„Sprawiedliwość owiec” to nie tylko filmowa fantazja? Naukowcy potwierdzają ich niezwykłe zdolności
Do kin właśnie trafił film „Sprawiedliwość owiec”, inspirowany bestsellerową powieścią Leonie Swann, w której stado owiec próbuje rozwikłać zagadkę śmierci swojego właściciela. Choć sama historia ma kryminalno-komediowy charakter, pojawia się pytanie, czy przedstawiona w niej niezwykła więź między człowiekiem a zwierzętami rzeczywiście ma swoje podstawy w nauce. Coraz więcej badań wskazuje bowiem, że owce mogą być znacznie inteligentniejsze, niż przez lata sądzono.
W centrum filmu znajduje się pasterz George Hardy, grany przez Hugh Jackmana, który każdego wieczoru czyta swojemu stadu kryminały. Gdy mężczyzna zostaje odnaleziony martwy, owce próbują zrozumieć, co wydarzyło się na pastwisku i kto stoi za jego śmiercią. Choć fabuła brzmi jak literacka fantazja, naukowcy od lat zwracają uwagę, że owce posiadają zaskakująco rozwinięte zdolności społeczne i poznawcze. Badania pokazują, że potrafią rozpoznawać twarze, zapamiętywać emocje, budować relacje i reagować na zachowania innych członków stada. Wszystko to sprawia, że stereotyp owcy jako bezrefleksyjnego zwierzęcia coraz częściej okazuje się zwyczajnie niesprawiedliwy. Inteligencja owiec zaskakuje naukowców. Potrafią uczyć się i zapamiętywać twarze Przez lata owce funkcjonowały w kulturze jako symbol bezrefleksyjnego podążania za stadem, jednak współczesne badania pokazują zupełnie inny obraz tych ssaków. Naukowcy zajmujący się zachowaniem zwierząt podkreślają, że owce potrafią szybko się uczyć i przechowywać informacje w pamięci przez bardzo długi czas. W eksperymentach behawioralnych były w stanie rozwiązywać zadania już po dwóch próbach, rozpoznawały kolory oraz kształty, a także odnajdywały ukryte pożywienie wiele tygodni po wcześniejszym treningu. Badania wykazały między innymi, że pamiętały układ labiryntu i lokalizację paszy jeszcze po 22 tygodniach od pierwszego testu. Co więcej, rozumiały również, że zakrycie jedzenia nie oznacza jego zniknięcia, co uznawane jest za oznakę bardziej złożonego myślenia. Ich inteligencja szczególnie widoczna jest w relacjach społecznych i umiejętności rozpoznawania innych osobników. Owce potrafią zapamiętać nawet 50 różnych twarzy przedstawicieli swojego gatunku przez okres przekraczający dwa lata. Eksperymenty prowadzone na Uniwersytecie Cambridge pokazały także, że potrafią identyfikować ludzkie twarze, w tym fotografie celebrytów, nawet jeśli zdjęcia wykonano pod różnymi kątami. Zwierzęta reagowały spokojniej na widok znanych opiekunów i wyraźnie preferowały towarzystwo konkretnych członków stada. Oznacza to, że tworzą trwałe więzi społeczne i potrafią odróżniać znajome osobniki od obcych. Owce wykorzystują przy tym wiele zmysłów jednocześnie. Dzięki bardzo dobremu węchowi potrafią rozpoznawać młode, partnerów i członków grupy, a także odróżniać gatunki roślin oraz oceniać, które z nich są wartościowe lub niebezpieczne. Charakterystyczny ruch górnej wargi, zwany flehmen, pozwala im analizować bardziej złożone zapachy. Badacze zauważyli również, że osobniki uczą się od siebie nawzajem. Jagnięta obserwują starsze owce i szybciej przyswajają nowe zachowania, jeśli widzą je wcześniej u innych członków stada. Coraz częściej podkreśla się więc, że inteligencja owiec nie polega na pojedynczych efektownych umiejętnościach, lecz na połączeniu pamięci, uczenia się, komunikacji i zdolności adaptacyjnych. Owce mają emocje oraz osobowość. Budują relacje i odczuwają stres Badania nad zachowaniem owiec pokazują również, że nie są one jednakowe pod względem charakteru i reakcji emocjonalnych. Część osobników jest bardziej odważna i skłonna do eksplorowania otoczenia, inne pozostają ostrożne, silniej związane ze stadem i bardziej podatne na stres. Naukowcy zwracają uwagę, że owce tworzą złożone relacje społeczne oparte na przywiązaniu, współpracy i rozpoznawaniu konkretnych partnerów. Już krótko po porodzie maciorki i jagnięta budują bardzo silną więź, początkowo opartą na zapachu, a następnie także na rozpoznawaniu głosu i wyglądu. W naturalnym środowisku relacje między matką a młodym mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy. Dla owiec życie w grupie ma ogromne znaczenie psychiczne i biologiczne. Osobniki izolowane od stada szybko wykazują objawy silnego napięcia – nawołują, stają się pobudzone, krążą po zagrodzie lub próbują gryźć przedmioty. Badania pokazały także, że jagnięta oddzielone od matek zbyt wcześnie gorzej radzą sobie później w testach behawioralnych i wykazują większą nerwowość wobec ludzi oraz nowych sytuacji. Jednocześnie zwierzęta potrafią tworzyć własne „kręgi społeczne”. Najbardziej towarzyskie owce zwykle trzymają się razem i nadają kierunek ruchowi całego stada, podczas gdy mniej społeczne osobniki częściej oddalają się w poszukiwaniu pożywienia. Naukowców szczególnie interesuje także sposób, w jaki owce komunikują emocje. Zwierzęta bardzo uważnie obserwują mowę ciała innych członków grupy i potrafią rozpoznawać oznaki strachu, stresu czy spokoju. Ważną rolę odgrywa ułożenie uszu – ich pozycja zmienia się w zależności od samopoczucia. Gdy owca jest zrelaksowana, uszy pozostają opuszczone, natomiast w sytuacjach stresowych stają się bardziej napięte i ruchliwe. Badania sugerują również, że owce mogą odczuwać frustrację, gdy rzeczywistość nie spełnia ich oczekiwań, na przykład kiedy otrzymują mniej pożywienia, niż przewidywały. Wszystko to sprawia, że coraz więcej ekspertów podkreśla, iż stereotyp owcy jako biernego i mało inteligentnego stworzenia jest dziś całkowicie nieaktualny. Źródła: WellBeing International, National Library of Medicine, Frontiers, Countryside & Small Stock Journal Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta majówka zapowiada się rekordowo. Gdzie i za ile Polacy ruszają w podróż?
Majówkowy ruch nabiera tempa, a długi weekend zapowiada się wyjątkowo intensywnie. W tym roku Polacy ruszą bowiem w podróż jeszcze chętniej niż przed rokiem – niemal co drugi deklaruje wyjazd z co najmniej jednym noclegiem.
Majówka dla wielu osób stanowi symboliczny początek sezonu podróży – pierwszy moment w roku, kiedy można na kilka dni oderwać się od codzienności i zmienić otoczenie. Choć zwykle jest to krótki urlop, Polacy coraz chętniej decydują się na wyjazd. Z danych Polskiej Organizacji Turystycznej wynika, że w tym roku w okresie 1-3 maja lub w zbliżonym terminie wyjazd planuje 48% badanych, czyli o 5 punktów procentowych więcej niż rok wcześniej. Gdzie Polacy pojadą na majówkę 2026? Choć majówka coraz częściej kojarzy się z krótkim wypadem za granicę, w praktyce Polacy nadal najchętniej wybierają wyjazdy krajowe. W tym roku 23% badanych planuje spędzić długi weekend w Polsce, co oznacza niewielki, ale zauważalny wzrost w porównaniu z ubiegłym rokiem. Jednocześnie rośnie zainteresowanie wyjazdami zagranicznymi – deklaruje je już 10% respondentów. Warto jednak podkreślić, że dla wielu osób decyzja o kierunku podróży wciąż nie jest ostateczna. Aż 15% planujących wyjazd nie wie jeszcze, dokąd pojedzie, co pokazuje, że majówkowe wybory często zapadają w ostatniej chwili. Najczęściej dzieje się to około miesiąca przed wyjazdem lub na dwa–trzy tygodnie przed jego rozpoczęciem, przy czym wyjazdy zagraniczne wymagają zwykle wcześniejszego planowania. Niezależnie od kierunku, majówka pozostaje przede wszystkim czasem spędzanym z bliskimi. Aż 78% Polaków deklaruje wyjazd z rodziną lub partnerem. Jednocześnie maleje popularność krótkich, jednodniowych wycieczek – tzw. mikro-wyprawy wybiera 12% badanych, czyli mniej niż rok wcześniej. Warto też zwrócić uwagę na osoby, które z wyjazdu rezygnują. Ponad jedna czwarta Polaków nie planuje majówki poza domem, najczęściej z powodów finansowych lub ze względu na inne obowiązki. Część z nich po prostu nie odczuwa potrzeby wyjazdu, co pokazuje, że choć majówka jest ważnym momentem w kalendarzu, nie dla wszystkich oznacza konieczność podróżowania. Ile kosztuje majówka i jak ją spędzamy? Relaks ważniejszy niż kierunek Choć wybór miejsca wyjazdu jest istotny, dla większości Polaków najważniejszy pozostaje odpoczynek. W przypadku wyjazdów krajowych aż 54% badanych wskazuje właśnie na relaks jako główną motywację, a dopiero w dalszej kolejności pojawia się zwiedzanie (21%) czy odwiedziny u bliskich (10%). Ten sposób myślenia przekłada się bezpośrednio na wybór kierunków. Największą popularnością cieszą się góry, które wybiera 31% podróżujących po Polsce, następnie morze (22%), miasta (14%), a także tereny wiejskie i jeziora (odpowiednio 13% i 11%). Najczęściej wybieranymi regionami są województwa pomorskie (16%) i małopolskie (15%), a rosnące zainteresowanie widać również w przypadku Dolnego Śląska i Mazowsza (po 10%). Wraz z rosnącą popularnością wyjazdów rosną także oczekiwania wobec noclegów. Polacy kierują się przede wszystkim kosztem pobytu (47%) oraz komfortem i estetyką miejsca (40%), a coraz większe znaczenie ma również bliskość natury (38%). Aż 70% planujących wyjazd krajowy wybiera płatną bazę noclegową, a ponad połowa (51%) decyduje się na pobyt trwający maksymalnie trzy noclegi. Budżety są zróżnicowane – najczęściej mieszczą się w przedziale 501-1500 zł na osobę (łącznie 34% wskazań), choć część planuje wydać więcej. Inaczej wygląda majówka za granicą, która wiąże się zarówno z większym wydatkiem, jak i dłuższym pobytem. Najczęściej wybierane są kierunki nad ciepłym morzem (35%) oraz wyjazdy typu city break (23%), a główną motywacją pozostaje relaks (38%) i zwiedzanie (35%). W tym przypadku aż 87% turystów korzysta z płatnej bazy noclegowej, a wydatki są wyraźnie wyższe – niemal 40% przeznacza na wyjazd ponad 2000 zł na osobę, a 17% nawet powyżej 4000 zł. Co więcej, zagraniczne podróże częściej trwają dłużej – pobyty przekraczające tydzień wybiera znacznie większy odsetek osób niż w przypadku wyjazdów krajowych. Wszystko to pokazuje, że majówka coraz częściej przestaje być jedynie krótką przerwą w pracy, a dla części Polaków staje się pełnoprawnym urlopem. Źródło: Polska Organizacja Turystyczna Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czy przywódcy, szefowie i liderzy to psychopaci? Nowe badanie: coś w tym jest
Popularny stereotyp mówi, że wśród osób na wysokich stanowiskach jest więcej psychopatów. Najnowsze badania sugerują, że może w tym być ziarno prawdy. Okazuje się, że wybory zawodowe nie są przypadkowe, a tzw. ciemna triada osobowości może być kompasem kierującym ludzi w stronę określonych profesji, szczególnie tych związanych z władzą i wpływem.
Czy twój szef przejawia cechy narcystyczne, a może współpracujesz z kimś, kto lubi manipulować? Dlaczego niektóre osoby z łatwością pną się po szczeblach kariery, a inne, mimo ogromnej wiedzy, zostają w cieniu? Odpowiedź może kryć się w mrocznych zakamarkach ludzkiej psychiki. Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Personality and Individual Differences”, rzuca nowe światło na to, jak tzw. ciemna triada osobowości determinuje wybory zawodowe. Okazuje się, że takie osoby faktycznie mają predyspozycje by częściej znaleźć się na kierowniczych stanowiskach. Ciemna triada rozbita na siedem składowych Do tej pory nauka traktowała pojęcie ciemnej triady jako zestaw trzech cech osobowości: narcyzmu, psychopatii i makiawelizmu. Jednak zespół badaczy z Singapuru i USA postanowił podejść do tematu z większą precyzją i rozbił triadę na siedem składowych. Psychopatię podzielono na: śmiałość, nikczemność i rozhamowanie. Makiawelizm – na poglądy oraz taktyki manipulacyjne, a narcyzm – na potrzebę podziwu i rywalizację. Naukowcy poprosili o wypełnienie ankiety ponad 600 studentów studiów licencjackich na dużym amerykańskim uniwersytecie. Studenci byli z różnych kierunków, od biologii i psychologii po biznes i nauki polityczne. Dwa tygodnie później ci sami uczestnicy wypełnili szczegółową ankietę dotyczącą zainteresowań zawodowych, opartą na tzw. modelu SETPOINT. To podział karier na siedem kategorii: nauki o zdrowiu, ekspresja twórcza, technologia, ludzie, organizacja, wpływ oraz natura. Po zebraniu danych badacze wykorzystali analizę sieciową, aby prześledzić jak cechy osobowości i zainteresowania zawodowe łączą się i wzajemnie na siebie wpływają. Szukano powtarzających się powiązań między konkretnymi cechami osobowości a ścieżkami kariery. Jakie zawody przyciągają ciemną triadę? Co się okazało? W spektrum psychopatii osoby cechujące się śmiałością (pewne siebie, zachowujące spokój pod presją i naturalnie wpływowe) miały tendencję do nauk o zdrowiu. Osoby wykazujące nikczemność (ang. meanness), charakteryzującą się m.in. niską empatią, wykazywały silne zainteresowanie technologią i praktyczną pracą mechaniczną. Rozhamowanie, charakteryzujące się m.in. impulsywnością, powiązano ze sztuką i projektowaniem oraz praktycznymi rolami wykonawczymi. Z kolei osoby o makiawelicznych poglądach wykazywały zainteresowanie rolami liderów, natomiast te, które identyfikowały się z makiawelicznymi taktykami, częściej wybierały ekspresję twórczą i naturę (np. pracę na świeżym powietrzu lub ze zwierzętami). Ogólnie rzecz biorąc, wykazywały one wyraźną tendencję do unikania zawodów skupionych na pracy z ludźmi. Natomiast narcyzm, napędzany potrzebą pochwał i silnym nastawieniem na rywalizację, był powiązany z karierami w obszarze wywierania wpływu i ekspresji twórczej. Ciemna triada lubi mieć wpływ Jeden wzorzec zarysował się wyjątkowo wyraźnie: większość z siedmiu aspektów ciemnej triady była powiązana z wywieraniem wpływu, co sugeruje silny pociąg do ról przywódczych, gdzie w grę wchodzi perswazja i władza. Te zależności potwierdziły się zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Czy to wiarygodne wyniki? Można mieć pewne wątpliwości: pochodzą z ankiet przeprowadzonych wśród studentów, a nie osób już czynnych zawodowo. Czy te same wzorce utrzymują się w rzeczywistych miejscach pracy? To pozostaje do potwierdzenia. Jeśli tak się stanie, to nowe badanie może pomóc w przeciwdziałaniu toksycznemu przywództwu, a doradcom zawodowym dać narzędzia do wczesnego wykrycia osób z ciemną triadą. Źródło: Personality and Individual Differences Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Eksperci biją na alarm. Niezbędny podczas podróży przedmiot jest siedliskiem bakterii
Lotniska i węzły transportowe należą do miejsc o najwyższym natężeniu kontaktu z bakteriami. Podróżni nieustannie dotykają tych samych powierzchni – od stanowisk odprawy, przez uchwyty na bagaż, po poręcze czy schowki w środkach transportu. Okazuje się jednak, że największe skupiska drobnoustrojów znajdują się nie na tych elementach, lecz na przedmiocie, który niemal każdy zabiera ze sobą w podróż i używa wielokrotnie w ciągu dnia.
