Archeolodzy odkryli błękitne pomieszczenie w Pompejach. Cena pigmentu była niewyobrażalna
Ile kosztował luksus w antyku? Naukowcy wycenili błękitny barwnik ze ścian nowo odkrytego sanktuarium w Pompejach. Zużyto tam niemal 5 kg rzadkiego pigmentu. Była to równowartość nawet 1300 bochenków chleba! W jakim celu użyto tak drogiego barwnika?
Pompeje we Włoszech są jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych na świecie. Rokrocznie odwiedzają je tłumy turystów – nie jest to dziwne zważywszy na to, że można obejrzeć tak świetnie zachowane relikty miasta rzymskiego sprzed 2 tysięcy lat. To, że przetrwało do dziś zawdzięczamy erupcji wulkanu, która pokryła je popiołami i w ten sposób zakonserwowała. Od wielu lat trwają wykopaliska w Pompejach. Niedawno archeolodzy natknęli się na zagadkowe błękitne pomieszczenie. Nie garderoba, ale kaplica W Pompejach odkryto wiele bogatych willi. Składały się z wielu pomieszczeń i były obsługiwane przez niewolników. W jednym z kompleksów znaleziono niedawno pokój, który niemal w całości był pomalowany na niebiesko. Jego powierzchnia wynosiła około 9 metrów kwadratowych, czyli tyle, ile sypialnia w bloku. Zdaniem archeologów było to niewielkie sanktuarium domowe. Prawie każda ściana była pokryta intensywnym błękitem. A to był jeden z najdroższych pigmentów w historii ludzkości. Błękit egipski. Co o nim wiemy? Dlaczego błękit był tak drogi? W starożytności niebieskie pigmenty były znacznie rzadsze niż inne kolory. Błękit egipski był pierwszym syntetycznym barwnikiem w historii, a jego wytworzenie wymagało zaawansowanej technologii i ogromnej energii – składniki wypalano w temperaturze 850–950°C. Nazwa „błękit egipski” odnosi się do historycznego pochodzenia tej technologii, a niekoniecznie do miejsca wytworzenia konkretnej partii barwnika. Większość składników do wykonania pigmentu wykorzystanego w Pompejach pochodziła z okolic tego miasta. Pigment powstawał z piasku krzemionkowego, węglanu wapnia, minerałów miedzi oraz topnika alkalicznego. Badania próbek potwierdziły obecność krzemianu wapniowo-miedziowego oraz domieszek kwarcu i wollastonitu. Barwnik trafiał do rzymskich handlarzy w postaci małych kulek, które artyści musieli godzinami ucierać na proszek przed nałożeniem na mokry tynk. Wynik badania. Kilogramy luksusu na ścianach Głównym celem naukowców było oszacowanie skali inwestycji. Ile pigmentu potrzeba, by zamienić pokój w błękitną grotę? Dzięki analizom mikroskopowym i mapowaniu chemicznemu poznaliśmy odpowiedź. Artykuł na ten temat opublikowano właśnie na łamach czasopisma „npj Heritage Science” Zmierzono powierzchnię ścian, która wynosi blisko 20 metrów kwadratowych. Zbadano też grubość warstwy farby – miała średnio 0,18 milimetra. Obliczenia wykazały, że do pomalowania pokoju zużyto od 2,7 do 4,9 kilograma czystego błękitu egipskiego. To ogromna ilość. Dla porównania, w innych domach w Pompejach warstwy błękitu były znacznie cieńsze lub ograniczały się do małych powierzchni. W „niebieskim pokoju” pigment był wszędzie. Znaleziono go nawet w domieszkach do innych kolorów, by uczynić je bardziej żywymi. Cena prestiżu. Inwestycja warta roczny żołd Ile kosztowało wymalowanie pokoju? Naukowcy sięgnęli do dzieł Pliniusza Starszego, który notował ceny barwników. Błękit egipski najwyższej jakości kosztował około 11 denarów za rzymski funt (ok. 327 gramów). Na podstawie masy pigmentu obliczono, że sam błękit w tym pokoju kosztował od 93 do 168 denarów. Aby uzmysłowić sobie tę kwotę, musimy spojrzeć na ówczesne koszty życia. Za jeden denar można było kupić osiem bochenków chleba. Oznacza to, że błękit na ścianach był wart tyle, co 744 do 1344 bochenków. To jednak nie wszystko. W tamtym czasie rzymski legionista zarabiał rocznie około 187 denarów. Koszt samego barwnika w tym jednym, małym pokoju mógł więc stanowić równowartość 90% rocznej pensji żołnierza. A przecież trzeba było jeszcze opłacić innych malarzy, tynkarzy i kupić pozostałe pigmenty. Właściciel domu musiał być niezwykle zamożny. Kogo czczono w niebieskim pomieszczeniu? Zatem użycie niebieskiego koloru można tłumaczyć chęcią manifestacji statusu – przynależności do elity oraz chęcią podkreślenie boskiego charakteru sanktuarium. Oddawana tam cześć boginiom związanym z urodzajem i rolnictwem – zachowały się ich przedstawienia. Do tej pory archeolodzy odkryli w tym kompleksie termy, dziedziniec z ogrodem oraz imponującą salę bankietową pomalowaną na czarno. Pompeje z pewnością jeszcze nas zaskoczą. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
Ponad pięć tysięcy lat temu tereny dzisiejszej Finlandii zamieszkiwały plemiona łowców, zbieraczy i rybaków. Chociaż tereny fińskiej tajgi wypełniała wszechobecna zieleń, to w ich życiu wiele było… czerwieni. Ochra stanowiła nie tylko barwnik, ale także ważny element rytuałów, po który wyruszali setki kilometrów od domu.
