Kuliki cienkodziobe oficjalnie wyginęły. Oto, dlaczego zniknięcie tych ptaków powinno nas martwić
Pierwsze odnotowane wymieranie ptaków bytujących jednocześnie w Europie, Afryce Północnej i Azji Zachodniej dzieje się właśnie na naszych oczach. To niechlubny zaszczyt, którego nie chce dostąpić żaden gatunek. Ofiarą zostały kuliki cienkodziobe, ale nowa Czerwona Lista Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody jest jeszcze bardziej alarmująca.
Kuliki cienkodziobe to gatunek oficjalnie wymarły – tak wynika z najnowszej aktualizacji Czerwonej Listy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Jak do tego doszło, co oznacza to tragiczne wyginięcie niezwykłych ptaków i jak mają się pozostałe europejskie gatunki? Oficjalnie wymarłe ptaki Pierwsze oznaki spadku populacji zaczęto zauważać już w 1912 roku. Niestety, nie zostały wdrożone odpowiednie systemy ochrony tych zwierząt. Przez kolejne dekady populacja stopniowo spadała, jednak dopiero w 1988 roku zaklasyfikowano go do gatunków wymagających szczególnej ochrony. Było zbyt późno – od końca XX wieku nie zaobserwowano żadnego osobnika. W miłośnikach ptaków wciąż tliła się nadzieja, jednak kuliki cienkodziobe w październiku 2025 roku zostały uznane za wymarłe przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody. Jakim ptakiem był kulik cienkodzioby? Kuliki cienkodziobe wyróżniały się w tłumie. Stały dumnie na długich, smukłych nogach i prezentowały spiczasty, czarny dziób. Tym bardziej żal, że już nigdy więcej nie usłyszymy ich dźwięcznego, przenikliwego i nieco niepokojącego głosu. Kuliki żywiły się małymi owadami, skorupiakami i mięczakami. Cienkie dzioby były im potrzebne do sondowania mułu w poszukiwaniu pożywienia, a rola, którą odgrywały jako drapieżniki w ekosystemach wodnych nie została zastąpiona. Ich zniknięcie będzie miała konsekwencje dla innych gatunków. Miejsca lęgowe kulika znajdowały się na zachodniej Syberii, a na zimowiska przylatywał nad Morze Śródziemne. Był więc turystą, z którym mieliśmy wiele wspólnego. Czemu kuliki wyginęły? Przede wszystkim jako główną przyczynę spadku liczebności wskazuje się… polowania. Te znacząco przetrzebiły populację tych brodzących ptaków. To, w połączeniu z osuszaniem ich siedlisk – bagien – i przerabianiu ich na trawiaste łąki pod wypas zwierząt hodowlanych doprowadziło do szybkiej utraty miejsc lęgowych. Szeroki zasięg ptaka dodatkowo utrudniał jego ochronę. Kuliki umierały często, rodziły się rzadko i niewiele można było z tym zrobić. Wyginięcie kulika cienkodziobego jest sygnałem ostrzegawczym Te niezwykłe ptaki zamieszkiwały głównie bagna i były wyznacznikiem ich stanu. Skoro zniknęły, to znaczy, że ich siedliska również muszą być narażone na zmiany. Wszystkie ptaki wodne, takie jak kuliki cienkodziobe czy ich żyjący kuzyni kuliki wielkie są cennymi wskaźnikami zanieczyszczenia wody czy braku dostępności pożywienia. Utrzymanie populacji ptaków brodzących powinno być więc najwyższym priorytetem. Zaczęło się od kulików cienkodziobych, ale dramatycznie zmniejsza się też populacja czajki, krwawodzioba czy rycyka. Jak mają się ptaki na świecie? Według najnowszej Czerwonej Listy Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody 164 gatunki zostały uznane za wymarłe, 5 za wymarłe w naturze, 216 jest krytycznie zagrożonych, a 372 są po prostu zagrożone. 668 gatunków jest zagrożonych wyginięciem, a 967 jemu bliskie. Do grona narażonych na wyginięcie dołączyła między innymi bernikla rdzawoszyja czy orzeł cesarski. Źródła: BirdLife International, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oto enklawa spokoju na Mazowszu. Rozległe torfowisko zachwyca wspaniałą przyrodą
Bagno Całowanie wyróżnia się nie tylko osobliwą nazwą. Jedna z największych atrakcji naturalnych Mazowsza to prawdziwa oaza spokoju, gdzie w absolutnej ciszy, którą wiosną przerywa tylko melodyjny śpiew ptaków, i w otoczeniu wspaniałej przyrody można odbyć spacer drewnianymi kładkami. Gdzie znajduje się ten piękny kompleks? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Perła Mazowieckiego Parku Krajobrazowego Wspaniała przyroda jest wizytówką tego miejsca Jak poruszać się po bagnie? Bagno Całowanie to nie tylko atrakcja turystyczna Torfowiska niskie zasilane są wodami powierzchniowymi i gruntowymi. Tysiące lat temu, na terenie, gdzie dziś rozciąga się bagno Całowanie, wylały wody Wisły, co doprowadziło do akumulacji szczątków organicznych i powstania torfowiska. Szacunkowe tempo przyrostu torfu jest określane na ok. 2 mm na rok. Dziś tamtejsze złoża mierzą, bagatela, 4,5 metra głębokości. Perła Mazowieckiego Parku Krajobrazowego Mazowiecki Park Krajobrazowy rozciąga się od warszawskiego Marysina Wawerskiego aż do Pilawy i Osiecka. Cenny przyrodniczo obszar w 70 procentach pokryty jest niemal wszystkimi typami borów. Należy jednak podkreślić, że zachowały się tam również torfowiska niskie. Mowa o wspaniałym bagnie Całowanie, będącym jednym z największych tego typu kompleksów na Mazowszu. Gdzie szukać bagna Całowanie? Bagno Całowanie rozciąga się w pradolinie Wisły, wzdłuż prawego brzegu rzeki. Ogromny obszar torfowisk mierzy 3 km szerokości i aż 15 km długości. Jego północną granicę wyznacza leśniczówka Torfy w Karczewie, natomiast południową – miejscowość Osieck w powiecie otwockim. Jak dojechać do bagna Całowanie? Wszechobecna zieleń i panująca dookoła cisza w żaden sposób nie sugeruje, że Warszawa jest oddalona od tego miejsca o zaledwie godzinę drogi. Najczęstszym celem osób spragnionych kontaktu z naturą jest fragment najlepiej przystosowany do pieszych wycieczek, zlokalizowany w granicach miejscowości Pękatka. Ze stolicy można tam dojechać trasą ekspresową S17, z której należy obrać kurs na drogę krajową nr 50. Stamtąd skręca się na drogę szutrową, prowadzącą na niewielki parking przy drewnianej wieży widokowej. Geneza nazwy Skąd wzięła się ta romantycznie brzmiąca nazwa? Musimy rozczarować wszystkich, którzy w pierwszej chwili skojarzyli ją z pocałunkami. To po prostu nawiązanie do znajdującej się nieopodal wsi, która historycznie była dziedziczną własnością rodu Całowańskich. Gwoli ścisłości musimy jednak wspomnieć, że z genezą nazwy tej osady wiąże się pewna romantyczna legenda. Podobno protoplaści rodu, gdy przybyli na ten obszar, całowali się pod dębem. Wspaniała przyroda jest wizytówką tego miejsca Bagno Całowanie jest jednym z najcenniejszych obszarów przyrodniczych na Mazowszu. Na obszarze torfowiska stwierdzono występowanie około 700 gatunków roślin, z czego 33 podlegają ochronie. Bagno jest też ważną ostoją dla około 145 gatunków ptaków. Flora bagna Na tym rozległym obszarze występują turzycowiska, zarośla łozy i mechowiska. Bagno przecina łańcuch piaszczystych wzniesień, dla których charakterystyczna jest mocno zróżnicowana szata roślinna. Oprócz ciepłolubnych muraw, na tym fragmencie występuje między innymi tymotka Boehmera, sasanka łąkowa i przetacznik kłosowy. Wilgotne łąki trzęślicowe są z kolei domem dla wielu rzadkich gatunków. W tym miejscu należy wskazać między innymi na kukułkę krwistą, goździk pyszny, kosaciec syberyjski i goryczkę wąskolistną. Na terenie torfowiska rośnie też reliktowa brzoza niska. Gatunek ten jest rzadki w Polsce. Występuje jedynie na rozproszonych stanowiskach na niżu, a w „Polskiej czerwonej księdze roślin” ma status EN. Fauna bagna Bagno Całowanie jest niezwykle ważną ostoją ptaków. Można tam zaobserwować gatunki takie jak: rycyk, kulik wielki, krwawodziób, bekas kszyk, błotniak