To, co uznajemy za najbardziej narażone na zabrudzenia w trakcie podróży, nie zawsze pokrywa się z rzeczywistością. Wyniki kontrolowanego badania laboratoryjnego przeprowadzonego na zlecenie JRPass pokazują, że jeden z podstawowych przedmiotów podróżnych może być znacznie bardziej zanieczyszczony niż buty, walizki czy nawet telefony komórkowe. Analiza wykazała obecność licznych bakterii, w tym takich, które łatwo przenoszą się między powierzchniami i użytkownikami. W kontekście rosnącej mobilności i częstych podróży oznacza to, że codzienne nawyki higieniczne mogą mieć większe znaczenie, niż dotąd sądzono. Co zatem okazuje się najbardziej „zanieczyszczonym” elementem podróżnego ekwipunku? Najbardziej zanieczyszczony przedmiot w podróży – wyniki badań Badanie laboratoryjne przeprowadzone na próbkach pobranych z najczęściej używanych przedmiotów podróżnych pokazuje wyraźnie, że to nie walizki czy obuwie są największym źródłem bakterii. Naukowcy analizowali materiał pod kątem liczby jednostek tworzących kolonie (CFU), które pozwalają określić poziom skażenia mikrobiologicznego. Wyniki okazały się zaskakujące – zdecydowanym „liderem” okazał się paszport, na którym wykryto aż 436 CFU, czyli wielokrotnie więcej niż na innych badanych powierzchniach. Dla porównania bagaż rejestrowany osiągnął wynik 97 CFU, buty – 65, bagaż podręczny – 56, telefony komórkowe – 45, a odzież wierzchnia zaledwie 15. Skala różnicy pokazuje, jak intensywnie eksploatowany jest dokument, który regularnie przechodzi przez ręce wielu osób – od właściciela, przez pracowników lotnisk i kontroli granicznej, aż po obsługę hoteli. Jak wyjaśnia Primrose Freestone, adiunkt mikrobiologii klinicznej na Uniwersytecie w Leicester: „Im częściej paszport trafia w ręce różnych osób, tym więcej bakterii, grzybów, a nawet wirusów gromadzi się na jego powierzchni”. Każdy kontakt z przedmiotami w zatłoczonych miejscach – takich jak lotniska czy środki transportu – zwiększa ryzyko przenoszenia drobnoustrojów, które następnie osadzają się na kolejnych powierzchniach. Eksperci podkreślają jednak, że problem nie ogranicza się wyłącznie do dokumentów. Do szczególnie narażonych miejsc należą również kieszenie w oparciach foteli w samolotach oraz pasy bezpieczeństwa, które rzadko są dezynfekowane, a jednocześnie mają kontakt z wieloma użytkownikami. Wyniki badania stanowią zatem wyraźny sygnał, że w podróży kluczowe znaczenie ma nie tylko ostrożność, ale także regularna higiena. Jak zadbać o higienę w podróży? Eksperci wskazują proste zasady Specjaliści podkreślają, że kluczowe znaczenie mają proste nawyki higieniczne, które można wdrożyć bez większego wysiłku. Primrose Freestone zaznacza: „Dokładne mycie rąk mydłem i wodą lub stosowanie żelu na bazie alkoholu to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów ograniczenia potencjalnego narażenia”. Regularna dezynfekcja dłoni, szczególnie po kontakcie z dokumentami czy przedmiotami używanymi w podróży, znacząco zmniejsza ryzyko przenoszenia drobnoustrojów. Eksperci zalecają również, aby przed i po podróży przecierać najczęściej używane przedmioty – w tym paszport, telefon czy rączki walizek. To niewielki wysiłek, który może znacząco ograniczyć kontakt z bakteriami gromadzącymi się na powierzchniach. Co więcej, warto także zwrócić uwagę na odzież. Jak podkreśla Freestone, ubrania naturalnie zbierają mikroorganizmy z otoczenia, dlatego po powrocie do domu dobrze jest je jak najszybciej zmienić i wyprać, aby uniknąć przenoszenia drobnoustrojów na powierzchnie domowe. Choć obecność bakterii jest nieodłącznym elementem codziennego funkcjonowania, większa świadomość tego, jak łatwo przenoszą się podczas podróży, pozwala skuteczniej ograniczyć niepotrzebne narażenie. W praktyce oznacza to konieczność przestrzegania prostych zasad higieny, co dobrze podsumowuje komunikat JRPass: „Morał z tej historii? Myj ręce. Wytrzyj paszport. I może przestań jeść frytki zaraz po zameldowaniu”. Źródło: Fox News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dlaczego komary wybierają właśnie ciebie? Nowe badania pokazują mechanizm ataku krwiopijców
Nowe badania prowadzone przez naukowców z Georgia Institute of Technology oraz MIT starają się poznać tajemnice funkcjonowania komarów. Naukowcy wykonali szereg eksperymentów, aby odkryć, czym kierują się ci mali krwiopijcy podczas swojego żerowania. Wyniki mogą pomóc w opracowaniu skuteczniejszych metod kontroli tych owadów, które w niektórych przypadkach mogą być bardzo niebezpieczne dla człowieka.
Wraz ze wzrostem temperatury coraz częściej „na własnej skórze” odczuwamy funkcjonowanie komarów. Wiosenne oraz letnie wieczory już niedługo wypełnią się charakterystycznym, denerwującym bzyczeniem, a na naszych skórach zaczną pojawiać się pierwsze ślady po ugryzieniach. Komary, które są autorami tych mało przyjemnych zachowań, potrafią być jednak zdecydowanie bardziej niebezpieczne. Te krwiopijne owady przenoszą groźne choroby, takie jak malaria czy żółta febra, przez które rocznie umiera ponad 700 tysięcy osób. Tak duże zagrożenie sprawia, że badania takie jak te prowadzone przez naukowców z USA zdają się mieć bardzo duży sens. Tamtejsi badacze w trakcie licznych eksperymentów starali się poznać czynniki, jakimi komary kierują się w poszukiwaniu źródła krwi. Autorzy badań podkreślają, że otrzymane wyniki pozwolą lepiej zrozumieć ten proces, a co za tym idzie – dokładniej przygotować się do obrony przed tymi owadami. Komary w 3D Naukowcy prześledzili lot komarów w kontrolowanych warunkach za pomocą kamer 3D na podczerwień. Obserwowano, jak owady poruszają się wokół obiektów, reagując na sygnały wizualne i dwutlenek węgla – czynniki przyciągające krwiopijców. Badaczom udało się zebrać aż 20 milionów punktów danych dotyczących pozycji, prędkości i kierunku lotu, co tworzy największą na świecie bazę tego typu informacji. Eksperymentowano z trzema typami obiektów – czarną i białą kulą oraz z człowiekiem. W ten sposób naukowcy potrafili określić, które czynniki najmocniej wpływają na strategie żywieniowe komarów. Należy dodać, że w badaniach uczestniczyły owady z gatunku komara egipskiego, który występuje we wszystkich tropikalnych i subtropikalnych regionach świata. Komary w klubie Pierwszy wniosek, jaki udało się wyciągnąć autorom badań, dotyczy niezależności komarów w trakcie poszukiwań źródła krwi. Powtarzalność ugryzień, którą tak często odczuwamy w letnie wieczory, nie jest konsekwencją stadnych strategii tych owadów. Nie śledzą one zachowań innych krwiopijców, tylko same, na podstawie bodźców środowiskowych, obierają cel ataku. Profesor David Hu z Georgia Tech. porównuje tę sytuację do ludzkiego zachowania w barze. Według matematyka komary działają jak ludzie, których do baru nie przyciąga ściśnięty tłum, tylko napoje, muzyka i atmosfera. Owady są podobnie zachęcane korzystnymi warunkami, a nie liderem lub grupą pokazującą miejsce ataku. Badania nad czynnikami zachęcającymi Badania zostały podzielone na trzy eksperymenty różniące się od siebie celami i poziomem dwutlenku węgla. W pierwszym udział brał czarny obiekt, który skutecznie przyciągał komary, ale tylko wtedy, gdy te już leciały w kierunku kuli. Po doleceniu owady siadały na obiekcie i po jakimś czasie go opuszczały. W przypadku, gdy badacze zamienili czarny przedmiot na biały, a dodatkowo dodano CO₂, komary potrafiły znaleźć źródło, ale tylko z bliskiej odległości. Profesor Hu zauważył, że owady robiły „drugi rzut oka”, czyli dodatkowe zatrzymanie przed zaatakowaniem obiektu. Najmocniejszy wpływ czynników udało się uzyskać, łącząc czarną kulę z emisją CO₂. Komary gromadziły się wokół przedmiotu i przez długi czas pozostawały przy nim. Efekty badań ilustruje strona internetowa założona przez autorów badania. Możemy na niej prześledzić ruch owadów, biorąc pod uwagę różne czynniki testowane również w eksperymencie. Gdzie atakują komary? Na eksperymentach z użyciem martwych obiektów się jednak nie skończyło. Jeden z badaczy, Christopher Zuo, zdecydował się sam wejść do kabiny z komarami, tak by móc określić ruch tych owadów wokół człowieka. Dane, które przeanalizowano później w MIT, ukazują podobne efekty jak w przypadku badań z nieożywionymi obiektami. Komary zachowywały się tak, jakby Zuo był po prostu kolejnym obiektem, a największe skupiska tworzyły się wokół jego głowy i ramion. To te miejsca na ciele jawią się jako najbardziej zagrożone ugryzieniami. Jak kontrolować komary? Ten sam badacz, który na własnej skórze podjął się eksperymentu, podkreśla, że wyniki badań pozwolą na lepszą kontrolę owadów krwiopijnych. Zaleca on stosowanie pułapek ssących wykorzystujących stałe bodźce, takie jak ciągła emisja CO₂ lub światło. Ponieważ komary nie pozostają długo w jednym miejscu, najlepiej jest używać takiego mechanizmu w sposób przerywany – działający wtedy, gdy oba sygnały występują jednocześnie. Źródła: ScienceDaily, ScienceAdvances Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mammografia może wykrywać choroby serca. Pomogła w tym sztuczna inteligencja
Sztuczna inteligencja może przewidywać ryzyko poważnych chorób serca na podstawie mammografii – pokazuje przełomowe badanie obejmujące 123 tys. kobiet w USA. Wyniki opublikowane w „European Heart Journal” otwierają nowy rozdział w walce o zdrowie kobiet.
Połączenie fraz „sztuczna inteligencja” i „piersi” może kojarzyć się z algorytmami, które cyfrowo rozbierają kobiety na zdjęciach, takimi jak Grok Elona Muska. Jednak warto pamiętać, że AI ma też wartościowe zastosowania. Jednym z najbardziej obiecujących obszarów jest diagnostyka medyczna. Właśnie opublikowano badanie dowodzące, że sztuczna inteligencja doskonale sprawdza się w badaniu piersi. A konkretnie – przy analizie mammografii, czyli prześwietlenia rentgenowskiego tych części ciała. Standardowo jest ono wykorzystywane do wczesnego wykrywania raka piersi. Badanie na ogromnej liczbie kobiet Zespół badaczy kierowany przez dr. Hari Trivediego z Emory University w Atlancie przeprowadził badanie z udziałem 123 762 kobiet. Uczestniczki przeszły standardowe mammografie w ramach przesiewowych badań piersi i nie miały wcześniej zdiagnozowanej choroby sercowo-naczyniowej. Dzięki innowacyjnemu wykorzystaniu sztucznej inteligencji naukowcy przeanalizowali stopień zwapnienia tętnic w piersi, czyli ilość złogów wapnia widocznych na zdjęciach rentgenowskich. Te analizy mają kluczowe znaczenie dla zdrowia tysięcy kobiet. Sztuczna inteligencja przewiduje poważne choroby serca na podstawie mammografii Za pomocą zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji badacze zmierzyli ilość wapnia w tętnicach piersi. Wyniki podzielili na cztery grupy: brak zwapnień, łagodne, umiarkowane lub ciężkie zwapnienia. Następnie porównali te wyniki z przypadkami poważnych incydentów sercowych, takich jak zawał serca, udar, niewydolność serca czy śmierć z przyczyn kardiologicznych. Wyniki są znaczące: już łagodne zwapnienie oznaczało ryzyko poważnych chorób serca wyższe o około 30% w porównaniu z kobietami, u których nie stwierdzono zwapnienia. Umiarkowane zwapnienie wiązało się z ryzykiem wyższym o ponad 70% , a ciężkie zwapnienie – nawet dwu- lub trzykrotnie większym zagrożeniem życia! Badanie pokazało, że podwyższone ryzyko dotyczy nie tylko starszych kobiet. U kobiet poniżej 50. roku życia, które często nie są uznawane za grupę zagrożoną, także wykryto powiązanie między zwapnieniem tętnic a ryzykiem zawału, udaru czy śmierci. Ten efekt był niezależny od innych czynników ryzyka, takich jak cukrzyca czy palenie. Przełomowe wnioski badaczy obejmują również szeroki zakres grup etnicznych oraz dwa główne systemy ochrony zdrowia w USA – potwierdzając uniwersalność odkrycia. Mammografia daje podwójne korzyści Autorzy badania podkreślają, że mammografia może stać się kluczowym narzędziem w walce z chorobami serca. Kobiety, które i tak ją wykonują, mogą dowiedzieć się nie tylko o ryzyku raka piersi, ale także uzyskać wczesny sygnał ostrzegawczy dotyczący potencjalnych chorób serca – bez żadnych dodatkowych kosztów czy badań. Wystarczy wdrożenie narzędzi AI do istniejących programów profilaktycznych. Dr Hari Trivedi zapowiedział już kolejny krok. Planowane jest duże badanie kliniczne mające sprawdzić skuteczność wprowadzenia tego przełomowego rozwiązania do rutynowej praktyki. Zespół badawczy sugeruje także opracowanie jasnych wytycznych powiadamiania pacjentek i lekarzy o wynikach. Eksperci podkreślają, że takie wykorzystanie mammografii mogłoby objąć dziesiątki milionów kobiet rocznie, radykalnie poprawiając wykrywalność i profilaktykę najgroźniejszych chorób układu sercowo-naczyniowego. Wyniki badania są już dostępne w czasopiśmie „European Heart Journal”. Naukowcy apelują do decydentów o rozważenie wdrożenia tego narzędzia na szeroką skalę. To nie tylko szansa na wcześniejsze wykrycie zagrożeń, ale realna możliwość uratowania tysięcy kobiet przed przedwczesną śmiercią z powodu nieleczonych chorób serca. W Polsce badanie mammograficzne mogą bezpłatnie wykonać kobiety między 45. a 74. rokiem życia. Dla osób zdrowych jest ono dostępne co 2 lata, dla tych z czynnikami ryzyka raka piersi – co 12 miesięcy. Nie trzeba mieć skierowania, wystarczy udać się do poradni lub mammobusu. Źródło: European Heart Journal
Nie każdy tłuszcz szkodzi. Beżowa tkanka tłuszczowa może mieć zaskakującą moc
Beżowa tkanka tłuszczowa, otaczająca naczynia krwionośne, może chronić serce i wpływać na ciśnienie krwi. Nowe badania zmieniają nasze spojrzenie na rolę tłuszczu w organizmie.
