Pożar w obozie dla uchodźców w Bangladeszu. ONZ: Nie żyje przynajmniej 15 osób
W obozie dla uchodźców Rohingya w mieście Cox’s Bazar w Bangladeszu wybuchł pożar. Ogień był trudny do opanowania, zanim strażakom udało się go choć częściowo ugasić, kilka osób zmarło na miejscu. W płomieniach stanęły dziesiątki tysięcy schronów. Jak poinformowały lokalne władze, ponad 45 tys. osób musiało zostać przesiedlonych. Szpitale, punkty dystrybucji żywności oraz centra edukacyjne również uległy zniszczeniu.
W tym artykule: Żywioł pochłonął obóz dla uchodźców Uchodźcy z Mjanmy w Bangladeszu W poniedziałek wieczorem straż pożarna, komisarz Bangladeszu ds. pomocy uchodźcom i repatriacji oraz zastępy ratowników medycznych walczyły z pożarem, próbując zapobiec jego dalszemu rozprzestrzenianiu się. Pracownicy Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca zapowiedzieli już jedną z "największy akcji ratunkowych". Nadal nie ustalono, co było źródłem ognia. fot. Getty Images – Pracujemy nad tym, aby zażegnać kryzysową sytuację i zapewnić wszystkim poczucie bezpieczeństwa i godne warunki bytowania – poinformował António Vitorino, dyrektor generalny Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji. Żywioł pochłonął obóz dla uchodźców Zdjęcia oraz nagrania świadków oddają skalę zagrożenia, z jakimi musieli zmierzyć się nie tylko mieszkańcy obozu dla uchodźców, ale też stacjonujący przy nim wolontariusze z całego świata. – Ogień rozprzestrzeniał się tak szybko, że zanim zrozumieliśmy, co się dzieje, zajął nasz dom – mówiła w rozmowie z CNN Tayeba Begum z organizacji Save the Children. fot. Getty Images Na zamkniętych, gęsto zaludnionych terenach ryzyko wybuchu pożaru jest szczególnie wysokie. Uchodźcy z obozu Rohingya już kilkukrotnie w tym roku musieli uciekać przed ogniem. Zaledwie kilka dni temu żywioł strawił jeden z ważniejszych punktów medycznych. fot. Getty Images Liczba ofiar stale wzrasta. W najnowszych doniesieniach media mówią już o 15 osobach. Ponad 400 uznano za zaginionych. Uchodźcy z Mjanmy w Bangladeszu Według szacunków wysokiego komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw uchodźców, obóz w Cox’s Bazar zamieszkuje od 800 tys. do 900 tys. osób. Większość z nich uciekła przed prześladowaniami z sąsiedniej Mjanmy w latach 2016-2017. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał ówczesne działania miejscowych wojsk za ludobójstwo. W 2019 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych potwierdziła, że w stanach Rakhine, Chin, Shan, Kachin i Karen, wojskowi nadal dopuszczają się "poważnych naruszeń praw człowieka". Władze odpierają zarzuty o ludobójstwo. Jak utrzymują, przeprowadzone przez grupy militarne tzw. "operacje porządkowe" były uzasadnionymi środkami walki z terroryzmem. fot. Getty Images
„Kobiety Bangladeszu mają dość”. Rząd wprowadza karę śmierci dla gwałcicieli
Od wielu dni na ulicach stolicy Bangladeszu trwają protesty przeciwko przemocy seksualnej. Protestujący domagają się większej ochrony ofiar napaści na tle seksualnym, ale też poprawy w ściganiu i karaniu gwałcicieli. Tymczasem rząd zapowiedział wprowadzenie kary śmierci dla winnych gwałtu.
Protesty w Bangladeszu wybuchły po tym, jak w sieci pojawiło się nagranie przedstawiające nagą, pobitą i zmaltretowaną kobietę, błagającą o litość, nad którą znęca się dziewięciu mężczyzn. Film, który trafił na Facebooka 2 września, został udostępniony setki tysięcy razy, zanim sąd nakazał jego usunięcie. „Ten naprawdę niepokojący materiał filmowy pokazuje szokującą przemoc, jakiej kobiety w tym kraju są regularnie poddawane” – mówi grupa Amnesty International, wzywając do przeprowadzenia bezstronnego śledztwa. Już wcześniej działaczki na rzecz praw kobiet podnosiły głos po tym, jak – także we wrześniu – na jaw wyszła sprawa innego brutalnego gwałtu zbiorowego, którego dopuścili się członkowie partii rządzącej. Na ulice wyszły w większości młode kobiety, ale też przedstawicielki starszych pokoleń oraz mężczyźni. Protestujący domagają się ukarania winnych i wprowadzenia przepisów, które pozwolą ograniczyć liczbę przestępstw na tle seksualnym. Demonstranci żądają także zakończenia tego, co nazywają „kulturą bezkarności”, bo w Bangladeszu sprawy dotyczące przemocy seksualnej wciąż praktycznie nie są rozpatrywane. Kultura bezkarności Według Human Rights Watch w Bangladeszu, odsetek wyroków skazujących za gwałt jest wyjątkowo niski, a ofiary napotykają niezliczone trudności w zgłaszaniu przestępstw seksualnych i prowadzeniu spraw sądowych przeciwko domniemanym napastnikom. One Stop Crisis Center podaje, że od stycznia 2001 do lipca 2020 zaledwie 3,56 procent spraw wniesionych na podstawie ustawy o zapobieganiu uciskowi kobiet i dzieci zakończyło się wyrokiem sądu, a tylko 0,37 procent spraw zakończyło się wyrokiem skazującym. Tylko w ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2020 roku w Bangladeszu zgwałconych zostało co najmniej 975 kobiet i dziewcząt, a 41 kobiet zmarło w wyniku napaści – podaje Ain o Salish Kendra, bangladeska organizacja zajmująca się prawami człowieka i pomocą prawną. – Kobiety z Bangladeszu mają dość rażącej porażki rządu w kwestii powtarzających się gwałtów i napaści na tle seksualnym – mówi Meenakshi Ganguly, dyrektorka organizacji Human Rights Watch w Azji Południowej. – Rząd Bangladeszu musi w końcu wywiązać się ze swoich pustych obietnic i zważać na wezwania aktywistów do podjęcia znaczących działań w celu zwalczania przemocy seksualnej i wspierania ocalałych – dodaje. Kara śmierci za gwałt W odpowiedzi na protesty rząd Bangladeszu zatwierdził poprawkę zmieniającą maksymalny wymiar kary dla skazanych za gwałt z dożywotniego więzienia na śmierć – poinformowała państwowa agencja informacyjna Bangladesz Sangbad Sangstha (BSS). Nowy przepis wejdzie w życie po podpisaniu go przez prezydenta Bangladeszu Abdula Hamida. Ten krok nie jest tym, na co czekają aktywiści i uważany jest za formalność. – Z pewnością prawo będzie odstraszać od takich notorycznych przestępstw, podczas gdy my jednocześnie podejmiemy wszelkie starania, aby przyspieszyć proces w sprawach o gwałt w odpowiednich sądach –- powiedział minister prawa Anisul Huq, zapowiadając wprowadzenie poprawki. Jest jednak mało prawdopodobne, aby nowa kara była szeroko stosowana i rzeczywiście przyczyniła się do poprawy sytuacji kobiet w Bangladeszu.
Skradzione życia. Miliony dzieci padają ofiarami handlu żywym towarem w celach seksualnych
Każdego roku tysiące dziewcząt z pogranicza Indii i Bangladeszu trafia do domów publicznych. Dzieci ze środowisk pełnych biedy łatwo zwieść i omamić, a potem uprowadzić i sprzedać przestępcom. Tak właśnie dwie dziewczynki z marzeniami – jedna pochodząca z Indii, a druga z Bangladeszu zostały zmuszone do prostytucji.
Skradzione życia Po kłótni z matką R. opuściła dom nieopodal Kalkuty. Na stacji kolejowej spotkała mężczyzn, którzy podstępem zwabili ją do czerwonej dzielnicy. Wiele uprowadzonych nastolatek resztę swego życia spędza w domach publicznych. R. została uratowana, zanim ją sprzedano do tego typu miejsca. Trafiła do Sneha – schroniska prowadzonego przez Sanlaap, organizację non profit pomagającą ofiarom handlu ludźmi wrócić do normalnego życia. Dziewczęta przedstawione w tej historii zostały sfotografowane w Sneha. Anjali miała 16 lat, gdy związała się z mężczyzną, który zachęcił ją do ucieczki z domu w Bengalu Zachodnim, obiecując małżeństwo. Zamiast ożenku czekał na nią dom publiczny w Mahishadal, w pobliżu przemysłowego miasta Haldia, do którego została sprzedana przez chłopaka i jego wspólnika. Zmuszano ją do seksu do 20 razy dziennie. Po uwolnieniu przez ponad rok przebywała w Sneha, wśród dziewcząt, które doskonale rozumiały jej cierpienie. Obecnie jako dorosła kobieta mieszka w domu z matką, która chciałaby, aby córka wyszła za mąż. Jednakże Anjali przysięgła sobie więcej się nie zakochać. Pewnego razu 12-letnia S. wyszła z domu w Narayanganj w Bangladeszu ze znajomym rodziny, który obiecał jej pracę w Dhace. Została przekazana mężczyźnie, który przemycił ją do Bengalu Zachodniego, a następnie sprzedał do domu publicznego w Mumbaju. S. żyła w niewoli przez dwa lata, zanim została uwolniona przez policję i odesłana do schroniska. Sześć miesięcy później poznała kobietę, która obiecała, że zabierze ją z powrotem do Bangladeszu. Zamiast tego sprzedała S. do przybytku w Namkhana w Bengalu Zachodnim. S. została ponownie uwolniona i zabrana do Sneha. Teraz jest dorosłą kobietą. To tylko fragment artykułu „Skradzione życia”. Całość znajdziesz w październikowym wydaniu National Geographic Polska.
