Kogo spotkali Słowianie, gdy weszli na ziemie dzisiejszej Polski? – biała plama, która zaczyna się wypełniać
Słowianie na ziemiach polskich pojawiają się dopiero w VI wieku – notują ich dwaj historycy, bizantyński Prokopiusz i gocki Jordanes. Czy kogoś zastali nad Wisłą i Odrą? – opowiada historyk dr Michael-Morys Twarowski w naszym podcaście.
Pochodzenie Słowian wywołuje wiele emocji nie tylko wśród archeologów, genetyków czy historyków, ale też pasjonatów dziejów naszego kraju. O swojej perspektywie dotyczącej zasiedlenia Polski przez Słowian opowiada dr Michael Morys-Twarowski. Polska w I tysiącleciu. Biała plama? Domeną archeologów są dzieje aż do pojawienia się pisma. W przypadku Polski cezurą jest przyjęcie chrztu w 966 roku. Jednak – zdaniem dr. Michaela Morysa-Twarowskiego – całkiem sporo można powiedzieć o tym, co działo się nad Wisłą i Odrą przed tym momentem, na podstawie źródeł historycznych, ale zewnętrznych. O tym opowiada w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski poznał ten temat dogłębnie, przygotowując książkę pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Skąd przybyli Słowianie? Jednym z pytań, które dr Morys-Twarowski zadaje sobie w książce, jest pochodzenie Słowian. Do tej pory w nauce są promowane dwie koncepcje: autochtoniczna i allochtoniczna. Pierwsza zakłada, że Słowianie nie musieli migrować do Polski, bo w jej granicach „byli od zawsze”. Druga zakłada, że przybyli ze wschodu w VI wieku i niedawne badania genetyczne silnie ją wspierają. W ocenie historyka te dwie koncepcje „pod wieloma względami się uzupełniają”. Jak to możliwe? Według niego południe Polski mogło być w dużej mierze wyludnione – do czego przyczyniły się m.in. krwawe najazdy Hunów. W ostatnim czasie archeologom udało się odkryć w Małopolsce koronny dowód obecności Hunów – pochówek dwóch dzieci – Huna i autochtona. Z kolei na północy przetrwać miały skupiska ludności germańskiej, które napotkali migrujący Słowianie. Dr Morys-Twarowski zadaje kluczowe pytanie: co oznaczało być Słowianinem i wskazuje na… język. Słowianie, którzy napotkali potomków Wandalów czy Lugiów na Kujawach czy w Wielkopolsce, mogli nie tylko walczyć ze sobą, ale też współpracować. „Autochtoni, należący do innych ludów czy mówiący innymi językami, stawali się Słowianami” – opisuje w książce dr Morys-Twarowski. Według niego „pewna skłonność do anarchii” wśród Słowian i ich egalitaryzm był magnesem dla innych nacji. W poszukiwaniu źródeł Ekspert przyznaje, że gdy w VI wieku na teren Polski napłynęli Słowianie, nastąpiła pustka jeśli chodzi o źródła pisane na temat tego, co działo się nad Wisłą i Odrą. Było to związane z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Historycy italscy mieli inne zmartwienia niż zgłębianie tego, co działo się z dala od Rzymu. Również Bizantyjczycy nie interesowali się tak bardzo tym, co się działo tak daleko na północ od Dunaju. – W IX wieku następuję „rozkwit źródeł” i możemy zmapować sobie wszystkie plemiona czy ludy mieszkające na obecnych terenach Polski – wskazuje dr Morys-Twarowski. Kim były? O tym posłuchacie w naszym wideopodcaście. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy lud spod Ślęży dotarł do Kordoby? Historyk opowiada o zapomnianej migracji sprzed 1500 lat
Silingowie, germańskie plemię, które zamieszkiwało tereny Dolnego Śląska, ruszyło wraz z innymi barbarzyńskimi plemionami na zachód. Osiedli w rejonie dzisiejszej Kordoby w Hiszpanii – opowiada w podcaście National Geographic Polska dr Michael Morys-Twarowski.
Często uważa się, że historycy zajmujący się dziejami Polski, swoją pracę rozpoczynają od momentu powstania państwa Piastów w drugiej połowie X wieku. Okazuje się, że źródła pisane – choć dość szczątkowe – oświetlają też wcześniejsze stulecia w I tysiącleciu n.e. Czy na ich podstawie wiemy, kto i jak żył nad Wisłą? Historyk na tropie zapomnianych ludów Informacje historyczne na temat ludów, które zamieszkiwały dzisiejszą Polskę przed powstaniem Polski zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski ukończył prawo i amerykanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, na tej samej uczelni obronił doktorat z historii. Jest popularyzatorem historii, współpracował z licznymi tygodnikami i wiodącymi polskimi portalami. Tajemnica jednego ludu spod Ślęży Jak opowiada w podcaście dr Morys-Twarowski, najważniejszym wandalskim plemieniem, które opuściło obszar Dolnego Śląska pod wpływem inwazji Hunów na początku V wieku, byli Silingowie. – Przypuszcza się, że z racji nazwy zamieszkiwali gdzieś w okolicach góry Ślęży – opowiada historyk. Silingowie wdarli się z innymi ludami na teren Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że plądrowali kilka lat Galię, a w 409 roku przekroczyli Pireneje. Silingowie zajęli prowincję Hispania Baetica ze stolicą w Kordobie. Z Hiszpanii do Italii – dalsza wędrówka Silingów Rzymianie wynajęli Wizygotów do wytępienia Silingów. Pojmali ich króla Fredbala i zdziesiątkowali to wandalskie plemię. Chociaż zapewne nieliczni ocaleli z tego pogromu. W połowie V wieku w północnej Afryce powstało państwo Wandalów. Stamtąd lud ten wyprawiał się do Europy. – Wandalowie zdobyli Rzym w 455 roku i nie jest to ryzykowna hipoteza, że wśród tych starszych żołnierzy wandalskich mógł się znaleźć jakiś Siling, który brał udział w wędrówce ludów kilka dekad wcześniej – mówi dr Morys-Twarowski, sugerując, że jakaś osoba żyjąca na terenie Śląska, wkroczyła w 455 roku do Wiecznego Miasta. Nie tylko Silingowie W podcaście historyk opowiada też o migracji Gotów, którzy przemieścili się z rejonu Pomorza Gdańskiego w kierunku Ukrainy. – Tam stworzyli dość dużą strukturę polityczną. Sam opis migracji gockiej znajduje odbicie w źródłach archeologicznych – podkreśla dr Morys-Twarowski. Historyk opowiada też o tym, że w IV–V wieku naszej ery na południu polski mieszkali… jaskiniowcy. Ludzie ci chronili się w pieczarach przez migrującymi i agresywnymi ludami. Jedną z takich jaskiń jest jaskinia Wisielca na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Odkryto tam liczne i cenne artefakty sprzed 1500, a wśród nich fibule, zawieszki i paciorki. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymianie głęboko w Germanii. Nie powinno ich tam być, a jednak odkryto ich obozy
Naukowcy odkryli w Saksonii-Anhalt w Niemczech coś, czego szukano od dekad. Po raz pierwszy udało się zlokalizować rzymskie obozy marszowe tak daleko na północny wschód Europy. To dowód, że legiony rzymskie zapuszczały się w głąb dzikiej Germanii znacznie później, niż sądziliśmy.