Spis treści: Różne oblicza tłuszczu w organizmie Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Nowe badanie na myszach sugeruje, że „beżowy” tłuszcz otaczający naczynia krwionośne potrafi wysyłać do tętnic sygnały uspokajające. Odsłania to nieoczekiwane biologiczne powiązanie między tkanką tłuszczową a zdrowiem serca. Zbyt duża ilość tłuszczu w organizmie wiąże się z całym szeregiem negatywnych skutków, w tym z wysokim ciśnieniem krwi – czyli nadciśnieniem. To problem, z którym zmaga się niemal 50 procent dorosłych mieszkańców USA. Łatwo więc założyć, że mniej tłuszczu zawsze oznacza lepiej. Wpływ tłuszczu nie jest jednak tak jednoznaczny. Zależy to od rodzaju: tkanka tłuszczowa może być biała, brązowa lub beżowa. W nowym badaniu na myszach naukowcy stwierdzili, że beżowe komórki tłuszczowe, „ukryte” przy niektórych naczyniach krwionośnych, wysyłają sygnały pomagające tętnicom się rozluźniać. Dzięki temu ciśnienie krwi pozostaje niższe. Wyniki, opublikowane 15 stycznia w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazały też, że osoby z pewnymi wariantami genetycznymi związanymi z ekspresją beżowych komórek tłuszczowych częściej mają nadciśnienie. To sugeruje, że ta wyspecjalizowana tkanka tłuszczowa – oraz sygnały chemiczne, które wysyła – mogą w przyszłości wskazać nowe kierunki leczenia. Różne oblicza tłuszczu w organizmie Z biologicznego punktu widzenia tkanka tłuszczowa nie jest jednym, jednolitym „bytem”. Naukowcy traktują ją raczej jak narząd dokrewny: zbiór różnych typów komórek, które wysyłają do organizmu sygnały hormonalne. – Ludzie zwykle myślą o tkance tłuszczowej jako o czymś nieprzyjemnym i szkodliwym – mówi Patrick Seale, biolog z University of Pennsylvania w Filadelfii, który nie brał udziału w badaniu. – A jest dokładnie odwrotnie. Tkanka tłuszczowa zarówno magazynuje, jak i spala energię. Może też zwiększać lub zmniejszać ilość energii zużywanej przez organizm, czyli wpływać na tempo metabolizmu. – Problemem nie jest samo posiadanie tkanki tłuszczowej – dodaje Seale. – Problemem jest tkanka tłuszczowa, która nie działa zbyt dobrze. Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Tkankę tłuszczową można podzielić na trzy główne typy komórek. Białe komórki tłuszczowe magazynują nadmiar energii i uwalniają ją, gdy jest potrzebna. To ten tłuszcz, który tworzy „poduszeczki” pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. – Białego tłuszczu są zwykle całe kilogramy – mówi Paul Cohen, kardiolog i naukowiec z Rockefeller University w Nowym Jorku. Zbyt duża ilość białego tłuszczu wiąże się z wysokim ciśnieniem krwi. – Z kolei brązowego tłuszczu dorosły człowiek może mieć jedynie kilkaset gramów – mówi Cohen. Zwykle znajduje się on w okolicach szyi i obojczyków. Ten typ tłuszczu jest termogenny: wytwarza ciepło i spala energię. Osoby z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mają nadciśnienie, nawet jeśli mają większą masę ciała. Jest jeszcze trzeci rodzaj tłuszczu, u myszy nazywany beżowym. Te komórki w jednych warunkach mogą magazynować energię jak tłuszcz biały, a w innych spalać ją jak tłuszcz brązowy. U ludzi ten typ określa się jako indukowalny tłuszcz brązowy. Jego komórki są „wplecione” w tkankę tłuszczu białego i występują w „poduszeczkach” otaczających niektóre z największych tętnic organizmu. Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Projekt zaczął się od obserwacji klinicznej. Cohen zauważył, że jego pacjenci z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mieli nadciśnienie. Aby zrozumieć, dlaczego, połączył siły z badaczką Maschą Koenen, również z Rockefeller University. U myszy tożsamość beżowych komórek tłuszczowych kontroluje białko o nazwie PRDM16. Naukowcy wykorzystali myszy, u których można było wyłączyć to białko. W praktyce eliminowało to beżowy tłuszcz i zamieniało tłuszcz otaczający tętnice zwierząt w tłuszcz biały. Gdy beżowego tłuszczu zabrakło, u zwierząt wzrosło ciśnienie krwi. Wytwarzały też więcej angiotensynogenu – prekursora hormonu angiotensyny II, który silnie obkurcza naczynia krwionośne, podnosząc ciśnienie. – I faktycznie stwierdziliśmy, że te tętnice były szczególnie nadwrażliwe na angiotensynę II – mówi Koenen. Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Aby sprawdzić, czy podobne zjawisko może dotyczyć ludzi, uczenu sięgnęli po banki ludzkiego DNA. Analizując geny ponad 200 tysięcy osób w brytyjskim UK Biobank oraz w programie Mount Sinai Million Health Discoverie, wykazali, że osoby z wariantami genu PRDM16 częściej miały wysokie ciśnienie krwi. W przeglądzie ponad 1700 echokardiogramów serca odkryli też, że osoby bez brązowego tłuszczu miały większą lewą komorę. To oznaka długotrwale podwyższonego ciśnienia. – Naukowcy wiedzieli, że komórki tłuszczowe „przylegają” do naczyń krwionośnych – mówi Seale. Wiedzieli też, że beżowy i brązowy tłuszcz chronią przed nadciśnieniem. Tajemnicą pozostawało jednak to, w jaki sposób tłuszcz mógłby bezpośrednio wpływać na naczynia. – To jedna z pierwszych demonstracji, że ta tkanka naprawdę pełni ważną rolę i że prawdopodobnie ma znaczenie kliniczne – mówi. – To bardzo ekscytujące. Badanie wskazuje nowy szlak, który może podnosić lub obniżać ciśnienie krwi. – To z kolei daje nowe cele, które mogłyby pomóc w jego kontrolowaniu – mówi Kazutaka Ueda, biolog molekularny układu krążenia z International University of Health and Welfare w Japonii. Zwraca też uwagę, że efekty różniły się w zależności od płci. Najsilniejszy wpływ beżowego tłuszczu na ciśnienie krwi zaobserwowano u samców myszy, natomiast samice były w pewnym stopniu pozbawione tego mechanizmu. Choć wyniki mogą kiedyś pomóc w opracowaniu leków, pokazują też, że tłuszcz może mieć pozytywny wpływ na inne narządy. – Najbardziej ekscytująca jest dla mnie ta komunikacja między różnymi układami narządów – mówi Koenen. – Tkanka tłuszczowa rozmawia z układem naczyniowym. Gdy ta tkanka jest beżowa, jej „wiadomości” mogą działać kojąco. Źródło: National Geographic
Te wyniki mogą zmienić wszystko? Kardiolog komentuje nowe odkrycie o witaminie D
Witamina D zyskała nowe znaczenie w kontekście zdrowia serca. Według wyników badania TARGET-D osoby utrzymujące określony poziom tej witaminy mogą znacząco obniżyć ryzyko zawału. Eksperci są ostrożnie optymistyczni, ale podkreślają, że temat nadal wymaga dalszych analiz.
Spis treści: Nowe badanie: TARGET-D przynosi nadzieję Wpływ witaminy D na organizm człowieka Źródła i niedobory witaminy D Co pokazały wcześniejsze badania kliniczne Niski poziom witaminy D wydaje się zwiększać ryzyko zawału serca. Naukowcy wciąż jednak próbują zrozumieć, dlaczego tak się dzieje oraz czy suplementacja rzeczywiście może chronić serce. Wiadomo od dawna, że witamina D odgrywa istotną rolę w organizmie. Jej niedobór wiązano z różnymi problemami zdrowotnymi, między innymi z wyższym ryzykiem niektórych nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Jest jednak jedno powiązanie, które badacze nadal intensywnie analizują. Nowe badanie: TARGET-D przynosi nadzieję Naukowcy wciąż próbują ustalić, dlaczego zbyt niski poziom witaminy D może szkodzić sercu. Jeszcze mniej jasne jest, czy suplementacja może przynieść realne korzyści. Być może jednak zaczyna się to zmieniać. – Od dawna obserwuje się związek między witaminą D a zdrowiem serca – mówi dr B. Keith Ellis, kardiolog z Houston Methodist Hospital w Teksasie. Zwraca uwagę na liczne badania wskazujące, że niski poziom witaminy D koreluje z podwyższonym ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego. Podczas dorocznej konferencji Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego w Nowym Orleanie zaprezentowano wyniki badania o nazwie TARGET-D. Wykazano w nim, że pacjenci przyjmujący suplementy witaminy D – w dawkach dobranych tak, aby osiągnąć stężenie we krwi między 40 a 80 ng/mL (czyli około 100–200 nmol/L w jednostkach stosowanych w Europie) – mieli połowę mniejsze ryzyko zawału serca. – Te wyniki są obiecujące – mówi prof. Markus Herrmann, badacz z Uniwersytetu Medycznego w Grazu w Austrii, niezwiązany z tym projektem. Jak podkreśla, to pierwsze badanie, w którym jasno określono docelowy poziom witaminy D we krwi. We wcześniejszych pracach bardzo różniły się zarówno wyjściowe stężenia witaminy D u uczestników, jak i stosowane dawki suplementów. Utrudniało to wyciągnięcie jednoznacznych wniosków na temat wpływu witaminy D na serce. Trudno było też wskazać, kto może odnieść największą korzyść. – W tym sensie to badanie jest bardzo ważne – mówi dr Ellis. – Pokazuje, że u osób po zawale serca utrzymanie poziomu witaminy D między 40 a 80 ng/mL, czyli około 100–200 nmol/L, może zmniejszyć ryzyko kolejnego zawału. Wpływ witaminy D na organizm człowieka Nie oznacza to jednak, że temat jest zamknięty. Badacze wciąż mają wiele pytań dotyczących roli witaminy D w ochronie układu sercowo-naczyniowego. Witamina D pełni w organizmie wiele funkcji. Wspólnie z wapniem uczestniczy w metabolizmie kości. Wspiera także układ odpornościowy oraz prawidłowe funkcjonowanie komórek mózgu i mięśni. Uważa się, że jej znaczenie dla serca może wynikać z działania przeciwzapalnego. Choroby serca są bowiem częściowo napędzane przez przewlekły stan zapalny. Witamina D może również pomagać w obniżaniu ciśnienia krwi i regulowaniu poziomu cukru we krwi. Oba te czynniki mają bezpośredni związek z ryzykiem zawału. Możliwe jest jednak także, że niski poziom witaminy D jest jedynie tak zwanym czynnikiem zakłócającym. Innymi słowy – prawdziwą przyczyną chorób serca może być coś, co z tym poziomem współwystępuje. Ponieważ witamina D powstaje w organizmie pod wpływem promieni słonecznych, jej stężenie może po prostu odzwierciedlać styl życia i poziom aktywności fizycznej. – Poziom witaminy D rośnie, gdy jesteśmy aktywni fizycznie na zewnątrz. A osoby aktywne na świeżym powietrzu mają niższe ryzyko chorób serca – mówi prof. Rachel Neale z QIMR Berghofer Medical Research Institute w Australii. Jej zdaniem, gdy badania obserwacyjne pokazują, że osoby z wysokim poziomem witaminy D są zdrowsze, może to wynikać nie z samej witaminy, lecz z ich trybu życia. Źródła i niedobory witaminy D Problem polega na tym, że dostarczenie odpowiedniej ilości witaminy D nie jest łatwe. Występuje ona naturalnie w niektórych produktach, na przykład w tłustych rybach takich jak łosoś czy sardynki. Ponieważ jednak nie są one stałym elementem większości diet, witaminę D zaczęto dodawać do żywności, między innymi do mleka i płatków śniadaniowych. Organizm może też sam ją wytwarzać, pod warunkiem ekspozycji na światło słoneczne. Szacuje się, że na świecie nawet miliard ludzi ma niedobór witaminy D. Jej poziom zależy od diety, ilości słońca oraz problemów zdrowotnych, takich jak przewlekła choroba nerek, które zwiększają ryzyko niedoboru. Stężenie witaminy D we krwi zmienia się również w ciągu roku – w krajach północnych zimą bywa szczególnie niskie. Nic więc dziwnego, że naukowcy postanowili sprawdzić, czy suplementy – w postaci tabletek lub żelków – mogą realnie poprawić sytuację. Co pokazały wcześniejsze badania kliniczne Do tej pory przeprowadzono dwa duże badania kliniczne analizujące wpływ suplementacji witaminą D na zdrowie serca – D-Health Trial oraz VITAL Trial. Było też kilka mniejszych projektów. Żadne z dwóch dużych badań nie wykazało jednoznacznych korzyści wynikających z przyjmowania dodatkowej witaminy D. W badaniu D-Health odnotowano wynik na granicy istotności statystycznej, jeśli chodzi o zmniejszenie ryzyka zawału serca. Źródło: National Geographic
Wilki potrafią używać narzędzi? Kamera uchwyciła coś, czego nikt się nie spodziewał
Wilczyca z Kolumbii Brytyjskiej może być pierwszym dzikim wilkiem, którego przyłapano na użyciu narzędzi. Nagranie z monitoringu zaskoczyło badaczy i uruchomiło debatę w środowisku naukowym.