Zobacz Bangladesz, o jakim nie masz pojęcia. To naprawdę unikatowe ujęcia! [GALERIA]
"Co ty wiesz o Bangladeszu?" - chciałoby się zapytać. Okazuje się bowiem, że wiemy niewiele i zazwyczaj patrzymy na niego przez pryzmat biedy. Pewien fotograf postanowił pokazać Bangladesz z zupełnie innej, nieznanej perspektywy.
- Bangladesz to piękny, zielony kraj w południowej Azji – opisuje swoją ojczyznę Shamim Shorif Susom, lotnik z zawodu i fotograf z zamiłowania. Czy to była twoja pierwsza myśl na temat Bangladeszu? Pierwsze skojarzenie? No właśnie. A przecież można spojrzeć na ten praktycznie nieznany kraj nie przez pryzmat biedy, wskaźników analfabetyzmu i innych przykrych statystyk, ale z zupełnie innej strony. Bangladesz to w końcu niewielkie nizinne państwo, na którego krajobraz składają się m.in. rozległe równiny (jak one wyglądają z lotu ptaka!), porośnięte gdzieniegdzie drzewami tekowymi lub bambusami. To również delta Gangesu czy Zatoka Bengalska, a także największe na świecie skupisko lasów namorzynowych i dom dla takich gatunków jak słoń indyjski, lampart, makaki, langury czy słynny tygrys bengalski. Brzmi imponująco, prawda? Inne spojrzenie na Bangladesz umożliwia nam Shamim. Fotograf stara się pokazać swoją ojczyznę z jak najlepszej strony – w tym przypadku… z góry. Z lotu ptaka. Dzieli się niezwykłymi ujęciami lotniczymi, które normalnie nie są dostępne dla wszystkich. Oto nieznany Bangladesz! GALERIA >>> Więcej: FB | www Źródło: boredpanda.com
Nie mają prawa do pracy i edukacji. Nie mają statusu uchodźców. Niezarejestrowani. Poruszający fotoreportaż
Z dumą przedstawiamy część zdjęć składających się na fotoreportaż "Niezarejestrowani", którego autorem jest Marcin Zaborowski, fotograf National Geographic. To prawdziwe unikaty.
Niezarejestrowani - Nie mają prawa do pracy i edukacji. Nie mają statusu uchodźców. Są po prostu niezarejestrowani – tłumaczy Marcin Zaborowski, fotograf National Geographic Polska. Zaborowski opowiada o Rohingja, muzułmańskiej mniejszości etnicznej zamieszkującej północną część Mjanmy (Birmy). Najwięcej kontrowersji budzi kwestia ich pochodzenia. Sami uważają się za rodzimych mieszkańców tych terenów, tymczasem buddyjska większość kraju uznaje ich za nielegalnych imigrantów z Bangladeszu. Są dyskryminowani. W świetle prawa nie istnieją - nie mają dokumentów ani podstawowych praw. Sytuacja Rohingjów, którzy przed prześladowaniami uciekli do Bangladeszu, przykuła uwagę Zaborowskiego.To była jedna z wielu podróży do Azji. Wyjątkowa. Fotograf postanowił "zarejestrować" Rohingjów za pomocą własnego aparatu. Tak powstał poruszający fotoreportaż, którego część mamy przyjemność zaprezentować w naszej galerii. Marcin Zaborowski, rocznik ’78, przygodę z fotografią zaczynał od fotografii podróżniczej, z czasem skierował się w stronę dokumentu. Z naszymi magazynami współpracuje od 2009 roku. Jest laureatem wielu nagród. Jego prace można obejrzeć na naszym Instagramie.
"Tradycyjni bankierzy pukali się w głowę." A on dostał za to pokojowego Nobla
Z milionów żebraczek w Bangladeszu zrobił bizneswoman. Udało mu się, bo dał im zaufanie, parę dolarów i wiarę w siebie.
Muhammad Yunus, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, rozmawia z Julią Lachowicz w pociągu relacji Kraków-Warszawa. Siedzi noblista w przedziale drugiej klasy pociągu Intercity z Krakowa do Warszawy. Odczuwalna temperatura wynosi poniżej 10°C. Nie wydaje mu się to przeszkadzać. W swoim kraju pewnie jechałby na dachu, tak jak większość Banglijczyków. Pierwsza klasa? Nie potrzebuje. Te 35 zł różnicy w cenie to przecież niezła suma. Pierwsza mikropożyczka, która dał, wynosiła 27 dolarów amerykańskich. Wystarczyła dla 42 osób. Pamiętam ten dzień, kiedy zobaczyłem pierwszego trupa na ulicy. To było w 1974 r. Ciało było tak wychudzone, ze nie rozpoznałem, czy to kobieta, czy mężczyzna. Potem z dnia na dzień przybywało tych ludzi bez płci. Setki, tysiące. Układały się w sterty. I to wszystko, proszę sobie wyobrazić, nie przez jakąś chorobę, ale przez głód. Wykłady o teoriach ekonomii, które prowadziłem wtedy na uniwersytecie w Chittagong College, z dnia na dzień zaczęły brzmieć jak science fiction. Musiałem wrócić na ziemie. Oczywiście, że pamiętam, jak ona miała na imię. Sufia Khatum. To od niej wszystko się zaczęło. Jak ja pierwszy raz ujrzałem, trzymała w swoich ubrudzonych rekach pięknie wypleciony z bambusa stołek. Szybko go rzuciła i zwiała. „Nikogo nie ma w domu”, mówiła, zasłaniając się sari. Przecież ty jesteś, odpowiadałem. Nie ma męża, wiec nie ma nikogo. Kobiety w tamtych czasach nie mogły tak po prostu rozmawiać z mężczyzną, jak my sobie rozmawiamy. W pociągu, przy herbatce. Patrzyłem wiec na ten porzucony stołek, który sama zrobiła. Był piękny, misterna robota. W stolicy za cos takiego dostałaby minimum dwa dolary. W jej miejscowości, jak się w końcu dowiedziałem, dwa centy. Dwa centy! Za to nawet w Bangladeszu nie można było nic kupić. Resztę tego, co zarobiła, oddawała facetowi, który jej dostarczał bambus. Chciałem jakoś pomóc, najlepiej od razu. Musiałem ze sobą nieźle walczyć, żeby po prostu nie dać jej tych pieniędzy. Tak wymyśliłem mikropożyczki i Grameen Bank. Tradycyjni bankierzy pukali się w głowę. Głupek, mówili. Nie dość, że pożycza biednej, to jeszcze kobiecie. Ale ja się nie przejmowałem i robiłem swoje. System, który wymyśliłem, opierał się na zaufaniu. Do wzięcia pożyczki, dajmy na to 10-dolarowej, nie potrzebna jest tradycyjna bankowa biurokracja, która blokuje do dziś najbiedniejszym dostęp do kredytu. Pożyczkę mógł wziąć każdy, kto dołączył do grupy minimum pięciu innych pożyczkobiorców i miał pomysł na biznes. My oczywiście mogliśmy coś podpowiedzieć albo czegoś nauczyć, na przykład jak sądzić warzywa. Ta grupa ma za zadanie pomagać w biznesie rozpoczętym za mikrokredyt i być oparciem w spłacaniu go. Jeżeli uda się spłacić te ratę, można dostać kolejną pożyczkę o wyższej wartości. I tak powoli wychodzić z biedy. To właśnie przez to zaufanie zdecydowałem tez, ze 95 proc. banku będzie należeć do jego wierzycieli. Tak się składa, ze ponad 90 proc. z nich to kobiety. Dlaczego? Powód jest bardzo prosty, są mądrzejsze od mężczyzn. Pieniądze zarobione wydadzą na dzieci, rodzinę. Zainwestują. No i jakie one są sumienne w prowadzeniu biznesu. Niezależnie, czy jest to hodowla krowy, robienie mat bambusowych, czy sprzedaż telefonów komórkowych. Pani jest kobieta, to pewnie nie musze pani przekonywać. 