Najnowsze znaleziska ogłoszone przez Landowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii (Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA) w Saksonii-Anhalt w Niemczech naprawdę robi wrażenie i sporo zmienia w naszym postrzeganiu rzymskiej obecności w „barbarzyńskiej” Europie. Do tego stopnia, że nawet w komunikacie tego urzędu napisano, że jest to „znalezisko o randze sensacji archeologicznej”. Jak wygląda odkrycie? W miejscowościach Aken, Trabitz i Deersheim na terenie Saksonii-Anhalt badacze zlokalizowali zarysy rzymskich obozów marszowych. Obozy marszowe były wysoce ustandaryzowanymi instalacjami obronnymi, które rzymskie wojsko zakładało codziennie po osiągnięciu celu marszu. Konstrukcje te miały zazwyczaj prostokątny kształt z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami oraz wewnętrzny układ dróg przecinających się przy budynku sztabowym. Rozmieszczenie takich obozów w odstępach około 20 kilometrów pozwala współczesnym badaczom rekonstruować trasy rzymskich wypraw w głąb Germanii. Kluczowym dowodem wizualnym są geometryczne zarysy struktur widoczne na zdjęciach lotniczych i satelitarnych, które odróżniają się od innych obiektów archeologicznych. Nie tylko archeologia lotnicza W latach 2024 i 2025 przeprowadzono celowe wykopaliska archeologiczne w celu potwierdzenia charakteru tych odkryć. Podczas badań archeolodzy odsłonili charakterystyczne dla rzymskiej inżynierii wojskowej rowy o profilu w kształcie litery V. Z kolei w wyniku systematycznych poszukiwań z użyciem wykrywaczy metali zabezpieczono łącznie ponad 1500 pojedynczych zabytków. Większość znalezisk stanowią przedmioty żelazne, wśród których dominuje bardzo duża liczba gwoździ oraz bełtów. Odnaleziono liczne gwoździe z sandałów rzymskich legionistów, które żołnierze często gubili podczas codziennych marszów. Z ziemi wydobyto również kilka fragmentów rzymskich fibul, czyli ozdobnych zapinek służących do spinania szat. Moneta kluczowym dowodem na obecność Rzymian Do najcenniejszych zabytków ruchomych należą monety rzymskie z czasów panowania cesarzy Antoninusa Piusa, Marka Aureliusza oraz Karakalli. Srebrny denar Karakalli wybity około 213 roku n.e. stał się dla naukowców kluczowym dowodem na obecność legionów w tym regionie w III wieku. Znaczenie odkrycia obozów marszowych To odkrycie jest przełomowe, ponieważ dostarcza pierwszych fizycznych dowodów na obecność rzymskich legionów na obszarze dzisiejszej Saksonii-Anhalt. Wcześniej historycy znali jedynie pisemne wzmianki o wyprawach nad Łabę, jednak brakowało im konkretnych śladów architektonicznych w tym regionie. Zidentyfikowane obozy stanowią obecnie najbardziej wysunięte na północny wschód rzymskie fortyfikacje odnalezione na terenach wolnej Germanii. Kluczowe jest to, że znaleziska potwierdzają rzymską aktywność wojskową jeszcze w III wieku n.e., co zmienia dotychczasowe postrzeganie historii tego obszaru. Przed tym odkryciem badacze zakładali, że wyprawy wojenne cesarza Karakalli ograniczały się wyłącznie do terenów położonych blisko rzymskiej granicy, czyli limesu. Nowe dane dowodzą jednak, że rzymskie wojska prowadziły operacje o znacznie większym zasięgu, docierając setki kilometrów w głąb terytorium germańskiego. Wyniki tych badań zmuszają naukowców do rewizji wiedzy o skali rzymskiej obecności militarnej w dorzeczu środkowej Łaby i Soławy. Warto wspomnieć, że te niemieckie ustalenia ukazują w nowym świetle znaleziska ekwipunku rzymskich legionistów w Polsce ogłoszone w 2018 r. przez zespół prof. Bartosza Kontnego z UW. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – LDA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak odurzali się germańscy wojownicy, by lepiej walczyć. Polacy wskazali zagadkowe artefakty
Zakończone łyżeczką okucia końców pasa mogły służyć jako dozowniki środków, które pobudzały germańskich wojowników do walki – wynika z badań polskich naukowców. Stosowanie takich psychoaktywnych substancji miało być wśród Germanów powszechne.
Spis treści: Odurzeni Germanie? Wielka niewiadoma Niezwykłe zabytki. Do czego służyły? Germanie – wysoki stopień odurzenia Alkohol i różnego rodzaju substancje psychoaktywne znane są ludziom od tysiącleci. Stosowane je również w czasie działań wojennych. Nie musimy szukać daleko. Na przykład niektórzy dopatrują się sukcesu hitlerowskich Niemiec w pierwszej fazie II wojny światowej m.in. w używaniu przez żołnierzy Pervitinu, czyli rodzaju metamfetaminy, po której nie spano przez parę dni pod rząd. Z kolei w wojskach sowieckich zawsze zaopatrywano żołnierzy w alkohol. Odurzeni Germanie? Wielka niewiadoma O tym, że starożytni Grecy i Rzymianie chętnie sięgali po wino czy opium, wiemy ze źródeł pisanych. Naukowcy ze względu na brak informacji sądzili, że barbarzyńcy, czyli wszelkie ludy mieszkające poza Imperium Rzymskim, odurzali się co najwyżej alkoholem. Chociaż na terenie zamieszkiwanym przez nich rosły różne rośliny i grzyby, które umożliwiały tworzenie środków psychoaktywnych. Temu zagadnieniu postanowili się przyjrzeć archeolog prof. Andrzej Kokowski z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Marie Curie-Skłodowskiej w Lublinie i biolożki z tej samej uczelni: prof. Anna Jarosz-Wilkołazka i dr Anna Rysiak. Wnioski opublikowali właśnie na łamach czasopisma naukowego „Praehistorische Zeitschrift”. Naukowcy chcieli znaleźć odpowiedź, czy społeczności barbarzyńskie z okresu rzymskiego na obszarze środkowoeuropejskiego Barbaricum stosowały używki. Udali się na poszukiwanie pośrednich wskazówek w postaci szczególnych zabytków, ze względu na brak źródeł pisanych. „Pretekstem do wytypowania przedmiotów, które mogły służyć dozowaniu używek, były nieliczne odnotowane małe łyżeczki, których forma i rozmiar wykluczały np. funkcję przyboru kosmetycznego lub instrumentu medycznego” – piszą w artykule badacze. Niezwykłe zabytki. Do czego służyły? Naukowcy przeanalizowali 241 niewielkich przedmiotów o charakterystycznym kształcie łyżeczki, które znaleziono na ponad 100 stanowiskach archeologicznych z okresu wpływów rzymskich. Pochodziły głównie z terenów podmokłych i z grobów w Skandynawii, Niemiec oraz Polski. Artefakty te posiadają uchwyty o długości przeważnie od 40 do 70 mm oraz maleńką wklęsłą część o średnicy od 10 do 20 mm. Archeolodzy uważają, że były noszone przy pasie przez mężczyzn. Analiza tych przedmiotów wskazuje, że nie pełniły one żadnej praktycznej funkcji w codziennym życiu. Druga część pracy badawczej polegała na próbie wskazania dostępnych wśród Germanów surowców roślinnych wpływających na pobudzenie organizmu i określenia ich skuteczności. Do wyrabiania substancji psychoaktywnych Germanie mogli używać takich roślin jak mak, chmiel, konopie, z rodziny psiankowatych (lulkowate i belladonna) oraz wybranyvh grzybów z rodzajów Amanita, Clitocybe, Claviceps czy Psilocybe. Germanie – wysoki stopień odurzenia W konkluzji naukowcy doszli do wniosku, że zastosowanie środków stymulujących i intensyfikujących agresję mogło być w strefie Barbaricum daleko większe, niż przypuszczano. Jednym z dowodów mają być znaleziska z militarnych ofiarnych miejsc wotywnych w południowej Skandynawii (głównie Illerup). Tam ilość przyborów do dozowania środków psychoaktywnych może świadczyć wręcz o ich powszechności. Zdaniem autorów publikacji, udało im się tym samym odkryć nieznaną gałąź gospodarki działającej na potrzeby konfliktów wojennych prowadzonych w okresie wpływów rzymskich. „Można zaryzykować tezę, że obecność używek wśród wojowników była w pewnym sensie skutkiem ich obecności w życiu społecznym. Tyle, że w życiu codziennym ich funkcją i rolą mogło być zaspokojenie innych potrzeb” – wskazują badacze. I wymieniają ich zastosowanie dla celów rozrywkowych czy antidotum na codzienne problemy, albo nawet jako niezbędne lekarstwo. Inni badacze zwracali uwagę również na niewielkie metalowe pojemniczki, tzw. Amulettendose, znane na przykład z grobów kobiecych. Mogły służyć nie tylko jako pojemniki na kosmetyki, ale też jakiś rodzaj narkotyków. Germanie nie byli jednolitą społecznością. Jest to nazwa ludów, które wykształciły się na terenach nadłabskich około połowy I tysiąclecia p.n.e. Pierwsze znane zapisane określenie „Germanie” pochodzi z dzieła greckiego uczonego Posejdoniosa z Apamei (135 r. p.n.e.–ok. 51 r. n.e.), ale jego twórcą mógł być też słynny Juliusz Cezar. Najwięcej o Germanach wiemy, dzięki Tacytowi i jego dziełu „De origine et situ Germanorum”. Wiemy, że czasach Imperium Rzymskiego Germanie zasiedlali duże obszary Europy – od Renu na zachodzie po Skandynawię na północy i Dunaj – na wschodzie. Wiemy o nich sporo, dzięki walkom z Rzymem, co skrzętnie odnotowali starożytni historycy. Źródło: Praehistorische Zeitschrift, MPOV Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe odrycie pod Hrubieszowem. Odkryto starożytną broń barbarzyńców
Groty włóczni, topory bojowe, siekiera – takie przedmioty skrywał arsenał sprzed 2 tysięcy lat odkryty w lesie pod Hrubieszowem. Odnaleziony na Lubelszczyźnie skład broni należał do barbarzyńskiego plemienia.