Spis treści: Jak wyglądało działanie wilczycy? Czy psowate mogą używać narzędzi? Trwa naukowy spór o interpretację Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Choć naukowcy różnią się w ocenach, to zachowanie sugeruje, że wilki mogą być mądrzejsze, niż sądziliśmy. W 2023 roku wzdłuż wybrzeża Kolumbii Brytyjskiej zaczęto znajdować w tajemniczy sposób uszkodzone pułapki na kraby. Naród Heiltsuk (Haíɫzaqv), rdzenna społeczność z tego regionu, zastawił je, by odławiać destrukcyjne, inwazyjne europejskie kraby zielone. Czasem pułapki były całkowicie zniszczone. Innym razem ich sieci były porozrywane. Ktokolwiek plądrował pułapki, zawsze dobierał się do plastikowych pojemników z przynętą, w których znajdowały się kawałki śledzia albo mięsa z lwów morskich. Wyglądało to na sprawkę wilków lub niedźwiedzi. Jednak wiele uszkodzonych pułapek pozostawało pod wodą także podczas odpływu, więc może winne były wydry morskie? Aby to sprawdzić, naukowcy we współpracy z Heiltsuk Guardians – grupą strażników, którzy monitorują terytorium i prowadzą własne badania – w maju 2024 roku ustawili kamerę skierowaną na podwodną pułapkę na kraby. Kamera zarejestrowała wilczycę wyjadającą przynętę z pułapki. W nowym badaniu opisującym to zachowanie, opublikowanym w czasopiśmie „Ecology and Evolution”, badacze sugerują, że może to być pierwszy opisany przypadek użycia narzędzia przez dzikiego wilka. Jak wyglądało działanie wilczycy? Nagranie pokazuje samicę wilka, która wychodzi z wody, trzymając w pysku boję. Cofając się, idzie po kamienistej plaży i odkłada boję na ziemię. Potem wraca do wody i chwyta zębami linę wychodzącą z boi, by przyciągnąć niewidoczny jeszcze obiekt bliżej brzegu. Gdy pułapka – stożek z metalowego stelaża pokrytego siecią – wynurza się z wody, wilczyca chwyta ją pyskiem i przeciąga na płyciznę. Następnie przeciska się nosem przez sieć i przegryza ją, uwalniając pojemnik z przynętą. Zjada swoją przekąskę i odchodzi. Kyle Artelle, współautor badania i ekolog z SUNY College of Environmental Science and Forestry w Syracuse w stanie Nowy Jork, był członkiem zespołu, który ustawiał pułapki. – Już przy pierwszym obejrzeniu nagrania, z mojej perspektywy, było jasne, że to użycie narzędzia – wspomina. Dodaje, że każdy ruch zwierzęcia wydawał się doskonale przemyślany, a wilczyca najwyraźniej rozumiała związek między poszczególnymi elementami pułapki. Na innym nagraniu z kamery pułapki widać innego wilka, który ciągnie linę przymocowaną do boi. Dziesiątki, jeśli nie setki pułapek na kraby w tym rejonie zostało uszkodzonych w podobny sposób. Czy psowate mogą używać narzędzi? Wiemy już, że psowate – grupa obejmująca psy i ich krewniaków – potrafią używać narzędzi w niewoli. W 2012 roku etolog Bradley Smith z Central Queensland University w Adelajdzie w Australii wraz ze współpracownikami opisał zachowanie dingo żyjącego w ośrodku. Zwierzę przeciągnęło stół na odległość mniej więcej 1,8 metra, po czym weszło nań i sięgnęło po przedmiot, który wcześniej znajdował się poza jego zasięgiem. Ten sam dingo przesuwał też klatkę dla psa i stawał na niej, co pozwalało mu wyglądać poza ogrodzenie swojego wybiegu. Smith, który nie brał udziału w nowym badaniu, przyznaje: – Nie mogłem w to uwierzyć. W tamtym czasie lista zwierząt uznawanych za zdolne do zadań wyższego rzędu – wykraczających poza instynkt i proste reakcje – była krótka. Obejmowała naczelne, delfiny, słonie i kruki. Obserwacje dingo poszerzyły naszą wiedzę o możliwościach psowatych. Nowe badanie pokazuje, jak bardzo elastyczne i pomysłowe są dzikie wilki – mówi Smith. Dingo żyły w sanktuarium, a zachowanie wilka zaobserwowano w naturze. – To właśnie sprawia, że odkrycie dotyczące wilka jest jeszcze bardziej wyjątkowe i cenne – dodaje. Trwa naukowy spór o interpretację W środowisku naukowym trwa jednak spór, czy „sztuczka” wilka z pułapką rzeczywiście kwalifikuje się jako użycie narzędzia. Niektórzy twierdzą, że żeby mówić o użyciu narzędzia, zwierzę musi samo to narzędzie wytworzyć. Artelle zauważa jednak, że ludzie też używają narzędzi – jak komputery – których sami nie zbudowali. Jedna z definicji mówi, że użycie narzędzia to posłużenie się przedmiotem w celu osiągnięcia konkretnego celu. – Z tego punktu widzenia wilk spełnia to kryterium, choć nie jest to szczególnie zaawansowany przykład użycia narzędzia – ocenia Smith. Robert Shumaker, biolog ewolucyjny z ogrodu zoologicznego w Indianapolis, który nie brał udziału w badaniu, uważa jednak, że taka definicja nie oddaje wszystkich aspektów użycia narzędzi. Jego zdaniem najszerzej akceptowana definicja obejmuje kilka kryteriów. W przypadku wilka nie wszystkie są spełnione, ponieważ zwierzę nie przymocowało samo liny do pułapki ani nie ułożyło niczego w sposób bezpośrednio związany ze zdobyciem pożywienia. – Samo pociągnięcie za coś, co ktoś inny wcześniej ułożył, nie jest użyciem narzędzia. Niezależnie jednak od tego, czy mamy do czynienia z „pełnoprawnym” użyciem narzędzia, obserwacja tego nietypowego sposobu żerowania jest ważna dla zrozumienia elastyczności i złożoności procesów poznawczych u wilków – zaznacza Shumaker. Dodaje również, że zakwalifikowanie jakiegoś zachowania jako użycia narzędzia nie czyni go automatycznie bardziej złożonym ani większym osiągnięciem. Smith zgadza się, że wartość tej obserwacji nie zależy od tego, jak dokładnie wpisuje się ona w definicje użycia narzędzi. – Nie powinno to umniejszać temu, jak imponujące jest to zachowanie ani temu, że to wyraźny przykład myślenia i rozwiązywania problemów wyższego rzędu – zaznacza. Wydarzenie pokazuje planowanie nastawione na cel, zrozumienie istnienia ukrytej nagrody, rozwiązywanie problemu w kilku krokach oraz upór. Jednocześnie nie wszystkie wilki muszą być równie zdolne jak ta konkretna samica. Wilki i ludzie na wspólnym terytorium Artelle uważa, że częściowo za tak intrygujące zachowanie może odpowiadać szczególny charakter tego środowiska. Wilki w tej części Kolumbii Brytyjskiej nie doświadczają dużych prześladowań ze strony ludzi. Daje im to więcej swobody, by spędzać czas na plaży i eksperymentować z nowymi zachowaniami. Artelle i inni badacze nadal analizują rozmieszczenie wilków, ich zachowanie oraz rolę, jaką pełnią w ekosystemie, w ramach trwającego Heiltsuk Wolf and Biodiversity Project. – Naród Heiltsuk żyje wśród wilków od tysięcy lat – mówi William Housty, dziedziczny przywódca tej społeczności i dyrektor Heiltsuk Integrated Resource Management Department, grupy odpowiedzialnej za zarządzanie zasobami i opiekę nad terytorium. Choć nie brał udziału w tym badaniu, współpracuje z Artellem w innych projektach. – Z tradycyjnej perspektywy od zawsze wiedzieliśmy, że wilki są istotami o wielkiej inteligencji – podkreśla Housty. To odkrycie otwiera nowe pytania o to, do czego jeszcze są zdolne. Źródło: National Geographic
Nieznane bakterie odkryte w halach NASA. Czy poleciały „na gapę” na Marsa?
Bakteria odkryta w clean roomach NASA przetrwała najbardziej zaawansowane metody sterylizacji. Naukowcy właśnie ujawnili, jak jej się to udało i dlaczego może to być problem nie tylko dla misji kosmicznych, ale i na Ziemi.
Spis treści: Nieznane bakterie w halach NASA Zabójcze clean roomy Jak bakterie oszukują naukowców? Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Aby zbudować statek kosmiczny, potrzeba sterylnie czystej strefy montażowej. To kluczowe, jeśli mamy zamiar szukać śladów życia pozaziemskiego. Nikt nie chciałby pomylić ziemskiego „pasażera na gapę” z pierwszym dowodem na istnienie obcych. Sterylność jest równia ważna dla zdrowia astronautów. Nieznane bakterie w halach NASA Dlatego załogowe i bezzałogowe statki kosmiczne powstają w tzw. clean roomach – najbardziej sterylnych środowiskach na Ziemi. Dekadę temu pewna bakteria zaskoczyła naukowców. Przetrwała w dwóch clean roomach, oddalonych od siebie o tysiące mil. Był to gatunek Tersicoccus phoenicis. Choć okazał się nieszkodliwy, wzbudził niepokój. Najwyraźniej był gościem w clean roomach na długo przed swoim odkryciem. Jak zdołał uniknąć wykrycia i przetrwać rygorystyczne protokoły sterylizacji? W niedawnym badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Microbiology Spectrum” naukowcy wreszcie rozszyfrowali jego sekret. Okazuje się, że T. phoenicis potrafi wejść w stan głębokiej hibernacji, który uniemożliwia naukowcom wykrycie jej obecności. – Ona nie jest martwa. Ona tylko udawała martwą – mówi Madhan Tirumalai, mikrobiolog z Uniwersytetu w Houston (USA) i współautor badania. Od czasu wykrycia T. phoenicis, w clean roomach agencji kosmicznych stwierdzono kolejne tajemnicze drobnoustroje. – Cała masa z nich może być problematyczna – mówi William Widger, biolog i biochemik z Uniwersytetu w Houston, współautor pracy. Zabójcze clean roomy Wiele statków kosmicznych nie musi być sterylnych, np. teleskop do badania odległych planet czy poszukiwania planetoid powstaje w halach, gdzie inżynierowie noszą kombinezony („bunny suits”). Jeden zabłąkany pyłek czy kilka bakterii nie zniweczy takich misji. Jeśli jednak chcemy zbudować łazik, który ma szukać pozaziemskich mikrobów, clean room musi być idealnie sterylny. Astronauci również nie powinni latać w kosmos z bakteriami, grzybami czy wirusami. Są na to różne sposoby: filtry powietrza nieustannie wychwytują brud i kurz, a nieco wyższe ciśnienie sprawia, że powietrze zawsze wypływa na zewnątrz, a nie napływa do środka clean roomu. Do sterylizacji używa się: płynów biobójczych, promieniowania UV, promieniowania radioaktywnego i toksycznych gazów. Długie okresy podgrzewania do temperatury powyżej 100 st. Celsjusza usuwają mikroskopijne siedliska wilgoci. Mimo tych wysiłków, część mikrobów wciąż potrafi uniknąć śmierci. Jak bakterie oszukują naukowców? Środowisko clean roomów może wręcz zachęcać mikroby do wykształcania nowych sposobów przetrwania. Dlatego agencje kosmiczne regularnie to monitorują, umieszczając próbki w pożywkach, by sprawdzić, czy jakiekolwiek organizmy zaczną się namnażać. Próbki sprawdza się też pod kątem nieaktywnych lub martwych mikroorganizmów. W ostatnich latach w halach NASA i ESA znaleziono setki gatunków bakterii, w tym wiele wcześniej nieznanych nauce. Tylko w tym roku naukowcy zidentyfikowali 26 nowych bakterii. Mikroby znaleziono nawet na zewnętrznej powierzchni Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, wystawione na ekstremalne środowisko kosmosu. Niektóre bakterie przetrwały żywiąc się środkami, które miały je niszczyć. Inne wytwarzają przetrwalniki – twarde struktury działające jak pancerze. W formie przetrwalników bakterie mogą trwać przez miliony lat, dopóki nie znajdą odpowiednich warunków do przebudzenia. Ale niektóre „uśpione” bakterie pozostają nieaktywne nawet po podaniu im pożywki. Taki wariant uśpienia sprawia, że pozostają niewykryte – nie namnażają się w szalkach Petriego. A to poważny problem. T. phoenicis należy właśnie do tej kategorii. Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii W 2007 roku inżynierowie przygotowujący lądownik Mars Phoenix pobrali próbki z podłogi sali montażowej w Centrum Kosmicznym Kennedy’ego na Florydzie. Dzięki tym wymazom wykryli T. phoenicis. Nie tylko w ośrodku Kennedy’ego – także w clean roomie Europejskiej Agencji Kosmicznej w Gujanie Francuskiej, oddalonym o tysiące kilometrów. Był to pierwszy taki przypadek. Naukowcy najpierw zbadali genom bakterii w poszukiwaniu wskazówek, jak przeżyła procedury sterylizacji. Odkryli, że posiada gen kodujący tzw. białko Rpf, odpowiedzialne za „wybudzanie” drobnoustrojów z uśpienia. Ale samo posiadanie tego genu nie znaczy, że bakteria z niego korzysta. Aby to sprawdzić, naukowcy pozbawili T. phoenicis wszelkich składników odżywczych i odwodnili ją aż do wysuszenia. Błyskawicznie weszła w stan uśpienia. W wielu przypadkach bakterie nie wychodziły z uśpienia i nie odrastały po podaniu pożywki. Czasem komórki w końcu rosły w pożywkach, ale zajmowało to kilka dni. Wszystko zmieniało się w obecności białka Rpf – bakterie budziły się. Rpf wydziela wiele bakterii, w tym jeden powszechny gatunek żyjący na ludzkiej skórze. Ponieważ Rpf jest tak wszechobecny, każda T. phoenicis przyczepiona do superczystego statku kosmicznego nie miałaby problemu z przebudzeniem się i ucztowaniem po długim okresie uśpienia. Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Czy uśpienie pozwoliłoby przetrwać T. phoenicis w kosmosie? To możliwe, choć mało prawdopodobne. Lądownik Phoenix już dawno opuścił Ziemię, by szukać śladów dawnej wody i związków organicznych na Marsie. Szanse bakterii na przetrwanie na powierzchni Czerwonej Planety są mniejsze niż w kosmosie i clean roomach. T. Phoenicis to ostrzeżenie nie tylko dla sektora kosmicznego, ale dla wszelkich clean roomów – od laboratoriów rolniczych i związanych z produkcją żywności, po zakłady farmaceutyczne i szpitale. – Uśpienie ma konsekwencje nie tylko dla kosmosu, ale też dla ludzi tu, na Ziemi – mówi Tirumalai. Bakterie chorobotwórcze zdolne wejść w tryb uśpienia, mogłyby narobić ogromnych szkód. Na razie naukowcy ich nie wykryli – ale przecież one słyną właśnie z niewykrywalności! Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Badanie wskazuje na konieczność częstszego testowania pod kątem śladów zamaskowanych mikrobów. Innym, bardziej przewrotnym sposobem namierzenia podstępnych bakterii jest niedopuszczenie, by w ogóle zasnęły. Białko Rpf wybudza T. phoenicis, co pozwala ją wykryć i łatwo zabić. Trzeba teraz odkryć „klucze” do wybudzania kolejnych gatunków bakterii. Krótkie loty w kosmos raczej nie są zagrożone; w końcu astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie zapadali dotąd na poważne choroby zakaźne. Podczas długotrwałych misji załogowych na Księżyc lub Marsa astronauci przejdą długie okresy kwarantanny. To pozwoli wykryć wszelkie ukryte choroby zakaźne. Nie oznacza to jednak, że w samych statkach nie będą na nich czekać poukrywane mikroby. Uśpienie to też nie jedyny sposób, w jaki mikroorganizmy mogą unikać wykrycia. Naukowcy niedawno poddali niektóre bakterie warunkom podobnym do marsjańskich i odkryli, że zmienia to ich kształty i zachowania. Wykazano również, że podróże kosmiczne potrafią zdezorientować układ odpornościowy astronautów. A połączenie tych dwóch zjawisk może być bardzo groźne. Każdy, kto liczy na trwałą ludzką obecność na Księżycu czy Marsie, powinien liczyć się z bakteriami. Pozaziemska baza będzie potrzebowała jedzenia – A jeśli przywieziesz rośliny, przywieziesz całą masę mikrobów – mówą naukowcy. Oby były to te „przyjazne”. Źródło: National Geographic
Jak wreszcie się wyspać? Naukowcy opracowali 3 najważniejsze zasady, dzięki którym w końcu Ci się uda
Koce obciążeniowe, liczenie baranów, dźwięki o określonej liczbie herców czy specjalne opaski na oczy – w Iinternecie stale atakują nas nowe sposoby na dobry sen. Łatwo się w tym pogubić, ale nic dziwnego, że ich poszukujemy: we współczesnym pędzie trudno się wyspać. Naukowcy zajmujący się rytmem dobowym wskazują jednak 3 najważniejsze zasady, których naprawdę warto się trzymać.