łąkowy, błotniak stawowy, bączek, trzmielojad, orlik krzykliwy, żuraw, bocian czarny, derkacz. Bagno jest też domem dla kilku gatunków ssaków. Najbardziej charakterystycznymi mieszkańcami tego obszaru są bobry i łosie. Niezwykle bogato przedstawia się tamtejsze królestwo bezkręgowców. Wśród niezliczonych gatunków, na szczególną uwagę zasługują rzadkie, podlegające ochronie motyle. Do takich należą gatunki dzienne: modraszek alkon, modraszek telejus, paź żeglarz, czerwończyk fioletek, czerwończyk nieparek, strzępotek soplaczek. Ochrona bagiennej przyrody Teren charakteryzujący się tak dużym bogactwem przyrodniczym musi podlegać ochronie. Obszar torfowiska został objęty programem Natura 2000 celem zachowania cennych siedlisk. Dodatkowo część torfowisk podlega ochronie specjalnej, w ramach zajmującego ok. 21 ha rezerwatu „Na Torfach” i pokrywającego teren o powierzchni ok. 62 ha rezerwatu częściowego „Wymięklizna”. Jak poruszać się po bagnie? To wszystko brzmi niezwykle interesująco, ale jak poruszać się po grząskim torfowisku? Na szczęście to nie problem. Na części terenu bagna Całowanie wybudowano drewniane kładki, które prowadzą wzdłuż samego torfowiska i otaczającymi je lasami sosnowymi. Tworzą one mierzącą około 5 km długości ścieżkę przyrodniczą o nazwie „13 błota stóp”. Pierwsza część trasy wiedzie obszarami zalesionymi, które stwarzają wrażenie dzikich i pierwotnych. Pomosty docierają do rozległych łąk, gdzie można kontynuować spacer wydeptaną ścieżką. Bez wątpienia jest to jeden z najbardziej urokliwych fragmentów. Druga część trasy, znajdująca się po drugiej stronie drogi, przechodzi się nad obszarami otwartymi, obficie porośniętymi trzcinami i turzycami. Przed wejściem na ścieżkę przyrodniczą, warto wdrapać się na ośmiometrową drewnianą wieżę widokową, która znajduje się tuż przy parkingu, i na własne oczy przekonać się, jak duży teren pokrywa bagno. Rozpościera się stamtąd wspaniała panorama. Bagno Całowanie to nie tylko atrakcja turystyczna Na koniec należy wspomnieć, że bagno Całowanie nie jest wyłącznie przyjemnym miejscem na weekendowy spacer i terenem stanowiącym kluczowy element ekosystemu regionu. To także ważne stanowisko archeologiczne. Charakterystycznym elementem tamtejszego krajobrazu są piaskowe wydmy. Na największej z nich – Pękatce – odkryto wiele śladów, pozostawionych 13 tysięcy lat temu przez łowców reniferów. Mówimy tu zatem o najstarszych, bo pochodzących z epoki lodowcowej, śladach osadnictwa na Mazowszu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ludzie stworzyli 4 tys. lat temu wielką instalację. Mogła wyżywić 15 tys. osób rocznie
Złożoną sieć kanałów wykonali cztery tysiące lat temu łowcy i zbieracze, żyjący na terenie dzisiejszego państwa Belize w Ameryce Środkowej. Zdaniem archeologów jest to najwcześniejszy obiekt do połowu ryb na dużą skalę w tym rejonie świata.
Spis treści: Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Mokradła. To ważna sprawa W ostatnich latach archeolodzy znajdują coraz więcej dowodów na to, że społeczności łowców i zbieraczy, wbrew powszechnej opinii, potrafiły się zaangażować się w większe projekty. Mowa zarówno o wznoszeniu monumentalnej architektury, takiej jak na przykład w Göbeklitepe, ale też o instalacjach innego typu. Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Archeolodzy z University of New Hampshire (UNH) w USA opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Sciences Advances” artykuł, w którym prezentują odkrycie z Belize w Ameryce Środkowej, które – jak sami przyznają – nieco ich zaskoczyło. Archeolożka z UNH i szefowa projektu Belize River East Archaeology (BREA) prof. Eleanor Harrison-Buck i jej zespół znaleźli ślady po sporej, prekolumbijskiej instalacji do połowu ryb w Belize. Jest starsza od podobnych założeń o co najmniej tysiąc lat. Zlokalizowano ją w Crooked Tree Wildlife Sanctuary (CTWS), największym śródlądowym terenie podmokłym Belize. Jest to sieć kanałów i stawów, którą stworzyli łowcy i zbieracze w okresie archaicznym (ok. 2000–1900 lat p.n.e.). – Sieć kanałów zaprojektowano tak, aby kierować coroczne wody powodziowe do stawów w celu odłowu ryb. Doprowadzały wystarczającą ilość ryb, aby wyżywić nawet 15 000 osób przez cały rok – mówi prof. Harrison-Buck. Gdy wody opadały ryby, które wpłynęły do stawów za pośrednictwem kanałów, były uwięzione i ludzie mogli je łatwo odławiać. Sieć kanałów jest w zasadzie niewidoczna z powierzchni ziemi. Dlatego naukowcy skorzystali ze zobrazowań lotniczych, wykonali też naloty dronem, aby poznać ich rozplanowanie. Średnia długość blisko 170 odkrytych kanałów wynosi ponad 600 m, a ich szerokość 15–20 m. Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Wygląda na to, że instalacja założona przez łowców i zbieraczy była bardzo wydajna i potrzebna. Z analiz badaczy wynika, że z systemu kanałów i stawów korzystano długo, bo aż przez ponad dwa tysiące lat do około 200 r. n.e. Takie ustalenie było możliwe nie tylko dzięki wykopaliskom, ale też wydatowaniu próbek osadów metodą radiowęglową. – Wczesne daty dla kanałów początkowo nas zaskoczyły, ponieważ wszyscy zakładaliśmy, że te masywne konstrukcje zbudowali starożytni Majowie mieszkający w pobliskich centrach miast. Jednak po wykonaniu licznych datowań radiowęglowych stało się jasne, że zostały one zbudowane znacznie wcześniej – powiedziała prof. Harrison-Buck. Z reguły to rolnictwo postrzegane jest jako główny motor rozwoju cywilizacji. Uprawianie ziemi przyczyniło się do upowszechnienia osiadłego trybu życia i uzyskania nadwyżek zasobów. Naukowcy z UNH podkreślają, że masowe pozyskiwanie zasobów wodnych w przypadku cywilizacji mezoamerykańskich mogło odgrywać również ważną rolę. Taka instalacja nie powstała bez powodu. W latach 2200–1900 p.n.e. w Mezoameryce doszło do długoterminowego zaburzenia klimatu. Powstanie sieci kanałów mogło być próbą dostosowania się do nowych warunków i bardziej efektywnego pozyskiwania żywności. – Takie intensywne inwestycje w [zmianę – przyp. red.] krajobrazu mogły ostatecznie doprowadzić do rozwoju złożonego społeczeństwa charakterystycznego dla prekolumbijskiej cywilizacji Majów, która następnie pojawiła się na tym obszarze około 1200 r. p.n.e. – wskazuje zaangażowana w projekt prof. Marieka Brouwer Burg z University of Vermont. Mokradła. To ważna sprawa – Mokradła zawsze były kluczowym ekosystemem dla ludzi na całym świecie – podkreśla współautorka publikacji, prof. Samantha Krause z Texas State University. – Wiedza o tym, jak odpowiedzialnie zarządzać zasobami terenów podmokłych, ma zasadnicze znaczenie dla ciągłej odporności tych ekosystemów zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Archaiczni myśliwi-zbieracze-rybacy wiedzieli, jak chronić swoje zasoby i wykorzystywać je w sposób, który może utrzymać te siedliska, a nie je wyczerpać. To wyjaśnia ich długotrwałą obecność na tym obszarze – dodaje badaczka. Naukowcy nie mają wątpliwości, że obszary wodno-błotne zatrzymują i oczyszczają wodę. Zapewniają też nam bezpieczeństwo, bo przeciwdziałają powodziom. Uznawane są za naturalny filtr oczyszczający różnego rodzaju zanieczyszczenia. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Oto Narwiański Park Narodowy. Ten rzeczny labirynt o każdej porze roku wygląda inaczej
Narwiański Park Narodowy to prawdziwa skarbnica natury, a sama Narew jest jedną z najbardziej niezwykłych rzek Europy. Niektórzy nazywają ją polską Amazonką. Dlaczego? O to najważniejsze informacje o NPN.