98 proc. pożyczek oddawanych jest w terminie. O takim wyniku jakieś tam citibanki mogą tylko pomarzyć. Jak są terminowe, to mogą liczyć na kolejna, trochę wyższą pożyczkę. Tak miliony żebraczek przemieniły się w bizneswoman. Zaczynały od pięciu dolarów. A teraz maja samochód. Mówię, że mają, a nie jeżdżą, bo zazwyczaj stać ich juz tez na kierowcę. Ale nie to, żebym ja się od tradycyjnej bańkowości zupełnie odcinał. Wręcz przeciwnie, jest mi bardzo potrzebna. Podglądam, co oni robią, analizuje ich rozwiązania, sprawdzam systemy. A potem po prostu robie wszystko dokładnie na odwrót. Ja rozumiem, że z zewnątrz może to wyglądać jak sekta. Ze my razem śpiewamy co poniedziałek i mamy inne swoje tradycje. Bo wie pani, największy problem z tymi kobietami był taki, ze one w siebie nie wierzyły. Ciągle się kryły za tymi sari, jakby dzięki nim robiły się niewidzialne. To przecież dobrze biznesowi nie wróży. Wymyśliłem wiec coś, co budzi kontrowersje. U pani pewnie tez, znając życie. Ale trudno. Salutowanie. O takie, proszę zobaczyć. Noblista unosi wprawnym ruchem rękę do czoła. Widać, że robił to już z milion razy. Może to i trochę dla pani śmieszne. Ale ja chciałem, żeby one się wyprostowały i przestały przypominać skulone w sobie kokony. Bo żeby zasalutować, to trzeba stanąć prosto. Chcesz być w Grameen, musisz patrzeć innym w oczy. Ten fizyczny akt daje niesamowita siłę i pewność siebie. No, niech pani spróbuje. Z tego samego powodu wymyśliłem tez cotygodniowe ćwiczenia. Większość z nich to żebraczki lub bardzo biedne kobiety, którym nie w głowie moda i dbanie o siebie i własne zdrowie. Chciałem to zmienić. Na spotkaniach robią więc czasem wspólnie przysiady i brzuszki. No taki wasz aerobik, tylko ze na świeżym powietrzu. Przyjemna rzecz. Pyta pani, co z tym śpiewem. On pomaga w przyswojeniu szesnastu zasad Grameen, których przestrzegać muszą wszyscy mikropożyczkobiorcy. Mam je wymienić? No, na przykład takie delikatne, jak używanie latryn. Oczywiste, jak utrzymywanie domostwa w porządku czy wysyłanie dzieci do szkoły. Czy kontrowersyjne, jak zakaz dawania i brania posagu. Ten zwyczaj naprawdę rujnuje całe rodziny w Bangladeszu, które sprzedają dorobek życia, by wydać córkę za mąż. Wie pani, zmiana ich przyzwyczajeń to praca zupełnie organiczna. I jakoś ta wiedza jest łatwiej przyswajalna, gdy się ją śpiewa, a nie recytuje. One często maja bardzo ładne głosy. 13 października 2006 r. to ważna data. I dla mnie, i dla Grameen Banku, i dla tych ośmiu milionów kobiet, które wzięły u nas mikropożyczki. Jak do mnie zadzwonili z Oslo, to myślałem, że to pomyłka. Dzięki Pokojowej Nagrodzie Nobla ludzie zrozumieli, że pokój na świecie i ekonomia idą ze sobą w parze. Ma pani przed sobą to uzasadnienie, wiec proszę przeczytać. Nie będzie można osiągnąć trwałego pokoju, dopóki duże grupy ludności nie znajda sposobu na wydostanie się z nędzy. No i ta duma, która nas wszystkich rozpiera do dziś, że coś z Bangladeszu stało się globalne, a nie na odwrót. Bo przecież mikropożyczki świetnie sprawdzają się tez w Polsce, Niemczech, Stanach, a nawet Szwajcarii. Wspomina pani tez o 2011 r. Wiem, wiem, pewnie chodzi o kontrowersyjny film Złapani w mikrodług Toma Heinemanna. Po pierwsze zarzuty, jakich używa, są bezpodstawne: na przykład, ze oprocentowanie wynosi ponad 50 proc. U nas jest zasada, ze nie może ono przekroczyć 20 proc., czyli mniej więcej tyle co w tradycyjnych bankach. Po drugie pokazuje zagadnienie tendencyjnie. Przy milionach osób, które na całym świecie wzięły mikropożyczkę, możliwe jest, ze ktoś tej idei nadużyje. Po trzecie reżyser nie mówi w nim o banku Grameen, tylko o „takim jak Grameen”. Czy to nie brzmi jak prawdziwa manipulacja? Proszę przyjechać do Bangladeszu i zobaczyć, jak wygląda życie kobiet, które wzięły u nas pożyczki. Przekona się pani, ze w 99,9 proc. żyje im się znacznie lepiej. Śmieje się pani ze mnie, że jestem feministą. To już do pani należy ocena. Ale ja poszedłbym o krok dalej. Pamiętam, jak w 1995 r. byłem zaproszony do Pekinu na światową konferencje w sprawie kobiet, gdzie dostałem honorowy tytuł Kobiety Roku. Co oni tam mówią w tym głośniku? To już dojeżdżamy do Warszawy Centralnej? To ja muszę kończyć tę rozmowę i się spakować. Znowu się rozgadałem. Zupełnie jak baba.
NA OKŁADCE DROGA GUNBARREL HIGHWAY W AUSTRALII ZACHODNIEJZdjęcie: Peter Walton/ Getty Images Podróże pod choinkęŚw. Mikołaj to jeden z największych globtroterów świata. Na pewno zrozumie nasze redakcyjne życzenia świąteczne.Na ostatnim spotkaniu redakcyjnym postanowiliśmy napisać list do św. Mikołaja. Skoro co roku przemierza cały świat, na pewno nas zrozumie i spojrzy na nasze życzenia przychylnym okiem. Chcecie wiedzieć, co znalazło się na tej liście? Przede wszystkim wyprawy w odległe miejsca. Dyrektor artystyczna Agnieszka Franus marzy o bilecie dookoła świata. Basia Żukowska, redaktorka, chciałaby wrócić na Madagaskar. Z zaznaczeniem, że nachętniej popłynęłaby tam statkiem. Wiola Wiśniewska, grafik prowadząca, ucieszyłaby się z wyjazdu do Papui-Nowej Gwinei. Ale nie sama, tylko z wybitnym fotografem Markiem Dozierem, który wziąłby ją na warsztaty fotograficzne. Joanna Kopka, kartografka, chętnie wybrałaby się do Boliwii na wolontariat – pomagać w opiece nad ocelotami. Za to Michał Cessanis, sekretarz redakcji, podziękowałby za bilet niespodziankę. Ważne tylko, by był do któregoś azjatyckiego kraju. Naszym fotoedytorkom marzą się za to góry zimą. Teresa Tuleja chciałaby dostać kurs jazdy na nartach. Magda Rudzka, która już opanowała tę sztukę, marzy o spokojnym wypadzie do francuskiego Val d’Isère. Dołączyliby do nich chętnie Krzysztof Stypułkowski, grafik – ale dopiero po zdobyciu Mont Blanc – i Monika Berkowska, dziennikarka, ze swoim nowym plecakiem antylawinowym. Najbardziej przyziemne życzenia wpisali Jacek Sroka, fotoedytor – który ucieszyłby się z wkładów do polaroida – i Julia Lachowicz, redaktor prowadząca, która marzy o porządnym wózku biegowym dla dwójki niemowlaków. Żeby łatwiej z nimi było przemierzać świat. A Wy? O czym marzycie? Napiszcie do nas na traveler@burdamedia.pl, jakie są Wasze podróżnicze życzenia pod choinkę. A my dopiszemy je do naszej listy. I spokojnie. Nawet jeżeli św. Mikołaj nie da rady ich wszystkich spełnić, to my w Travelerze postaramy się to zrobić. Macie nasze słowo. Wesołych Świąt! Redakcja Travelera
Spis treści: FOTOREPORTAŻ: Ostatnie plemiona Papui-Nowej Gwinei PLANETA TRAVELERA: Wieści ze świata Kierunek kultura PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie: Jarmarki świąteczne w Niemczech – jedź i nie przepłacaj Miejsce miesiąca: Malaga – miasto inspiracja LUDZIE W DRODZE: Ośmiotysięcznik to za mało – Jędrek Bargiel i Olek Ostrowski na nartach w Himalajach ETYKA PODRÓŻNIKA: Boże Narodzenie na końcu świata LATO W ŚRODKU ZIMY: Tajlandia - Wakacje jak z folderu, Sahara - Śladami księcia pustyni, Ekwador- Nieodkryta perła Ameryki, Benin - Kraj pełen czarów POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA: 7 nowych cudów Polski: Suwalski Park Krajobrazowy – pejzaż jak malowany ADVENTURE Warto spróbować: Telemark – narty z dygnięciem Test Travelera: Najlepsze prezenty dla podróżników Adventure: Misja niemożliwa, czyli rowerem przez Australię Raport specjalny: Sterowcem na biegun. Poszukiwany Norweg, odnaleziony Włoch Przerwa techniczna ŚWIAT NA PATELNI: Co ma prosiak do makowca SWOJĄ DROGĄ: Igor Zalewski o trudnej miłości do Tajlandii DODATEK FAMILY Miniprzewodnik: Sprawdzone patenty na podróże z niemowlakiem Rodzinna wyprawa: Polska kraina wulkanów Ranking Travelera: Narciarskie hity sezonu Gadżety dla małych: Jak umilić rodzinne podróże AKADEMIA FOTO: Najlepsze zdjęcia czytelników KALENDARZ AKADEMIA FOTOGRAFII: Wybieramy najlepsze zdjęcia czytelników WIĘCEJ KONKURSÓW ZNAJDZIESZ NA facebook.com/ngtraveler
Pomysł na wyjazd: Praktyki w Grameen Banku
Łukasz Rodek, ekonomista, psycholog. Na praktyki do Grameen Banku w Bangladeszu pojechał w 2009 r. Poleca je wszystkim, którzy chcą w tym kraju przeżyć coś więcej niż tylko kolejne przyjemne wakacje.