Naukowcy ostrzegają, że ślepe podążanie za internetowymi trendami dotyczącymi snu może przynieść odwrotny skutek. Andrew McHill z Oregon Health & Science Unversity w Portland wskazuje, że niesprawdzone informacje mogą zniechęcić ludzi do szukania pomocy związanej ze zdrowym snem. Badacze przygotowali 3 najważniejsze wskazówki, które są podstawą dobrego wypoczynku. Nawet jeśli je znamy, to warto sobie regularnie przypominać i zrozumieć kryjącą się za nimi naukę. Jak się wyspać? 1. Postaw na kontrasty – w dzień bardzo jasno, w nocy bardzo ciemno Światło ma największą moc „sterowania snem”. Przyczyny są bardzo proste: ludzie ewoluowali na zewnątrz, pod gołym niebem Afryki. Słońce w zenicie produkuje bardzo dużo światła niebieskiego, które reguluje produkcję melatoniny: hormonu, który sygnalizuje organizmowi, że czas spać. Czasem niełatwo jest zrezygnować z niebieskiego światła ekranów LED przed pójściem do łóżka, ale warto je ograniczać: np. wprowadzić na ekran specjalne ograniczające je filtry. Oczywiście najlepiej byłoby całkowicie zrezygnować ze smartfona przed spaniem, a żarówki wymienić na te o słabej mocy i o bursztynowej barwie. Warto pamiętać, że nawet krótki „strzał” światła w środku nocy błyskawicznie zaburza naszą gospodarkę hormonalną. Remedium na bolączki współczesności jest… kontrast. Duża ilość przyswojonego niebieskiego światła w ciągu dnia nieco „amortyzuje” szkody światła wieczornego, wiąże się lepszym snem i dłuższym życiem. Warto codziennie wystawiać się na słońce – badania wykazują, że 20% osób najrzadziej eksponujących się na światło umiera nawet o 5 lat wcześniej! 2. Dostarczaj paliwa rano, oszczędzaj żołądek wieczorem Hormony głodu i enzymy trawienne również mają swój rytm dobowy. Jesteśmy przystosowani przez nasz organizm do tego, by najwięcej kalorii przyswajać późnym rankiem i wczesnym popołudniem. Najadanie się wieczorem sprawia, że niektóre etapy trawienia nie mogą być ukończone i zakłócają nasz sen, a przez to budzimy się niewyspani. Ostatni posiłek dnia powinien przypadać przynajmniej trzy godziny przed snem, być lekkostrawny, niskokaloryczny i bez towarzystwa słodkich napojów czy alkoholu. Ten ostatni pomaga co prawda zasnąć, ale jakość samego snu jest bardzo słaba. Badania dowodzą także, że spożywanie orzechów i produktów roślinnych w ciągu dnia może poprawiać jakość snu. 3. Śpij o stałych porach Stałe pory snu mogą mieć większy wpływ na wyspanie się niż jego długość. Chodzenie spać o różnych porach aktywuje hormony stresowe – nasz organizm po prostu nie wie, co się dzieje, czemu nie śpimy. Chce walczyć. Chociaż często w tygodniu przyzwyczajamy się do określonej pory wstawania, to w weekendy kompletnie zaburzamy rytm. To powoduje rodzaj jet lagu, który znamy z podróży do innych stref czasowych. Robimy to na własne życzenie. Wypracowanie regularnych godzin snu nie jest łatwe, ale potrafi radykalnie zwiększyć jego jakość. Jeśli udaje ci się wstawać o określonej porze w tygodniu, to pójdź za ciosem i tak samo obudź się w weekend. Nikt nie jest idealny Naukowcy dodają, że nie trzeba ściśle przestrzegać zasad, by czerpać z nich korzyści. Być może uda się wprowadzić regularność posiłków w ciągu dnia – to szczególnie ważne dla osób pracujących w nocy, co bardzo obciąża organizm. Być może łatwiej będzie pilnować rutyny snu nawet w weekendy, a może ograniczyć ekspozycję na światło. Nie wszystko naraz – wbrew temu, co sugerują influencerzy w mediach społecznościowych, niekoniecznie trzeba wstawać o 4 rano i medytować przez godzinę, a potem przebiec maraton. Chociaż jest w tym ziarno prawdy. Warto bowiem korzystać również także z innych wskazówek behawioralnych, niż te uznane przez badaczy za najbardziej korzystne dla snu. Jest wiele naukowych dowodów na wpływ intensywnego porannego treningu na jakość snu w nocy. Nie musi być to jednak przekraczające nasze możliwości wyrzeczenie. Warto robić cokolwiek – nasz organizm z pewnością za to podziękuje. Jeśli nie teraz, to w przyszłości. Źródła: PNAS, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy zmysły wymagają… treningu? Eksperci twierdzą, że nie są nam dane na zawsze
Życie bez smaku i węchu nie tylko traci koloryt, ale jest także bardzo trudne. Wiele osób boleśnie przekonało się o tym w trakcie szalejącej epidemii COVID-19. To zmysły, które nie tylko bronią naszego organizmu, ale także wiążą się z pamięcią i emocjami. Dr Grzegorz Sobek podkreśla, że konieczny jest ich regularny trening.
Postrzeganie smaku i zapachu jest uwarunkowane głównie genetycznie. Wpływ na naszą wrażliwość ma także wiek. To jednak nie wszystko: bardzo ważne są także przyzwyczajenia i sposób odżywiania, które mogą osłabiać percepcję smaków. Naukowcy zachęcają do treningu, który może pomóc utrzymać wrażliwość zmysłów. Kto czuje więcej, a kto mniej? Dr Grzegorz Sobek z Katedry Dietetyki Uniwersytetu Rzeszowskiego przypomina, że około 50% populacji ma przeciętną zdolność rozpoznawania smaków. Zgodnie z krzywą Gaussa odpowiednio 25% to tzw. „supertesterzy”, charakteryzujący się ogromną wrażliwością, a pozostałe 25% ma nieco przytępiony smak. Poszczególne osoby mają także swój indywidualny zestaw receptorów zapachowych. Ich mniejsza ilość sprawia, że gorzej odbieramy poszczególne wonie – może nawet prowadzić do braku węchu. Ich duża ilość z kolei naturalnie predysponuje nas np. do zawodu perfumiarza czy sommeliera, ale według dr Sobka zmysły w pewnym stopniu da się wyćwiczyć. Zmysły a wiek – Największą wrażliwość na bodźce smakowe i zapachowe osiągamy między 20. a 25. rokiem życia. Do wieku ok. 45–50 lat utrzymuje się ona na dobrym poziomie, jednak po 60. –65. roku zaczyna stopniowo spadać – tłumaczy PAP naukowiec. Jest to związane z ludzką fizjologią starzenia się. Dla przykładu komórki odpowiedzialne za odczuwanie smaków, zlokalizowane na języku, z wiekiem odtwarzają się w coraz mniejszej liczbie. – To tłumaczy, dlaczego osoby starsze często używają więcej soli. Po prostu wrażliwość na ten smak jest u nich osłabiona, więc aby odczuwać podobne wrażenia co kiedyś, muszą bardziej dosalać potrawy. W podobny sposób spada wrażliwość na smak słodki, co ma bardzo duże znaczenie, ponieważ może wpływać na preferencje żywieniowe, a więc także ryzyko otyłości – wyjaśnia Sobek. Brak smaku i węchu Na percepcję smaków i węchowych wpływ ma także cukrzyca typu 1 oraz sposób odżywiania. Niska podaż białka w diecie oraz niedobory witamin A, E, B, miedzi oraz cynku mogą powodować utratę węchu. To duży problem, bo wrażliwość na zapachy i smaki są bardzo ważne. Udowodniono, że zmysły te są bezpośrednio połączone z układem limbicznym – tą częścią mózgu, która dba o zapamiętywanie i reguluje zachowania emocjonalne. Pamięć węchowa jest odporna na ząb czasu: łatwiej nam przypomnieć sobie zapach sprzed kilkudziesięciu lat niż daną sytuację. Kto z nas nie pamięta zapachu letniego deszczu z dzieciństwa? Jak trenować zmysły? Jeśli zmysły działają słabiej niż kiedyś, to czy można je trenować? Zdaniem dr Sobka wrażliwość na doznania smakowe i zapachowe to umiejętność, którą da się rozwijać. Taki trening może obejmować np. spożywanie potraw z większą uważnością i bez pośpiechu – tak, by skupić się na poszczególnych smakach. Warto też porównywać ze sobą różne gatunki czekolad, jabłek czy pomidorów. Chociaż może wydawać się to nieco zabawne, samo wąchanie przypraw czy owoców pogłębia nasze kompetencje zapachowe: uczy nasz mózg, że ich rozpoznawanie jest dla nas ważne. Należy o to dbać, by długo cieszyć się sprawnymi zmysłami! Źródło: PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trawniki w miastach – kosić czy nie? Biolodzy to sprawdzili
Wydawałoby się, że rzadsze koszenie trawników to korzyść dla wszystkich – bujne zarośla nie tylko regulują temperaturę w miastach, ale dbają o cały ekosystem. Biolodzy uważają jednak, że w tym przypadku ważny jest kompromis pomiędzy ekologią a wygodą i bezpieczeństwem mieszkańców. Kosić czy nie kosić?
Wielu mieszkańców miast buntuje się przeciwko regularnemu koszeniu trawników. Niektórym przeszkadza hałas, a inni wskazują na korzyści, które przynoszą środowisku miejskiemu bujne zarośla. Biolodzy przeanalizowali, jaki system koszenia jest najkorzystniejszy zarówno dla mieszkańców, jak i dla ekosystemu. Kosić czy nie kosić, oto jest pytanie – Koszenie trawników to temat budzący emocje – mówi dr Małgorzata Stanek z Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. – Natychmiast pojawiają się głosy zwolenników i przeciwników. Jedni podkreślają kwestie estetyczne, inni ekologiczne. Z naukowego punktu widzenia im rzadziej się kosi, tym korzystniej dla ekosystemu, m.in. dla bioróżnorodności roślin i organizmów glebowych. Jednak w warunkach miejskich, gdzie istotne są również bezpieczeństwo i komfort mieszkańców, sytuacja nie jest jednoznaczna. Dr Stanek kieruje projektem „ToBeLawn”, który zajmuje się zbadaniem wpływu koszenia na ekosystem przydrożnych ekologicznych trawników. Badanie stanu trawników Naukowcy wyznaczyli kilkanaście stanowisk badawczych w Krakowie i Katowicach, a następnie zbierali z nich dane przez dwa okresy wegetacyjne. Przeanalizowali 3 modele koszenia: intensywny (6 razy w sezonie), umiarkowany (3 razy w sezonie) i biocenotyczny (raz, na koniec sezonu). Zbadano między innymi skład gatunkowy roślinności, ilość biomasy, wilgotność czy poziom zanieczyszczeń. Ważna była też aktywność mikrobiologiczna, tempo dekompozycji czy strukturę zespół bakterii i grzybów glebowych. Co przynosi brak koszenia trawników? Badania udowodniły, że dla samej gleby i zdolności pochłaniania zanieczyszczeń z powietrza najlepsze jest koszenie tylko raz w roku: na koniec sezonu. – Ograniczenie częstości koszenia sprzyja rozwojowi roślinności: zwiększa jej biomasę, a także różnorodność gatunkową oraz liczbę roślin, które zakwitną – donosi Małgorzata Stanek. Dodatkowo ograniczenie koszenia zwiększa dostępność zróżnicowanych źródeł pokarmu dla owadów zapylających. Więcej roślin to także naturalny stabilizator temperatury i wilgotności przy powierzchni gleby, który zmniejsza jej wysychanie w trakcie suszy. Bujna roślinność przeszkodą dla kierowców Stanek podkreśla jednak, że w przypadku zarządzania przestrzenią miejską należy wziąć pod uwagę także inne ważne aspekty – pójść na kompromis pomiędzy ekologią a potrzebą komfortu i bezpieczeństwa jej mieszkańców. Liczy się więc nie tylko ekologia – która jest oczywiście bardzo ważna – ale w grę wchodzą także czynniki społeczne, estetyczne, rekreacyjne czy związane z bezpieczeństwem. – Przy drogach, w parkach czy na osiedlach koszenie dwa-trzy razy w sezonie bywa konieczne – mówi Stanek. Zbyt bujna roślinność może między innymi zmniejszyć widoczność dla kierowców i zwiększać ryzyko wypadków. „ToBeLawn” to projekt, którego celem jest opracowanie praktycznych wytycznych dotyczących koszenia miejskich trawników. Uczestniczą w nim między innymi naukowcy z Instytutu Botaniki PAN, UJ czy UŚ i współpracują z służbami z Krakowa oraz Katowic. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego czekolada smakuje tak dobrze? To mikroby dbają o jej smak
Naukowcy udowodnili, że to mikroby odpowiedzialne za fermentację kakao mają ostateczny wpływ na smak czekolady. To oznacza, że modyfikacja społeczności mikroorganizmów może sprawić, że ta będzie jeszcze smaczniejsza. Czeka nas rewolucja?
Czekolada w wyjątkowy sposób aktywuje zmysły. Zawiera szereg związków chemicznych, które potrafią wpływać na nasze samopoczucie – jednym z nich jest anandamid, który wywołuje uczucie euforii. Co jest jednak odpowiedzialne za jej smak i czemu poszczególne czekolady różnią się między sobą? W opublikowanym w czasopiśmie „Nature Microbiology” badaniu angielscy naukowcy wykazali, że to wszystko zasługa mikroorganizmów, które fermentują ziarna kakaowca. Mikroby robią robotę – to one nadają smak Fermentacja towarzyszy ludzkości od wielu lat. Procesy fermentacyjne wzmacniają smak oraz konserwują potrawy i napoje. Kochamy to, co nadszarpnięte zębem czasu i przetworzone przez pracowite mikroorganizmy. Wina, piwa, sery czy nawet polskie ogórki kiszone to wszystko efekty ich działania. Jednak w przeciwieństwie do produkcji piwa czy sera, fermentacja kakao zachodzi zwykle w sposób spontaniczny, w którym udział biorą wspólnoty mikroorganizmów już obecne w środowisku – bez dodawania konkretnych szczepów. Ziarna wyjmuje się z owoców i pozostawia do fermentacji, a następnie suszy i praży. W efekcie niewiele wiadomo, jak różne gatunki mikrobów mogą wpływać na smak. Nie kakao, a bakterie! To one decydują, jak smakuje czekolada Naukowcy słusznie podejrzewali, że na smak czekolady wpływ ma nie tylko pochodzenie ziaren kakaowca, ale także niezbadane wcześniej pH, temperatura oraz gatunki mikroorganizmów je fermentujących. – To, co próbowaliśmy zrobić, to podnieść jakość czekolad – mówi „Nature” David Gopaulchan, genetyk roślin z brytyjskiego Uniwersytetu w Nottingham. Postanowili zbadać fermentację ziaren kakaowca z trzech regionów Kolumbii: Santander, Huila i Antioquia. Ziarna miały podobne tło genetyczne, więc ustalono, że różnice w smaku muszą wynikać wyłącznie z fermentacji. Degustatorzy ocenili, że czekoladowe próbki z Santander i Huila miały złożone nuty prażonych orzechów, owoców czy kawy, podczas smak tych pochodzących z Antioquia był prostszy i bardziej gorzki. Ustalono, że kluczową rolę w kształtowaniu profilu smakowego odegrały specyficzne drożne, m.in. Torulaspora i Saccharomycenes. Ich obecność sprawiała, że smak określano jako „wyższej jakości”. Czekolada przyszłości? Lepszy smak dzięki mikrobom z laboratorium Kolejnym krokiem było takie pokierowanie procesem fermentacji – za pomocą zastosowania specyficznych, stworzonych laboratoryjnie mieszanek mikrobów – dzięki któremu możliwe stałoby się odtworzenie właściwości smakowych próbek określanych jako bardziej złożone w smaku. Degustatorzy potwierdzili, że efekt osiągnięty przez naukowców odpowiadał wysokiej jakości próbkom z Santander i Huila. Wyniki dowiodły zależność między pH, temperaturą i społecznością mikroorganizmów a regionalnymi różnicami w smaku czekolady. – W przyszłości konsumenci będą mogli cieszyć nowymi, ekscytującymi smakami czekolady. To potencjał na zainteresowanie ludzi czekoladami designerskimi – donosi Gopaulchan. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rozbudowa Polskiej Stacji Antarktycznej. Powstają laboratoria, kwatery i… siłownia
Rozbudowa Polskiej Stacji Antarktycznej trwa pełną parą. Już niebawem wzbogaci się ona o nowe kwatery dla naukowców, nowoczesne laboratoria umożliwiające zaawansowane badania oraz inne obiekty zwiększające komfort pracy. To dla badaczy drugi dom 14 tys. kilometrów od kraju.