W tym artykule: Nowy rok i nowy skarb Arsenał i jego skład Okoliczności ukrycia broni Polskie lasy skrywają ciągle mnóstwo zabytków sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Od czasu do czasu odkrywane są w mniej lub bardziej przypadkowy sposób. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków dr Dariusz Kopciowski poinformował właśnie o przypadkowym odkryciu kilkunastu zabytków archeologicznych w regionie hrubieszowskim, na terenie Lasów Państwowych. Nowy rok i nowy skarb Jak przekazał konserwator zabytków w mediach społecznościowych, znaleziska dokonał w styczniu okoliczny mieszkaniec. Początkowo, ze względu na bardzo silną korozję pokrywającą metal oraz zabrudzenia w postaci piasku i błota, trudno było w określić, co to za przedmioty. Zabytki było zniszczone przez ciężki sprzęt leśny oraz częściowo przez działalność zwierząt. W sumie to kilkanaście kilogramów metalu, które spoczywało płytko w leśnej ściółce. – Znalazcy skontaktowali się z hrubieszowskim muzeum i już w kilka godzin od momentu odkrycia, całość znaleziska trafiła do Muzeum w Hrubieszowie, wraz z pełną relacją na temat okoliczności odkrycia oraz przybliżonej lokalizacji jego miejsca – relacjonuje lubelski konserwator zabytków. Arsenał i jego skład Znalezisku przyjrzeli się pracownicy Muzeum w Hrubieszowie – Bartłomiej Bartecki i Anna Hyrchała, którzy dokonali wstępnej analizy i oceny artefaktów. Co ciekawe, do tej pory w tym rejonie nie było żadnych stanowisk archeologicznych. Na starożytny arsenał składa się kilkanaście przedmiotów. Są to: 9 żelaznych grotów włóczni, o długości od 25,5 cm do 34,5 cm; 2 żelazne topory bojowe, jeden o długości 23,5 cm i wysokości ostrza 7 cm oraz drugi nieco mniejszy o długości 19 cm i wysokości ostrza 5 cm; 1 siekiera tulejowata lub siekierociosło, o długości 17 cm, szerokości 6 cm i wysokości ostrza 4 cm; 3 przedmioty bardzo trudne do określenia przy takim stanie zachowania (dopiero po konserwacji można to będzie wyjaśnić), archeolodzy przypuszczają, że może być to imacz do tarczy, żelazne dłuta lub groty. Okoliczności ukrycia broni Ze wstępnych analiz archeologów wynika, że odkryta broń była najpewniej używana przez barbarzyńskie plemiona w okresie istnienia imperium rzymskiego. Eksperci wskazali na dwie możliwości. – Być może posługiwali się nią wojownicy należący do tzw. kultury przeworskiej (I w. p.n.e. – II/III w. n.e.), utożsamianej przez archeologów z plemieniem Wandalów, bądź ze społecznościami z kręgu kultur gockich (II/III w. n.e. – V w. n.e.) – podał w mediach społecznościowych lubelski wojewódzki konserwator zabytków. Ale dlaczego broń znalazła się w ziemi i została ukryta? Na to pytanie archeolodzy nie mają jasnej odpowiedzi. Uzbrojenie bywa elementem wyposażenia grobów. W tym przypadku jednak broni jest po prostu za dużo. W polskiej wsi odnaleziono skarb z XVII wieku. W środku 1000 monet Korony i Litwy W miejscowości Zaniówka w województwie lubelskim doszło do niespodziewanego i przypadkowego odkrycia. Odnaleziono częściowo uszkodzony ceramiczny garnek, w którym znajdowały się koronne i ... – Podczas weryfikacji w terenie nie znaleziono żadnych kości ani fragmentów ceramiki, które powinny być w jamie grobowej. Wszystko wskazuje na to, że ktoś celowo skompletował te elementy, zapakował do jakiegoś worka lub innego pojemnika organicznego (po którym ślad się nie zachował) i następnie wrzucił do bagna – opisał dr Kopciowski. Dodał, że ta okolica dziś – tak jak i w przeszłości – z dużym prawdopodobieństwem była równie podmokła i trudno dostępna. Archeolodzy planują wybrać się w teren i dokonać oględzin miejsca w celu znalezienia arsenału na wiosnę, przy bardziej sprzyjających warunkach pogodowych. ŹRÓDŁO: Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nekropolia osadników obok rzymskiego obozu. Skąd przybyli?
Kilkadziesiąt grobów odkryli archeolodzy w Nauheim w zachodnich Niemczech. Była to nekropolia osadników, którzy przybyli w te rejony wraz z rzymskimi wojskami w I wieku n.e. Skąd pochodzili?
W tym artykule: Równi i równiejsi. Również na cmentarzu Osadnicy. Skąd pochodzili? Rzymskie wpływy w Europie Dokąd docierali Rzymianie? Archeolodzy byli zmuszeni przeprowadzić wykopaliska, bo cmentarzysko ulegało dewastacji na skutek działalności rolniczej. W sumie w Nauheim w Hesji, w zachodnich Niemczech, odkryli 46 grobów na powierzchni 2 tys. m2. W większości zmarłych poddano kremacji. Nie wszyscy zmarli byli jednak równi. Część pochówków znajdowała się w sześciu prostokątnych w planie przestrzeniach. Równi i równiejsi. Również na cmentarzu Być może były to kiedyś murowane konstrukcje oddzielające bogatszych zmarłych od tych mniej zamożnych. Nie zachowały się jednak do naszych czasów – zostały rozebrane zapewne w czasach średniowiecza. Bogatsi zmarli pochowani byli w grobach z wieloma przedmiotami. Spopielone szczątki jednego z nich trafiły do obszernego wiaderka z brązu. Wśród darów znajdowało się m.in. pieczołowicie wykonane szklane naczynie. Archeolodzy planują dalsze badania grobów pod kątem rozwarstwienia społecznego. Cmentarzysko istniało do początków III wieku n.e. Osadnicy. Skąd pochodzili? Nekropolia znajdowała się w sąsiedztwie rzymskiego obozu wojskowego. Od połowy I stulecia rozwijała się coraz większa osada wiejska, do której należał również badany cmentarz. Przed przybyciem wojsk rzymskich teren ten był słabo zaludniony. Wyglada na to, że sprowadzono w to miejsce osadników. Wyposażenie grobów jest różnorodne. Wspomniany wyżej pochówek w naczyniu z brązu, w którym były również metalowe przedmioty takie jak nożyczki i nożyki, nie jest typowy dla rzymskich pochówków. Skąd zatem przybyli osadnicy? Zdaniem badaczy zapewne ze wschodniej Galii, czyli z obszarów na zachód od Renu (nekropolia była po wschodniej stronie rzeki). Wskazuje na to również zwyczaj chowania bogatszych zmarłych w wydzielonych przestrzeniach w obrębie nekropolii. Oznacza to, że imigranci wraz ze zmianą miejsca zamieszkania pozostali wierni rytuałom pogrzebowym swoich przodków. Rzymskie wpływy w Europie Cmentarzysko położone jest na tuż na wschód od Renu. Rzymianie dotarli w te rejony w pierwszych wiekach naszej ery i zabezpieczyli szeregiem obozów wojskowych i umocnień. Na zajętych obszarach rozbudowywali infrastrukturę: budowali drogi i udrażniali szlaki wodne. W ten sposób transportowali swoje towary na nowo zajęte obszary. Nowo odkryte cmentarzysko znajdowało się obok obozu, którego zadaniem było kontrolowanie napływ plemion germańskich z obecnych północnych Niemiec. O tym, że te plemiona pojawiały się na kontrolowanym przez Rzymian obszarze, świadczą różnego rodzaju zabytki, w tym naczynia ceramiczne. Antyczna lodówka z wyposażeniem. Odkrycie Polaków w rzymskim obozie legionowym Obszerny kontener wykonany z płyt ceramicznych, osadzony na ołowianej rurze wodociągowej odkryli w Novae w Bułgarii polscy archeolodzy. Była to antyczna lodówka. Wewnątrz schładzano wino i ... Jak czytamy na stronie Urzędy Ochrony Zabytków Hesji, który poinformował o nowych odkryciach, badania nad granicami cesarstwa rzymskiego od dawna skupiają się na najbardziej znanych umocnieniach limesu, czyli granicy rzymskiej, w postaci muru Hadriana, Antonina czy systemu umocnień ciągnącego się od dolnego Renu po Morze Północne na wysokości Holandii. Tymczasem – jak wskazano – granice wzdłuż Renu, Menu i Dunaju były dla Rzymu jeszcze ważniejsze w zabezpieczeniu imperium. Dlatego wymagają dalszych badań. Dokąd docierali Rzymianie? Kilka lat temu dr hab. Bartosz Kontny z Instytutu Archeologii UW poinformował o odkryciu na Kujawach fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów. Część z nich po raz pierwszy odkryto poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. W jego ocenie są to „pierwsze bardzo mocne dowody na faktyczną obecność rzymskich żołnierzy na obszarach dzisiejszej Polski.” Wśród zabytków były metalowe zawieszki, które zdobiły rzemienie rzymskiego oporządzenia końskiego. Ich kształt był dość zaskakujący: w formie fallusów lub wulw (żeńskiego łona). Były to amulety mające chronić przed złymi siłami i zapewniać szczęście. Jaki był powodów rzymskiej obecności tak daleko od granicy cesarstwa? Opcji jest kilka. Być może było to związane ze szlakiem bursztynowym – do Rzymu sprowadzano złoto północy. Niewykluczone, że Rzymianie werbowali na tych terenach Germanów do swojej armii. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege Hessen, Archäologie in Deutschland, Nauka w Polsce Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Król Gotów Teodoryk Wielki miał swoją siedzibię w Bułgarii. Odkryli ją poznańscy archeolodzy
Pozostałości po rezydencji króla Gotów, Teodoryka Wielkiego, odkryli w Novae w Bułgarii archeolodzy z Poznania. W środku budowli znaleźli dziesiątki monet i biżuterię.