Sześć kilometrów przeszła, by spotkać się ze mną i opowiedzieć, jak Grameen Bank zmienił jej życie. Gdy umarł mąż, nie mieli żadnych środków do życia. Była samotna kobieta z dzieckiem na utrzymaniu. Zdecydowała się na mikropożyczkę. Zaczęła od kupna krowy, potem były maty bambusowe, teraz wynajmuje wybudowany za zarobione pieniądze dom. Nie tylko udało jej się przeżyć, ale tez żebrać odpowiednie środki na studia dla syna. Dziś o swoim sukcesie chętnie opowiada praktykantom Grameen Banku. Takim jak ja, którzy przyjechali do Bangladeszu, by przekonać się, jak naprawdę działa ten system. Idea mikropożyczek interesowałem sie juz od dawna. Gdy dostałem obietnice_ trzytygodniowego urlopu, od razu wiedziałem, jak go wykorzystam. Załatwianie formalności zajęło mi dwa–trzy tygodnie. Wypełnienie aplikacji na www.grameen-info.org (zakładka „training”), załatwienie wizy (najbliższy konsulat w Berlinie) i kupienie biletu do stolicy, czyli Dhaki... Reszta zadziała się sama. Program, w którym uczestniczyłem, kosztował 30 dol., czyli niecałe 100 zł. Zakwaterowanie, jedzenie i transport miałem zorganizowane, ale musiałem za to sam zapłacić. Przez cały pobyt opiekował się mną pracownik Grameen Banku. Tłumaczył system, poznawał z prezesami biznesów pracujących według zasad Grameen czy zabierał do wiosek, gdzie mogłem spotkać się z kobietami, które korzystały z mikropożyczek. W tym samym czasie co ja Grameen podpatrywało kilku innych obcokrajowców. Najczęściej byli to ekonomiści, osoby zainteresowane biznesem odpowiedzialnym społecznie, studenci. Każdy realizował swój autorski projekt, ale często zdarzało się, ze wspólnie jeździliśmy do wiosek, a wieczorami dzieliliśmy się wrażeniami. Dzięki praktykom nie tylko lepiej poznałem zasady działania Grameen Banku, ale tez prawdziwe życie w Bangladeszu. Wiele razy miałem okazje odwiedzić domy Banglijczyków, zjeść z nimi kolacje i posłuchać o ich życiu. Byłem w miejscach, do których przeciętni podróżnicy nie trafiają, na przykład w warsztacie tkackim czy fabryce cegieł. Ważne, by jadąc do Grameen, wiedzieć, czego się oczekuje, co chce się zobaczyć, jak cel uzyskać. Wtedy osoba opiekująca się może zaplanować pobyt tak, by był jak najbardziej satysfakcjonujący. Trzytygodniowe praktyki, albo raczej wyprawa studyjna – bo więcej było oglądania niż pracowania – była czymś więcej niż zwykła podróżą do Azji. Zmieniła mój sposób myślenia o tym, jak mądrze pomagać ludziom. Po powrocie zaangażowałem się w organizacje akcji „Studencki Projekt Społeczny”, która wspierała działania wolontariacke. Może to niewiele, ale po pobycie w Bangladeszu wiem, ze przedrostek „mikro-” może oznaczać coś bardzo znaczącego.
Mieszkańcy Bangladeszu mogą nas wiele nauczyć, jak przeludniona ziemia powinna przystosować się do rosnącego poziomu oceanów. nasza przyszłość jest ich teraźniejszością.
Kiedy się jest w Bangladeszu, można odnieść wrażenie, że została tam upchnięta połowa ziemskiej populacji. Stolica kraju Dhaka jest tak zatłoczona, że każdy park, każdy chodnik, każda ścieżka zostały przejęte przez bezdomnych. Spacer w porannej mgle zamienia się w przechadzkę torem przeszkód złożonym z prowizorycznych posłań i ciał śpiących dzieci. Później, w ciągu dnia, ulice i zaułki miasta zapełniają się chaosem 15 mln ludzi, z których większość utknie w korkach. W tym zgiełku uwija się armia żebraków, sprzedawców warzyw i prażonej kukurydzy, rikszarzy, handlarzy świecidełkami Poza miastem rozciągają się rozlewiska z fragmentem lądu spowitego soczystą zielenią, płaskiego jak parking – aż pękającego w szwach od ludzi. W Bangladeszu nie ma czegoś takiego jak pustkowie. Na 144 tys. km2 (mniej niż połowa powierzchni Polski) żyje 164 mln ludzi – z czysto matematycznego punktu widzenia człowiek nie ma prawa poczuć się tam samotnym. Niełatwo się do tego przyzwyczaić. Wyobraźcie sobie teraz Bangladesz w 2050 r., kiedy populacja wzrośnie prawdopodobnie do 220 mln, a część obecnej powierzchni lądowej zniknie pod wodą. Ten scenariusz opiera się na dwóch tendencjach: przyroście naturalnym (który sprawi, że w najbliższych dekadach na świecie pojawią się miliony nowych Banglijczyków) połączonym ze zmianami klimatycznymi (które podniosą poziom oceanów). Ten scenariusz może oznaczać, że od 10 do 30 mln mieszkańców południowego wybrzeża przymusowo zmieni miejsce zamieszkania, przez co Banglijczycy będą się musieli jeszcze bardziej stłoczyć na jeszcze mniejszej przestrzeni lub opuścić kraj jako klimatyczni uchodźcy. Szacuje się, że przed końcem pierwszej połowy XXI w. na całym świecie liczba osób zmieniających miejsce zamieszkania z takich powodów osiągnie 250 mln. – Globalnie mówimy o największej migracji w historii ludzkości – przekonuje generał major Muniruzzaman, który przewodniczy Banglijskiemu Instytutowi Studiów nad Pokojem i Bezpieczeństwem w Dhace. Muniruzzaman wspomina o symulacji, którą wykonał Uniwersytet Obrony Narodowej w Waszyngtonie, a która prognozowała geopolityczny chaos, jaki rozpętałaby w południowej Azji taka migracja milionów Banglijczyków do sąsiednich Indii. Wywołaliby oni epidemię, wszczynali konflikty religijne, powodowali niedobory jedzenia i wody pitnej, podsycali animozje między uzbrojonymi w broń jądrową adwersarzami – Indiami i Pakistanem. Podobna katastrofa, nawet hipotetyczna, idealnie wpisuje się w napędzaną kryzysami historię Bangladeszu. Od uzyskania niepodległości w 1971 r. kraj ten dotknęły: wojna, głód, epidemie, zabójcze cyklony, katastrofalne w skutkach powodzie, pucze wojskowe, ogromna bieda. Mimo tych kłopotów Bangladesz wydaje się miejscem, w którym adaptacja do zmian klimatu jest naprawdę możliwa i gdzie wypróbowuje się w tej chwili każdy sposób niewymagający zaawansowanej technologii. Te innowacje są wspierane przez państwa wysoko rozwinięte, które emitują do atmosfery tyle CO2, że są w dużym stopniu odpowiedzialne za wzrost poziomu mórz. 25 maja 2009 r. mieszkańcy Munszigondźo, wsi o populacji 35 tys. znajdującej się na południowo-zachodnim wybrzeżu, mogli się przekonać, czego można się spodziewać po drastycznym wzroście poziomu mórz i oceanów. Tego ranka cyklon „Aila” zaczaił się niedaleko brzegu, a wiatr wiejący z prędkością 110 km/godz. wysłał w kierunku lądu falę gnającą niemal bezgłośnie. Mieszkańcy wioski niczego się nie spodziewali – byli zajęci pracą na polach i naprawą sieci rybackich. Tuż po dziesiątej rano Nasir Uddin, 40-letni rybak, zauważył, że poziom rzeczki zasilanej wodą z przypływów morza zaczął rosnąć szybciej niż zazwyczaj. Odwrócił się w stronę morza i zobaczył, jak ściana brunatnej wody przelewa się przez jeden z dwumetrowej wysokości wałów chroniących wioskę. W ciągu kilku sekund rwący nurt dotarł do jego domu, porywając gliniane ściany i wszystko, co było w środku. Jego trzy córki wskoczyły na kuchenny stół – słona woda najpierw zachlupotała wokół ich kostek, a potem podniosła się niemal do kolan. – Byłem przekonany, że nie ma dla nas ratunku – powiedział mi wiele miesięcy później, stojąc w błocie do pół łydki, tuż obok rozlewiska o jaskrawozielonym kolorze. – Na szczęście Allah miał inne plany. Cudownym trafem Uddin złapał porwaną przez wodę rybacką łódź, do której wsadził córki. Kilka minut później łódź się wywróciła, ale unosiła się na wodzie, a rodzina trzymała się jej kurczowo. Woda w końcu ustąpiła – na południowo-zachodnim wybrzeżu zabiła setki osób. Uddin i większość jego sąsiadów z Munszigondźo postanowili odbudować wioskę, ale tysiące