Naukowcy udowodnili, że ochra – czerwony barwnik – używana przez dawnych Finów, pochodziła z wielu zaskakujących źródeł. Po ten barwnik składany w grobowcach musieli wyruszać bardzo daleko… lub zdobywać go na drodze wymiany z innymi ludami. Mieli swój własny „szlak bursztynowy”, tylko po co? Czerwony barwnik w fińskich grobach Życie łowców-zbieraczy w fińskiej tajdze około 5500 lat temu skupiało się wokół małych osad, a ci poruszali się między nimi głównie drogami wodnymi. Te prehistoryczne społeczności oznaczały ważne miejsca w specyficzny sposób: malując łosie i łodzie na skalnych ścianach przy użyciu ochry – intensywnie czerwonego pigmentu ziemnego. Tą samą ochrą barwili swoich zmarłych oraz przedmioty, które składali z nimi do grobu… a przynajmniej tak myśleliśmy. Ochra ochrze nierówna? Zespół badaczy z Uniwersytetu w Helsinkach przeprowadził pierwszą w Finlandii analizę geochemiczną ochry z grobów i stanowisk osadniczych kultury ceramiki grzebykowej. Wyniki ich zaskoczyły – wskazali bowiem, że ochra używana w rytuałach pogrzebowych podchodziła z różnych źródeł (innych niż ta używana do malowideł), a niekiedy w jednym grobie znajdowały się jej odmienne typy. Jej pochodzenie musiało mieć dla Finów głębokie znaczenie. Tajemnicze różnice chemiczne pomiędzy barwnikami Jak naukowcy wpadli na trop? Marja Ahola, badaczka prowadząca analizę, zauważyła, że próbki ochry pobrane z tego samego grobu różniły się składem chemicznym. Musiały więc mieć różne pochodzenie. Może to oznaczać, że pochodzenie pigmentu miało wymiar symboliczny – być może podkreślało tożsamość konkretnego zmarłego lub miało znaczenie rytualne. Ochra z pewnością nie była wybierana jedynie ze względu na kolor. Do analizy próbek wykorzystano techniki fluorescencji rentgenowskiej (XRF) oraz skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM-EDS). Pozwoliły one zidentyfikować różnice w składzie pierwiastkowym poszczególnych próbek. Sieć wymiany surowców w prehistorycznej Europie Konkretne typy ochry występowały tylko w wybranych regionach geograficznych, co potwierdza istnienie złożonego systemu pozyskiwania tego pigmentu. Barwnik chemicznie podobny do tego pozyskanego z grobów odnaleziono dopiero setki kilometrów dalej, co sugeruje, że pigment był transportowany w ramach sieci wymiany surowców, a ta musiała obejmować znaczne obszary. Zespół badaczy wysunął hipotezę, że w tej samej sieci wymiany transportowano również bursztyn z regionu Morza Bałtyckiego oraz łupkowe ozdoby pierścieniowe produkowane w rejonie jeziora Onega. Zasięg takiej wymiany sięgał więc kilkuset kilometrów. Długie dystanse i wymiana materiałów są według naukowców typowe dla epoki kamienia, chociaż z naszej perspektywy wydaje się to wręcz nierealne. Przemieszczanie się ochry mogło również podkreślać wartość symboliczną pigmentu – im dalszą drogę przebył, tym mógł być bardziej „magiczny”. Pradawny „szlak bursztynowy” Odpowiednikiem tego handlowego precedensu w późniejszych wiekach był tzw. „szlak bursztynowy”, czyli rozbudowana trasa wymiany łącząca północ Europy z regionami południowymi. W epoce kamienia, choć skala i organizacja były inne, same mechanizmy wymiany opierały się na kontaktach pośrednich – pigmenty, surowce i przedmioty przemieszczały się z rąk do rąk, przechodząc przez kolejne wspólnoty, aż trafiały do ostatecznych użytkowników. Nawet w dalekiej tajdze. Źródło: University of Helsinki, European Journal of Archeology, nordicstoday.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sekret Egipcjan odtworzony 5 tysięcy lat później. Ma zastosowanie w kryminologii
Egipski błękit lśnił na ścianach świątyń, sarkofagach i rzeźbach faraonów. To nie był zwykły barwnik, to pierwszy znany człowiekowi syntetyczny pigment. Tysiące lat później naukowcy odtworzyli aż dwanaście jego wersji.