W tym artykule: Rzeka anastomozująca – co to takiego? Dolina Narwi ma unikalny charakter Bogactwo przyrody Narwiańskiego Parku Narodowego Zwierzęta w Narwiańskim Parku Narodowym Narwiański Park Narodowy: atrakcje i jak zwiedzać? Informacje praktyczne Narwiański Park Narodowy, usytuowany w północno-wschodniej Polsce, jest jednym z najcenniejszych obszarów chronionych w Polsce. Zajmuje powierzchnię ponad 6800 hektarów i obejmuje dolinę rzeki Narwi na długości 30 km, między Rzędzianami na północy, a Surażem na południu, w województwie Podlaskim. To niezwykłe miejsce, gdzie natura zachowała swoje pierwotne piękno, a różnorodność biologiczna zadziwia nawet najbardziej wymagających przyrodników. Rzeka anastomozująca – co to takiego? Narwiański Park Narodowy wyróżnia się na tle innych parków narodowych w Polsce dzięki swojej unikalnej hydrografii. Rzeka Narew, płynąca przez park, ma charakter anastomozujący. To oznacza, że ma wiele koryt: tworzy skomplikowaną sieć odnóg i kanałów. Takie rzeki są unikatowe nie tylko w Polsce, ale i na skalę europejską. Poza Narwią rzekami anastomozującymi są np. Amazonka i Kongo. Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? Największe rzeki w Polsce nie są tak imponujące, jak światowi giganci. W tej kategorii, niepodzielnie rządzi Nil, który osiąga 6853 km, a tuż za nim plasuje się Amazonka, mierząca 6437 km... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwieksze-rzeki-w-polsce-jak-jest-najdluzsza-a-jaka-najglebsza-polska-rzeka-fot-getty-images-2108e73.jpg" width="938" height="629" alt="Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? (fot. Getty Images)" title="Największe rzeki w Polsce – jak jest najdłuższa, a jaka najgłębsza polska rzeka? (fot. Getty Images)" /> Dolina Narwi ma unikalny charakter Powstanie wielokorytowego systemu Narwi związane było z narastaniem torfów w dolinie. Rozwój roślinności wodnej i roślinności szuwarowej powodował hamowanie i spiętrzanie wód. To doprowadzało do dzielenia się koryta i tworzenia się sieci koryt bocznych. Dolina Narwi jest miejscem, gdzie natura sama kreuje krajobraz, tworząc mozaikę siedlisk wodnych, bagiennych i lądowych. W zależności od poziomu wody, rzeka zmienia swoje koryto, co prowadzi do powstawania i zanikania wysp, zatok oraz kanałów. Taki dynamiczny ekosystem stwarza idealne warunki do życia dla ogromnej ilości gatunków roślin i zwierząt. Wiosną, kiedy poziom wody w rzece jest najwyższy, dolina Narwi przypomina prawdziwe labirynty wodne. Latem, kiedy wody opadają, odsłaniają się liczne łachy i wyspy. Na nich rozwijają się bujne łąki. Zimą, kiedy woda zamarza, cały obszar przybiera zupełnie inny, niemalże magiczny charakter. Narwiański Park Narodowy położony jest w większości na gruntach prywatnych. Trudno w to uwierzyć, ale w jego skład formalnie wchodzi około 12 tysięcy działek. Tylko 38% powierzchni Parku należy do Skarbu Państwa. To także jedyny Park Narodowy w Polsce, gdzie nie wytyczono żadnego obszaru ochrony ścisłej. W wielu obszarach Parku zatem wciąż toczy się zwykłe, wiejskie życie, podporządkowane rzece i rytmowi pór roku. Parki narodowe w Polsce. Ile ich jest i gdzie się znajdują? Parki narodowe w Polsce należą do najpiękniejszych zakątków, które obejmują najbardziej wyjątkowe obszary naszego kraju. Każdy z nich oferuje nieco odmienne walory przyrodnicze i krajobraz... Bogactwo przyrody Narwiańskiego Parku Narodowego Roślinność doliny w granicach Narwiańskiego Parku Narodowego została ukształtowana przez człowieka w ciągu wielu stuleci osadnictwa i tradycyjnego użytkowania gruntów. Tereny te koszono i wypasano na nich zwierzęta. To się zmieniło dopiero pod koniec XX wieku. Od tamtej pory trwa tam proces zanikania niektórych siedlisk i sukcesji – czyli zarastania terenów podmokłych przez np. wierzby. Władze Parku starają się te procesy zatrzymać, między innymi przez przywrócenie koszenia. Roślinność Parku przyprawia o zawrót głowy. Przyrodnicy doliczyli się w nim 704 gatunków roślin. Najbardziej charakterystyczne dla tych podmokłych terenów są m.in. czarcikęsik, gnidosz błotny, goździk pyszny czy mieczyk dachówkowaty. Zwierzęta w Narwiańskim Parku Narodowym Dolina Narwi to też doskonałe siedlisko dla wielu zwierząt preferujących wodno-błotne środowiska. Obfitość ryb, płazów i bezkręgowców w rozlanych wodach rzeki przyciąga przede wszystkim ptaki. Symbolem Parku jest duży, drapieżny błotniak stawowy, który zdobi jego logo. W Parku stwierdzono występowanie 213 gatunków ptaków, z czego 160 to gatunki lęgowe, co stanowi niemal połowę awifauny Polski. Występuje tu na przykład jeden z globalnie zagrożonych gatunków ptaków – wodniczka. To ptak wyjątkowo wrażliwy na pogorszenie warunków siedliskowych. Inne rzadkie ptaki to: rożeniec, uszatka błotna i zaroślówka. W takim środowisku świetnie czują się też lubiące wodę ssaki: wydra, bóbr, karczownik, ryjówka aksamitna i rzęsorek rzeczek. Narwiański Park Narodowy: atrakcje i jak zwiedzać? Ale jak właściwie zwiedzać ogromne rozlewiska, szuwary i bagna, położone na całkiem płaskim terenie? Narwiański Park Narodowy wychodzi tu naprzeciw turystom. Wybudowano w nim kilka wież widokowych, które pozwalają spojrzeć z góry na okolicę, m.in. w okolicach wsi Uhowo, Kurowo i Waniewo. Niektóre są całkiem wysokie. Wieża w pobliżu Uhowa ma 44 metry i jest najwyższa na Podlasiu. Do zwiedzania pieszo udostępnione są: Park przydworski i fragment ścieżki przyrodniczej „Kładka wśród bagien” przy dyrekcji Narwiańskiego Parku Narodowego w Kurowie. Grobla „zerwanego mostu” od strony miejscowości Kurowo i Kruszewo. Kładka Waniewo – Śliwno od strony obu miejscowości Szlaki dojściowe do wież widokowych. Ciekawym rozwiązaniem jest kładka na ścieżce przyrodniczej Waniewo – Śliwno. Łączy brzegi Narwi dwoma ruchomymi pomostami. Pomosty są samoobsługowe, wystarczy na nich stanąć i za pomocą łańcucha przeciągnąć pomost na drugi brzeg. Tereny Parku można zwiedzać także na wodzie, i jest to sposób nawet lepszy niż pieszo. Można bowiem dotrzeć w niedostępne miejsca i mieć bliższy kontakt z bujną przyrodą doliny Narwi. W Parku przygotowano dwa szlaki kajakowe. Pętla „wokół Kurowa” jest krótsza. W zależności od wariantu można ją pokonać w 45 minut, półtorej lub trzy godziny. Najdłuższy wariant jest polecany raczej zaawansowanym kajakarzom, ponieważ prowadzi w dużej części pod prąd rzeki. Drugi szlak kajakowy to znacznie dłuższy „Narwiański labirynt” którego pokonanie zajmuje 2-3 dni. Trasa ma w sumie 44 km i prowadzi z Suraża do Rzędzian. Można ją oczywiście skrócić i wybrać się na wycieczkę tylko którymś z odcinków. Jeśli chcemy skorzystać z któregoś ze szlaków, chęć wypożyczenia kajaka należy zgłosić w siedzibie Parku w Kurowie. Informacje praktyczne Wstęp do Parku jest płatny. Jeden bilet jednodniowy (normalny) kosztuje 8 zł, a trzydniowy – 20. Można je kupić na stronie eparki.pl oraz w punkcie informacji turystycznej w Ośrodku Edukacji Przyrodniczej „Młynarzówka” w Kurowie. W Ośrodku przygotowano także nowoczesną, multimedialną ekspozycję o przyrodzie doliny Narwi. Bilet normalny na ekspozycję kosztuje 12 zł. Park oferuje też 3 pola biwakowe: Kurowo (przy siedzibie dyrekcji Parku), Topilec oraz Kolonia Topilec. Z dwóch ostatnich można korzystać na podstawie ważnego biletu wstępu, w Kurowie trzeba uiścić dodatkową opłatę (20 zł/os/doba).