innych osób ruszyło rozpocząć nowe życie w miastach położonych w głębi lądu. Do dhaki codziennie przybywają tysiące osób uciekających przed wylewającymi rzekami na północy i cyklonami na południu. Wiele z nich kończy w bardzo gęsto zaludnionych slumsach Korail. Setki tysięcy takich przesiedleńców, którzy już są tu na miejscu, oznaczają, że Dhaka nie ma jak i gdzie przyjąć nowych mieszkańców. Już teraz z wielkim trudem zaspokaja najbardziej podstawowe potrzeby dotychczasowych. Jednak właśnie dlatego, że Bangladesz ma tyle problemów, od dawna służy za poligon doświadczalny innowacyjnych rozwiązań dla krajów rozwijających się. To w Dhace ma siedzibę BRAC, największa organizacja non profit świata rozwijającego się. Jest przykładem, jak zapewnić ludziom podstawową opiekę zdrowotną i inne elementarne potrzeby poprzez rzeszę pracowników terenowych. Bangladesz zapoczątkował też globalny ruch mikrofinansów – to pomysł Muhammada Yunusa (laureata Pokojowej Nagrody Nobla) i jego Banku Grameen. Co ciekawe, Bangladesz może się pochwalić sukcesami w walce z przeludnieniem. W celu obniżenia wysokiego przyrostu naturalnego, w latach 70. narodził się oddolny ruch planowania rodziny, dzięki któremu udało się obniżyć liczbę dzieci z 6,6 na kobietę w 1977 r. do 2,4 dziś. To rekord w skali światowej. Obniżenie przyrostu naturalnego jest zazwyczaj łączone z poprawą warunków ekonomicznych, która skłania rodziców do ograniczenia wielkości rodziny, tak by dzieci miały szansę na lepsze wykształcenie i lepszy start w życiu. Tyle że Bangladesz ograniczył przyrost naturalny bez rozwoju ekonomicznego. – Początkowo było nam trudno – mówi Begum Rokeya, pracownica służby zdrowia, która ma na koncie tysiące wizyt u nowożeńców z misją przekonywania ich do antykoncepcji. – W tym kraju mężczyźni chcieli, by kobiety rodziły jak najwięcej dzieci. Z czasem jednak zrozumieli, że jeśli będą szczepili dzieci, nie będą musieli mieć ich aż tyle, by choć kilkoro przeżyło. Dzięki współpracy z dziesiątkami organizacji pozarządowych Bangladesz poczynił ogromne postępy w dziedzinie edukacji kobiet i zwiększaniu ich ekonomicznego potencjału. Od roku 1995 liczba pań pracujących zawodowo podwoiła się. Gospodarka się rozwija, m.in. dzięki produkcji i eksportowi odzieży. Ponadto Bangladesz osiągnął jeden z wyznaczonych przez ONZ Milenijnych Celów Rozwoju: śmiertelność wśród dzieci znacząco spadła między 1990 a 2008 r., ze 100 do 43 na 1000 porodów. To jeden z najlepszych wyników wśród krajów nierozwiniętych. W Dhace te sukcesy nikną jednak przytłoczone wszechobecną biedą i stałym napływem ludzi. Dlatego organizacje takie jak BRAC zaczęły się angażować w edukację ludności wiejskiej, która ma na celu umożliwienie im przetrwania w miejscu zamieszkania mimo zmian klimatu. – Naszym celem jest zatrzymanie migracji do Dhaki. Pomagamy ludziom przystosować się do nowych warunków i znaleźć nowe pomysły na życie w rodzinnych wioskach – mówi Babar Kabir, koordynator realizowanych przez BRAC programów radzenia sobie ze skutkami zmian klimatycznych i katastrof naturalnych. – Cyklony takie jak „Aila” oznaczają dla nich koniec życia, jakie wcześniej prowadzili. Ibrahim Khalilullah stracił już rachubę, ile razy się przeprowadzał. – Trzydzieści? Czterdzieści? Jakie to ma znaczenie? – pyta. Tak naprawę chyba nieco zaniżył swoje szacunki, bo ocenia, że przenosił się mniej więcej raz do roku przez całe swoje życie, a dziś ma ponad 60 lat. Jakimś cudem między kolejnymi przeprowadzkami udało mu się z żoną wychować siódemkę dzieci, które „nigdy nie przegapiły posiłku” – co z dumą podkreśla. Jest ciepłym, pogodnym mężczyzną o siwych, krótkich włosach i długiej brodzie. We wszystkim, co mówi, da się wyczuć nutkę radości życia. Khalilullah żyje na wysepce pośrodku rzeki. Jest jedną z setek tysięcy osób zamieszkujących te nieustannie zmieniające się wyspy na rozlewiskach trzech największych rzek Bangladeszu: Poddy, Dźomuny i Meghny. Te wyspy pojawiają się i znikają – w zależności od przypływów, pór roku, faz księżyca, opadów i nurtu w górze rzeki. Zdarza się, że ktoś wsiada do łodzi, by odwiedzić sąsiada z pobliskiego skrawka lądu, a na miejscu okazuje się, że ląd zniknął. Później dowiaduje się od znajomych, że sąsiad przeniósł się na inną wysepkę, która pojawiła się kilka kilometrów w dół rzeki. W jeden dzień wybudował na niej dom, a do wieczora zdążył zasadzić ogród. Khalilullah przekonuje, że życie ułatwia mu kilka zasad, których się trzyma. Domy buduje z elementów, które łatwo zdemontować, przenieść i ponownie złożyć w kilka godzin. Zawsze stawia dom na usypanym z ziemi przynajmniej dwumetrowym kopcu. Zewnętrzne ściany zrobione są z blachy falistej, a dach ze strzechy. Walizki trzyma tuż przy łóżku, na wypadek konieczności nagłej przeprowadzki. Pilnie strzeże dokumentów, które przekazał mu ojciec. Na ich mocy ma prawo osiedlać się na nowych wyspach – to efekt kombinacji prawa pisanego i zwyczajowego, która uniemożliwia milionom uchodźców z południa osiedlenie się w tym miejscu. Jednak, jak przekonuje Khalilullah, jego największy sekret to zasada, żeby za dużo nie myśleć. – Wszyscy żyjemy pod presją, ale nie ma co się martwić. Nie mamy innej możliwości, jak tylko przenosić się z miejsca na miejsce. Uprawiamy tę ziemię, jak długo się da, a potem woda ją zabiera. Czy się przejmujemy, czy nie – kończy się zawsze tak samo. Nawet w najlepszych czasach to bardzo niepewny sposób na życie. A to nie są najlepsze czasy. W Bangladeszu zmiany klimatyczne zagrażają nie tylko wybrzeżom, lecz także społecznościom żyjącym w głębi lądu – tak jak Khalilullah. Mogą zaburzyć naturalny cykl opadów, np. przesunąć nadejście pory monsunowej i opadów śniegu na Wyżynie Tybetańskiej. Jedno i drugie zaopatruje w wodę główne rzeki, które w końcu spływają w dół delty, tworząc pajęczynę dopływów. Banglijczycy od dawna przygotowują się na przyszłość pod znakiem zmian klimatycznych. Od dziesięcioleci pracują nad nowymi odmianami ryżu odpornymi na słoną wodę i budują groble, które chronią nisko położone pola uprawne przed zalaniem. Rezultat jest taki, że od początku lat 70. podwoili produkcję ryżu. Z kolei często powtarzające się cyklony skłoniły mieszkańców do budowy schronów i utworzenia systemu wczesnego ostrzegania. W ostatnich latach organizacje pozarządowe pomogły zbudować pływające szkoły, szpitale i biblioteki, które mogą działać przez całą porę monsunową. – Coś ci powiem o Banglijczykach – zaczyna Zakir Kibria, 37-letni politolog pracujący dla Uttaranu, organizacji pozarządowej działającej na rzecz ekologii i walki z biedą. – Może jesteśmy biedni i sprawiamy wrażenie niezorganizowanych, ale nie jesteśmy ofiarami. Gdy nadchodzą ciężkie czasy, mieszkańcy robią to co zawsze – znajdują sposób na przystosowanie się. Muhammad Hayat Ali to 40-letni rolnik o posturze prostej jak łodyga bambusa. Mieszka w Szatkhirze, ok. 50 km w górę rzeki od wybrzeża, ale i tak znajduje się w zasięgu fali powodziowej i zasolenia powoli podnoszącego się morza. – Kiedyś to była bardzo żyzna ziemia, jak okiem sięgnąć, wszędzie rozciągały się pola ryżowe – opowiada, wskazując ręką otaczający nas krajobraz. – Teraz pogoda się zmieniła – lato jest dłuższe i gorętsze niż kiedyś, a deszcze nie nadchodzą wtedy, kiedy powinny. Rzeki są bardziej słone. Wody gruntowe są zbyt zasolone, by nadawały się do upraw ryżu. Dlatego teraz hoduję krewetki w stawach, a na groblach wokół nich uprawiam warzywa. Dziesięć lat temu takie