Spis treści: Jaki był egipski błękit? Odtworzono kolor nieba Nilu Dwanaście odcieni starożytnego nieba Dla starożytnych Egipcjan błękit miał ogromne znaczenie. Symbolizował niebo, wodę Nilu, życie i boskość. Niedziwne więc, że wykorzystywano go m.in. do zdobienia świątyń. Egipcjanie mogli korzystać z rzadkich minerałów, takich jak lapis lazuli, ale stworzyli własny pigment. Udało im się to już 5 tysięcy lat temu, w czasach IV dynastii. Jaki był egipski błękit? W zależności od warunków wytwarzania kolor przyjmował różne odcienie. W podstawowej formie powstawał z mieszaniny wapnia, miedzi i krzemu, wypalanych w bardzo wysokiej temperaturze. W kolejnych wiekach dodatkowe składniki i detale produkcji zaginęły. Do czasów renesansu wiedza o wytwarzaniu egipskiego błękitu przepadła niemal całkowicie. Barwnik ten, oprócz zalet estetycznych i symboliki, miał też pewne unikatowe cechy. Emitował światło w zakresie bliskiej podczerwieni. Taki pigment mógłby więc być wykorzystywany m.in. w nowoczesnych technologiach przeciwdziałających fałszerstwom lub w analizie odcisków palców. Te właściwości doceniają również archeolodzy i konserwatorzy dzieł sztuki. Pigment może bowiem posłużyć do odnowienia zabytków z niespotykaną wcześniej wiernością. Odtworzono kolor nieba Nilu Naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Waszyngtonu (WSU), we współpracy z Instytutem Konserwacji Smithsonian i Muzeum Historii Naturalnej Carnegie, postanowili spróbować przywrócić egipski błękit. Najpierw badacze zostali poproszeni o przygotowanie pigmentów na muzealną wystawę. – To miała być zabawa, ale temat wzbudził ogromne zainteresowanie. Zaczęliśmy badać wszystko bardzo dokładnie – mówi John McCloy, inżynier materiałowy i główny autor badania opublikowanego na łamach czasopisma „npj Heritage Science”. Zespół skonsultował się z mineralogiem i egiptologiem, a następnie przygotował zestawy składników przypominające te, które mogli znać starożytni Egipcjanie. Użyli m.in. wapnia, miedzi, dwutlenku krzemu i węglanu sodu. Mieszaniny podgrzewano w temperaturze około 1 000 st. Celsjusza przez różne okresy – od jednej do jedenastu godzin – a następnie schładzano w kontrolowany sposób. Dwanaście odcieni starożytnego nieba Efekt? Aż 12 różnych wariantów egipskiego błękitu. Co ważne, wszystkie są zgodne z historycznymi materiałami. Każdy różnił się nieco kolorem i strukturą. Kluczowym czynnikiem okazała się prędkość stygnięcia. Im wolniej próbka stygła, tym głębszy uzyskiwano błękit. Szybsze schładzanie dawało jaśniejsze, zielonkawe lub szare odcienie. Choć odcienie się różniły, wspólnym mianownikiem okazał się cuprorivaite (nie ma polskiej nazwy). To minerał, który nadawał pigmentowi jego charakterystyczny kolor. Cuprorivaite ulegał zamknięciu w bezbarwnych cząsteczkach krzemianów podczas wypalania, tworząc jednolity efekt wizualny. – To było zaskakujące. Nawet jeśli składniki nie były idealnie jednorodne, końcowy efekt wyglądał jak jednolity kolor – podsumowuje McCloy. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To najstarsza na świecie kopalnia tego wyjątkowego barwnika. Ma prawie 50 tys. lat
Ochra to czerwonawy barwnik stosowany przez ludzi od niepamiętnych czasów. Niemieccy archeolodzy potwierdzili, że najstarsza intensywnie wykorzystywana kopalnia tego surowca ma 48 tysięcy lat. Znajduje się w Eswatini w Afryce.