Diabelskie kamienie i „boże stópki”. Polska jest usiana zagadkowymi głazami
Na obszarze całej Polski można napotkać kamienie i głazy, z którymi wiążą się legendy, a miejscowa ludność traktuje je jako święte miejsca, czci je, a nawet składa na nich ofiary. Poznajcie najbardziej mroczne i zagadkowe diabelskie kamienie i „boże stópki”.
W tym artykule: Mapa zagadkowych miejsc Boże stópki i diabelskie kamienie Najciekawsze głazy Naprawdę nie trzeba wyjechać daleko, by odwiedzić niezwykłe, czasem pełne uroku, a czasem bardziej mroczne i zagadkowe miejsca. Do tej kategorii zaliczają się zagadkowe głazy i kamienie, które można obejrzeć niemal we wszystkich województwach. Ciepła wiosna i zbliżające się lato to dobry moment, by część z nich zobaczyć. Mapa zagadkowych miejsc Zadanie przygotowania wyprawy ułatwił nam naukowiec z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, dr Łukasz Miechowicz. Objechał Polskę wzdłuż i wszerz. Zapuszczał się w niedostępne chaszcze i trzęsawiska, by znaleźć nawet najbardziej trudno dostępne głazy, które odgrywały lub nadal odgrywają ważną rolę w lokalnych społecznościach. Wnioski opublikował we właśnie wydanej książce „Święte i przeklęte. Kamienie w religijności ludowej”. – Niektóre z głazów, wspominane na przykład w opisach z XIX w., było bardzo trudno znaleźć. Położone są w niedostępnych miejscach, nierzadko w lasach lub na bagnach. Czasem wymagały kilku dni poszukiwań – relacjonuje National Geographic Polska dr Łukasz Miechowicz. W sumie naliczył blisko 100 zachowanych zagadkowych głazów. Wiele przepadło bez wieści i zostało zniszczonych na przestrzeni lat. Boże stópki i diabelskie kamienie Legendarne kamienie są związane albo z Jezusem i Maryją, albo z szatanem. Te pierwsze to kamienie z odciskami „bożych stópek”. Według tradycji świadczą o obecności Matki Boskiej, Jezusa czy różnych świętych w tych miejscach. „Z tymi obiektami związane są różne opowieści i podania, w większości odwołujące się do tradycji chrześcijańskiej i uniwersalnej wiary w cuda, które miały przy nich mieć miejsce” – opisuje w książce dr Miechowicz. Z kolei na przeciwległym biegunie wierzeń ludowych znajdują się „diabelskie kamienie”. Są to głazy narzutowe i wychodnie skalne. Jak tłumaczy naukowiec, wedle wierzeń ludowych miały być przyniesione przez diabła, najczęściej w celu zniszczenia pobliskiej budowli sakralnej. Zatem, w odróżnieniu od „bożych stópek”, były one miejscami obecności złych mocy. Zagadek jest sporo. – Myślę o projekcie badań wykopaliskowych przy wybranych głazach owianych kultem, by zweryfikować, czy nie ma śladów obecności człowieka w przeszłości, np. średniowieczu lub pradziejach – zapowiada archeolog. Najciekawsze głazy Specjalnie dla National Geographic Polska dr Miechowicz wskazał kilka najciekawszych głazów owianych legendami. Głaz w Krzywowólce Pierwszy z nich to głaz granitowy z licznymi naturalnymi zagłębieniami, który obecnie ustawiony jest obok kościoła pw. Matki Boskiej Siewnej w Krzywowólce (woj. lubelskie). Pierwotnie znajdował się na uroczysku Muszaryniec w lesie pomiędzy wsiami Krzywowólka, Matiaszówka oraz Sajnówka. Jak pisze dr Miechowicz, głaz przenieśli pod kościół mieszkańcy wsi Krzywowólka. „Według miejscowej tradycji na kamieniu położonym na uroczysku objawiła się Matka Boska, zostawiając w skale odciski stóp. Miejscowe podanie mówi także o odciśniętym w kamieniu śladzie różańca” – opisuje. Kamień w Głupiance Przenieśmy się do woj. mazowieckiego i do miejscowości Głupianka. Do początku XX wieku znajdował się tu ogromny kamień, na którego górnej powierzchni widoczne były miskowate, eliptyczne zagłębienia. Według tradycji to miały być to odciski „łokci, kolan i brody Pana Jezusa”. Około 1907 r. miejscowy pleban zniszczył głaz. Pozyskany materiał posłużył do wymurowania schodów powstającego kościoła w Kołbieli. Lokalna ludność nie chciała oddać górnej części kamienia i umieszczono ją przed wymurowaną w tym miejscu – już po zniszczeniu kamienia – kapliczką św. Anny. Kilka lat temu głaz wydobyto z ziemi. Jego fragmenty ustawiono i wyeksponowano obok kapliczki. Co ciekawe, tradycyjne obrzędy wokół kamienia, a później postawionej w jego miejscu kapliczki, do połowy lat 70. ubiegłego stulecia odbywały się bez udziału katolickiego kapłana. Diabelski kamień w Bałtowie Z kolei z woj. świętokrzyskiego mamy przykład „diabelskiego kamienia”. W wychodni skalnej na krawędzi doliny potoku Kamienna w Bałtowie widać ślad nogi dinozaura (allozaura). Lokalna społeczność nazwała go „czarcią” lub „Diablą Stopką”. Miejsce to uważano za przeklęte. Wedle legendy diabeł założył się z aniołem, że przeskoczy dolinę Kamiennej. Odbił się tak mocno ze skałki, że zostawił na niej odbity ślad krogulczej stopy – opisuje dr Miechowicz. Wanienka Matki Boskiej z Wrzącej Pora na Wielkopolskę. We Wrzącej znajduje się głaz określany mianem wanienki Matki Boskiej. – Posiada on ślady ludzkiej ingerencji, zaś wokół niego znalazłem fragmenty ceramiki pradziejowej. To jeden z nielicznych głazów, co do którego są archeologiczne przesłanki, że w przeszłości stanowił przedmiot kultu – przekazał National Geographic Polska naukowiec. Kształt kamienia jest niezwykły. Na powierzchni znajduje się podłużne, nieckowate zagłębienie, wypełnione zbierającą się często tu wodą deszczową. Wedle miejscowych wierzeń, woda w otworze nigdy nie wysycha. Diabli kamień na Wale Na koniec czas na Małopolskę. Na zboczu góry Wał, na granicy Lichwina i Siemienowa, w miejscu zwanym „Piekłem” znajduje się tajemniczy głaz zwany „diablim kamieniem”. Co prawda skała pokryta jest współczesnym graffiti. Jednak jej charakterystycznym elementem jest wyrzeźbiona w górnej partii twarz ludzka ze znakiem krzyża (?). Ryt wygląda dość staro, ale nie wiadomo z jakiego pochodzi okresu. – Wokół jest dość mrocznie – przestrzega dr Miechowicz. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy w Irlandii Północnej odnaleźli szczątki zmumifikowane w bagnie. Pochodzą sprzed 2500 lat
Na terenie torfowiska w okolicy wsi Bellaghy irlandzka policja odnalazła ludzkie szczątki. Początkowo stwierdzono, że człowiek ten zmarł stosunkowo niedawno. Jednak badania wykazały, że zwłoki mogą mieć nawet 2500 lat.