stawy byłyby uznane za nowość. Dziś wydaje się, że wszyscy hodują w nich krewetki albo kraby. Czasami pomysły na dostosowanie się do klimatu odbijają się ludziom czkawką. W całym południowym Bangladeszu wioski i pola uprawne są chronione przed wylewającymi rzekami przez sieć wałów wybudowanych z pomocą holenderskich inżynierów w latach 60. Niestety, czasem rzeki przelewają się przez groble, zalewając pola, które zamieniają się w bezodpływowe zbiorniki. Gdy powódź się cofa, woda nie ma jak wrócić do koryta rzeki – jest uwięziona między groblami. Pola na kilka lat stają się niezdatne do uprawy. Kilkadziesiąt lat temu Szatkhirę nawiedził prawdziwy kataklizm. Powódź zalała wiele pól. Okoliczni rolnicy łopatami nielegalnie przekopali 20-metrową wyrwę w wale przeciwpowodziowym, uwalniając wodę z ogromnego pola zalanego niemal trzy lata wcześniej. Postąpili podobnie jak ich przodkowie, którzy od czasu do czasu przerywali wały, wpuszczając na zagony rzekę, której poziom rósł i opadał wraz z przypływem, dopóki osad naniesiony przez wodę nie podniósł poziomu gruntu. Tym razem jednak ludzie zostali oskarżeni o łamanie prawa. I wtedy stało się coś zabawnego. Pole, którego nikt nie zagrodził ponownie, przyjęło z rzeki mnóstwo osadu, podnosząc się o metr. Koryto rzeki, z którego pochodził materiał osadowy, samo się pogłębiło, więc rybacy znów mogli łowić ryby. Sprawę zaczęła badać specjalna rządowa komisja, która zaleciła tak samo postąpić z innymi polami. Mieszkańców, którzy dopuścili się samowoli, okrzyknięto bohaterami. Każda adaptacja, nawet najskuteczniejsza, jest jednak tymczasowa. Nawet znacznie obniżony przyrost naturalny nie zmienia faktu, że populacja Bangladeszu wciąż rośnie. Jeśli osiągnie 250 mln – gdzie zamieszkają ci wszyscy ludzie? Mnóstwo Banglijczyków już dziś pracuje za granicą – na Zachodzie, w Arabii Saudyjskiej lub Indiach, dokąd w 1971 r., podczas wojny z Pakistanem o niepodległość, uciekły miliony ludzi, którzy nigdy nie wrócili do ojczyzny. Kolejne miliony przekradły się od tamtej pory przez granicę. Dziś Indie są zdeterminowane uszczelnić i umocnić granicę z Bangladeszem, chroniąc się przed masową migracją przewidywaną np. przez naukowców z Waszyngtonu. Budują mur długości 4000 km, a straż graniczna zastrzeliła już wielu nielegalnych imigrantów, w większości nastolatków chcących wesprzeć swoje rodziny finansowo. Zabito ich podczas przemytu bydła z Indii, gdzie zwierzęta te są chronione przez zasady hinduizmu, do muzułmańskiego Bangladeszu, gdzie można dostać do 40 dolarów za sztukę. Jednak gdyby 10 mln uchodźców uciekających przed zmianami klimatycznymi miało nagle ruszyć na granicę z Indiami, „tym nadgorliwym strażnikom, zbyt chętnie naciskającym spust karabinu, szybko skończyłyby się naboje” – przekonuje generał major Muniruzzaman. Jego zdaniem kraje rozwinięte – nie tylko Indie – powinny złagodzić politykę imigracyjną, żeby uniknąć takiej przerażającej perspektywy. Młodzi, ambitni, dobrze wykształceni Banglijczycy nieustannie obmyślają plany opuszczenia kraju. Nie jest to taki zły pomysł zdaniem Mohammeda Mabuda z Uniwersytetu Północno-Wschodniego w Dhace. Mabud wierzy, że inwestycja w edukację Banglijczyków nie tylko wykształci fachowców, którzy będą pracować w kraju, ale też zwiększy ich atrakcyjność jako imigrantów dla innych państw. To coś na kształt planowanego odpływu inteligencji. Emigracja pomogłaby zmniejszyć nieco presję rosnącej populacji. Wpłynęłaby też pozytywnie na gospodarkę – pieniądze pochodzące od emigrantów stanowią 11 proc. PKB. – Wielu spośród ludzi, którzy pozostają poza krajem przez kilka lat, nigdy nie wraca – mówi Mabud. Na razie rząd Bangladeszu myśli o wykorzystywaniu katastrof naturalnych, które dotykają kraj, jako karty przetargowej w negocjacjach ze światem uprzemysłowionym o zwiększenie pomocy. Jak na razie takie podejście zapewniało Bangladeszowi byt przez jego krótką, traumatyczną historię. Od osiągnięcia niepodległości kraj ten otrzymał dziesiątki miliardów dolarów międzynarodowego wsparcia. Na mocy tzw. ugody z Kopenhagi podpisanej podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu w 2009 r. kraje rozwinięte zobowiązały się przekazywać do 2020 r. 100 mld dolarów rocznie ubogim krajom najbardziej narażonym na negatywne skutki zmian klimatu. Wielu Banglijczyków uważa, że udział ich ojczyzny w tej pomocy powinien być proporcjonalny do stopnia zagrożenia, któremu muszą sprostać. – Zmiany klimatyczne zamieniły się w biznes, i to bardzo lukratywny, wymagający mnóstwa konsultantów – mówi Abu Mostafa Kamal Uddin, były menedżer rządowej komórki ds. zmian klimatycznych. – Podczas ogólnoświatowego kryzysu finansowego ogromne sumy zostały przeznaczone na ratowanie banków. Co złego w pomocy biednym Banglijczykom w przystosowaniu się do sytuacji, której nie są winni? Dwa lata po przejściu cyklonu wioska Munszigondźo wciąż jeszcze nie wyschła. Nasir Uddin i jego sąsiedzi nie radzą sobie z powrotem do dawnego życia. Do tego dochodzi groźba zostania zjedzonym przez tygrysy z pobliskiego lasu namorzynowego należącego do chronionego rejonu Sundarban. Szukając łatwego łupu, drapieżniki podchodzą do wioski. Ataki nasiliły się wraz ze wzrostem ludzkiej populacji i zwiększeniem presji na środowisko. Podczas mojego tygodniowego pobytu zginęły dwie osoby. Jest źle, ale dokąd mamy pójść? – pyta Uddin, rozglądając się po półtorametrowym kopcu usypanym z ziemi, na którym planuje odbudować swój dom dzięki nieoprocentowanej pożyczce z organizacji pozarządowej. Tym razem wykorzysta drewno, które unosi się na wodzie, w przeciwieństwie do gliny, którą woda rozmywa. Pola ryżowe wokół jego domu są pełne lekko słonej wody z powodzi, a większość miejscowych rolników założyło hodowle krewetek i krabów w stawach wypełnionych zasoloną wodą. Uddin opowiada, że w wioskowych studniach również jest zasolona woda, ludzie muszą więc zbierać deszczówkę lub taszczyć wodę przywożoną w cysternach. Do domów mieszkańców trafia w aluminiowych bańkach zazwyczaj niesionych na głowach przez młode kobiety. – Powinieneś zrobić zdjęcie tego miejsca i pokazać je ludziom jeżdżącym w twoim kraju wielkimi samochodami – przekonuje sąsiad Uddina. Samir Ranjan Gayen to brodaty mężczyzna, który szefuje miejscowej organizacji NGO. – Powiedz im, że tak za 40 lat będzie wyglądać południowa Floryda. Mieszkańcy Munszigondźo mogą poświadczyć, że nie ma co się spierać z morzem – prędzej czy później upomni się o tę ziemię. Mimo to trudno sobie wyobrazić miliony Banglijczyków pakujących dobytek i uciekających do Indii, niezależnie od tego, jak zła będzie sytuacja. Prawdopodobnie do samego końca będą się przystosowywać do sytuacji, a kiedy ta stanie się nie do zniesienia, przystosują się jeszcze bardziej. To kwestia narodowej mentalności – połączenia instynktu przetrwania z akceptacją warunków, w których większość z nas by się poddała. Abdullah Abu Sayeed, działacz społeczny, ma swoje wytłumaczenie. – Pewnego dnia jechałem samochodem jedną z najbardziej ruchliwych ulic Dhaki – opowiada. – I omal nie przejechałem chłopca. Miał nie więcej niż pięć, sześć lat i spał na wysepce pośrodku ulicy. Pędzące auta przejeżdżały dosłownie kilkanaście centymetrów od jego głowy. A on spokojnie uciął sobie drzemkę w centrum jednego z najbardziej ruchliwych miejsc świata. Jesteśmy przyzwyczajeni do niebezpiecznych warunków i mamy bardzo, bardzo niskie oczekiwania. Dlatego potrafimy się przystosować do każdej sytuacji.