Spis treści: Afrykańskie kopalnie ochry sprzed tysięcy lat Ochra – wydobycie na masową skalę już tysiące lat temu Barwnik ważny po dziś dzień Pradziejowe sceny polowań w jaskiniach Lascaux we Francji, ceremonie i malowidła na ciele rdzennej ludności na całym świecie oraz średniowieczne dzieła sztuki – wszystkie te miejsca i aktywności łączy ochra. Ten naturalnie występujący, odporny na światło minerał od dawna był używany przez ludzi jako barwnik. Chociaż nie tylko. Teraz międzynarodowy zespół naukowców ogłosili na łamach czasopisma „Nature Communications”, że Jaskinia Lwa (Lion Cavern) w państwie Eswatini (dawniej Suazi) w południowej Afryce jest najstarszym miejscem, w którym wydobywano ochrę. Kopalnie ochry sprzed tysięcy lat w Afryce Eksperci z Uniwersytetów w Missouri w USA i Bergen w Norwegii oraz Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI) postanowili przyjrzeć się skali wydobycia ochry przed dziesiątkami tysięcy lat. Przy okazji wykonali datowanie warstw z Jaskini Lwa metodą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL). W ten sposób potwierdzili, że miejsce to jest najstarszą kopalnią, która służyła intensywnemu wydobyciu ochry, datowaną na około 48 tysięcy lat. Z tego miejsca pozyskiwano ochrę w kolejnych tysiącleciach. Nie była to zatem jednorazowa akcja wydobywcza. Eksperci nie wykluczają, że w przyszłości uda się zlokalizować jeszcze starsze miejsce, z którego pozyskiwano ochrę dziesiątki tysięcy lat temu. Bo trzeba tu przypomnieć, że nasi przodkowie używali ochry już nawet pół miliona lat temu. Robił to Homo erectus. Ochra – wydobycie na masową skalę już tysiące lat temu Naukowcy przebadali w sumie piętnaście stanowisk archeologicznych w Eswatini. Pobrali z nich ponad 170 próbek minerałów pochodzących z różnych wychodni wykorzystywanych w epoce kamienia. Warto wyjaśnić, że ochra jest zbiorczym określeniem różnych substancji mineralnych bogatych w żelazo, m.in. w limonitu. Skład ochry w Eswatini też bywa różny. Dzięki tak szeroko zakrojonej akcji badacze byli w stanie zrekonstruować regionalne sieci wydobycia, transportu i wykorzystania ochry. Głównym wnioskiem płynącym z artykułu jest to, że chociaż w epoce kamienia w Eswatini istniała wspólna, ponadregionalna społeczność, dla której wydobycie ochry był ważne, to pozyskiwano, przetwarzano i wykorzystywano ją w różny sposób. Lokalne społeczności rzadko transportowały ten minerał na dłuższe odległości. Korzystano raczej z lokalnych źródeł. Barwnik ważny po dziś dzień Wyniki najnowszych badań wskazują na międzypokoleniowe przekazywanie wiedzy o ochrze. Naukowcy zwracają też uwagę na to, że nawet dziś barwnik ten odgrywa ważną rolę w rytuałach. Na przykład w ceremonii ślubnej ludu Nguni (żyjącego w Eswatini) określanej jako kuteka panna młoda jest smarowana czerwoną ochrą i tłuszczem zwierzęcym. Zabieg ten wykonuje starsza kobieta z rodziny pana młodego, aby oznaczyć nowy status dziewczyny w społeczności i umożliwić przodkom męża zlokalizowanie jej właśnie za pomocą ochry. Ochra od tysiącleci miała znaczenie symboliczne. Jedne z najstarszych na świecie szczątków ludzkich w grobach są przyprószone tym barwnikiem. Eksperci uważają, że taka praktyka miała zapewnić zmarłemu lub zmarłej wieczne życie, bo barwnik ten miał symbolizować krew i jednocześnie życie. Ochra ma też konkretne, praktyczne zastosowania. Stanowi dobry dodatek do kleju, ma właściwości antyseptyczne i odstraszające owady. Niektóre rodzaju ochry zawierają jednak substancje toksyczne. Źródło: DAI. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Setki lat temu kolor niebieski królował w tym sudańskim mieście. Unikatowe badania Polaków
Kilkaset lat temu niebieski był jednym z bardziej popularnych kolorów ubrań mieszkańców Starej Dongoli w dzisiejszym Sudanie. Ta barwa miała chronić przed złem.