W tym artykule: Bagienna mumia w Irlandii Północnej Odkrycie w pobliżu domu noblisty Bagienne mumifikacje w Europie W styczniu władze hrabstwa Derry w Irlandii Północnej otrzymały zgłoszenie o znalezieniu ludzkich szczątków na terenie mokradeł w okolicy wsi Bellaghy. Na miejsce przyjechała policja, a także kryminolodzy, którzy mieli również zidentyfikować zwłoki. Początkowo służby myślały, że ciało ma najwyżej kilkadziesiąt lat. Dalsza analiza wykazała, że nieboszczyk zmarł w starożytności. Bagienna mumia w Irlandii Północnej – Podczas wstępnego badania nie mogliśmy być pewni, ile lat mogą mieć te szczątki. Dlatego przystąpiliśmy do wydobycia ciała, uwzględniając wszelkie procedury, aby nie uszkodzić kości. Chodziło o to, aby zabezpieczyć wszelkie dowody, które pozwoliłby na przeprowadzenie badań DNA na potrzeby potencjalnego dochodzenia – powiedział inspektor Nikki Deehan w rozmowie z Irish Times. Do badań szczątków wezwano również lokalnych archeologów. Sekcja zwłok wykazała, że był to mężczyzna, który w chwili śmierci miał od 13 do 17 lat. Badacze stwierdzili, że przyczyna śmierci pozostaje niejasna. Jednak to, co ich najbardziej zaskoczyło to wyjątkowo dobry stan zachowania zwłok. Bagienne środowisko sprawiło, że szczątki uległy mumifikacji, co pozwoliło na częściowe zachowanie fragmentów skóry, paznokci lewej ręki, paznokci u nóg, a nawet niemal nienaruszonej nerki. Odkrycie w pobliżu domu noblisty Co ciekawe, szczątki zostały odnalezione bardzo blisko domu Seamusa Heaneya. To irlandzki poeta i laureat nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1995 roku. Pisarz znany był ze swoich opowiadań, które poruszały tematy związane ze śmiercią, umieraniem, pamięcią, a często w jego dziełach przewija się metafora przeszłości ukrytej w bagnach. Tak jest np. w wierszu „Człowiek z Tollund”, co jest nawiązaniem do słynnej bagiennej mumii z Tollund. To zmumifikowane zwłoki mieszkańca Półwyspu Jutlandzkiego, który żył ok. IV wieku p.n.e. Zostały odnalezione 6 maja 1950 r. na torfowisku nieopodal Silkeborg w Danii. Ciało zmarłego ułożone było w pozycji embrionalnej na głębokości dwóch i pół metra pod powierzchnią bagna. W Danii odkryto bagienną mumię sprzed 5000 lat. Zmarły został złożony w ofierze Niedaleko Kopenhagi archeolodzy odkryli dobrze zachowane szczątki człowieka. Badacze twierdzą, że „bagienny człowiek” ok. 5000 lat temu został zamordowany i złożony w ofierze. – Seamus Heaney, pisząc serię wierszy inspirowanych ciałami torfowisk, prawdopodobnie nie spodziewał się takiego znaleziska na wyciągnięcie ręki – powiedział John Joe O'Boyle, dyrektor Służby Leśnej Irlandii Północnej. Ta organizacja jest właścicielem gruntu, na którym znajdują się torfowiska. Bagienna mumia została wysłana do specjalistów z Uniwersytetu w Belfaście. Badanie metodą datowania radiowęglowego wykazało, że mężczyzna ten zmarł ok. 500 r. p.n.e., czyli we wczesnej epoce żelaza. Badacze ze stolicy Irlandii Północnej sugerują, że chłopiec mógł zostać pochowany na terenie tego torfowiska. Ze względu na dobry stan zachowania ciała naukowcy być może będą w stanie ustalić, jak zmarł ten człowiek, a nawet jak wyglądały jego ostatnie dni życia. Bagienne mumifikacje w Europie – To bardzo ekscytujące znalezisko. Ciało zostanie przekazane służbom muzealnym w celu dalszego zbadania i konserwacji bagiennej mumii. Z pewnością odkrycie dodaje ważny rozdział do historycznego i kulturowego znaczenia regionu Bellaghy. Rzuca także nowe światło na praktykę grzebania ciał na torfowiskach w Europie – powiedział John Joe O’Boyle. Niedawne badania wykazały, że bagienne mumie były częścią bardzo długiej, europejskiej tradycji. Prehistoryczni ludzie często zostawiali zmarłych na bagnach i torfowiskach, gdzie ciała w naturalny sposób ulegały mumifikacji. Historycy sugerują, że mistyczna atmosfera bagien sprawiała, iż ludzie wierzyli w świętość regionów podmokłych. Właśnie dlatego mogło dochodzić tam do morderstw rytualnych, ale też zwykłych pochówków. Uważano bowiem, że mokradła są świętą bramą pomiędzy światem żywych i zmarłych. Źródło: Irish Times. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To miejsce jak z "Władcy Pierścieni" Tolkiena. Magiczne bagna Łotwy [GALERIA]
Park Narodowy "Ķemeri" to wyjątkowe miejsce na Łotwie. Założono go w 1997 roku w pobliżu miasta Jūrmala. Zdjęcia z tego miejsca przesłała nam podróżniczka i blogerka Kara Rokita.
Jak pisze blogerka, to miejsce, do którego wcale nie jest łatwo się dostać. Jeśli nie znasz języka możesz mieć kłopot z odczytaniem nazw na tabliczce kierującej do parku. To jednak nie wszystko. - Nie wspomnę już, że każdy z napotkanych Łotyszy kierował mnie w inną stronę - opowiada Kara Rokita i załącza do tekstu na ten temat mapkę z dojazdem do tego miejsca. Jeśli będziecie mieli ochotę zwiedzić bagna "Ķemeri", musicie przejechać około 40 kilometrów od Rygi, na zachód od Jūrmala. Jeśli macie ochotę zagubić się na magicznych bagnach Łotwy zobaczcie galerię zdjęć Kary Rokity. To miejsce mogłoby być ilustracją dla Mrocznych Bagien z powieści J.R.R. Tolkiena. Źródło: Projekt: Podróż View oEmbed on the source website
Cisza strumieni: Jak ratować mieszkańców bagien, strumieni i jezior?
Słodkowodne zwierzęta znikają szybciej niż lądowe czy morskie. Czasem jedynym ratunkiem dla nich są hodowle zachowawcze.