Patrzę w wielkie czarne oczy dziecka, które szarpie mnie za nogawkę spodni i wyciąga rękę po pieniądze. Czy jeśli dam mu dolara, to tylko uspokoję własne sumienie? A jeżeli faktycznie ten maluch jest głodny? Może doraźnie, ale jednak, pomogę mu? Niezależnie od szerokości geograficznej bieda zawsze wygląda tak samo – ta sytuacja miała miejsce w Etiopii, ale mogła wydarzyć się wszędzie. Każdy, kto podróżuje do krajów Trzeciego Świata, staje przed takim dylematem. Właśnie dlatego polecam Wam świetny wywiad z Janiną Ochojską, która od lat walczy o lepsze jutro w najbiedniejszych rejonach naszego globu. Zachęcam, abyście wsparli Polską Akcję Humanitarną i budowę studni w Sudanie Południowym. Dziś na całym kontynencie afrykańskim z powodu suszy i głodu cierpi 10 milionów osób, ale to najmłodsze państwo świata jest miejscem, gdzie po latach wojen nareszcie zagościły niepodległość i radość. Pomóżmy im! Także podróżując do tego wyjątkowego kraju. Jak to zrobić? O tym przeczytacie na s. 50 tego wydania Travelera.
SPIS TREŚCI: Tanie podróżowanie - RPA, czyli Afryka dla oszczędnych Przepis na miasto - Gdańsk Godzina od miasta - Gdzie skoczyć z Warszawy na weekend Ludzie w drodze - Janina Ochojska Pierwsza pomoc w Trzecim Świecie Podróż życia - Sudan Południowy Najmłodszy kraj świata Na tropie bohaterów - Piraci na Karaibach Podróże z gwiazdami - Turcja i Tomasz Jacyków, czyli egzotyka w pełni Polska jest najfajniejsza - Suwalszczyzna. Odkrywamy najbardziej zakręcony kawałek Polski Adventure - Warto spróbować. Utah, stan naprawdę ekstremalny Niezbędnik Travelera - Gniazdko kontra wtyczka. Jak podróżować z prądem Pozdrowienia z... Indonezji Felieton Igora Zalewskiego o tym, że światowo może znaczyć obciachowo
Gdy byłam dzieckiem, wyobrażałam sobie, że na drzewie chlebowym rosną bułki albo bochenki, zaś na kiełbasianym – oczywiście kiełbaski. Podczas podróży po świecie miałam okazję spróbować owoców chlebowca oraz dzikich afrykańskich parówek i muszę przyznać, że prawda o tych drzewach jest bardziej zaskakująca niż towarzyszące im legendy.
Kiełbaski! – westchnął mój kierowca David, zatrzymując samochód. Sokoli wzrok i wiele lat doświadczenia pozwalają mu wypatrzyć podczas safari dzikie zwierzęta ukrywające się w żółtej trawie albo gęstwinie drzew. Wtedy rzuca jedno z wielu elektryzujących haseł, takich jak: „bawół”, „hiena” albo „lew”. Pasażerowie zaś chwytają za kamery bądź aparaty fotograficzne i zaczynają się gorączkowo rozglądać, przypominając stado podekscytowanych surykatek. Kiedy więc David zatrzymał auto i powiedział: „Kiełbaski”, odruchowo zerwałam się z siedzenia z aparatem gotowym do strzału. I od razu usiadłam z powrotem, pukając się w czoło. Co jak co, ale dzikie kiełbaski raczej nie żyją na afrykańskiej sawannie! Wyobraziłam sobie bezwłose zwierzęta przypominające ogromne parówki, które przebierając nóżkami, chowają się wśród liści jak nieśmiałe jednorożce. – Patrz, kiełbaski, tam, na drzewie! – wskazał David. Przetarłam oczy. W pobliżu wielkiej skały rosło niezwykłe drzewo. Dość wysokie, o chropowatej korze i całe obwieszone co najmniej półmetrowymi parówkami. Wyglądało niczym wystawa gigantycznego sklepu z wędlinami. David spoglądał na drzewo z wyraźnym apetytem. – Sausages – westchnął tęsknie. – Drzewo kiełbasiane. Dzikie kiełbaski są ulubionym daniem hipopotamów, słoni, pawianów i żyraf. Te ostatnie najchętniej żują młode owoce niczym my gumę. Ich miąższ jest gąbczasty i mdły, więc nie nadaje się do spożycia na surowo przez ludzi, ale Masajowie przyrządzają z nich pyszne piwo. Wystarczy dodać miąższ do soku z trzciny cukrowej wymieszanej z miodem i poczekać, aż całość sfermentuje. Takie piwo podaje się w kieliszkach zrobionych z łodygi bambusa, a pije najczęściej przez cienką trzcinową rurkę. Drzewo kiełbasiane jest też afrykańską apteką. Robi się z niego lekarstwa na wiele chorób – od zwykłego bólu głowy i wysypki, po cukrzycę, zapalenie płuc, malarię, a nawet trąd i raka. Kobiety z Tonga dbają o cerę, regularnie stosując maseczki z parówkowych owoców. Tajemnicze są też wielkie czerwone kwiaty tego drzewa, które zakwitają wyłącznie nocą i są zapylane przez nietoperze – podobnie jak kwiaty baobabów. Drzewo chlebowe Sadzonki drzewa chlebowego „przewędrowały” przez Ocean Spokojny dwieście lat temu. Wówczas postanowiono przewieźć pewną ich liczbę z Tahiti do Ameryki Południowej. Miały stać się tanim pożywieniem dla głodujących niewolników. Misji podjął się pewien Anglik – znany z żelaz-nej ręki kapitan William Bligh. Okręt, na którym w grudniu 1787 r. wyruszył w stronę Tahiti, nazywał się Bounty, czyli „Hojny dar”. Chyba każdy zna tę wielkokrotnie sfilmowaną historię i wie, co wydarzyło się później. Niezadowolona z poczynań dowódcy załoga podniosła bunt. Kapitan Bligh wraz z wiernymi oficerami i częścią marynarzy zostali wsadzeni do szalupy i spuszczeni na wody oceanu, buntownicy zaś popłynęli na bezludną wyspę, gdzie założyli osadę, w której do dziś żyją ich potomkowie. Tymczasem kapitan cały miesiąc dryfował w otwartej łodzi, aż szczęśliwie wylądował na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim. Sadzonki chlebowca trafiły do Ameryki Południowej dopiero podczas następnej wyprawy, którą Bligh zorganizował kilka lat później. Moje pierwsze spotkanie z drzewem chlebowym nastąpiło w małej wiosce zamieszkanej przez potomków niewolników zbiegłych z plantacji w Surinamie. Wśród chat rosło potężne drzewo o wielkich, rozcapierzonych liściach, między którymi wisiały zielone kule pokryte drobnymi kolcami. Jeden z tubylców spytał, czy chciałabym zjeść na kolację owoce chlebowca. W milczeniu podniosłam palec, a on skinął głową. Oto spełniło się moje marzenie z dzieciństwa! Niespodziewanie stanęłam pod drzewem chlebowym, nawet o tym nie wiedząc! Tubylec jednak wcale nie interesował się rosnącymi na nim owocami. Zaczął macać przejrzałe, rozbite i nadgniłe sztuki leżące na ziemi. Obserwowałam go z rosnącym niepokojem. Ku mojemu zaskoczeniu wybrał jeden ze zgniłków i powiedział, że idzie go przygotować. Usiadł niedaleko ogniska i ręką wgniótł go w ziemię, a potem lekko przyklepał nogą. Z owocu została bura masa. W Polsce nie wolno zrzucić na podłogę okrucha chleba, a tutaj najpierw należy wymieszać go z ziemią i brudem, żeby móc go zjeść. „Mój kucharz” z rozdeptanej masy ziemno-chlebowo-owocowej wyskubał kilkanaście dość dużych, brązowych nasion podobnych do kasztanów. Obrał je z białych miękkich otoczek i wrzucił do garnka z gotującą się wodą. Po półgodzinie kolacja była gotowa. Jadalna część chlebowca to m.in. gorące jak ogień nasiona, z których trzeba zdjąć ciemną skorupkę, żeby dotrzeć do delikatnego miąższu o smaku przypominającym ugotowanego ziemniaka. Smaczny, ale nie chlebowy. Nazwa tych owoców powinna zostać zmieniona na „orzechy ziemniaczane”, co bardziej odpowiadałoby prawdzie. Nie tak w dzieciństwie wyobrażałam sobie te drzewa. Apteczne Drzewo neem Hinduska w niebieskiej sukni położyła palec na ustach i gestem poleciła, bym podążyła za nią. Znajdowałyśmy się w ogrodzie, gdzie pielęgnowano rzadkie i cenne gatunki drzew. Po kilkunastu minutach moja przewodniczka zatrzymała się przy niepozornym pniu. – Oto drzewo neem – powiedziała z namaszczeniem. – Ono uratuje świat. Wyglądało skromnie jak na ogrom swoich zalet i magicznych właściwości. Z braku wyjątkowych przymiotów zewnętrznych długo było znane tylko wybranym narodom, głównie Hindusom. Tam gałązki neem umieszcza się blisko drzwi, by odstraszały od domu złe duchy, dym z tego drewna służy jako oczyszczające kadzidło, noworodki witają świat, leżąc na jego liściach, a panny młode przed ślubem biorą uroczystą kąpiel w wodzie z dodatkiem nektaru z tego drzewa. Świat dowiedział się o nim podczas wielkiej plagi szarańczy, która w 1920 r. spustoszyła olbrzymie obszary Afryki. Kiedy owady odleciały, pozostały tylko kikuty roślin wszystkich gatunków z wyjątkiem jednego. Z niewyjaśnionego powodu szarańcza omijała drzewa Azadirachta indica (miodla indyjska) zwane neem. Legenda mówi, że bardzo dawno temu na gałęzie drzewa neem upadło kilka kropli boskiego nektaru, nadając mu nadzwyczajne właściwości. W starożytnej encyklopedii z 6 roku n.e., napisanej przez najsłynniejszego uczonego południowej Azji – Varahamirę – znalazło się zalecenie, aby drzewo neem sadzić w pobliżu ludzkich siedzib, co miało umożliwić odnalezienie drogi do raju. UZDRAWIAJĄCE NEEM Leki przygotowuje się ze wszystkich części tego drzewa – liści, gałązek, kory i kwiatów. Leczą one: opuchliznę, wrzody, trąd i inne choroby skóry, pomagają w zapaleniu stawów, cukrzycy, kłopotach żołądkowych, służą do obniżania gorączki i jako środek antykoncepcyjny. W Indiach, Bangladeszu i Pakistanie dentyści zalecają żucie gałązek drzewa neem zamiast szczotkowania zębów.