W tym artykule: Rezydencja Teodoryka Wielkiego Novae – miasto o bogatej historii Kim był Teodoryk Wielki? Teodoryk Wielki w Novae Czy Goci byli chrześcijanami? Uwagę archeologów przykuły ruiny budowli, która zdecydowanie odróżniała się od innych konstrukcji w mieście. Badacze zwrócili też uwagę na jej położenie. Wzniesiono ją przy najważniejszej ulicy na osi wschód-zachód. – Analiza wydarzeń historycznych oraz dotychczasowych danych archeologicznych skłania do postawienia hipotezy, iż prawdopodobnie mamy do czynienia z rezydencją przeznaczoną dla osoby wysokiej rangi, prawdopodobnie, króla Gotów Teodoryka Wielkiego – powiedziała „National Geographic Polska" kierująca badaniami dr hab. Elena Klenina z Wydziału Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rezydencja Teodoryka Wielkiego Z najnowszych wykopalisk wynika, że rezydencja zajmowała powierzchnię nie mniejszą niż 35 m na 46 m. Jej fasada była zwrócona na główną ulicę miasta – via principalis. Archeolodzy ubolewają, że do badań archeologicznych dostępna jest tylko południowa część rezydencji. Północna jej część znajduje pod współczesną asfaltową drogą. Do tej pory archeologom udało się odsłonić wyłożony kamienną posadzką, dziedziniec portykowy wraz ze studnią oraz dwa pomieszczenia pomocnicze. Znaleziono też sporo zabytków. Wśród nich było ponad 60 monet z brązu. Pochodzą z końca IV i V wieku. Archeolodzy natknęli się też na biżuterię i lampy gliniane. Odkryto też płytki marmurowe z dekoracją geometryczną i roślinną. Zdaniem badaczy były elementami wykładzin ściennych w pomieszczeniach rezydencji. Wszystko wskazuje na to, że rezydencja została zniszczona w drugiej połowie V w. Zabudowania pałacu Teodoryka znajdują się zaledwie kilka metrów na zachód od rezydencji biskupiej i od monumentalnego budynku horreum, czyli magazynu. – To sąsiedztwo nie może być przypadkowe – uważa dr hab. Klenina. Podkreśliła, że od drugiej połowy V wieku w Novae ważną rolę w polityce odgrywał biskup. – Koegzystencja tych dwóch ważnych osób w mieście była niezwykle istotna, zarówno dla prawidłowego funkcjonowania miasta, jak i całej prowincji Mezja Secunda – zaznaczyła. – Mamy pełną świadomość, iż nasze ustalenia dotyczące rezydencji Teodoryka Wielkiego w Novae wymagają przeprowadzenia starannych interdyscyplinarnych studiów i konsultacji historycznych – dodała. Tegoroczne badania sfinansowano ze środków rektorki UAM, prof. Bogumiły Kaniewskiej oraz IDUB. Brali w nich udział również kierownik ekspedycji w latach 1990–2016 dr Andrzej B. Biernacki, konserwator Piotr Zambrzycki z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz archeolog dr hab. Evgenija Gencheva i numizmatyk dr Stojan Michajlov z Instytutu Archeologii Bułgarskiej Akademii Nauk. Novae – miasto o bogatej historii To starożytne miasto położone jest na południowym brzegu Dunaju, 4 km na wschód od współczesnego miasta Swisztow w Bułgarii. W Novae badania prowadzi kilka zespołów z Polski i jeden z Bułgarii. Początkowo, od I w. n.e., było stałą siedzibą I Legionu Italskiego na granicy Cesarstwa Rzymskiego. W 69 r. n.e. w celu jej wzmocnienia przeniesiono tam nowo utworzony I Legion Italski. Stacjonował w Novae do połowy V w. Na tym jednak historia tego miejsca się nie skończyła. W okresie wczesnobizantyjskim powstał tam między innymi kompleks biskupi wraz z dwoma bazylikami. Kim był Teodoryk Wielki? Teodoryk Wielki (454–526) znany jest z tego, że pod koniec V wieku opanował Italię i zabił wodza germańskiego, Odoakra. Odoaker obalił wcześniej ostatniego cesarza zachodniorzymskiego. Teodoryk stworzył państwo ze stolicą w Rawennie, które obejmowało też między innymi Sycylię, Dalmację czy Noricum. Jednak jego wcześniejsze dzieje się równie ciekawe. Teodoryk, jeden z synów króla ostrogockiego, był za młodu zakładnikiem w Konstantynopolu. W ten sposób Bizancjum chciało zagwarantować pokój z Ostrogotami. Jako osiemnastolatek odzyskał wolność i wkrótce został obwołany królem. W wieku zaledwie dwudziestu kilku lat już aktywnie walczył o władzę. W latach 70. V wieku podjął się próby utworzenia państwa w strategicznie ważnym mieście Novae. Wówczas Teodoryk pomagał cesarzowi bizantyjskiemu, Zenonowi (474–475), który został wypędzony z Konstantynopola. Wiadomo, że Teodoryk przebywał w Novae z przerwami od 475 do 488 roku. Wtedy była to stolica królestwa Gotów z rezydencją króla Ostrogotów. Pod koniec lat 80. Teodoryk rozpoczął zwycięska kampanię w Italii. Stolicą nowego państwa została Rawenna, gdzie zmarł w 526 roku. Teodoryk Wielki w Novae W ostatniej ćwierci V wieku Novae znajdowało się pod ochroną armii gockiej. Biskup wydzielił do dyspozycji króla Teodoryka teren pod budowę rezydencji i organizował zaopatrzenie dla jego wojsk. – Do takich wniosków można dojść po analizie źródeł pisanych, określających relacje między władzami kościelnymi a królem Gotów – podkreśla dr hab. Klenina. W jej ocenie o długotrwałej obecności Gotów w Novae świadczą też odkrycia dokonane przez bułgarskich archeologów na cmentarzysku w Novae. W grobach znajdowano złotą biżuterię oraz wyroby toaletowe w stylistyce typowej dla Gotów. Czy Goci byli chrześcijanami? Goci byli wschodniogermańskim ludem pochodzenia skandynawskiego. Pod koniec III w. doszło do jego podziału na Ostrogotów i Wizygotów. Długo jednak czcili starych bogów. Według poznańskich archeologów baptysterium w Novae z drugiej połowy V wieku mogło służyć do udzielania chrztu licznie przebywającym w mieście Gotom. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Nie chodziło o zdobycie złota i bogactwa
Hunowie przeszli do historii jako „bicz boży” nad rzymskim imperium. Dlaczego zaatakowali największe imperium ówczesnych czasów? Naukowcy znaleźli odpowiedź.
W tym artykule: Kim byli Hunowie? Dlaczego jednak Hunowie wzbudzali taki strach nawet bitnych Gotów? Hunowie przyczynili się do olbrzymich zmian w Europie Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Badania wykazały, że powodem mogła być dotkliwa susza Kryzys klimatyczny sprawił, że Hunowie stali się bezwzględnymi najeźdźcami Historia konfliktów nigdy nie jest czarno-biała. Jesteśmy przyzwyczajeni do oceniania działań wojennych w wymiarze, kto jest katem, a kto ofiarą, lub kto jest dobry, a kto jest zły. Taka uproszczona metodologia sprawia jednak, że często pomijamy wydarzenia, które mogły mieć wpływ na podejmowane decyzję. Kim byli Hunowie? Bitwa pod Adrianopolem stoczona 9 sierpnia 378 roku to jedna z największych klęsk w dziejach rzymskiego oręża. Pomiędzy tysiącami zmasakrowanych poległych nie można było nawet rozpoznać zwłok cesarza Walensa. Rzymian pokonali barbarzyńscy Goci. Jednak za ten „posiew totalnego zniszczenia”, jak pisał Ammianus Marcellinus, pośrednio odpowiadał kto inny. Plemię Hunów. „Zamieszkiwało tereny po drugiej stronie Meotydy [Morza Azowskiego] aż po Ocean Lodowaty i wyróżniało się dzikością przekraczającą wszelką miarę” – pisał ten starożytny historyk w „Dziejach rzymskich”. Miał świadomość, że pojawienie się tego ludu na stepach czarnomorskich w latach siedemdziesiątych IV w. n.e. wywołało lawinę. Z obawy przed Hunami Goci pod wodzą Fritigerna szukali ratunku na ziemiach Imperium. Osiedleni w Mezji, niesprawiedliwie traktowani przez Rzym, zbuntowali się w końcu, co miało fatalne skutki dla Imperium w postaci klęski pod Adrianopolem. Dlaczego jednak Hunowie wzbudzali taki strach nawet bitnych Gotów? Nadciągnęli z tajną bronią. Jak wszystkie ludy koczownicze, używali łuków refleksyjnych. Łuki Hunów były jednak większe i asymetryczne (tj. dolne ramię łuku było mniejsze od górnego). Dzięki tym innowacjom miały większy zasięg i siłę rażenia. Były też wygodniejsze w użyciu w czasie jazdy konnej. Oprócz siły militarnej