Jeziora, bagna i rzeki to niespełna 0,3 proc. słodkiej wody na Ziemi i mniej niż 0,01 proc. wody ogółem. A jednak żyje tu 126 tys. gatunków rozmaitych stworzeń: ślimaków, małży, krokodyli, żółwi, płazów i ryb. Połowa spośród opisanych dotychczas gatunków ryb to właśnie mieszkanki płynących i stojących wód słodkich, a od 18 lat co roku naukowcy odkrywają ponad 300 nowych. Dla wszystkich innych istot zbiorniki śródlądowe są źródłem wody niezbędnej do życia, a także miejscem, gdzie znajdują pożywienie i wychowują potomstwo. Fauna słodkowodna ubożeje jednak kilkakrotnie szybciej niż lądowa czy morska. Przez ostatnie 100 lat do 1996 r. wyginęło 91 gatunków ryb, a kolejnych 11 uznano za wymarłe w środowisku naturalnym. Z danych International Union for Conservation of Nature (IUCN) wynika, że spośród znanych dziś 3120 gatunków ryb wód słodkich (510 dopisano do listy tylko w ub. roku) aż 1147 jest zagrożonych wyginięciem. Zagładzie mogło też ulec 25 gatunków słodkowodnych jeżowców, gromady, która żyje na Ziemi od 300 mln lat. W USA blisko połowa spośród 573 gatunków uznanych za zagrożone lub bliskie wyginięcia to właśnie mieszkańcy wód słodkich. Z rzek płynących przez półsuche obszary Meksyku znikło 68 proc. endemicznych gatunków ryb. Drastycznie zmalała populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim. Pod koniec lat 70. z tego akwenu rocznie pozyskiwano 22 tys. ton najbardziej cenionego w świecie kawioru. U progu XXI w. ilość ta spadła do zaledwie 1,1 tys. ton. Dzieje się tak dlatego, że ekosystemy słodkowodne są najbliżej związane z działalnością człowieka. Co więcej, są to z reguły środowiska niewielkich rozmiarów, oddzielone od siebie barierami nie do pokonania dla większości ich mieszkańców. O ile wodne ptaki czy ssaki mogą w obliczu zagrożenia przenieść się do innych, bardziej im odpowiadających siedlisk, o tyle ryby, małże czy ślimaki wyemigrować nie zdołają. Jeśli nie przystosują się do zmian – giną. Człowiek potrzebuje coraz więcej wody – nie tylko do picia i mycia, ale przede wszystkim do nawadniania pól czy produkcji przemysłowej. Szacuje się, że ludzkość zużywa obecnie ponad połowę dostępnych zasobów słodkiej wody. Nieprzemyślane nawadnianie upraw w rejonie Jeziora Aralskiego doprowadziło praktycznie do zniszczenia życia w tym ogromnym niegdyś zbiorniku (jego powierzchnia od lat 60. XX w. zmniejszyła się 10-krotnie). Wody płynące zatruwamy ściekami. W rzekach Azji średnie miano chorobotwórczych bakterii E. coli przekracza zalecenia WHO 50-krotnie. Około połowa z nich niesie zbyt dużo nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Poziom zamulenia tylko w ciągu ostatnich 30 lat XX w. wzrósł czterokrotnie. Kolejny problem to tamy. Stawiamy je, gdzie się da, tworząc zagrożenie dla śródlądowych ekosystemów wodno-bagiennych. Rzeki całego świata przegrodziliśmy już ponad 45 tys. zapór, i to licząc tylko te wyższe niż 15 m lub zatrzymujące więcej niż 3 mln m3 wody. I wreszcie – nadmierne połowy. Łowimy w sposób nieprzemyślany i rabunkowy. Przenosimy gatunki z jednego zbiornika do innego, czasem nawet na inny kontynent. W Afryce wprowadzenie okonia nilowego (Lates niloticus) doprowadziło na skraj zagłady izolowane populacje pielęgnic z przebogatych w nie niegdyś jezior ryftowych, takich jak Niasa czy Wiktorii. Dziś ponad 50 gatunków pielęgnic zaniknęło, a pozostałe są tak nieliczne, że nie można ich nawet odłowić do hodowli. W Stanach Zjednoczonych większość zagrożonych obecnie wyginięciem słodkowodnych gatunków ryb jeszcze pół wieku temu bezwzględnie tępiono, gdyż „nie miały znaczenia gospodarczego”. Takiej hekatomby dokonano np. w potoku Abrams Creek w amerykańskim stanie Tennessee. Niegdyś szczycił się 70 gatunkami ichtiofauny (dla porównania – w rzekach Kolumbii i Kolorado, które zbierają wody z ogromnych terenów zachodniej części Ameryki Północnej, żyją tylko 54 gatunki). W ramach przeprowadzonej w latach 50. XX w. – notabene przez władze tamtejszego parku narodowego (sic!) – akcji zarybiania strumienia pstrągami wytruto większość rodzimej drobnicy. Nie chciano, by konkurowała z pstrągiem o pokarm. Dzisiaj wszyscy pragną odtworzenia bogactwa owej rybnej menażerii, ale dla niektórych jej przedstawicieli może już być za późno. Wzdłuż rzek i strumieni „od zawsze” skupia się przemysł i rolnictwo, lokalizowane są miasta i prędzej czy później odpady lądują w najbliższym potoku. Pod warunkiem oczywiście, że przedtem go całkiem nie osuszono. Na południowym wschodzie USA, który pod względem liczby słodkowodnych gatunków jest jednym z najbogatszych rejonów świata, tak jak i gdzie indziej przyroda musi konkurować o wodę z rozrastającą się ludzką populacją. Rzeki znikają pod taflami zbiorników zaporowych. Ścieki przemysłowe i spłukiwane z pól sztuczne nawozy odbierają wodzie tlen, doprowadzając na skraj zagłady wiele gatunków ryb, zanim zdążyliśmy je poznać. Z naszej strony Atlantyku rozrost ludzkich siedzib sprawił, że dziś ponad połowa spośród 252 endemicznych gatunków roślin i zwierząt w basenie Morza Śródziemnego jest zagrożona wyginięciem i jest to najwyższy wskaźnik z dotychczas przebadanych regionów świata. Siedem gatunków, w tym krewni naszego karpia: Alburnus akili z Turcji i Telestes ukliva z Chorwacji, na zawsze znikło już z tutejszych wód. Dane opublikowane w najnowszym Handbook of European Freshwater Fishes wskazują, że w całej Europie 200 spośród 522 poznanych gatunków ryb słodkowodnych jest zagrożonych wyginięciem, a 12 zostało doszczętnie wytępionych. Nigdy już nie zobaczymy siei ostronosej (Coregonus oxyrinchus), żywych osobników nie widziano od lat 40. ubiegłego wieku. Gatunki sprowadzone przez rozwój cywilizacji na skraj zagłady to m.in.: węgorz europejski (Anguilla anguilla), karpiowaty gobio (Gobio delyamurei), należący do podrodziny siejowatych coregonus (Coregonus bavaricus) czy jesiotr (Acipenser sturio). Nadmierne połowy, zanieczyszczenie rzek, przerywanie szlaków wędrówek na tarło tamami oraz wprowadzanie do wód obcych pasożytów obniżających zdrowotność populacji sprawiły, że na początku naszego stulecia liczba młodych węgorzy przy europejskich brzegach spadła do ledwie 1–5 proc. tego, co obserwowano przed 1980 r. Podobnie rzecz się ma z jesiotrami, spotykanymi obecnie tylko w basenie Girondy-Garonny-Dordogne oraz w rzekach Gruzji. Siejowate z jeziora Ammersee w Niemczech od początku naszego stulecia widziano tylko trzykrotnie. Gobio to tylko jeden z wielu krymskich endemitów zagrożonych wyginięciem. Te niewielkie rybki można dziś znaleźć wyłącznie na zaledwie kilometrowym odcinku jednego ze strumieni przepływających przez Krym. Główne zagrożenie stanowi dla nich spadek przepływu wody w wyniku jej „zasysania” przez rolnictwo. Ale globalny kryzys wodny dotyka nie tylko ryby. Zagrożonych wymarciem jest (według różnych szacunków) od 35 do ponad 60 proc. spośród ok. 150 gatunków słodkowodnych żółwi i 261 spośród 1989 znanych gatunków ważek, które są swoistym papierkiem lakmusowym stanu wód. Podobny los jest udziałem słodkowodnych krabów i raków. Choć to zwierzęta kosmopolityczne i mało wybredne pod względem jadłospisu, bardzo źle reagują na pogorszenie jakości wody. Spadek liczby mieszkańców rzek i jezior oznacza kurczenie się zasobów pokarmowych dla co najmniej równie licznej grupy zwierząt związanych z wodą. Znikają wodne