Polska misja na Antarktydzie trwa już niemal 50 lat. Prawie pół wieku temu powstała tam Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego, a od kilku lat baza ta ulega unowocześnieniu. Powstaną nowe laboratoria i kwatery, do których stworzenia zobowiązują Polskę traktaty międzynarodowe. Jak idą prace w tym niezwykle trudnym środowisku? Ekstremalne warunki nie sprzyjają budownictwu Pół wieku funkcjonowania Polskiej Stacji Antarktycznej w skrajnie niekorzystnych warunkach klimatycznych doprowadziło do zużycia budynków. Mimo starań pracujących tam naukowców stacja wymagała rozbudowy, by nie tylko stworzyć możliwość nowoczesnych badań, ale także zapewnić bezpieczeństwo uczestnikom wypraw. – Budynek mieszkalny stacji znalazł się zaledwie 2 metry od brzegu. To zaczęło stwarzać realne zagrożenie dla przebywających tam ludzi oraz dla infrastruktury – powiedziała PAP zarządzająca stacją Agnieszka Kruszewska z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN. Nowoczesne polskie centrum badań Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, pięćdziesiąte urodziny stacji (a te wypadają w lutym 2027 roku) naukowcy będą już świętować w nowym budynku. Baza całej konstrukcji, która będzie wynosić budynek na 3 metry ponad poziom gruntu, jest już gotowa. Uczestnicy misji czekają jeszcze na moduły, które mają dopłynąć w listopadzie. Dzięki temu przez najbliższe arktyczne lato (czyli polską jesień i zimę) uda się osiągnąć stan surowy zamknięty. Agnieszka Kruszewka podaje, że nowy budynek ma powierzchnię ok. 1,5 tys. metrów kwadratowych, jest nowoczesny i spełnia wszelkie kryteria potrzeb badawczych i bytowych XXI wieku. Szczególną poprawę odczują naukowcy zimujący na stacji: ich kwatery zostaną wyposażone w budzące zachwyt okna wychodzące na zatokę, a cały obiekt w siłownię i bibliotekę. Sala jadalna wreszcie ma umożliwiać jednoczesne wydawanie posiłków dla wszystkich mieszkańców, którzy wciąż są rekrutowani. Budżet modernizacji stacji wynosi ponad 170 milionów złotych. Polska w Układzie Antarktycznym Polska Stacja Antarktyczna jest całoroczną jednostką naukowo-badawczą usytuowaną nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych. Jej rozbudowa nie była związana jedynie z potrzebą przeprowadzania skomplikowanych badań czy komfortem pracy naukowców, ale także z Układem Antarktycznym, którego nasz kraj jest sygnatariuszem. Polska znajduje się bowiem w gronie 29 państw konsultatywnych, które mają prawo do podejmowania decyzji w kwestii działalności człowieka na terenie Antarktyki. Warunkiem pozostania w tej prestiżowej grupie jest nieustanna praca naukowo-badawcza, która możliwa jest jedynie dzięki odpowiedniej infrastrukturze. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wczesne dojrzewanie może skracać życie kobiet. Naukowcy mają na to dowody
Nowe badania pokazują, że wczesne dojrzewanie może przyspieszyć starzenie się kobiet i zwiększyć ryzyko chorób. Zaskakujące dane zebrano na podstawie olbrzymiej liczby przypadków.
Naukowcy z Buck Institute for Research on Aging w Kalifornii przeanalizowali dane niemal 200 tys. kobiet z brytyjskiej bazy UK Biobank. Chcieli sprawdzić, jakie wczesne dojrzewanie i decyzje rodzicielskie z początkowych etapów życia miały wpływ na ich zdrowie w późniejszych latach. Czego dowodzą najnowsze badania? Amerykańscy naukowcy skupili się na dwóch czynnikach: terminie pierwszej miesiączki i dacie urodzenia pierwszego dziecka. Okazało się, że dziewczynki, które zaczęły dojrzewać przed 11. rokiem życia oraz kobiety rodzące przed 21. urodzinami wykazywały dwukrotnie większe ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2., niewydolność serca czy otyłość. To nie wszystko – ryzyko poważnych zaburzeń metabolicznych rosło nawet czterokrotnie. Okazało się, że kobiety, które dojrzewały i rodziły później, wolniej się starzały i rzadziej zapadały na choroby przewlekłe, w tym Alzheimera. Geny i biologia starzenia Badaczom udało się wyróżnić aż 126 markerów genetycznych, które wiążą się z tym zjawiskiem. Związane są one ze szlakami metabolicznymi (m.in. IGF-1, AMPK, mTOR), które regulują zarówno wzrost i dojrzewanie, jak i tempo starzenia się organizmu. To przykład tzw. antagonistycznej plejotropii. Na czym ona polega? To sytuacja, w której cecha, która daje przewagę w młodości (np. szybka zdolność do rozmnażania, czyli zwiększanie przeżywalności), może mieć negatywne skutki zdrowotne w późniejszych latach. Dojrzewanie ważne w kontekście zdrowia – Historia miesiączkowania i wieku pierwszego porodu jest rutynowo zbierana przez lekarzy, ale rzadko wykorzystywana w kontekście zdrowotnym kobiety. Nasze badanie pokazuje, że to krytyczne informacje – mówi prof. Pankaj Kapahi, jeden z autorów badania. Naukowcy sugerują, że warto tego rodzaju informacje traktować jako istotny element profilaktyki zdrowotnej. Powinny być brane pod uwagę nie tylko w ginekologii, ale także w szerszym kontekście medycznym. Zmiana myślenia o dojrzewaniu Nowe badania przypominają, że wszystkie decyzje i wydarzenia z wczesnych etapów życia mogą mieć swoje długofalowe konsekwencje dla zdrowia: nawet, jeśli na razie nie jesteśmy ich świadomi. To kolejny dowód na to, jak biologia rozrodu ściśle splata się z procesami starzenia. Wyniki skłaniają także do dyskusji społecznych i kulturowych wokół wieku rozpoczęcia macierzyństwa. Pokazują, że presja społeczna związana z wczesnym posiadaniem dzieci może wiązać się w dalszej perspektywie z poważnymi kosztami zdrowotnymi. Czy zatem późne macierzyństwo jest zdrowsze? Źródło: eLife Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Słaby węch? Naukowcy znaleźli sposób, by go wzmocnić
Nie tylko pandemia COVID-19, ale także uwarunkowania genetyczne czy różnorodne urazy mogą sprawiać, że węch nie funkcjonuje prawidłowo. Okazuje się jednak, że dzięki falom radiowym docierającym w głąb głowy możemy zwiększyć ludzką zdolność wyczuwania zapachów.
Naukowcy z Korei odkryli, że kierowanie fal radiowych bezpośrednio do układu węchowego wewnątrz mózgu może stymulować jego działanie: osoby poddane takim eksperymentom były tymczasowo zdolne do wykrywania wcześniej niewyczuwalnych zapachów. Uszkodzenia zmysłu węchu – co wpływa na jego działanie? Każdy odczuwa węch trochę inaczej: wpływ na jego funkcjonowanie mają nie tylko uwarunkowania genetyczne, ale także schorzenia czy urazy. Ostatnimi czasy wiele osób zgłaszało osłabienie węchu w wyniku COVID-19, ale oprócz koronawirusa przyczyną może być po prostu… starzenie się organizmu. Węch jest istotną składową odczuwania smaku, więc jego brak może zagrażać bezpieczeństwu – to często dzięki temu zmysłowi podświadomie wzbraniamy się m. in. przed nieświeżym jedzeniem. Nasz nos informuje także o wycieku gazu ziemnego – naturalnie bezwonnego, do którego jednak dodaje się specjalnego środka nawaniającego, by ułatwić jego wykrywanie. Koreańskie wzmacnianie węchu – Obecnie leczenie węchu w praktyce klinicznej odbywa się chirurgicznie lub – w częstszych przypadkach – chemicznie, za pomocą aromaterapii – mówi Yongwoo Jang z Uniwersytetu Hanyang w Seulu. Dodaje, że w przeciwieństwie do innych dziedzin medycyny, terapia węchu od wielu lat przeprowadzana jest w sposób niezwykle tradycyjny. Naukowcy z Korei dostrzegli w tym potencjał. Postanowili wykorzystać stymulację bioelektryczną. Okazało się jednak, że jej zastosowanie w układzie zlokalizowanym tak głęboko w głowie człowieka jest niemożliwe, więc zwrócili się ku falom radiowym. Radiowy eksperyment W trakcie trwania badania 28 osób przez 5 minut wystawionych było na działanie promieniowania o mocy 15 watów emitowanego z anteny znajdującej się 10 centymetrów od ich głowy. Jang twierdzi, że stymulacja nie była odczuwalna przez pacjentów. W celu oceny zmysłu węchu wykorzystano powszechnie stosowany test progu węchowego Sniffin’ Sticks. W jego trakcie uczestnicy za pomocą zapachu próbowali wykryć obecność alkoholu n-butanolu w różnym rozcieńczeniu. Czy to możliwe, że fale radiowe poprawiają węch? Efekty były zdumiewające. Naukowcy odkryli, że uczestnicy po stymulacji falami radiowymi otrzymywali dużo lepsze wyniki niż przed jej zastosowaniem. Ustalono, że ich „supermoc” utrzymywała się około tygodnia. W przypadku osób ze stałymi problemami węchowymi konieczne mogą być więc serie powtarzających się zabiegów. Zespół Janga przygotowuje obecnie badania na szerszą skalę. Kto wie, być może to przełom w badaniach nad ograniczeniami ludzkich zmysłów. Dokąd zaprowadzą nas one dalej? Źródło: APL Bioengineering, New Scientist Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Alarmujące wyniki badań: walizki są brudniejsze niż publiczne toalety. „To magnesy na zarazki”
Z pozoru zwykły bagaż może okazać się prawdziwym magazynem drobnoustrojów. Wyniki najnowszych analiz ujawniają, jak wiele zanieczyszczeń przenosimy, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy.
Spis treści: Jak brudne są nasze bagaże? Wyniki badania zaskakują Najbardziej zanieczyszczone części walizki według naukowców Jak chronić się przed zarazkami na bagażu? Po pandemii coraz więcej osób zwraca uwagę na higienę – częściej myją ręce w podróży i korzystają z płynów do dezynfekcji. Najnowsze badania ujawniają jednak, że największe skupiska bakterii znajdują się tam, gdzie najmniej się ich spodziewamy. Mikrobiolożka Amy-May Pointer pobrała próbki z różnych twardych i miękkich walizek na zatłoczonym dworcu kolejowym przy londyńskim lotnisku. Wyniki jej analizy mogą zaskoczyć. Jak brudne są nasze bagaże? Wyniki badania zaskakują Niedawno firma InsureandGo postanowiła sprawdzić, jak wiele bakterii gromadzi się na naszych walizkach. W tym celu nawiązała współpracę z mikrobiolożką Amy-May Pointer, która przeprowadziła specjalistyczną analizę. Jej celem było zbadanie, jak bardzo brudne są bagaże i które ich elementy są najbardziej narażone na kontakt z zarazkami. Ekspertka pobrała wymazy z kluczowych zewnętrznych części każdej walizki, aby zbadać, ile zanieczyszczeń możemy nieświadomie przenieść na hotelowe łóżka czy do szaf podczas rozpakowywania. Dla porównania Pointer pobrała również próbki z powierzchni publicznych toalet, m.in. z deski sedesowej i przycisku spłuczki. Wyniki były zdumiewające. Okazało się, że bagaże gromadzą niemal 58 razy więcej bakterii niż deska sedesowa w publicznej toalecie. – Walizki, a szczególnie ich kółka i spody, działają jak magnes na zarazki, przewyższając pod tym względem nawet toaletę. Na szczęście stosowanie podstawowych zasad higieny wystarczy, by zapobiec przenoszeniu tych mikrobów na łóżko czy stół – podkreśliła specjalistka w rozmowie z „Travel + Leisure”. Najbardziej zanieczyszczone części walizki według naukowców Mikrobiolożka zidentyfikowała na powierzchni bagaży szereg bakterii. Wśród nich znalazł się gronkowiec – drobnoustrój powszechnie obecny na ludzkiej skórze, który w przypadku kontaktu z raną może przeniknąć do organizmu, wywołując czyraki, liszajec (wysoce zaraźliwe zakażenie skóry), a w przypadku niektórych szczepów, takich jak S. aureus, nawet zatrucia pokarmowe. W próbkach wykryto także bakterie z rodzaju Serratia, zwykle niegroźne, lecz w warunkach szpitalnych mogące powodować zakażenia dróg moczowych lub ran. Z kolei obecność drobnoustrojów z rodzaju Bacillus (bakterii znanych z wywoływania chorób przenoszonych drogą pokarmową) wskazuje, jak łatwo bagaże stają się nośnikiem mikrobów. Największe nagromadzenie bakterii i grzybów stwierdzono na kółkach walizek. To one, stykając się z podłogami dworców, lotnisk czy chodników, przenoszą setki kolonii drobnoustrojów, co – jak podkreśliła Pointer – powinno być wystarczającym powodem, by nigdy nie kłaść walizki na hotelowym łóżku. Drugim najbardziej zanieczyszczonym elementem okazał się z kolei spód bagażu, gdzie również wykryto zarodniki Bacillus. Ekspertka zaznaczyła, że miękkie walizki są jeszcze bardziej problematyczne, ponieważ ich materiał wchłania wilgoć, tworząc idealne środowisko dla rozwoju grzybów. Co więcej, zwróciła także uwagę na uchwyty – to właśnie one, z racji częstego kontaktu z dłońmi, stanowią najbardziej typowe miejsce dla występowania gronkowca. Jak chronić się przed zarazkami na bagażu? Zamiast żyć w strachu, warto wdrożyć kilka prostych zasad higieny. Jak tłumaczyła Amy-May Pointer, kluczowe jest przechowywanie walizki na półce bagażowej, unikanie wciągania jej do kabin toaletowych czy przeciągania przez kałuże. Dodatkowo po każdym kontakcie z bagażem należy umyć ręce, a po powrocie do domu – dokładnie wyczyścić kółka i spód walizki. – Im mniej zanieczyszczeń osadzi się na kółkach, tym mniej problemów będziesz mieć później. Pamiętaj też, że dotykając walizki, przenosisz na dłonie to, co znajduje się na jej powierzchni. Dlatego tak ważne jest mycie rąk po każdym kontakcie z bagażem – dodała mikrobiolożka. Źródła: InsureandGo, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To nie lenistwo! Naukowcy odkrywają, dlaczego w upały chce się spać
Ciepło może dosłownie położyć nas spać – i nie jest to tylko nasze subiektywne wrażenie. Badania nad muszkami owocowymi wykazały, że upał aktywuje w ich mózgu biologiczny mechanizm odpowiedzialny za senność. Naukowcy podejrzewają, że podobny system może działać także u ludzi, niezależnie od kultury czy przyzwyczajeń.