Hunów starożytni autorzy zwracali uwagę na ich budzące grozę zwyczaje. Ammianus, piszący niedługo po pojawieniu się Hunów, przytacza wiele nieprawdopodobnych informacji (a czego nie wie, uzupełnia zgodnie z wzorcami literackimi). Pierwsze, co zwraca uwagę, to odrażający wygląd barbarzyńców: „U nich nowo narodzonym dzieciom żłobi się nożem głębokie bruzdy w policzkach, aby pomarszczone blizny mogły spowolnić szybko porost włosów, pojawiających się w stosownym czasie. Toteż starzeją się oni bez brody i bez wdzięku, podobni od eunuchów. Wszyscy mają silne i masywne kończyny oraz tęgie karki. Są niesamowicie szpetni i tak pochyleni, iż można ich uważać za dwunożne zwierzęta”. Jakby tego było mało, Hunowie mieli odrzucać zdobycze ludzkiej cywilizacji, takie jak rolnictwo, ogień czy domostwo. Zdaniem historyka byli niemal przyrośnięci do koni, na których nie tylko walczyli czy handlowali, ale także jedli, pili i wypróżniali się. Wręcz wątpiono w ludzkie pochodzenie Hunów. Zdaniem Jordanesa, historyka z VI w., Hunowie zostali poczęci przez czarownice i nieczyste siły. To oczywiście zwykła legenda, mająca tłumaczyć dzikość i odmienność Hunów, w istocie przybyszów z Azji Hunowie przyczynili się do olbrzymich zmian w Europie Można powiedzieć, że to właśnie Hunowie mieli olbrzymi wpływ na to, jak ukształtowała się późniejsza Europa. Migracja tego plemienia i ich najazd na Europę zapoczątkował tzw. wielką wędrówkę ludów. W okresie IV–VI wieku doszło do zmian etnicznych na dużych obszarach kontynentu europejskiego, które wyznaczyły koniec starożytności i dały początek średniowieczu. To również Hunowie przyczynili się do upadku największego imperium w dziejach – cesarstwa zachodniorzymskiego. Co spowodowało upadek Cesarstwa Rzymskiego? Historycy wymieniają różne przyczyny Upadek Cesarstwa Rzymskiego do dziś wzbudza ciekawość nie tylko historyków. Co wydarzyło się ponad 1500 lat temu? Hunowie początkowo prowadzili wojny z cesarstwem. W roku 378 udało im się odnieść duże zwycięstwo nad Rzymianami pod Adrianopolem. Jednak pod koniec IV stulecia Rzymianie postanowili zawrzeć z nimi względny pokój i korzystali z usług ich wojowników. Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? W roku 384 Hunowie walczyli przeciwko Jutungom w służbie cesarza Walentyniana II, a w roku 388 huńscy najemnicy pomogli Teodozjuszowi I pokonać uzurpatora Maksymusa. Z kolei roku 394 wojownicy Teodozjusz zwrócił się do Hunów o pomoc w walce z uzurpatorem Eugeniuszem. Na początku pierwszej połowy V wieku Hunowie zawarli traktat z cesarstwem. Historycy twierdzą, że relacje Rzymu z Hunami były względnie dobre, aż do 422 roku. Wojownicy pod wodzą Rugi zaatakowali wówczas Trację i mieli zagrozić samemu Konstantynopolowi. Skutkiem walk był nowy traktat, który wymuszał na cesarstwie wypłacanie 350 funtów złota rocznie. Cesarstwo zachodnie miało chwilowy spokój, ale Ruga wraz ze swoimi następcami skupili się na wschodnich rubieżach imperium. Badania wykazały, że powodem mogła być dotkliwa susza Dotychczas historycy uważali, że jednym z powodów, dla którego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie, była chęć zdobycia bogactwa. Jednak nowe badania wykazały, że mogło wcale nie chodzić o zwykłą żądzę złota. Naukowcy z University of Cambridge twierdzą, że to bardzo dotkliwa susza i głód, skłoniły Hunów do zdobycia nowych terytoriów. Uczeni dowiedli, że w okresie pomiędzy 420 a 450 rokiem na Węgrzech (w regionie, który graniczył wówczas z północną częścią cesarstwa) panowała bardzo dotkliwa susza, która uniemożliwiała rolnictwo i pasterstwo. Badacze przeprowadzili analizę pni drzew, które miały nawet kilka tysięcy lat. Na tej podstawie uczeni stworzyli rekonstrukcję klimatu, aby określić, jak zmieniał się klimat przez ostatnie 2000 lat. Dane te porównali z dowodami archeologicznymi i historycznymi. Kryzys klimatyczny sprawił, że Hunowie stali się bezwzględnymi najeźdźcami – Informacje, które pochodzą z pni starożytnych drzew, dają nam niezwykłą okazję do powiązania warunków klimatycznych z działalnością człowieka w skali roku. Odkryliśmy, że okresy suszy zbiegły się z większą aktywnością Hunów na ziemiach Cesarstwa – mówił Ulf Büntgen, profesor geografii na University of Cambridge. Historia Słowian do dziś jest pełna zagadek. Skąd się wzięli i jakie były plemiona słowiańskie? Choć opanowali rozległe przestrzenie wschodniej Europy, ich ekspansja pełna jest zagadek. Historia Słowian wypełniona jest pytaniami bez odpowiedzi. Czy Słowianie w Polsce pojawili się tak s... Co ciekawe, analiza zębów, które odnaleziono w regionie Wielkiej Niziny Węgierskiej, wykazały, że ci ludzie doświadczyli kilku radykalnych zmian w diecie, w ciągu swojego życia. Naukowcy twierdzą, że susza stała się na tyle dotkliwa, że mogła doprowadzić do wielu lat nieurodzaju, a w konsekwencji do głodu huńskiego ludu. Pamiętajmy, że brak plonów i nieżyzna ziemia ma również wpływ na niemożliwość hodowli zwierząt. Ci ludzie prawdopodobnie byli zmuszeni uciekać z regionu dzisiejszych Węgier. Tak zaczęła się ich migracja na południe. Badacze twierdzą, że olbrzymi kryzys sprawił, że wiele plemion uciekało się do przemocy i stało się niezwykle agresywnymi najeźdźcami. Źródło: Journal of Roman Archeology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Legiony rzymskie: 400 lat wojen z plemionami germańskimi wzdłuż Dunaju
Legiony rzymskie zajmowały jedną stronę rzeki, a lud germański drugą. To właśnie wzmocniona przez forty i wieże strażnicze rzeka o długości 2850 km utworzyła północną granicę imperium.
W tym artykule: Legiony rzymskie: Kim byli barbarzyńcy Legiony rzymskie: August na granicy Legiony rzymskie: Obsada fortów Legiony rzymskie: Wojny z Dakami Legiony rzymskie: Stając się Rzymianinem Filmy o legionach rzymskich Wypływający ze Schwarzwaldu w Niemczech, a następnie płynący przez Europę Dunaj ciągnie się przez 2850 kilometrów, zanim dotrze do Morza Czarnego. Rzeka ta, druga co do długości w Europie, ukształtowała historię kontynentu w takim samym stopniu, jak ukształtowała jego krajobraz. Dunaj stworzył naturalną granicę, a władcy Rzymu, począwszy od pierwszego cesarza Augusta, wykorzystali ją do oznaczenia miejsca, w którym kończy się Rzym i zaczyna granica. Sztuczna inteligencja „wskrzesiła” rzymskich cesarzy. Oto fotografie Nerona, Kaliguli i innych Kanadyjski operator filmowy, projektant wirtualnej rzeczywistości i artysta – Daniel Voshart – postanowił wykorzystać narzędzia sztucznej inteligencji do odtworzenia wyglądu władców star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/projekt-bazowal-na-rzezbach-i-opisach-historycznych-fot-voshart-com-roman-emperor-project-25e505e.jpeg" width="938" height="528" alt="Projekt bazował na rzeźbach i opisach historycznych (fot. voshart.com/ROMAN-EMPEROR-PROJECT)" title="Projekt bazował na rzeźbach i opisach historycznych (fot. voshart.com/ROMAN-EMPEROR-PROJECT)" /> Po jednej stronie rzeki mieszkali Rzymianie, po drugiej zaś ludy barbarzyńskie. Plemiona germańskie, które żyły na północ od Dunaju, nie były rozróżniane przez pisarzy rzymskich. Ich kultura i praktyki nie interesowały Rzymu. Jedyne, co Rzym chciał zrobić, to trzymać barbarzyńców z dala od siebie, ponieważ koncentrował się na rozszerzaniu i pielęgnowaniu swojego imperium. Legiony rzymskie: Kim byli barbarzyńcy Ludy barbarzyńskie nie były jedną wielką grupą społeczną. Byli to ludzie z wielu różnych kultur, o różnej tożsamości etnicznej pochodzący z całej Europy i Azji. Koczowniczy Hunowie pochodzili najprawdopodobniej z okolic Kazachstanu, Wandalowie z Polski i Skandynawii, a Piktowie z Wielkiej Brytanii. Sarmaci natomiast migrowali na zachód z Iranu. Obraz „barbarzyńcy" jako owłosionego