W tym artykule: Tkaniny Starej Dongoli pod lupą Niebieski – nie tylko ładny, ale i praktyczny Estetyka – kluczowa sprawa Badanie średniowiecznych królestw Sudanu. Polacy w czołówce Współczesna Stara Dongola w Prowincji Północnej w Sudanie to ruiny wielkiego miasta Tungul. To tam Polacy prowadzą badania archeologiczne już od 60 lat. Nasi eksperci mogą pochwalić się licznymi, ciekawymi znaleziskami: fortyfikacjami cytadeli, ruinami katedr i kościołów, malowidłami, a nawet pałacu królewskiego. Teraz przyjrzeli się ubraniom sprzed kilkuset lat, aby lepiej poznać ówczesną modę. Tkaniny Starej Dongoli pod lupą Interdyscyplinarny zespół z Uniwersytetu Warszawskiego poddał badaniom siedemnaście fragmentów tkanin pochodzących z XVI–XVIII wieku. Większość z nich pozyskano z cmentarzysk. – Archeolodzy prowadzący badania w Afryce często mierzą się z brakiem źródeł pisanych. Dominowała tam bowiem tradycja ustnego przekazu informacji. Codzienne życie mieszkańców Starej Dongoli – w tym lokalną produkcję tekstylną i barwiarstwo – można poznać, badając kulturę materialną społeczności – wyjaśnia dr Magdalena Woźniak z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego (CAŚ) UW w komunikacie uczelni. Dlatego analiza zabytkowych tkanin była w zasadzie jedynym rozwiązaniem, aby poznać ówczesną modę. Eksperci stwierdzili, że stosowano zarówno barwniki roślinne, jak i zwierzęce. Bardzo popularny był kolor niebieski. Bawełna – eksportowana nawet z Indii – była barwiona dopiero po dostarczeniu do Egiptu. Niebieski – nie tylko ładny, ale i praktyczny – Badania, które teraz prowadzimy, wskazują, że niebieski był ważnym kolorem. W Dolinie Nilu ma on długą historię, sięgającą starożytności. Być może uważano, że chroni przed złem – opowiada dr Woźniak. – Zdarzało się nawet, że ubrania z bawełny niebarwionej były łatane tkaninami barwionymi na niebiesko, co oznacza, że ten materiał był w Dongoli stale dostępny i istotny dla mieszkańców – dodaje badaczka. Oprócz bawełny chętnie ubierano się w wełniane ubrania. Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Estetyka – kluczowa sprawa Naukowcy przyjrzeli się wzorom, którymi zdobiono ubrania wykonane z najpopularniejszych surowców: bawełny i wełny. – Bawełniane tkaniny są dekorowane przy brzegach. Jest to zwykle od jednego do dwunastu pasów wzoru. Możliwość pozwolenia sobie na więcej barwionej i zdobionej tkaniny świadczyła o zamożności noszących je osób – mówi dr Magdalena Woźniak. Z kolei wełniane tkaniny, częściej niż bawełniane, dekorowano zielonym lub czerwonym kolorem. Popularnym wzorem były też niebieskie pasy. Naukowcy zauważyli, że ubrania wykonane z bawełny były szyte, natomiast w ubraniach wełnianych widać ślady cerowania, reparacji, ale nie szycia. Naukowcy doszli do wniosku, że okrycia wełniane były więc prostsze, często jednoelementowe. Badaniom sprzyjał suchy klimat Doliny Nilu. Dzięki temu organiczne zabytki, takie jak tkaniny zachowują się zdecydowanie lepiej niż na przykład w czasie wykopalisk w Europie. Po ich wydobyciu z piasku w Dongoli były nawet dość miękkie, czasem nawet można było dostrzec kolory bez użycia specjalistycznej aparatury. Badanie średniowiecznych królestw Sudanu. Polacy w czołówce Polscy uczeni są pionierami badań nad średniowiecznymi królestwami nubijskimi w Sudanie. Ekspedycja CAŚ UW pracuje w Starej Dongoli od 1964 roku. Zapoczątkowano je z inicjatywy prof. Kazimierza Michałowskiego. W ostatnich latach prace naukowców w tym miejscu były jeszcze bardziej intensywne. Kierownik ekspedycji, dr hab. Artur Obłuski, otrzymał na ten cel m.in. dwa granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Jednak ze względu na sytuację polityczną w Sudanie wstrzymano prace terenowe. Źródło: Archaeometry. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Purpura w świecie starożytnym była bardzo droga. Dlaczego ten barwnik stał się tak pożądany?
W Rzymie tkaniny purpurowe zarezerwowane były dla cesarzy. Purpura stała się synonimem władzy. Fenicjanie pierwsi zaczęli produkować purpurę jeszcze w epoce brązu.
