – mogli być kimkolwiek: przybyłymi właśnie gośćmi, pracownikami hotelu, dostawcami. Wewnątrz znajdowały się setki ludzi – tańczyli, jedli lub spali. Salah i Falajfl zaparkowali i odeszli. W samochodzie, przywiązany do paczki trotylu, tykał programator pralki automatycznej. Pojazd eksplodował z potworną siłą. Dziesięć pięter hotelu ze wszystkim, co na nich było, runęło na ziemię. Odrzucone na boki samochody na parkingu stanęły w płomieniach. Odłamki szkła i mebli fruwały we wszystkich kierunkach. Bomba zabiła 31 osób i zraniła dużo więcej. Wśród ofiar byli Izraelczycy, Egipcjanie, Rosjanie. Zginęli też Salah i Falajfl, bo mechanizm zegarowy się pośpieszył i dopadł ich podmuch. Władze egipskie odpowiedziały na zamach zatrzymaniem tysięcy potencjalnie podejrzanych, w tym wielu Beduinów z rejonu Al-Arisz. Dziesięć miesięcy po podłożeniu bomb drugi Falajfl, Muhammad, zginął w strzelaninie z policją. Trzej inni podejrzani Beduini – Junus Mohammad Mahmud, Usama an-Nachlawi i Muhammad Dża’iz Sabbah – zostali w końcu schwytani i skazani na śmierć. W pobliżu Al-Arisz, w tej samej osadzie z suszonej cegły, gdzie ojciec Falajfilów wyrzekł się synów, poznałem rodziców Usamy an-Nachlawiego w ich małym, czystym domu. W skromnym pokoju podali herbatę. Siedzieli na podłodze. Mówili spokojnie, ale ściskali dłonie, czasem własne, czasem jedno drugiemu. – Brali wszystkich, których podejrzewali – powiedziała matka An-Nachlawiego. Egipska policja twierdziła, że jej syn skonstruował bomby. Kobieta rozłożyła otrzymany od niego list, pisany ręcznie. Kartkę już tak wiotką od ciągłego obracania, że zwisała z ręki jak szmatka. Nas, dzieci Synaju – pisał syn z celi śmierci – traktuje się po rasistowsku i dyskryminuje w porównaniu z dziećmi Doliny Nilu… Oskarżają nas o lojalność wobec Żydów, a równocześnie jesteśmy sądzeni za zabijanie Żydów. Wielu w Al-Arisz twierdzi, że twarda ręka rządu w reakcji na zamachy pogłębiła podziały wśród ludności, co było celem sprawców. I rzeczywiście, w 2005 r. następni zamachowcy uderzyli w Szarm el-Szejk, zabijając dziesiątki ludzi w egipskie święto Dnia Rewolucji. Była to więc wyraźnie akcja przeciw egipskim raczej niż izraelskim władzom. Dentysta Al-Masa’id, założyciel grupy, zginął w strzelaninie z policją egipską, ale jego zwolennicy zaatakowali ponownie w roku 2006 w Dahab, gdzie zabili 23 osoby. Dan Harari, urzędnik, który wypisywał Beduinom czeki i był głównym deweloperem na południu Synaju, gdy półwysep był w rękach Izraela, podpisywał też zezwolenie na budowę Hiltona w Tabie. Dobrze znał hotel. Po wycofaniu się Żydów w 1982 r. Harari znalazł nową pracę po drugiej stronie granicy - w Elacie. Został komendantem straży pożarnej. W nocy 7 października, gdy usłyszał wybuch, przebrał się w samochodzie w zmiętą koszulę od munduru. Gdy nadjechały trzy wozy strażackie Elatu i strażak Szadżar Zajd (po służbie), Harari wskoczył na pierwszy pojazd i włączył syrenę. - Wiedziałem, że tam są ludzie, których muszę ratować - powiedział. Egipska straż graniczna stała na przejściu z bronią automatyczną, gotowa strzelać. Z ich perspektywy wydawało się, że świat stanął na głowie. Hotel obok leży w gruzach, masa jęczących ludzi pcha im się na posterunek, a teraz nadciąga kolumna olbrzymich wozów prowadzona przez wrogów. Po krótkim wahaniu egipscy strażnicy opuszczają broń i rozstępują się, wpuszczając wozy strażackie. Każdy akt zaufania na Bliskim Wschodzie jest względny. Ale tak jak mnisi i Beduini na górze Synaj, ludzie w Tabie mieli wspólne sprawy - nawet jeśli był to tylko taniec w hotelowej dyskotece - i to czyniło ich mniej podatnymi na siłę terroryzmu, która wywołuje podziały. To dlatego strażak Szadżar Zajd przekroczył jedną z najbardziej spornych granic i pracował ramię w ramię ze strażakiem egipskim. - Chcieliśmy dać do zrozumienia terrorystom: nie udało wam się - mówi. - Bo im się nie udało.
Na piaszczystych wydmach znacznie lepiej niż narty sprawdzają się deski.