mężczyzny o dzikim spojrzeniu, który komunikuje się za pomocą pomruków i krzyków pochodzi ze starożytnej Grecji. Greckie słowo barbaros było używane do określenia ludzi spoza Grecji, których język był niezrozumiały i brzmiał jak „bar, bar, bar". Późniejsi pisarze rzymscy przyjęli ten termin i używali go w znaczeniu „inny", odnosząc się zarówno do ludzi spoza Rzymu, jak i tych niecywilizowanych. Dla rzymskich pisarzy ludy barbarzyńskie uosabiały brak dyscypliny. Rzymscy wojownicy byli natomiast szkoleni, by szczególnie cenić tę cechę i się jej podporządkować. Historyk Tacyt napisał w dziele „Germania" z pierwszego stulecia n.e.: „Germanowi nie jest tak łatwo zaorać ziemię i cierpliwie czekać na żniwa, jak rzucić wyzwanie wrogowi i zostać zranionym za swoją nagrodę. Uważa, że nudne i pozbawione ducha jest powolne gromadzenie w pocie czoła tego, co można szybko uzyskać przez utratę odrobiny krwi". W skrócie: Tacyt wierzył, że barbarzyńca wolałby kraść i zabijać dla potrzebnych mu dóbr, niż samemu je wytwarzać. Plemiona germańskie, które żyły nad Dunajem, nie były monolityczne. Było ich wiele i różniły się od siebie. Niektóre były potężniejsze od innych, takie jak Markomanowie (m.in. słynne wojny markomańskie), Kwadowie i Cheruskowie. Większość z nich używała języków germańskich, które prawdopodobnie różniły się od siebie (historycy nie znaleźli żadnego piśmiennictwa tych kultur). Praktykowali oni różne religie. Mieli różne motywy wchodzenia w interakcje z Rzymianami, gdyż niektórzy próbowali handlować, a inni tworzyć sojusze. Cześć z nich dążyła do konfliktu z Rzymem, podczas gdy inni woleli nie wchodzić z nim w żadne relacje. Plemiona germańskie walczyły ze sobą tak samo chętnie, jak walczyły z Rzymem. Wódz Cherusków Arminius w 9 r. n.e. dążył do zawarcia paktu z królem Markomanii w celu przeprowadzenia wspólnego ataku na imperium. Ten jednak odmówił, a osiem lat później w roku 17 n.e., Arminius zaatakował i pokonał Markomanów wysyłając ich króla na wygnanie do Włoch. Legiony rzymskie: August na granicy Rzymskie legiony nie istniały od początku republiki. Za jej czasów Rzym rozszerzył się jednak na nowe terytoria i zajął nowe prowincje - najpierw we Włoszech, następnie w Afryce Północnej, w południowej Europie i na Bliskim Wschodzie. Kiedy August został pierwszym cesarzem Rzymu w 27 r. p.n.e., uznał, że ochrona tych terytoriów jest niezbędna do utrzymania potęgi Rzymu. Opracował on więc nową strategię wyznaczania i obrony granic imperium. Jeśli chodzi o obronę granic, priorytetem cesarza była północna granica Półwyspu Apenińskiego. Plemiona germańskie, migrujące do dzisiejszych południowych Niemiec i Austrii, odważnie przeprowadzały ataki na przygraniczne osady, niekiedy uderzając wewnątrz samego półwyspu. Do tego czasu ekspansja rzymska odbywała się głównie drogą morską w kierunku zachodnim, południowym i wschodnim, zaniedbując kontynent europejski, który był podatny na ataki. August sprowadził więcej żołnierzy, wystawiając ich przeciwko barbarzyńcom w kampanii na rzecz zdobycia tego regionu i stworzenia możliwej do obrony granicy dalej na północ. Gdy kampania przebiegała pomyślnie, August przeniósł legionistów za Dunaj, stawiając sobie za cel dotarcie do rzeki Łaby dalej na północ i wschód. W 9 r. n.e. trzy rozbite rzymskie legiony (około 15 tys. żołnierzy) dowodzone przez generała Warusa wpadły w zasadzkę i zostały unicestwione przez barbarzyńców w Bitwie w Lesie Teutoburskim. Dla Augusta i jego następców, porażka pod Teutoburgiem (jedna z największych w historii imperium) wyraźnie pokazała, że plemiona germańskie są groźnym wrogiem. Rzymianie wycofali się na południe, a August wyznaczył stałą północną granicę wzdłuż brzegów Dunaju. Od tego czasu rzymska strategia na północy została ukierunkowana bardziej na obronę granicy niż na rozszerzanie imperium. Wraz z Renem na wschodzie, Dunaj pozostanie granicą cesarskiej Europy na ponad cztery wieki. Jako naturalną obronę Rzym wykorzystał w pierwszej kolejności szerokość rzeki, wynoszącą prawie 460 metrów na dużej części jej biegu. Następnie August powołał patrol graniczny, tworząc flotę w celu zabezpieczenia szlaku wodnego. Zbudował szereg fortów, wież strażniczych i stacji sygnalizacyjnych do wykrywania i powstrzymywania ataku lub wzywania posiłków. Służyły one również do monitorowania przepływu ludności, regulowania handlu i pobierania opłat celnych. System ten, znany jako limes, pierwotnie stanowił ufortyfikowaną drogę wojskową. Z czasem zaczął oznaczać sieć instalacji obronnych, w tym murów, fortów i palisad, zbudowanych przez Rzymian na granicach imperium wzdłuż Dunaju, a także w innych miejscach. Teren pomiędzy bazami legionistów a fortami pomocniczymi usiany był małymi fortami i wieżami strażniczymi. Wzdłuż Dunaju i Renu było znacznie mniej tego typu budowli niż tych, które zostały udokumentowane na innych ufortyfikowanych granicach, takich jak Mur Hadriana w Wielkiej Brytanii. Chociaż niektóre forty zostały prawdopodobnie zniszczone na skutek erozji, wydaje się, że duża szerokość rzeki była wystarczającą przeszkodą dla każdego napastnika. Strategia ochrony granic wzdłuż Dunaju została opracowana przez Augusta z myślą o maksymalnej elastyczności, dążąc do utrzymania pokoju poprzez połączenie bezpieczeństwa, handlu i dyplomacji. Nawet coś takiego, jak przyznanie pożądanego dostępu do rynków może wiązać się z zapewnieniem bezpieczeństwa na granicach, będąc dodatkowym zabezpieczeniem przed bardziej wrogimi plemionami oddalonymi od Rzymu. Faworyzowane plemiona uzyskiwały prawo do łatwiejszego przekraczania granicy pod warunkiem, że były to mniejsze i nieuzbrojone grupy, podczas gdy inni mogli sprzedawać towary na targowiskach wyłącznie pod dozorem uzbrojonej straży Legiony rzymskie: Obsada fortów Organizacja legionów rzymskich była dość specyficzna. Kiedy armia terytorialna została podzielona na legiony, każdy z nich liczył około 5 tysięcy żołnierzy stałych oraz oddziały pomocnicze. Główna baza graniczna wzdłuż Dunaju mogła pomieścić nawet 6 tysięcy żołnierzy, znacznie więcej niż wioski i przysiółki w strefie przygranicznej. W obrębie legionu istniała piechota, kawaleria i jednostki mieszane znane jako kohorty i ala, z których każda liczyła od 500 do 1000 żołnierzy. Jeśli chodzi o legiony rzymskie ciekawostki na ich temat dotyczą chociażby najmniejszych oddziałów w ramach tej struktury. Były one nazywane numeri i składały się z około 200 barbarzyńców, którzy walczyli z własnym wyposażeniem i według własnych zwyczajów, a nie w stylu rzymskim. Główne bazy były dużymi kompleksami o powierzchni około 20 hektarów, zbudowanymi na planie prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami. Największe z nich to tzw. castra, jak np. Lauriacum na limesie dunajskim w Austrii. Składały się one z budynku kwatery głównej, rezydencji dowódcy, baraków, stodół, stajni, magazynów, szpitala, łaźni i latryn. Castra często obejmowały również osady lokalnych plemion poza murami, które prowadziły działalność gospodarczą na potrzeby obozu. Mniejsze osady warowne miały ten sam format co castra, ale miały jedynie około jednej piątej ich wielkości i mieściły tylko jedną kohortę (lub dwie w wyjątkowych przypadkach). Mieściły się w nich przeważnie te same budynki, co w bazach legionowych, bez szpitala i łaźni. Małe forty były zajmowane przez oddziały kohorty i numeri. Wzdłuż granic rzecznych, takich jak Dunaj, wszystkie te budowle były rozmieszczone nieregularnie, w zależności od ukształtowania rzeki. Codzienne życie żołnierskie zorganizowane było wokół czuwania: osiem wart w ciągu dnia, które wymagały od zmieniających się grup stania na straży podczas trzygodzinnych zmian. W programie były również