W tym artykule: Czym jest purpura fenicka? Jak Fenicjanie wyrabiali purpurę? Kto wykorzystywał purpurę fenicką w świecie starożytnym? Purpura w starożytnym Rzymie Purpura w Chinach Purpura a nastrój człowieka Czym jest purpura fenicka? Fenicjanie wyspecjalizowali się w produkcji purpury jeszcze w epoce brązu, ok. 1500 r. p.n.e. Barwnik pochodził ze ślimaków morskich, występujących na wybrzeżach Lewantu. Kluczowe były dwa gatunki: rozkolec farbiarski i szkarłatnik, zwany purpurowcem. Wydzielają one związek chemiczny o nazwie dibromoindygo, któremu purpura zawdzięcza drogocenny, świetlisty odcień. Według mitologii fenickiej odkrycie purpury zawdzięcza się psu kochanki boga Melkarta. Grecy utożsamiali go później z Heraklesem. Ów pies miał się przechadzać po plaży i pogryźć ślimaka morskiego. Wówczas sierść czworonoga została poplamiona ślimaczą wydzieliną, która pod wpływem światła zabarwiła ją na kolor purpurowy. Jak Fenicjanie wyrabiali purpurę? Proces uzyskiwania pigmentu wydaje się nie być skomplikowany, niemniej jednak był bardzo drogi. Na produkcję 1 grama pigmentu potrzeba było aż 10 tys. ślimaków. Starczało to na wyraźne zafarbowanie zaledwie skrawka tkaniny. Już starożytni Grecy chcieli podbić kosmos. Mieli na to konkretny plan Już starożytni Grecy marzyli o dalekich podróżach. I to nawet w kosmos, gdzie mogliby odkryć obce cywilizacje. Najpierw płynny barwnik pozyskiwano z gotowania zasolonych szkarłatników. Najcenniejsze tkaniny maczane były najpierw w ostygłym ekstrakcie z rozkolców, a później w ekstrakcie z purpurowców. Antyczna purpura zwana jest purpurą tyryjską, od głównego portu handlującego tym barwnikiem. Tyr był w czasach swojej świetności największym miastem portowym na Morzu Śródziemnym. Od purpury tyryjskiej pochodzi też grecka nazwa kraju. Fenicja oznacza bowiem właśnie tyle, co „kraj purpury”. Kto wykorzystywał purpurę fenicką w świecie starożytnym? Fenicjanie handlowali na terenie całego morza, wychodząc też za Przesmyk Gibraltarski. Drogą purpurą zainteresowani byli najmożniejsi. Purpurowe tuniki nosić mogli już etruscy dostojnicy. Purpurowe barwniki stosowane były u Greków. Nierzadko kolor ten wiązał się z kultem Dionizosa. Kapłani i kapłanki na wyjątkowe okazje przyodziani byli w purpurowe szaty. Purpura obecna była również u królów macedońskich. Purpurę nosili najpierw imperatorzy perscy, od których Fenicja stała się zależna. Aleksander Macedoński po podbiciu Persji sam przywdział purpurowe szaty imperatora. Tradycję tę kontynuowało wielu władców państw hellenistycznych. Purpura w starożytnym Rzymie W czasach Republiki Rzymskiej szaty z purpurowymi lamówkami zarezerwowane były dla oficjalnego stroju senatora. Była to tzw. toga praetexta. W późniejszym czasie Rzymianie bardzo spopularyzowali purpurę, przez co stała się towarem jeszcze bardziej pożądanym. Po ustanowienia ustroju cesarskiego szaty o purpurowej barwie i ze złotymi lamówkami, czyli toga picta, zarezerwowane były jedynie dla rodziny królewskiej. Toga praetexta stała się teraz symbolem wyższych warstw społecznych. Zdarzały się jednak wyjątki. Purpurową togę picta założyć mogli triumfujący dowódcy rzymscy podczas przemarszu przez miasto. Co ciekawe, zastosowanie purpury było precyzyjnie sformułowane w prawie rzymskim. Purpura w Chinach Równolegle do okresu klasycznego w Grecji, w Chinach również zaczęto produkować purpurę. Państwo Środka przeżywało wtedy Okres Walczących Królestw. Sytuujące się nad morzem Państwo Qi stało się sławne m.in. ze względu na produkcję wyjątkowego barwnika z innego gatunku ślimaka, Bolinus brandaris. I tutaj barwnik był wysoko ceniony. Purpurę nosili najważniejsi dostojnicy i późniejsi imperatorzy Chin. Barwiono również wyposażenia wnętrz i inne materiały. Zastosowanie i produkcja tego barwnika były ściśle kontrolowane przez władze państwowe. Purpura z Qi pozostaje symbolem starożytnego chińskiego luksusu i osiągnięć artystycznych. Jest często wspominana w klasycznej literaturze chińskiej i tekstach historycznych jako symbol szczytu rzemiosła tekstylnego i farbiarskiego. Purpura a nastrój człowieka W XX w. prowadzono różne badania psychologiczne, które wykazywały zależność ludzkiego stanu emocjonalnego od zmysłowego doznania barw. W latach 60. Robert Heiss i Klaus Warner Schaie opracowali nawet stosowane do dzisiaj badanie diagnostyczne, zwane testem barwnych piramid. Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać Księga z Kells to bogato zdobiony iluminowany rękopis zawierający cztery ewangelie. Wyszedł spod rąk trzech anonimowych mnichów, którzy spędzili życie w zimnym, średniowiecznym klasztorze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiega-z-kells-to-sredniowieczne-dzielo-sztuki-sakralnej-ten-ewangeliarz-lepiej-ogladac-niz-go-czytac-fot-hulton-archive-getty-images-ea28d07.jpg" width="890" height="700" alt="Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać (fot. Hulton Archive/Getty Images)" title="Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać (fot. Hulton Archive/Getty Images)" /> Czerwień związana jest z uzewnętrznionym impulsem o charakterze niekontrolowanym. Zieleń uosabia spokój, stałość i równowagę. Kolor purpurowy natomiast oznacza uwewnętrznione niespokojne emocje. Źródła: Grażyna E. Kwiatkowska 1993, Test Barwnych Piramid (M. Pfister, R. Heiss). Prezentacja narzędzia, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, nr 6/6. Małgorzata Wrześniak 2020, Lśnienie szlachetnej tkaniny, Kwartalnik naukowy fides et ratio, nr 2/42
Czy zastanawialiście się kiedyś dlaczego kolor niebieski jest tak rzadki w ubarwieniu żywych organizmów?