Pierwszy raz przypinam sandboard na pustyni w okolicach Dubajju. Moje nieudolne próby zsuwania się z wydmy kończą się spektakularnymi upadkami, ale już wiem, że zabawa mi się podoba. Gdy następnym razem próbuję swych sił na pustyni Atakama w Chile, idzie mi lepiej. Wydmy są tu bardziej strome, łatwiej więc osiągnąć odpowiednią prędkość. Poza tym chłopak z wypożyczalni sprzętu smaruje mi deskę specjalną parafiną, która zmniejsza tarcia piasku (do sandboardu nie nadają się smary używane do jazdy na śniegu!). Nie bez znaczenia jest też to, że w międzyczasie nauczyłam się jeździć na snowboardzie – sam fakt „obycia” z deską dużo daje. Wbrew pozorom na piasku też można osiągnąć spore prędkości i poćwiczyć ewolucje. Wpisany do Księgi Guin-nessa rekord świata na sandboardzie wynosi 82 km/godz. (nieoficjalny rezultat to aż 96 km/godz.). Nie osiągam nawet połowy tej prędkości, z każdym zjazdem idzie mi jednak lepiej. – Bardziej na tyle, jak w głębokim śniegu! Rób długie zakręty, bez krawędziowania! – krzyczą do mnie specjaliści. Jeśli boimy się zjeżdżać na stojąco, możemy się na desce… położyć. Najlepszy sposób, jaki przetestowałam na ogromnych peruwiańskich wydmach koło miasteczka Ica, polegał na położeniu się na brzuchu i zjeżdżaniu głową do przodu, a jeśli to konieczne – hamowaniu stopami. Uwaga! Ostrożnie z okrzykami emocji i strachu. W moim przypadku ślizg z wydmy skończył się pluciem przez następne pół godziny. Piasek tkwił też w każdej części ubrania, łącznie z bielizną. Zabawa z sandboardem jest męcząca. Na wydmach nie ma wyciągów, czasem można liczyć na podwiezienie quadem lub innym terenowym pojazdem. Kilkanaście sekund przyjemności poprzedza najczęściej podchodzenie po osuwającym się i parzącym w stopy piachu, na dodatek w pełnym słońcu. Niewątpliwie najlepszą porą na sandboardowe zjazdy są poranki i późne popołudnia. Na pustyni da się też jeździć na nartach. Przekonałam się o tym w Algierii, w wiosce Bani Abbas, u stóp ogromnych wydm Wielkiego Ergu Zachodniego. Skąd tamtejsi Beduini zdobyli narty, i to oryginalne rossignole – nie wiem, ale faktem jest, że trenują na nich z ogromnym zapałem. Przy okazji kreują osobliwą narciarską modę – zjeżdżają bowiem w długich, plączących się między nogami dżelabbach, z turbanami na głowach. Nie mogę nie skorzystać z okazji zjechania po piasku na dwóch des-kach. Wskakuję w skorupy (z narciarskiego „demobilu” Beduini otrzymali również buty) i próbuję zaprezentować europejską szkołę jazdy. Cóż, muszę zapomnieć o stylowym karwingu – tutaj najlepiej wychodzą zjazdy „na krechę”. Później na wielbłądzie wracam do wioski. I szybko dochodzę do wniosku, że jazda na nartach po piasku jest dużo łatwiejsza niż kierowanie krnąbr-nym zwierzęciem. No to w drogę - sandboard ■ Do najlepszych na świecie miejsc do uprawiania sandboardu należą: wydmy w Argentynie (Tinogasta w prowincji Catamarca), Chile (okolice San Pedro de Atakama oraz Antofagasty), Peru (wybrzeże, zwłaszcza okolice Ica), Wahiba Sands w Omanie, Australia (m.in. rejon Adelajdy, Australia Zachodnia), RPA, Namibia (koło Swakopmund i Sossusvlei), wiele miejsc w Meksyku i Stanach Zjednoczonych. ■ W wielu wypożyczalniach sprzętu na pustyni dostaniemy typowe deski snowboardowe, które wysłużone na śniegu zostały przekazane do jazdy na piachu. Większość desek sandboardowych jest podobna do snowboardowych, tyle że są twardsze. Przy pierwszych zjazdach na wydmach sprzęt nie ma jednak większego znaczenia. Jak nam się spodoba, możemy zainwestować w profesjonalną „piaskową” deskę. Kupimy ją za ok. 120–180 USD, do tego trzeba doliczyć 30–80 USD za paski trzymające buty. Najczęściej jeździ się w zwykłych sportowych butach typu adidasy czy tenisówki albo w sandałach. Są też zwolennicy jazdy boso – wtedy jako wiązania służą proste „ucha”, w które wkłada się stopy. Niektórzy jeżdżą bez wiązań, korzystając jedynie z przeciwślizgowych podkładek przyklejonych w miejscu ustawiania stóp. Przy bardziej wyczynowej jeździe mogą się przydać ochraniacze na łokcie i kolana. ■ W okolicach Florence w stanie Oregon utworzono pierwszy na świecie Sand Master Park – specjalnie przygotowany teren o powierzchni 40 akrów. Wstęp jest bezpłatny, wjazd samochodem kosztuje 5 USD, wypożyczenie deski od 16 USD za dobę, godzina nauki z instruktorem kosztuje 45 USD dla jednej osoby, dla 5–6 osób po 25 USD od osoby. www.sandmasterpark.com ■ Za wypożyczenie sprzętu na pustyni Atakama w Chile zapłacimy ok. 10 USD za jedno popołudnie. ■ W Monte Kaolino (okolice miasta Hir-schau w Bawarii) w terminie 9–12 lipca 2009 r. odbędą się Sandboardowe Mistrzostwa Świata. www.sandboard.com www.duneboarder.com www.sandboarding.org