szkolenia. Rekruci odbywali codziennie dwa treningi, jeden rano i jeden po południu, trwające tyle co warta, które obejmowały szkolenie w zakresie używania broni i jazdy konnej. Poza szkoleniami każdy z żołnierzy miał stałą pracę. Zadania specjalne mogły zmienić żołnierską rutynę. Papirus znaleziony w Egipcie przedstawia działania prowadzone przez żołnierzy w jednej z jednostek pomocniczych nad Dunajem na początku II w. n.e. Część z nich zajmowała się ochroną przedstawicieli cesarstwa, dwie grupy podróżowały do Galii w celu pozyskania odzieży i zboża, trzy inne wyruszyły na północ od Dunaju - jedna do nadzorowania upraw, jedna do przeprowadzenia rozpoznania, a kolejna na nieokreśloną wyprawę. Legiony rzymskie: Wojny z Dakami Legion rzymski początkowo nie miał dużej styczności z walką. Dla rekrutów, którzy rozpoczęli służbę na granicy nad Dunajem, przez większą część pierwszego wieku n.e. akcja ograniczała się prawdopodobnie do ataków bandytów lub odosobnionych wtargnięć barbarzyńców. Jednak ci, którzy służyli w roku 85 n.e. stanęli w obliczu pierwszej z trzech wojen przeciwko królestwu Dacji (obecnie teren Rumunii), najsilniejszemu królestwu na północ od Dunaju. Dakowie nie mieli żadnego języka pisanego, więc większość wiedzy na ich temat pochodzi z badań archeologicznych nad ich osadami. Źródła rzymskie dostarczają informacji o kulturze Daków, ale należy zwrócić uwagę na ich uprzedzenia (Tacyt ostrzegał, że są "ludem, któremu nigdy nie można ufać"). Dakowie byli uznaną, regionalną potęgą znaną z doskonałych wyrobów metalowych i bogatych kopalni. Ich siły najeżdżały rzymskie miasta graniczne wzdłuż Dunaju, co zmusiło Rzym do działania. Dowodzeni przez króla Decebala Dakowie zaatakowali rzymską prowincję Mezja, położoną na południe od Dunaju. Zwyciężyli w dwóch bitwach przeciwko imperium, ale cesarz Domicjan pokonał ich w 88 r. n.e. Konflikt ten zakończył się raczej pokojem niż całkowitą porażką, a Dakowie nadal stanowili zagrożenie dla rzymskich własności wzdłuż granicy. Cesarz Trajan stoczył dwie oddzielne wojny przeciwko Dakom. Pierwsza toczyła się w latach 101-102 n.e. Król Decebal i Trajan zawarli traktat, który następnie został złamany przez króla. W drugim konflikcie Trajan i jego rzymskie legiony pokonały Daków. W niesamowitym pokazie organizacji i inżynierii, siły Trajana zbudowały pierwszy stały most na Dunaju, aby ułatwić dostawy zaopatrzenia dla wojska. Dziesiątki tysięcy żołnierzy zniszczyło Daków i przywróciło rzymską kontrolę nad tą częścią Dunaju. Łupy zostały przywiezione z powrotem do Rzymu i wykorzystane do budowy Kolumny Trajana, 39-metrowego pomnika, który do dziś stoi na Forum Trajana w Rzymie. Kolumna jest pokryta płaskorzeźbami przedstawiającymi 155 scen, które obrazują różne elementy kampanii Trajana. Mniej więcej połowa scen ukazuje rzymskie wojsko, które maszeruje, walczy i dokonuje poświęceń. Ich przeciwnicy, Dakowie, również się tam pojawiają, co stanowi jedno z najlepszych wizualnych źródeł tego, jak wyglądali barbarzyńcy. Ich kudłate brody kontrastują z gładko ogolonymi rzymskimi twarzami. Inne płaskorzeźby pokazują bardziej praktyczne troski codziennego życia na granicy: zbieranie zboża, wycinanie lasów i budowanie fortów. Legiony rzymskie: Stając się Rzymianinem Rzymskie legiony pod dowództwem Trajana pokazały swoją siłę, co stało się ostrzeżeniem dla innych plemion germańskich położonych wzdłuż rzeki. Przez większą część następnego stulecia system graniczny spełniał swoją funkcję chroniąc i regulując granice, co z kolei sprzyjało pogłębianiu się relacji między Rzymem a plemionami germańskimi żyjącymi nad Dunajem. Za panowania Marka Aureliusza (od 161 r. n.e.) polityka państwowa pozwoliła zwiększyć liczbę barbarzyńców (nieuzbrojonych i w małych grupach), którzy przekraczali Dunaj i osiedlali się na pustych ziemiach, gdzie zakładali rodziny, prowadzili gospodarstwa i płacili podatki. Ich synowie mogli zaciągać się do armii rzymskiej, a ich potomkowie często awansowali na wysokie stanowiska wojskowe lub administracyjne. Włączenie plemion germańskich do cywilizacji rzymskiej było postrzegane jako sposób na ochronę imperium, poprzez zapewnienie osobom niegdyś z zewnątrz udziału w jego dalszym sukcesie. Wybuch wulkanu przyczynił się do upadku Republiki Rzymskiej Rok przed zamordowaniem na schodach rzymskiego senatu ostatniego władcy Republiki Rzymskiej na terenie dzisiejszej Alaski wybuchł wulkan i zmienił pogodę na Ziemi. Naukowcy badający utrwalone ... Rzymska polityka imigracyjna stale ewoluowała, często w sposób sprzeczny, ale zawsze kierując się praktycznością. Plemiona, które z jednej strony były znienawidzone, mogły ostatecznie stać się kandydatami na obywateli rzymskich. Tacyt cytuje cesarza Klaudiusza opowiadając się w Senacie w roku 48 n.e. za wpuszczeniem członków galijskiej arystokracji: „Moi przodkowie skłaniają mnie do rządzenia zgodnie z tą samą polityką sprowadzania do tego miasta wszystkich dostrzegalnych wartości, niezależnie od tego, gdzie się je znajdzie". Limes dunajski nadal funkcjonował jako północna granica, a kolejni władcy wzmacniali go poprzez budowę nowych fortyfikacji. Cesarstwo zaczęło słabnąć w III wieku, gdy sam Rzym zaczął popadać w chaos. Między rokiem 235 a 284 n.e., cesarze panowali średnio 18 miesięcy. Ta niestabilność odciągała uwagę Rzymu od granicy. Wizygoci (zachodni Goci) wykorzystali to i zaatakowali Dacię w 270 r. n.e. Chociaż cesarz Aurelian pokonał Wizygotów, oddał im terytorium na północ od Dunaju. W międzyczasie mniejsze plemiona barbarzyńców za Dunajem i Renem tworzyły potężne konfederacje: południowi Germanie przekształcili się w grupę Alemanów, a plemiona środkowego Renu we Franków. W roku 260 n.e. Alemanie przełamali się przez północne umocnienia stworzone przez Hadriana, przesuwając granicę rzymską z powrotem do Dunaju i Renu. Limes popadł w ruinę, ale w latach 300. cesarze próbowali go wzmocnić. Kiedy Rzym upadał sto lat później, limes dunajski wciąż stał. Filmy o legionach rzymskich Według rankingu przygotowanego przez serwisy filmowy IMDB najpopularniejsze filmy i seriale o legionach rzymskich to: „Gladiator" (2000), reż. Ridley Scott, „Zmartwychwstały" (2016), reż. Kevin Reynolds, „Rzym" (2005–2007), serial HBO, „Ben-Hur" (2016), reż. Timur Bekmanbetov, „Brytania" (2017), serial epix Źródło: NationalGeographic.com: Barbarians and Rome's legions battled along the Danube for 400 years 15 ciekawostek o rzymskim Koloseum Koloseum to jedna z najbardziej imponujących budowli starożytnego świata. Co warto wiedzieć na temat Koloseum? Ciekawostki, które każdy powinien znać, wymieniamy w poniższym zestawieniu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/15-ciekawostek-o-rzymskim-koloseum-fot-emmanuele-ciancaglini-ciancaphoto-studio-getty-images-9c6ad3f.jpeg" width="938" height="626" alt="15 ciekawostek o rzymskim Koloseum (fot. Emmanuele Ciancaglini/Ciancaphoto Studio/Getty Images)" title="15 ciekawostek o rzymskim Koloseum (fot. Emmanuele Ciancaglini/Ciancaphoto Studio/Getty Images)" /> Makabryczne odkrycie: w Anglii wykopano 40 szkieletów. Wszyscy zmarli mieli odcięte głowy... Ludzkie szczątki znajdowały się na cmentarzu z czasów Imperium Rzymskiego w angielskim hrabstwie Buckinghamshire. Archeolodzy twierdzą, że ciała należały głównie do przestępców i wszys... Niezwykłe znalezisko w Grecji. Opady deszczu pomogły odnaleźć starożytny posąg Marmurowy posąg odnaleziono w starożytnym greckim mieście Epidauros. To prawdopodobnie bogini zdrowia Higieja.
Celtowie, cywilizatorami barbarzyńskiej Europy?
Byli niewątpliwie twórcami rozległej prowincji kulturowej, obejmującej od V do II w.p.n.e. Europę Zachodnią i Środkową poza granicami Imperium Rzymskiego.