ptaki, np. tracz brazylijski (Mergus octosetaceus) – mieszkaniec płytkich, wartkich rzek wschodniej części Ameryki Południowej czy perkoz Taczanowskiego (Podiceps taczanowskii), znany tylko z jednego jeziora w Peru, gdzie obecnie żyje nie więcej niż 200 osobników. Wzrost ludzkiej populacji najbardziej widoczny jest w Azji. Słodkowodne żółwie uznawane są tam za delikates i lekarstwo i masowo odławiane. Zagrożonych jest 100 proc. (czyli 8) gatunków azjatyckich krokodyli, w tym aligatory chińskie (Alligator sinensis), których już tylko nieco ponad 100 uchowało się w prowincji Anhui. Nie inaczej rzecz się ma ze ślimakami. Wszystkie siedem gatunków tych mięczaków odkrytych niedawno w jeziorze Dian Chi w prowincji Junnan zagrożonych jest wyginięciem, podobnie jak 12 z 13 tamtejszych gatunków ryb. Z Mekongu nieomal znikły osiągające do 300 kg pangazy (Pangasianodon gigas). W 2003 r. objęto je programem ochrony delty Mekongu. Nie wiadomo jednak, czy uda się zachować te ryby w ich naturalnym środowisku. Ofiarą gospodarczego rozwoju wywołującego zanieczyszczenie środowiska padł chiński delfin rzeczny (Lipotes vexillifer) zwany baiji. Jeszcze w latach 50. XX w. w rzece żyło ok. 6 tys. sztuk tych wodnych ssaków. Od 2007 r. w Jangcy nie spotkano już ani jednego baiji. Utrzymanie i przywracanie naturalnych ekosystemów wód śródlądowych okazuje się nie tylko ekologiczne, ale i ekonomicznie opłacalne. Obliczono np., że 1000 m3 wody krążącej w tropikalnym bagnie przynosi zyski z działalności rolniczej, pozyskiwania drewna na opał i rybołówstwa na poziomie 32 dol. Użycie tej samej ilości wody do nawadniania pola w tym samym regionie pozwala uzyskać zboże o wartości... 15 centów. Gdy analogiczną kalkulację przeprowadzono dla czterech tam postawionych na rzece Snake w USA, okazało się, że zburzenie zapór, restauracja koryta i reintrodukcja łososia zaoszczędzą podatnikom ponad 86 mln dol. rocznie. Podobnie było z istniejącą od ponad 160 lat tamą Edwardsa na rzece Kennebec. Już w następnym roku po jej likwidacji w górę rzeki powróciły łososie szlachetne (Salmo salar) i kuzynki śledzi – alozy tęczowe (Alosa pseudoharengus). Poprawa jakości wody zwiększyła rzeczną bioróżnorodność i walory turystyczne. – Słodkowodne stworzenia długo były zaniedbywane – mówi Jean-Christophe Vie, wicedyrektor programu badania gatunków w IUCN. – Tym ważniejsze są wysiłki na rzecz opisania stanu obecnego, a jeszcze bardziej – spożytkowania uzyskanych informacji do stworzenia lepszego systemu gospodarowania zasobami słodkiej wody – dodaje. Trzeba się spieszyć, by działania na rzecz zachowania poszczególnych gatunków nie okazały się spóźnione. W Europie na odbudowanie populacji węgorza będziemy musieli czekać jeszcze bardzo długo. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ryby te rozmnażają się tylko raz w życiu, średnio w wieku 20 lat. Małgorzata T. Załoga, 2010
Ponad 6 tys. żurawi zaobserwowano w październiku w Biebrzańskim Parku Narodowym. Europejska populacja ptaka rośnie, a Biebrza staje się wśród niej coraz popularniejszym miejscem ich noclegów
W jeden z październikowych weekendów przeprowadzono w Biebrzańskim Parku Narodowym coroczne liczenie żurawi podczas wieczornych zlotów. "Zaobserwowano łącznie 6250 żurawi zlatujących na nocleg, z czego 5400 w basenie dolnym doliny Biebrzy" - podał resort. W porównaniu z podobnym liczeniem sprzed roku, to wzrost o ponad tysiąc osobników. Żurawie gromadzą się na wspólne noclegi w okolicach Biebrzy od początku sierpnia. Są to głównie ptaki pochodzące z lokalnej populacji. We wrześniu dołączają do nich żurawie m.in. z Finlandii i krajów bałtyckich. W północno-wschodniej Polsce krzyżują się dwa migracyjne szlaki tych ptaków. Jednym z nich lecą na zimowiska na Półwyspie Iberyjskim, drugim – do północno-wschodniej Afryki przez Bałkany i Turcję. Jesienne liczenie żurawi w Polsce jest prowadzone przez Stację Ornitologiczną Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk na wszystkich ważniejszych krajowych zlotowiskach. Światowa populacja żurawia zwyczajnego (łac. grus grus) szacowana jest na od 200 tys. do 250 tys. osobników. Liczebność w Polsce ocenia się na 5-6 tys. par. Żuraw jest pod ścisłą ochroną. W wyniku osuszania podmokłych lasów i bagien zniszczono większość lęgowisk ptaka, który swego czasu był powszechny w całej Europie.
Zgubienie się w lasach Polski i Europy Zachodniej nie niesie ze sobą większych zagrożeń – poza strachem, głodem i zmęczeniem, a zimą wychłodzeniem. Nawet w rozległych kompleksach leśnych w końcu trafi się jakaś droga, linia kolejowa lub elektryczna, które zaprowadza do cywilizacji.
Po zgubieniu się ważne jest, by w miarę możliwości iść prosto przed siebie, nie kluczyć, bo niepotrzebnie nadkłada się drogi. W górach warto zejść z biegiem strumienia do dolin, w których zawsze znajdzie się jakieś życie. Lasy i bagna Półwyspu Skandynawskiego oraz Europy Wschodniej to już poważna sprawa, ciągną się bowiem kilometrami – można iść wiele dni, nim natrafi się na jakąś drogę czy ścieżkę. W tajdze, puszczy amazońskiej, tropikalnych lasach równikowych Afryki lub Azji z założenia nie należy błądzić. W razie zagubienia można poszukać najwyższego punktu w okolicy (drzewo, wzgórze, skała), rozpalić tam ognisko, puszczać zajączki lusterkiem albo wypolerowanym kawałkiem metalu, krzyczeć w równych odstępach czasu, zamiast chaotycznie się wydzierać. W polskich lasach realne zagrożenie stanowią ataki żądlących owadów, pokonywanie niektórych podmokłych terenów bądź pożar. Osy i szerszenie Jeżeli nie jesteś uczulony, pojedyncze użądlenie nie jest niebezpieczne. Trzeba się obawiać ataku całego roju, zwłaszcza szerszeni, których jad powoduje silniejszy ból niż jad os i pszczół. Co robić Nie machaj rekami, bo to drażni owady jeszcze bardziej. Osy zakładają gniazda w ziemi, patrz wiec w miarę możliwości pod nogi, by nie przechodzić w miejscu, gdzie widać owady wylatujące z jakiejś norki. Szerszenie budują gniazda w dziuplach drzew, ale ponieważ o takie coraz trudniej, lokują się np. w budkach dla ptaków i innych miejscach osłoniętych od wiatru i deszczu (np. na strychach). Jeżeli jesteś uczulony na ukąszenia owadów, zawsze noś środki zmniejszające reakcję obrzękową (np. w aerozolu) oraz adrenalinę podawana podskórnie. Obrzękniętą okolicę dobrze jest mocno schłodzić, np. lodem (po użądleniu w okolicach ust i gardła można ssać kostki). Bagna Do tego worka można wrzucić różne tereny podmokłe, często grząskie, m.in.: torfowiska, turzycowiska, trzęsawiska, szuwary, łęgi, olsy. Największe niebezpieczeństwo grozi ci w miejscach, gdzie rzadkie błoto jest przykryte kożuchem roślinności. Jeżeli kożuch jest zbyt cienki, zarwie sie pod twoim ciężarem. Błoto ma to do siebie, ze im bardziej człowiek lub zwierze sie w nim szamocze, tym mocniej jest wsysany. Co robić Nie szamocz sie, bo błoto wciągnie jeszcze głębiej. Omijaj szerokim łukiem jeziora porośnięte kożuchem, trzęsawiska (końcowy etap zarastania jeziora, gdy lustro wody jest już niewidoczne) i wszelkie podmokłe miejsca rzadko porośnięte drzewami lub ich pozbawione. Skacz od kępy do kępy albo przechodź po zwalonych pniach. Jeżeli nie masz wyjścia i musisz się poruszać w terenie, gdzie ziemia pod stopami trzęsie się niczym galareta, badaj grunt przed sobą długim solidnym drągiem. Gdy się zapadniesz, położony na