Ze względu na rzadkość występowania niebieskiego w przyrodzie, przynajmniej u organizmów żywych (w końcu niebo i oceany są niebieskie), słowo oznaczające kolor niebieski pojawiło się stosunkowo późno w językach całego świata, długo po słowach oznaczających czarny, biały, czerwony i żółty.
W tym artykule: Od starożytnego Peru do Van Gogha Jak przedstawia się sytuacja w kwestii niebieskiego w świecie zwierząt? Dlaczego ludzkie oko widzi niebieski? Jedna z teorii językowych mówi o tym, że nazwa koloru w ludzkim języku jest potrzebna dopiero wtedy, gdy istnieje odpowiedni barwnik. Innymi słowy, gdy można oddzielić kolor od jego przedmiotu. W przeciwnym razie, tak naprawdę wystarczy nazwa przedmiotu i można obejść się nazwy dla koloru. Co ciekawe, w większości kultur na całym świecie znalezienie niebieskiego pigmentu i idące za tym farbowanie przedmiotów na ten kolor nastąpiło dość późno w porównaniu z innymi kolorami późno. Odzwierciedleniem tego są przykłady w lingwistyce. Od starożytnego Peru do Van Gogha Najwcześniejsze użycie niebieskiego barwnika miało miejsce około 6000 lat temu na terenach dzisiejszego Peru. Doświadczenie w używaniu koloru niebieskiego mieli też starożytni Egipcjanie. By tworzyć niebieski pigment, łączyli oni krzemionkę, tlenek wapnia i tlenek miedzi co dawało efekt w postaci „irtyu” - utrzymujący swoją barwę przez długi czas niebieski pigment używany do dekoracji posągów. Ultramaryna, jaskrawy niebieski pigment uzyskiwany ze szlifowania lapis lazuli, był swego czasu niezwykle cenny, a jego wartość można było porównać nawet ze złotem! Rzadkość występowania niebieskiego sprawiała, że przez tysiące lat ludzie postrzegali go jako kolor o unikalnym charakterze, co przekładało się na jego wysoki status. W hinduskiej mitologii np. niebieski jest związany z hinduskim bóstwem Krishna. Do słynnych artystów, którzy byli zafascynowani kolorem niebieskim należeli m.in. Michał Anioł, Gauguin, Picasso czy Van Gogh. Jednym ze źródeł tej fascynacji była względna rzadkość występowania tej barwy w naturze. Niebieski był kolorem unikatowym przez co napędzał wyobraźnię i niósł ze sobą szczególne znaczenie. Tyle jeśli chodzi o nas, ludzi. Jak przedstawia się sytuacja w kwestii niebieskiego w świecie zwierząt? Niebieskie kolory u zwierząt nie biorą się z chemicznych pigmentów. Są dziełem praw fizyki. Owady o niebieskich skrzydłach jak np. motyle posiadają skrzydła zbudowane ze skomplikowanych, warstwowych nanostruktur. Oddziaływują one ze światłem w taki sposób, że większość kolorów jest pochłaniana i tylko niebieski jest od nich odbijany. Podobny optyczny efekt występuje w strukturach budujących pióra ptaków takich jak Modrosójki błękitnej (Cyanocitta cristata), łuski gatunku ryb o nazwie Pokolec królewski (Paracanthurus hepatus) czy jaskrawych plamach na ciele ośmiornic z gatunku Hapalochlaena maculosa. W przypadku ssaków, niebieski występuje jeszcze rzadziej. Można go zauważyć mając do czynienia z niektórymi gatunkami wielorybów i delfinów, choć w tym przypadku można mówić jedynie o niebieskawym odcieniu. Nasycony niebieski można spostrzec u ssaków naczelnych, takie jak małpy z gatunku o nazwie Rokselana złocista (Rhinopithecus roxellana) które mają pyski o niebieskim ubarwieniu, lub u Mandryla barwnolicego (Mandrillus sphinx) który ma niebieski pysk i zad. Co ciekawe jednak, futro, które jest przecież wszechobecne u ssaków lądowych, nigdy nie jest naturalnie jasnoniebieskie. Naukowcy odkryli ostatnio, że futro Dziobaka australijskiego (Ornithorhynchus anatinus) daje odblask w odcieniach niebieskiego, gdy jest wystawione na działanie promieni ultrafioletowych (UV). Dlaczego ludzkie