Życie namorzynów to życie na skraju – ta ziemno-wodna formacja rośnie okrakiem między lądem a morzem. Za miejsce do życia obrała sobie obszary, gdzie z nieba leje się żar, gdzie muł dusi korzenie, gdzie zasolenie uśmierciłoby każdą zwykłą roślinę w ciągu paru godzin.
A mimo to lasy i zarośla namorzynowe, czyli mangrowe, należą do najbogatszych ekosystemów Ziemi – najbardziej złożonych i charakteryzujących się największą produkcją biologiczną. W koronach drzew gnieżdżą się liczne ptaki, korzenie oblepione są małżami; przybywają tu na łowy węże i krokodyle. To szkółka dla narybku, żerowiska małp, jeleni, nadrzewnych krabów, nawet kangurów; rezerwuar nektaru dla nietoperzy i pszczół. Namorzyny są formacją roślinną budowaną przez mniej więcej 70 gatunków roślin należących do kilkunastu rodzin, przede wszystkim rodziny korzeniarowatych. Spotykamy tu jednak również palmy, ketmie (hibiskusy), ostrokrzewy, a także przedstawiciele rodzin ołownicowatych, akantowatych, motylkowatych (bobowatych) i mirtowatych. Rosną tu i płożące się krzewinki i 60-metrowe, wysokopienne drzewa. Namorzyny najpowszechniejsze są w Azji Południowo-Wschodniej (prawdopodobnie tu właśnie wyewoluowały), ale spotkać je można w strefie tropikalnej w różnych miejscach świata. Większość z nich występuje w pasie przyrównikowym, nie przekraczającym na północ i południe 30 stopni szerokości geograficznej, jednak pewne wyjątkowo odporne gatunki typowe dla roślinności namorzynowej przystosowały się do klimatu umiarkowanego, a jeden z nich znajdziemy aż na Nowej Zelandii. Niezależnie od tego, gdzie występują, rośliny namorzynów mają jedną wspólną cechę: są doskonale przystosowane do tego skrajnego środowiska. Każda roślina ma system ultrafiltracji niedopuszczający soli do wnętrza organizmu oraz skomplikowany system korzeniowy umożliwiający życie w strefie pływów. Część z nich ma specjalne korzenie oddechowe, zwane pneumatoforami, które sterczą nad podłoże i zaopatrują roślinę w tlen; inne wykształciły silne rozwinięte korzenie podporowe, podobne do szczudeł czy przypór (skarp), które utwierdzają je w grząskim podłożu. Te rośliny – dosłownie – budują ląd. Aborygeni z bagien północnej Australii mówią, że pewien gatunek z lasów mangrowych przypomina ich praojca, Giyaparę, który krocząc przez grzęzawi-sko, pobudził drzewa do życia. Plątanina korzeni zatrzymuje niesiony przez rzeki materiał i powoduje jego osadzanie; pnie i gałęzie chronią przed erozyjnym działaniem fal morskich. Choć namorzyny odgrywają tak ważną rolę, na całym świecie znajdują się w niebezpieczeństwie. Porośnięte przez nie tereny zajmuje się na saliny (zakłady przemysłowe wytwarzające sól przez odparowanie wody morskiej), stawy hodowlane, dzielnice mieszkaniowe, drogi, instalacje portowe, hotele, pola golfowe czy gospodarstwa rolne. Namorzyny wymierają także z powodu ciosów pośrednich: wycieków ropy, zanieczyszczeń chemicznych, nadmiaru zawiesin w wodzie, zaburzenia równowagi między wodą słodką a słoną. Apele o ich ochronę zyskały szeroki odzew po wielkim tsunami na Oceanie Indyjskim w 2004 r. W miejscach, gdzie lasy namorzynowe były nietknięte, zadziałały jako bariera pochłaniająca energię fali; straty materialne były tam mniejsze, podobnie jak liczba ofiar. Po tej tragedii inicjatywy na rzecz „zagospodarowania” buldożerami tych tarcz biologicznych ocenia się już nie tylko jako niesłuszne, lecz wręcz kryminalne. W Bangladeszu nigdy o roli namorzynów nie zapomniano; państwo to przywiązuje wielką wagę do zdolności tej formacji roślinnej do stabilizowania brzegów i zatrzymywania osadów. Bangladesz jest krajem nizinnym, o długiej, nieosłoniętej linii brzegowej, ponadto borykającym się z ogromną gęstością zaludnienia (875 osób na km2). Sadzenie lasów namorzynowych w deltach rzecznych przyczynia się do zatrzymywania osadów niesionych przez rzeki z Himalajów i doprowadziło do odłożenia się w Zatoce Bengalskiej 125 tys. ha nowego lądu. Nasadzenia są młode, ale namorzyny rosły tu z dawien dawna – odkąd Ganges, Brahmaputra i Meghna toczyły swe wody ku zatoce. Ogromny kompleks lasów pływowych nosi nazwę Sundarban (po bengalsku „piękny las”) – i jest największym nieprzerwanym obszarem namorzynów na świecie. Najbogatsze fragmenty tego lasu tworzy kilkanaście gatunków roślin, od krzewiastych niskich palm nipa po wysokopienne drzewa sundri (Heritiera fomes), dorastające do 18 m. Grząskie błoto pod drzewami najeżone jest sterczącymi korzeniami oddechowymi. Wystają na 30 cm do góry niczym jelenie rogi, a rosną tak gęsto, że trudno postawić na ziemi stopę. Nieco wyżej znajdziemy lasy częściowo zrzucające liście w porze suchej; w miesiącach poprzedzających monsun mienią się czerwienią. W półmroku przemyka jeleń aksis i staje jak wryty, gdy stado małp podnosi alarm. Wysoko wśród konarów stuka dzięcioł, a po suchej ściółce z szelestem przebiegają kraby. Motyl Euoplea crameri, czarny w białe cętki, odpoczywa na gałązce, rozchylając i składając skrzydła jak modlitewnik. Zapada zmierzch, rozlega się nawoływanie lelków, potem robi się cicho. Noc to pora tygrysa. Lasy namorzynowe są ostatnim matecznikiem tygrysa bengalskiego; jedynym jego nadmorskim siedliskiem. Tradycja zabrania wypowiadania imienia tygrysa – bagh. Ludzie nazywają go więc mamu, wujaszek. Wujek tygrys, władca Sundarbanu. Pół miliona Bengalczyków rocznie ryzykuje, że narazi się mamu, i odwiedza Sundarban, by zbierać jego płody. To rybacy, drwale, zbieracze liści palmowych i trzciny na strzechy, bartnicy. Mieszkają w lesie parę tygodni, żywiąc się tym, co znajdą, i za swoją pracę zarabiają parę taka. Spiżarnia Sundarbanu ma dla nich ryby i inne morskie płody, owoce, zioła, herbatę, cukier, surowce do warzenia piwa i skręcania papierosów. W tropikach całego świata jest tak samo: lasy mangrowe to dla biedoty mieszkającej na wybrzeżach sklepy spożywcze, składy drewna na budulec i opał oraz apteki. A mimo to niszczy się je bez przerwy.