Spis treści: Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem Jak działa wewnętrzny termometr? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Upał potrafi skutecznie spowolnić naszą codzienną aktywność. Gdy temperatura rośnie, czujemy się zmęczeni, ospali i mamy trudność z koncentracją. Zjawisko to nie jest wyłącznie domeną ludzi – także inne organizmy reagują na wysoką temperaturę w podobny sposób. Najnowsze badania pokazują, że u muszek owocowych senność w czasie upałów nie jest kwestią przypadku, lecz efektem działania specjalnego mechanizmu w mózgu. Co więcej, odkrycie to może rzucić nowe światło na to, jak ludzki organizm reaguje na ciepło i dlaczego sjesta niekoniecznie jest tylko kulturowym zwyczajem. Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Kiedy jest gorąco, zdarza się, że senność dopada nas w samym środku dnia. Mamy wówczas nieodpartą ochotę na drzemkę. W wielu krajach można ją odbyć w trakcie sjesty. To kilkugodzinna przerwa w czasie skwarnego popołudnia, kiedy zamykane są sklepy i restauracje, a życie dosłownie zamiera. Ciepło nas usypia. Co zaskakujące, wynalazek sjesty może nie mieć podłoża kulturowego, tylko biologiczne. Temperatura wpływa na wiele ludzkich aktywności – od jedzenia, przez aktywność fizyczną, po sen. Dotychczas jednak nie badano, w jaki sposób neurony czuciowe współpracują z tymi, które regulują cykl dobowy u żywych organizmów. Dlaczego tak bardzo chce nam się spać, gdy robi się za gorąco? I czy dotyczy to tylko ludzi? Problem zbadali naukowcy z Uniwersytetu Northwestern. W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Current Biology” wykazali, że muszki owocowe wyposażone są w precyzyjny biologiczny mechanizm, który zachęca je do drzemki w czasie upałów. Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem – Wpływ temperatury zewnętrznej na sen może być bardzo duży – mówi Marco Gallio, neurobiolog z Weinberg College of Arts and Sciences, główny autor badań. – Niektóre zwierzęta, jak niedźwiedzie, przesypiają całą porę roku. Jednak obwody mózgu, które zawiadują relacjami pomiędzy temperaturą zewnętrzną a potrzebą snu u zwierzęcia, są bardzo słabo poznane – zauważa. Muszka owocowa (Drosophila melanogaster) od dawna towarzyszy człowiekowi. Mierzy zaledwie 2 mm i błyskawicznie pojawia się tam, gdzie są przejrzałe owoce, wino lub ocet. Z łatwością można ją hodować, dlatego jest często wykorzystywana do badań. Podobnie jak my, muszka z sukcesem skolonizowała całą planetę. Nic dziwnego, że jej optymalna temperatura otoczenia jest bardzo bliska tej, którą uważa się za optymalną dla człowieka. Muszki owocowe czują się najlepiej, gdy temperatura powietrza wynosi około 25 st. C. Jak działa „wewnętrzny termometr”? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Naukowcy odkryli, że w mózgu muszki owocowej istnieje specjalna sieć połączeń związana ze zbyt wysoką temperaturą. Jest ona częścią większej sieci neuronalnej, regulującej sen. Uaktywnia się, gdy robi się szczególnie skwarnie, skłaniając owada, by po prostu przespał najcieplejsze godziny dnia. Dwa lata wcześniej badacze ustalili, że analogiczny, oddzielny „wewnętrzny termometr” istnieje również dla niskiej temperatury. On z kolei chroni muszkę przed zmarznięciem. Czy podobna sieć połączeń, wiążąca odczuwanie temperatury z ochotą na sen, istnieje również w ludzkim mózgu? To możliwe. – W czasie gorącego dnia ludzie chętniej ucinają sobie drzemkę, a w niektórych krajach jest to nawet kulturowa norma. Jednak czy na pewno jest to nasz wybór? – zastanawia się Gallio. – U much nie może być mowy o jakimkolwiek wpływie kulturowym. Być może więc istnieje pewien wspólny, silnie działający biologiczny mechanizm, który dotychczas został przeoczony u ludzi – spekuluje badacz. Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Badanie było częścią dziesięcioletniej inicjatywy naukowej, której celem jest opracowanie kompletnego konektomu mózgu muszki owocowej. Czyli – kompletnej sieci połączeń między 100 tys. neuronów, które składają się na mózg owada. Zdaniem badaczy, poznanie konektomu mózgu różnych zwierząt dostarcza zupełnie nowych jakościowo informacji o jego funkcjonowaniu. Dotychczas naukowcy poznali szczegółowo konektom tylko jednego organizmu: nicienia Caenorhabditis elegans. Było to o tyle proste, że układ nerwowy C. elegans tworzą tylko 302 neurony. Poznanie sieci połączeń mózgowych, choć fascynujące, nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób informacja – na przykład o temperaturze zewnętrznej – „podróżuje” tą siecią z punktu A do B. Naukowcy podkreślają, że badanie takie, jak to opisane wyżej pomaga znaleźć odpowiedź na takie pytanie. Źródła: EurekAlert, Current Biology Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Twój pies rozumie więcej, niż myślisz. Oto co ukrywa przed tobą
Twój pies rozumie słowa określające przedmioty, choć często tego nie pokazuje. Naukowcy udowodnili, że zna rzeczowniki, ale z jakiegoś powodu nie chce tego zdradzać.
W tym artykule: Co rozumie pies? Jak przeprowadzono badania z udziałem psów? Mądry jak pies Co rozumie pies? To jedno z najważniejszych pytań, jakie zadają sobie opiekunowie czworonogów. Nie ma na nie jednej uniwersalnej odpowiedzi. Są chwile, kiedy nasz pupil wykazuje się niemal ludzką bystrością. Kiedy indziej sprawia wrażenie, że w ogóle nie pojmuje, co do niego mówimy. Jeśli trochę z nim poćwiczymy, jedna rzecz robi się jasna. Pies dobrze wie, co ma zrobić, gdy słyszy „siad”, „aport” albo „leżeć”. Łączy te słowa z konkretnymi zachowaniami, których od niego oczekujemy (i ze smaczkami, jakie otrzyma za wykonanie polecenia). To jednak nie wszystko. Badania węgierskich naukowców, opublikowane dzisiaj w czasopiśmie „Current Biology” wskazują, że psy są znacznie mądrzejsze, niż dotychczas przypuszczano. Okazało się, że rozróżniają również rzeczowniki. A dokładniej – wiedzą, że dany rzeczownik odnosi się do pewnego konkretnego przedmiotu. Co rozumie pies? Co się dzieje w mózgu psa, gdy słyszy słowo oznaczające dobrze mu znany przedmiot? Takie jak np. piłka albo szarpak? – Wówczas aktywuje się mentalna reprezentacja tego obiektu – wyjaśnia Marianna Boros z Eötvös Loránd University w Budapeszcie, główna autorka pracy. Czyli mentalny odpowiednik danego przedmiotu, łączony z jego nazwą. Wykazanie tego nie było proste. Gdy np. przeprowadza się badania z dziećmi, które jeszcze nie mówią, prosi się je, by pokazały lub wzięły do rąk wskazywany obiekt. Kiedy maluchy to zrobią, jest to dowód, że rozumieją, o co się je prosi. Jednak psy nie radzą sobie dobrze z takimi zadaniami. Przynajmniej w warunkach laboratoryjnych. Czasami reagują na polecenie, czasami nie, a ich zachowania wyglądają na przypadkowe. Naukowcy wymyślili więc inny sposób, by sprawdzić, czy psy rozumieją rzeczowniki. Wymagał on mierzenia ich aktywności mózgowej z pomocą nieinwazyjnej metody EEG. Jak przeprowadzono badania z udziałem psów? Do laboratorium zaproszono 18 psów wraz z ich opiekunami. Każdy z właścicieli psów przyniósł ze sobą ulubione zabawki swojego pupila. Psom przyczepiono do głów elektrody. Następnie rozpoczęła się właściwa część doświadczenia. Właściciel psa mówił np. „Zara, popatrz, piłka!”. Jednocześnie pokazywał zwierzęciu przedmiot. Czasami była to znana zwierzęciu piłka, czasami zaś zupełnie coś innego. Naukowców nie interesowało przy tym, jak pies zareaguje. Tylko to, co dzieje się w jego mózgu, gdy wypowiedziane słowo zgadza się – albo nie - z pokazywanym przedmiotem. Mądry jak pies Kiedy słowo zgadzało się z zabawką, mózg psa aktywizował się w inny sposób niż wówczas, się nie zgadzało. Podobnie dzieje się w przypadku ludzi. Różna aktywność mózgu w takich przypadkach uznawana jest za dowód rozumienia znaczenia danego słowa. Co ciekawe, różnica w aktywności była większa w przypadku słów, które psy znały lepiej. Nie miało za to znaczenia, jak rozległy był ich „słownik”. – Nie jest istotne, ile słów rozumie pies – wyjaśnia Boros. – Znane słowa i tak aktywują reprezentacje mentalne, co sugeruje, że zdolność ta występuje ogólnie u psów, a nie tylko u niektórych wyjątkowych osobników, znających nazwy wielu obiektów. – Twój pies rozumie więcej, niż daje po sobie poznać – dodaje Lilla Magyari, współautorka badań. – Psy nie tylko uczą się określonego zachowania w odpowiedzi na określone słowa, ale mogą faktycznie rozumieć znaczenie niektórych pojedynczych słów. Tak samo jak ludzie – zauważa badaczka. Naukowcy są teraz ciekawi, czy ta zdolność rozumienia referencji jest specyficzna dla psów, czy może występować również u innych ssaków. Chcą także wyjaśnić największą tajemnicę. Dlaczego choć psy rozumieją rzeczowniki, większość z nich tego nie okazuje? Źródła: Current Biology, EurekAlert Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ryby to baczni obserwatorzy z głębin. Potrafią rozpoznać konkretnego człowieka
Czy ryby mogą rozpoznawać ludzi? Najnowsze badania dowodzą, że tak. Podobnie jak psy czy koty, ryby mogą tworzyć zindywidualizowane relacje z człowiekiem, identyfikując nas po cechach wizualnych. Ich zażyłość odbiega jednak od tego, co łączy opiekunów i ich czworonogów.
Spis treści: Jak widzi ryba? Eksperyment w naturalnym środowisku Ryby rozróżniają ludzi Ponoć ryby i dzieci głosu nie mają. Ryb nie można też pogłaskać – co dodatkowo w pewnym sensie deprecjonuje ich pozycję wśród innych zwierząt domowych. Ot co, mogą jedynie cieszyć oko domowników, pływając w akwarium. Wystarczy jednak zagłębić się w ich zachowania, żeby stwierdzić, że ryby to jedne z najbardziej fascynujących zwierząt na Ziemi. Mowa zarówno o rybkach akwariowych, jak i tych zamieszkujących naturalne akweny. Niektóre osobniki potrafią na przykład pływać tyłem. Do tego nielicznego grona należy m.in. okoń. Dzięki najnowszym badaniom opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Biology Letters” możemy uzupełnić ciekawostki o rybach o kolejny zaskakujący fakt. Jak widzi ryba? Naukowcy nurkujący w jednej ze stacji badawczych na Morzu Śródziemnym od kilku sezonów obserwowali, że miejscowe ryby śledziły ich i wykradały pożywienie przeznaczone na nagrody w eksperymentach. Co ciekawe, dzikie ryby zdawały się rozpoznawać konkretnego nurka. Podążały jedynie za tym, który wcześniej miał przy sobie jedzenie. Aby sprawdzić, czy to prawda, zespół badawczy z Instytutu Zachowania Zwierząt im. Maxa Plancka (MPI-AB) w Niemczech przeprowadził serię eksperymentów. Badacze nosili różne stroje do nurkowania. Jak się okazało, dzikie ryby potrafią odróżniać ludzi. Pomagają im w tym pewne wskazówki wizualne. W ostatnich dekadach relacja człowieka ze zwierzętami ewoluowała w kierunku silnej więzi porównywanej do przyjaźni. Według badań wiemy na przykład, jak pies okazuje miłość. Czy w przypadku ryb również możemy mówić o jakichkolwiek interakcjach? Za wcześnie, aby stwierdzić, że szprotki i śledzie żywią do nas jakieś uczucia. Jednak, według naukowców, nie jesteśmy im obojętni. Do tej pory nie dysponowaliśmy wieloma naukowymi dowodami na to, że ryby są w stanie rozpoznawać ludzi. Wcześniejsze badania wykazały, że jeden gatunek hodowlany, strzelczyk indyjski, potrafi rozpoznawać komputerowo wygenerowane obrazy ludzkich twarzy w warunkach laboratoryjnych. Teraz zespół MPI-AB sprawdził, czy dzikie ryby mają zdolność, a nawet motywację, by rozpoznawać nas, kiedy wkraczamy do ich podwodnego świata (np. nurkując). Wyniki badań sugerują, że ryby mogą tworzyć zindywidualizowane relacje z ludźmi. Eksperyment w naturalnym środowisku Badania przeprowadzono na głębokości 8 metrów – w otwartych wodach, toteż ryby mogły brać w nich udział dobrowolnie. W pierwszej fazie eksperymentu Katinka Soller testowała, czy ryby mogą nauczyć się podążać za konkretnym nurkiem. Nosiła jaskrawoczerwoną kamizelkę i karmiła ryby podczas pływania na dystansie 50 metrów. Stopniowo eliminowała charakterystyczne elementy stroju, aż do momentu, gdy miała na sobie jedynie standardowy sprzęt do nurkowania. Przez cały czas pokarm pozostawał ukryty. Ryby otrzymywały jedzenie dopiero po przepłynięciu całej trasy za nią. Z wielu gatunków ryb zamieszkujących obszar, w którym prowadzono badanie, w eksperyment szczególnie chętnie angażowały się dwa gatunki dorad. Po 12 dniach treningu około 20 ryb regularnie podążało za Soller, a naukowcy mogli rozpoznawać niektóre osobniki po ich cechach fizycznych. Następnie sprawdzono, czy ryby są w stanie odróżnić Katinkę od innych nurków. Soller i Maëlan Tomasek zanurkowali razem. Różnili się jednak ubiorem, np. kolorem płetw. Pierwszego dnia ryby podążały za obiema osobami. Jednak Tomasek nie karmił ryb, dlatego już drugiego dnia większość z nich wybrała podążanie za Soller. Analiza sześciu indywidualnych ryb zasugerowała, że cztery z nich wykazywały silne reakcje uczenia się. Gdy nurkowie powtórzyli eksperyment, tym razem nosząc identyczny sprzęt, ryby nie były w stanie ich rozróżnić. Sugeruje to, że ryby identyfikowały ludzi po elementach wizualnych, takich jak kolor sprzętu. Ryby rozróżniają ludzi Co ciekawe, pod wodą nurkowie również rozpoznają się po kolorach stroju. Badacze twierdzą jednak, że potencjał ryb wykracza poza dostrzeganie kolorów. Twierdzą, że gdyby eksperyment trwał dłużej, ryby mogłyby nauczyć się rozpoznawać bardziej subtelne cechy, takie jak rysy twarzy czy kształt dłoni. Wyniki badania potwierdzają liczne anegdotyczne doniesienia o zwierzętach, w tym rybach, rozpoznających ludzi. Zdaniem badaczy wiele innych gatunków ryb, w tym te hodowane w akwariach, może posługiwać się podobnymi mechanizmami. – Nie powinno nas dziwić, że te zwierzęta, które codziennie nawigują w złożonym świecie i wchodzą w interakcje z wieloma gatunkami, mogą nas rozpoznawać – podsumowuje prof. Alex Jordan z MPI-AB. Źródło: EurekAlert!, Biology Letters Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Hilary Koprowski to wybitny polski lekarz. Ocalił tysiące istnień dzięki opracowaniu szczepionek
Szczepionkę przeciwko wirusowi polio, wywołującemu chorobę Heinego-Medina, opracował wybitny polski lekarza i wakcynolog, Hilary Koprowski. Dzięki niemu ta przerażająca choroba zniknęła niemal zupełnie. Pracował też nad szczepionkami podawanymi w… warzywach. Poznajcie tę nietuzinkową postać.