ziemi kij ułatwi ci wydostanie się na powierzchnie. Pożar W czasie wietrznej pogody w przesuszonym lesie sosnowym ogień rozprzestrzenia się błyskawicznie, skacząc po koronach drzew. Co robić Respektuj spowodowane susza zakazy wstępu do lasu. Szukaj jakiejkolwiek wody – leśnej strugi, rowu, podmokłego lasu. Zmocz ubranie, a najlepiej zanurz się cały. Jeżeli w pobliżu nie ma wody, a ogień odciął ci drogę, wypatruj polany lub szerokiej leśnej ścieżki, np. żwirowej – jeśli tylko nie ma silnego wiatru, pas gołej ziemi powinien zatrzymać płomienie. Obserwuj zwierzęta – biegną tam, gdzie jest bezpiecznie. Zwierzęta Wszystkie dziko żyjące stworzenia instynktownie unikają człowieka. Wyjątkiem są osobniki chore na wściekliznę, dlatego nie podchodź do zwierzęcia, które się ciebie nie boi! Żmija zygzakowata atakuje, gdy zostanie nadepnięta albo zaniepokojona. Jej zęby jadowe nie przebija butów trekkingowych i kaloszy. Nieliczne śmiertelne przypadki dotyczą dzieci lub dorosłych o słabym sercu. Nie zakłada sie opaski uciskowej, absolutnie nie wysysa sie miejsca ugryzienia! Delikwenta się unieruchamia i schładza ranę. Jeżeli biwakujesz w terenie, na którym żyją niedźwiedzie, nie trzymaj jedzenia w namiocie. Kleszcze przenoszą choroby takie jak borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, anaplazmoza. Stosuj środki odstraszające, obejrzyj się dokładnie, czy jakiś osobnik nie wkręcił się w twoja skórę. Silny wiatr Uważaj na spadające gałęzie i przewracające się drzewa w rezerwatach (zwłaszcza ścisłych, w których nie brakuje starych, chorych i uschniętych drzew) i w dojrzałych drzewostanach. Okiść Drzewa obciążone grubą warstwą mokrego śniegu pękają niczym zapałki i zwalają się bez ostrzeżenia. Bądź czujny! Burza Piorun może uderzyć w każde wysokie drzewo, zwłaszcza samotne, np. na polanie. Chowaj sie w młodym, niskim lesie, najlepiej w zagłębieniu terenu. ABC przetrwania Schronienie Zbudowanie dobrego szałasu, który ochroni przed deszczem, wiatrem i zimnem, wymaga wysiłku i znajomości rzeczy. Najprościej jest oprzeć gałęzie o zwalony pień dużego drzewa, obłożyć je mniejszymi gałązkami, a później uszczelnić mchem, darnią i suchymi liśćmi. Przez same gałęzie (sosnowe i z drzew liściastych) woda łatwo przecieka, uchronią najwyżej przed poranna rosa. O rodzajach szałasów i metodach ich budowania przeczytasz na: survival.strefa.pl/szalasy.htm. Możesz tez poszukać naturalnego schronienia – kępy wysokich gęstych świerków, których gałęzie opadają do ziemi. Pod nimi znajdziesz suche zaciszne miejsce, gdzie w czasie, niedużego lub krótkotrwałego deszczu nie będzie ci kapać na głowę. Ognisko Zanim zabierzesz się za rozpalanie ogniska, przygotuj zapas drewna różnego kalibru. Najlepsze na rozpałką są skrawki kory brzozowej (pali sie nawet gdy jest wilgotna) albo pęk cieniutkich suchych gałązek świerkowych, które znajdziesz przy pniu starszych drzew. Kiedy ogień zajmie korę lub gałązki, połóż szybko patyczki, żeby się dobrze rozpalił. Później dokładaj gałęzi, uważając, by nie zdusić płomienia. Pamiętaj: Drewno, które się łatwo zapala, szybko się spala, np. brzoza, sosna, świerk; Im twardsze drewno, tym dłużej się pali, np. dąb, grab, buk, jawor. O rozpalaniu ognia przez pocieranie kawałków drewna przeczytasz na stronach: http://puszczanstwo.blogspot.com (zakładka: Ogien), http://survival.strefa.pl oraz www.survival.infocentrum.com (zakładka: ABC survivalowca). Woda Każdą znalezioną wódę traktuj tak, jakby była skażoną. Najprościej oczyścić ją z bakterii i pierwotniaków przez gotowanie. Jeżeli nie natkniesz się na żaden strumyk, możesz zdobyć wódę, szczelnie owijając folią dużą gałąź drzewa albo kopiąc dół i przykrywając go dużym kawałkiem folii. O różnych sposobach zdobywania i gotowania wody przeczytasz na: www.survival.infocentrum.com (zakładka: ABC survivalowca). Jedzenie Lepiej głodować, niż się otruć. Jedz tylko to, co dobrze znasz i na pewno z niczym nie pomylisz, jak czarne jagody, maliny, poziomki, jeżyny. Orientacja Jeżeli masz przy sobie zegarek ze wskazówkami i świeci słonce, spróbuj określić strony świata. Możesz tez wbić w ziemie patyk i przez 15–30 min obserwować przesuwający się koniec cienia. Ta linia wyznaczy kierunek wschód–zachód z dokładnością do kilku stopni przez większą cześć dnia. Inne sposoby wyznaczania kierunków świata: survival.strefa.pl/strony_swiata.htm. Orientując się w pochmurny dzień, nie sugeruj się porostami na pniach drzew (rosną nie tylko od północy) czy kształtem mrowiska (może być zdeformowane – np. przez dzięcioła zielonego, który jest amatorem mrówek – i jego północny stok nie będzie bardziej stromy niż pozostałe). Jeżeli masz przy sobie mapę z numeracją leśnych oddziałów, możesz ustalić swoje położenie po odnalezieniu któregoś ze słupków oddziałowych. Szerszenie i Wodnik Szuwarek Jak nie z własnej woli ćwiczyłem survival w polskich lasach. To był ładny sierpniowy dzień. Jak zwykle pojechałem na obchód lasu. Od kilku lat pracowałem w jednym z podwarszawskich parków krajobrazowych, a wyjazdy terenowe należały do moich obowiązków. Tym razem wybrałem się na zdegradowane torfowisko. Przez pokrzywy przedarłem sie do ambony myśliwskiej i wszedłem na górę solidnej konstrukcji z okiennica. Otworzyłem okienko, żeby popatrzeć na okolice i... w sekundę znalazłem się znów przy drabinie. Wokół mnie, niczym w filmie animowanym, krążyły dziesiątki szerszeni; czułem już dotkliwe pieczenie w dwóch miejscach. Ruszając okiennicą, uszkodziłem ich gniazdo zawieszone pod daszkiem. Zbiegałem tak szybko, że trafiłem tylko na dwa szczeble, po czym runąłem na ziemie. Ocknąłem się miedzy pokrzywami. Nie mogłem złapać oddechu. Pierwsza myśl: połamałem się, nikt mnie tu nie znajdzie. Dopiero później poczułem ból – prawego barku, a jeszcze silniejszy – prawej kostki; powyżej niej miałem głęboką ranę. Skakałem na jednej nodze, podpierałem się kijem, a ż po godzinie dotarłem do drogi, przy której zostawiłem samochód. Dobrze, że mogłem prowadzić. Po prześwietleniu okazało się, że nie jestem połamany, mimo że spadłem z wysokości kilku metrów. W ogóle miałem szczęście – nie jestem uczulony na jad szerszeni. Drugie wydarzenie trwało dosłownie kilkanaście sekund. Na Mazurach robiłem inwentaryzacje płazów, co w skrócie polegało na wyszukiwaniu oczek wodnych i spisywaniu zaobserwowanych gatunków. Szedłem z mapami przez młody ols, gdy ziemia nagle rozstąpiła się pode mną i wpadłem po pachy w bagno. Dziesiątki razy przedzierałem się przez olsy i wiedziałem, że mają twarde dno. Jednak tutaj wydobywano kiedyś torf, a ja trafiłem na dół wypełniony rzadkim błotem i zamaskowany roślinami. Pułapka doskonała. Czułem, że zapadam się coraz głębiej. Nachyliłem się, by możliwie największą powierzchnią ciała wyhamować to powolne zanurzanie, i wyciągnąłem ręce w kierunku rosnącej w pobliżu brzozy. Po kilku próbach udało mi się złapać jej pień i z trudem wyleźć z torfu. Gdyby drzewo rosło kilka centymetrów dalej... Jakiś czas później usłyszałem historie o osobie, która wpadła pod kożuch roślin na zarastającym jeziorze. Niedoszły topielec zachował jednak przytomność umysłu – zauważył prześwity w zasłonie, rozdarł ją i wydostał się na powierzchnie. Michał Jeliński Leśnik z wykształcenia, przyrodnik z zamiłowania, z zawodu fotograf. Pracuje w Warszawskiej Szkole Fotografii. www.michaljelinski.com