oko widzi niebieski? Zanim przejdziemy do roślin, warto nieco rozwinąć temat tego, jak to się dzieje, że widzimy kolor niebieski (i w ogóle jakiekolwiek kolory). Kiedy ludzkie oko widzi jakiś obiekt (a mózg interpretuje go) jako niebieski dzieje się tak dlatego, że pochłania on czerwoną część widma światła. Przedmiot wydaje się nam niebieski, ponieważ ten kolor jest częścią widma, którą kwiat odbił pochłaniając inne barwy. W spektrum światła widzialnego, czerwony posiada długie fale, co oznacza, że w porównaniu z innymi kolorami ma bardzo niską energię. W związku z tym, aby przedmiot wyglądał dla nas na niebieski, musi być pokryty (lub musi wyprodukować jeśli chodzi o organizmy żywe), cząsteczkami które mogą zaabsorbować bardzo małe ilości energii, tak aby zaabsorbować czerwoną część widma o niskiej energii. W przypadku roślin, wytworzenie takich cząsteczek, które muszą mieć duże rozmiary i złożoną budowę, jest stosunkowo trudne. Dlatego też niebieskie kwiaty są produkowane przez mniej niż 10% z prawie 300 000 gatunków roślin kwitnących na świecie. Jednym z możliwych czynników ewolucji niebieskich kwiatów jest to, że niebieski jest bardzo dobrze widoczny dla zapylaczy, takich jak pszczoły, a produkcja niebieskich kwiatów może przynieść korzyści roślinom w ekosystemach, w których konkurencja o to, na którym kwiatku usiądzie zapylający owad jest wysoka.
Tabletka musująca w wodzie... w stanie nieważkości
Astronauci najpierw wpuścili do wody barwnik, a potem... tabletkę musującą. Pozornie nic niezwykłego, gdyby nie fakt, że wszystko działo się w stanie nieważkości.
Powyższy eksperyment przeprowadzili astronauci z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Nagrali go w jakości 4K, dzięki czemu możemy się mu przyjrzeć w najdrobniejszych szczegółach. "Obrazy w wyższej rozdzielczości i większą liczbą klatek na sekundę dają nam więcej informacji, gdy używamy ich w śledztwach naukowych. Naukowcy na pokładzie stacji kosmicznej mają dzięki temu cenne nowe narzędzie" – tłumaczy NASA na swoim kanale w serwisie YouTube. ZOBACZ WIDEO: View oEmbed on the source website
Ten barwnik może doskonale sprawdzić się w kryminologii. Używali go starożytni Egipcjanie
Kiedyś zdobił grobowce, dziś może pomóc śledczym.
Błękit egipski, najstarszy znany barwnik syntetyczny, opracowany jakieś 5250 lat temu w krainie faraonów, jest znajdowany w farbach, które do dziś zdobią starożytne rzeźby, sarkofagi i ściany grobowców. Współczesnych naukowców intrygowała trwałość jego barwy, więc już kilkadziesiąt lat temu zbadali skład chemiczny pigmentu. W bliższych nam czasach odkryli, że poddany działaniu pewnego rodzaju światła emituje on promieniowanie bliskie podczerwieni. Obecnie badacze zademonstrowali kryminalistyczny potencjał tej rzadkiej, niewidocznej luminescencji. Na miejscu zbrodni policja może oprószyć odpowiednie powierzchnie proszkiem w kontrastującym kolorze, który przywiera do odcisków linii papilarnych, dając wizualny dowód obecności określonej osoby w danym miejscu. Tyle że uzyskanie tych odcisków z powierzchni błyszczących lub bardzo wzorzystych bywa trudne. I tu rozwiązaniem dla śledczych może być błękit egipski. Pigment nanosi się pędzelkiem w zwykły sposób, ale potem powierzchnia jest fotografowana w białym świetle za pomocą specjalnego aparatu z filtrem wrażliwym na promienie bliskie podczerwieni. Jeśli odciski palców istnieją, jarzą się wyraźnie na uzyskanym zdjęciu. Simon Lewis, australijski chemik kryminalistyczny, członek zespołu badawczego, twierdzi, że pewna firma już teraz sprzedaje ten proszek. – Spodziewamy się, że niebawem będzie wykorzystywany przez organy ścigania. Tekst: A.R. Williams