Potrafili uzyskiwać sól z solanek, wypalać wysokiej jakości naczynia ceramiczne, formowane na kole garncarskim, posiedli sztukę wytopu żelaza i wytwarzania z niego broni i narzędzi oraz sztukę pozyskiwania i obróbki bursztynu. Niechętnie dzielili się z podbijanymi przez siebie ludami własnymi umiejętnościami, niemniej przyznać trzeba, że to właśnie oni byli pierwszymi i najważniejszymi cywilizatorami barbarzyńskiej Europy. Ich wpływy kulturowe można prześledzić na przykładzie Wandali, jednego z ludów germańskich, przybyłych ze Skandynawii, którzy dzięki Celtom upowszechnili wyroby z żelaza i umiejętność jego wytopu na ziemiach między Odrą i Wisłą i już w I w.p.n.e. założyli dwa wielkie ośrodki metalurgiczne w rejonie Gór Świętokrzyskich i na Zachodnim Mazowszu, stając się głównymi producentami i eksporterami wyrobów żelaznych w okresie rzymskim na terenie całej Europy Środkowej. Wyrabiali broń, na którą od początku nowej ery było ogromne zapotrzebowanie ze strony plemion germańskich, uderzających na granice Imperium Rzymskiego. Przypuszczać możemy, że na terenie dzisiejszego Śląska, Mazowsza i Małopolski znajdowały się ogromne zbrojownie, magazyny i wytwórnie broni. Tekst: Agnieszka Budo
Aż ciarki mnie przeszły. Samiec goryla, tzw. silverback, spojrzał mi prosto w oczy, a zrobił to tak ludzko, że spłoszona spuściłam wzrok. Zresztą nie powinno się prowokować tych zwierząt wyzywającym spojrzeniem, bo przywódca stada będzie musiał mi pokazać, gdzie jest moje miejsce. A tego bym z pewnością nie chciała... Spotkanie z gorylami górskimi w Rwandzie do dziś uważam za jedno z najwspanialszych doświadczeń w moim życiu. Grupa przyjęła mnie przyjaźnie, pozwoliła się obserwować, a łagodność tych stworzeń i finezja, z jaką się poruszają, zupełnie mnie zadziwiły – przecież to zwierzę może ważyć nawet 200 kg, a jego siła pozwoliłaby na zabicie człowieka jednym uderzeniem! A jednak to my stanowimy większe zagrożenie dla tych cudownych istot niż one dla nas... Podobieństwo małp do ludzi jest fascynujące – mimika twarzy, ruchy sprawnych rąk, dbanie o potomstwo, które przypomina nasze noworodki. Może dlatego każda małpa, a szczególnie człekokształtna, wzbudza w nas fascynację. Ludzie i szympansy są najbardziej zbliżeni pod względem genetycznym – mamy przecież w 98–99 proc. identyczne DNA. Poza tym szympansy tak jak my potrafią się uczyć, myśleć logicznie, planować. Autorzy tekstu Bardzo kulturalne szympansy ze str. 88 udowadniają też, że małpy zamieszkujące tereny Konga przekazują sobie wiedzę o konstruowaniu narzędzi do pozyskiwania pożywienia. Ale jest jeszcze inna rzecz, która sprawia, że jesteśmy do siebie podobni: szympansy to także jeden z niewielu gatunków zwierząt, który, tak jak człowiek, potrafi zabijać dla przyjemności.
Spis treści nr 3/2010 Nazca Ogromne rysunki na peruwiańskiej pustyni długo były tak tajemnicze, że ich autorstwo chętnie przypisywano kosmitom. Okazuje się jednak, że pochodzenie rytów można racjonalnie wyjaśnić. Rośliny mięsożerne Kwiat zastawiający pułapkę na owada, a potem rozkładający go na substancje pokarmowe, wydaje się zjawiskiem przeczącym porządkowi natury. I właśnie dlatego jest ono tak fascynujące. Szanghaj Chiny przygotowują się do objęcia roli największego supermocarstwa. A Szanghaj zamierza być tej potęgi najważniejszą metropolią. Szympansy Są jeszcze na świecie (a przynajmniej były do niedawna) wielkie małpy, które nigdy nie widziały człowieka. Co odkryli prymatolodzy, którzy się na nie natknęli? Góra Waszyngtona Nie jest przesadnie wysoka, ale wietrzna jak diabli. Średnio 120 dni w roku powyżej progowej prędkości huraganu – to robi wrażenie! Tylko dla prenumeratorów: Dystrykt mody Nowojorskie fabryki odzieży ubierały kiedyś całe Stany Zjednoczone, dając zatrudnienie milionom emigrantów. Dziś modowy przemysł, jeden z symboli miasta, usiłuje sprostać wyzwaniom globalizacji.
Dzikusy. Barbarzyńcy. Kogo określamy tymi słowami? Niekoniecznie Indian czy Papuasów. Czasami mówimy tak o ludziach bardzo cywilizowanych.
W metropoliach takich jak Hongkong, Tokio czy Kuala Lumpur, w nowoczesnym centrum miasta, pośród wieżowców sięgających nieba, można bez większego trudu trafić do restauracji, w której serwowany jest małpi mózg. Lokal jest elegancki, klimatyzowany, ma białe obrusy, srebrną zastawę, a kelnerzy spacerują w liberiach. Natomiast małpa siedzi pod stołem w specjalnej klatce i jest żywa. Górna część jej głowy wystaje przez okrągły otwór w blacie stołu (obrus wycięto odpowiednio i obrębiono). Dosłownie przed chwilą kucharz zrobił małpie trepanację, bo chodzi o to, by móżdżek był świeży. Goście w wieczorowych strojach albo panowie w garniturach z najdroższych sklepów wyjadają zawartość czaszki. Dzikusy i barbarzyńcy! No, nie wiem, nie wiem – z tymi „dzikusami” i „barbarzyńcami” robimy interesy. To są ludzie, którzy ukończyli harvardy. Prezesi wielkich azjatyckich korporacji i banków. Światowej sławy nau-kowcy, chirurdzy, kardiolodzy, pisarze... Ludzie zdecydowanie cywilizowani – tyle że wychowali się na drugim końcu globusa. My także jesteśmy dla nich dzikusami, kiedy zajadamy się francuskim pasztetem z torturowanych gęsi lub sfermentowaną kapustą. *** W Surinamie (dawna kolonia holenderska w Ameryce Południowej) nie mogłem się otrząsnąć z szoku, kiedy podano mi kurczaka duszonego w sosie... rybnym. W pierwszej chwili chciałem uciekać z restauracji. Po namyśle stwierdziłem jednak, że przecież są ryby morskie o doskonałym mięsie, z których robi się steki, a gdy zapytamy kogoś, jak taka ryba smakuje, najczęściej słyszymy, że trochę jak kurczak. Zjadłem więc mojego kurczaka w sosie rybnym, zapłaciłem, wyszedłem i... obiecałem sobie, że nigdy więcej. *** Na przyjęciu dyplomatycznym w Warszawie widziałem gościa – ewidentnie dyplomatę i ewidentnie Azjatę, w ewidentnie gustownym i kosztownym smokingu – który niósł przed sobą mały deserowy talerzyk, na którym sąsiadowały, zlewając się sosami: udko kurczaka w sosie cajun (słodko-pikantny sos z Luizjany) i kawałek tortu orzechowego w polewie kawowej. Hmm... Tort i kurczak – może temu panu chodziło o to, że jedno i drugie pieczone? Chyba niepotrzebnie wybrzydzam – przecież na Wschodzie jada się potrawy słodko-kwaśne, w USA podają kurczaka w orzeszkach ziemnych, a tort szpinakowy nie dziwi nikogo w Europie. Dlaczego więc tort orzechowy i kurczacze udko miałyby szokować? W końcu mięso bywa słodkie z natury. W dodatku na południu podaje się je ze słodkimi ziemniakami, a na północy z konfiturą żurawinową i wówczas nasz żołądek nie protestuje. A potem zobaczyłem dwóch polskich dyplomatów w gustownych garniturach itd., którzy nieśli przed sobą talerzyki pełne sushi i próbowali to jeść widelcem. No bo jak niby, zapytacie? Ano właśnie! W Japonii na kogoś jedzącego sushi widelcem patrzy się jak na barbarzyńcę. Na kogoś, kto to samo sushi zajada pałeczkami, patrzy się już tylko jak na słabo zorientowanego dzikusa. Osoba obeznana z zasadami dobrego smaku oraz ze stosownymi manierami jada bowiem sushi wyłącznie palcami. Podobnie jest w Indiach – tam bardzo wiele potraw należy jeść palcami – a tylko dzikusy i barbarzyńcy wkładają do buzi metalowe przyrządy, np. widelec. (To tak, jakby ktoś na przyjęciu u królowej brytyjskiej oblizał nóż. Fuj!). *** Jedzenie palcami jest w Indochinach uzasadniane względami higienicznymi! Otóż metal w ustach ogólnie szkodzi, a do tego może porysować zęby. Ponadto nabierając potrawę widelcem, nie jesteśmy w stanie ocenić jej temperatury i czasami dochodzi do poparzeń języka. Albo do wyjątkowo niekulturalnych zachowań polegających na wypluwaniu zbyt gorących kęsów. Uzbrojony w tę wiedzę gościłem kiedyś na przyjęciu dyplomatycznym w rezydencji ambasadora Sri Lanki (Cejlon). No i popełniłem faux pas – zachowałem się wprawdzie lepiej niż kilku „barbarzyńców” dookoła mnie, ale mimo wszystko – jak słabo zorientowany dzikus – jadłem palcami, czyli dobrze, lecz, o zgrozo!, były to palce... lewej ręki. No cóż, jestem mańkutem i tak mi było po prostu wygodniej. Sęk w tym, że w kulturze Cejlonu, a także w hinduskiej, arabskiej i kilku innych, lewa ręka nie służy do jedzenia, ponieważ służy do... celów higienicznych. A zatem jedzenie lewą ręką jest po prostu obrzydliwe i już. (To tak, jakby na przyjęciu u królowej brytyjskiej ktoś próbował jeść widelcem, którym wcześniej podrapał się w głowę. Fuj!).