Spis treści: Dzieje Hilarego Koprowskiego Co wynalazł Hilary Koprowski? Koprowski i walka o dobre imię Hilary Koprowski urodził się 1916 r. w Warszawie, ale już w wieku 23 lat wyemigrował z Polski. Na stałe osiadł w USA, gdzie dokonywał przełomowych odkryć z dziedziny medycyny. Zmarł w 2013 roku w Filadelfii. Dzieje Hilarego Koprowskiego Koprowski określany bywa człowiekiem renesansu. Urodził się w rodzinie o korzeniach żydowskich. Początkowo wcale nie było takie oczywiste, że zwiąże swoje życie z medycyną i wakcynologią. Z Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Reja w Warszawie wyniósł wielkie zamiłowanie do poezji, a dzięki zajęciom w Warszawskim Konserwatorium nauczył się gry na pianinie. „Ze swym usposobieniem pasjonata miał szczere zacięcie zostać koncertującym pianistą. Później, kontynuując pełną sukcesów karierę naukową w medycynie, nie rozstawał się podczas podróży służbowych z nutami ulubionych utworów” – pisze we wspomnieniu o Koprowskim prof. Andrzej B. Legocki. Jeszcze przed II wojną światową ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W momencie rozpoczęcia wojny przebywał poza krajem, co być może zmieniło jego życie. We Włoszech zgłosił się jako ochotnik do służby medycznej wśród osób chcących zaciągnąć się do oddziałów polskich, organizowanych w państwach niezajętych przez Niemców. Jednak już w 1940 roku opuścił Europę wraz ze swoją rodziną. Początkowo trafił do Brazylii, gdzie rozpoczął pracę w Laboratorium Żółtej Febry. A w 1944 roku na stałe przeniósł się do miejscowości Wynnewood pod Filadelfią. Tam mieszkał do końca życia. Co wynalazł Hilary Koprowski? Szczepionka przeciw polio Największym dokonaniem polskiego medyka było opracowanie pierwszej skutecznej szczepionki przeciwko chorobie Heinego-Medina . Było to ważne dokonanie, bo choroba ta jest bardzo dotkliwa. Jest to ostra wirusowa choroba zakaźna wywołana przez trzy typy wirusa polio. Szerzy się głównie drogą pokarmową lub, w mniejszym stopniu, drogą kropelkową. Wirus atakuje układ nerwowy i może wywołać uszkodzenie nerwów. Objawy? Niedowład lub porażenie mięśni. Choroba może też doprowadzić do zgonu. Do wytworzenia szczepionki prof. Koprowski używał wirusa wzrastającego w bawełniaku wszczepianego kolejno szczurom. Co ciekawego, Koprowski pierwsze eksperymenty ze szczepionką przeprowadził sam na sobie. Zażyli ją doustnie również jego współpracownicy. Dopiero potem, w 1950 roku, preparat wytworzony w oparciu o wirusa inaktywowanego, podano dziecku, a kolejno zaszczepiono grupę 20 dzieci. U wszystkich pojawiały się odpowiednie przeciwciała. Oznacza to, że stały się odporne na atak wirusa. W kolejnych latach szczepionkę opracowaną przez Koprowskiego zastosowano do masowych szczepień w Kongo Belgijskim (obecnie Zair), Rwandzie, a kolejno w Polsce i Chorwacji. Szczepienie w Polsce było konieczne. W latach 50. XX wieku co roku na chorobę Heinego-Medina zapadło kilka tysięcy dzieci. W 1958 roku epidemia osiągnęła maksymalną liczbę 6 tysięcy zachorowań. Jak wiemy, preparaty medyczne bywają drogie i trudno osiągalne. Koprowski dzięki swoim znajomościom i kontaktom wymógł na firmie farmaceutycznej Wyeth nieodpłatną dystrybucję dziewięciu milionów dawki szczepionki przeciwko polio w Polsce. Rok później liczba zachorowań wyniosła około tysiąca, a w kolejnych latach spadła do kilkudziesięciu. Wirus ten nadal istnieje i jest niebezpieczny. Choroba, którą wywołuje, nadal jest problemem. W Polsce cierpi na nią na przykład działaczka humanitarna i europosłanka, Janina Ochojska (urodziła się w 1955 roku, a choroba dosięgła ją w pierwszych miesiącach życia). Koprowski opracował szczepionkę przeciwko polio wspólnie z Jonaszem Salkiem i Albertem Sabinem. Było to na tyle ważne odkrycie, że Komitet Noblowski rozważał przyznanie im nagrody. Jednak skutecznie blokował taką nominację Sven Gard (1905–98), profesor bakteriologii i wirusologii w Instytucie Karolinska, o czym pisał na łamach „Polityki” prof. Andrzej Hennel. Szczepionki przeciwko wściekliźnie Profesor Koprowski opracował także bezpieczną szczepionkę przeciw wściekliźnie dzięki wykorzystaniu metody hodowli wirusa wścieklizny w zarodkach kurzych. Jej atutem było to, że nie jej podanie nie sprawiało tak dużego bólu (podanie domięśniowe lub podskórne, a nie w brzuch), jak wcześniejszego preparatu opracowanego przez Ludwika Pasteura. Koprowski opracował również doustną szczepionkę przeciw wściekliźnie. Była powszechnie stosowana w weterynarii. A dzięki formie, w łatwy sposób można było ją podawać dzikim zwierzętom Koprowski i walka o dobre imię Koprowski nie tylko nie dostał Nagrody Nobla, ale padł też ofiarą pomówienia. W mediach pojawiła się informacja, że wirus HIV pojawił się wśród ludzki w wyniku wymknięcia się spod kontroli i zmutowania zwierzęcego odpowiednika wirusa SIV (Simian Immunodeficiency Virus). Miało do tego dojść, gdy zespół polskiego badacza pracował nad szczepionką w stacji weterynaryjnej w ówczesnym Kongo Belgijskim. Prof. Hilary Koprowski błyskawicznie zaprzeczył. Oświadczył, że pracował na narządach innych małp: makaków i rezusów, które nie są podatne na SIV. Mleko się jednak rozlało i informacja poszła w świat. Świat medyczny postanowił sprawdzić tę plotkę. Kilka zespołów badawczych przebadało z zastosowaniem testów genetycznych pierwsze szczepionki Koprowskiego. Wynika z nich, że profesor Koprowski mówił prawdę i padł ofiarą pomówienia. Źródła: PZH, POLITYKA, Andrzej B. Legocki (Nauka 2/2013) Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarszy ptak świata dokonał niemożliwego. W wieku 74 lat znów będzie rodzicem
Samica dużego ptaka morskiego po raz kolejny złożyła jajo. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że zrobiła to po raz co najmniej pięćdziesiąty. Naukowcy szacują, że ten ptak o imieniu Wisdom ma już dobrze ponad 70 lat.
Spis treści: Najstarszy ptak świata – co o nim wiemy? Prawie 70 lat obserwacji albatrosa Najstarszy ptak świata nadal się rozmnaża Najstarszy ptak świata to albatros ciemnolicy. Gatunek ten upodobał sobie północny Pacyfik. Zwierzęta co roku wracają zawsze na te same tereny lęgowe. Wisdom, wraz z milionami innych albatrosów, gniazduje na atolu Midway. Albatrosy ciemnolice są monogamiczne. To oznacza, że mają tylko jednego partnera, z którym się rozmnażają. To samo dotyczyło Wisdom. Przez lata ornitolodzy obserwowali, jak spotykała się w gnieździe z tym samym samcem, nazwanym Akeakamai. W ostatnich latach jednak Akeakamai zniknął, Wisdom zaś nie składała jaj. W tym roku jednak żałoba Wisdom najwyraźniej się skończyła. Samica albatrosa ponownie złożyła jajo, którym opiekuje się wraz ze swoim nowym partnerem. Nie byłoby w tym nic szczególnego, gdyby nie wiek Wisdom. Ptak ten ma już co najmniej 74 lata. Tymczasem albatrosy ciemnolice żyją zazwyczaj około 50 lat. Najstarszy ptak świata – co o nim wiemy? Wisdom, jak inni przedstawiciele swojego gatunku, składa co roku tylko jedno jajo. Lęgi odbywają się jesienią, po czym od grudnia samica i samiec wspólnie wysiadują jajo. W takiej właśnie sytuacji zastali w tym roku Wisdom naukowcy. Inkubacja trwa około dwóch miesięcy, a jeśli wszystko pójdzie dobrze, młode wykluwa się w połowie lutego. Na razie za zdjęciach opublikowanych na profilu US Fish and Wildlife Service na Instagramie widać dwa ptaki pochylające się nad jajem. Wisdom znajduje się po prawej. I ona, i jej partner wyglądają, jakby chciały coś jaju powiedzieć. To nie przypadek: albatrosy ciemnolice faktycznie wydają podczas inkubacji odgłosy, skierowane zarówno do jaja, jak i partnera. Prawie 70 lat obserwacji albatrosa Wisdom została po raz pierwszy zaobrączkowana w 1956 roku. Ornitolog Chandler Robbins, który wówczas badał ptaka, oszacował jej wiek na około 5–6 lat. Nie jest to łatwe do zrobienia w przypadku albatrosów ciemnolicych, które osiągnęły już zdolność do rozrodu. Dlatego możliwe jest, że Wisdom jest nawet starsza. W 2002 roku Robbins ponownie spotkał Wisdom. Rozpoznał ją, a następnie zmienił jej obrączkę. Od tej pory ptak był regularnie co roku obserwowany przez naukowców. Wisdom było łatwo dostrzec, ponieważ każdej jesieni wracała dokładnie w to samo miejsce. Np. w 2017 roku para Wisdom i Akeakamai została dostrzeżona w listopadzie. W grudniu potwierdzono, że ptaki wysiadują razem jajo. Najstarszy ptak świata nadal się rozmnaża „Szczególna radość” – tak Jonathan Plissner, biolog z Midway Atoll National Wildlife Refuge, określił złożenie przez Wisdom w tym roku kolejnego jaja. Zdarzyło się to po raz pierwszy od czterech lat. Zdaniem Plissnera to znak, że samica nadal znajduje się w bardzo dobrej kondycji: ma energię i ochotę do wykarmienia następnego pisklęcia. – Jesteśmy optymistami i wierzymy, że pisklę się wykluje – przekazał Plissner z odległego rezerwatu. Jak można przeczytać w poście US Fish and Wildlife Service, także nowy partner Wisdom wydaje się być zadowolony podczas długich zmian, kiedy to jemu przypada wysiadywanie jaja. Szacuje się, że w ciągu swojego życia Wisdom złożyła 50–60 jaj i dochowała się 30 piskląt. Na nowych zdjęciach i filmach widać ją z jej słynną opaską z numerem Z333. W zeszłym tygodniu także jej nowy partner został zaobrączkowany. Pozwoli to za rok sprawdzić, czy ptaki znów się spotkają. Albatrosa ciemnolice mogą ważyć do 4 kg. Rozpiętość ich skrzydeł to aż 2 m. Co roku, podobnie jak inne albatrosy, pokonują nawet 1500 km poszukiwaniu pożywienia. Podczas lęgów największe kolonie pojawiają się na Hawajach. Gatunek ten uznaje się za bliski zagrożenia wyginięciem. Źródło: phys.org, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Koniec z czepkami do EEG? Naukowcy wymyślili tatuaż, który mierzy aktywność mózgu
Naukowcy chcą zrewolucjonizować sposób mierzenia aktywności ludzkiego mózgu. Zamiast elektrod wraz z czujnikami, używanymi podczas standardowego badania EEG, proponują biokompatybilny atrament. Nanosi się go na skórę głowy tak jak tatuaż.
Spis treści: Jak wygląda badanie EEG? W jaki sposób nakłada się elektroniczny tatuaż? Co lepsze – elektrody czy tatuaż? Monitorowanie fal mózgowych to niezbyt wygodny i czasochłonny proces. Przynajmniej obecnie, ponieważ w przyszłości mogłaby go zastąpić futurystyczna technologia opisana w najnowszym numerze czasopisma naukowego „Cell Biomaterials”. Stanowi ją ciekły polimer, który można nanieść na skórę głowy, tworząc dowolny wzór. Działa on równie dobrze jak standardowe zestawy elektrod i czujników używane podczas badania EEG. Twórcy tego wynalazku są przekonani, że sprawdzi się on znakomicie wszędzie tam, gdzie z powodów naukowych lub medycznych mierzy się aktywność ludzkiego mózgu. Elektroniczne tatuaże – albo w skrócie e-tatuaże – mogą też spełniać funkcje interfejsu mózg-komputer. Czyli rejestrować aktywność mózgu, a następnie przekładać ją na sygnały pozwalające sterować komputerem. Jak wygląda badanie EEG? Elektroencefalografia (EEG) to bardzo ważne narzędzie naukowe i diagnostyczne. Lekarzom pomaga przyjrzeć się uważniej działaniu ludzkiego mózgu i ocenić jego sprawność w przypadku urazów, udarów albo epilepsji. W czasie standardowego testu technicy wpierw mierzą czaszkę, a następnie wybierają kilkanaście miejsc, do których zostają przyczepione elektrody. One z kolei biegną do urządzenia rejestrującego dane, podłączonego do komputera. Przeprowadzanie testu bywa pracochłonne. A także uciążliwe dla pacjenta, ponieważ może trwać nawet kilka godzin. Stąd wzięły się badania zespołu Nanshu Lu, profesorki Uniwersytetu Teksańskiego w Austin. Prof. Lu pracuje nad udoskonaleniem technologii elektronicznych tatuaży, pozwalających zbierać istotne dane biomedyczne bezpośrednio z naszego największego narządu: skóry. Naukowcy badali już ich kilka zastosowań. E-tatuaże były nakładane na przykład na klatkę piersiową pacjentów i rejestrowały pracę ich serc (EKG). Nadrukowywano je też na mięśniach, by mierzyć ich zmęczenie. W jaki sposób nakłada się elektroniczny tatuaż? Naukowcy wpierw nakładali atrament na warstwę przylepnego materiału, który następnie naklejany był na skórę. Nie działało to jednak najlepiej – z powodu naturalnego owłosienia. Dlatego właśnie zespół Lu opracował nową metodę nadrukowywania e-tatuażu. Atrament, który służy do jego zrobienia, składa się z przewodzącego polimeru. Nanoszony jest prosto na głowę. Stopniowo wnika w zagłębienia naskórka, po wyschnięciu zaś zamienia się w cienkowarstwowy czujnik. Jest on na tyle czuły, że pozwala rejestrować aktywność mózgu. Co lepsze – elektrody czy tatuaż? Jak sprawdza się nowatorskie rozwiązanie w porównaniu ze standardowym zestawem do testów EEG? Naukowcy zaprosili do badań pięć osób z krótkimi włosami. Następnie nałożyli im elektroniczne tatuaże i jednocześnie przyczepili do czaszek tradycyjne elektrody. Jak twierdzą, nałożenie tatuaży było bardzo proste: posłużyła do tego specjalna drukarka atramentowa, cały proces zaś był szybki i nie wymagał kontaktu ze skórą pacjenta. Obie metody rejestrowania aktywności mózgu okazały się – zdaniem badaczy – równie skuteczne. Jednak po sześciu godzinach tradycyjne elektrody zaczęły się odklejać. Wkrótce 1/3 przestała działać, zaś pozostałe mniej dokładnie wykrywały sygnał. Natomiast e-tatuaże pracowały również dobrze przez przynajmniej 24 godziny. Na razie w testach naukowcy używali jeszcze niewielkiego urządzenia połączonego kablami z e-tatuażem. Przymocowywano je do pleców ochotników. Jednak w przyszłości uczeni chcą w ogóle z niego zrezygnować. I wyposażyć e-tatuaż w bezprzewodowy nadajnik, który będzie przesyłał dane bezpośrednio do komputera. – Nasze badanie może zrewolucjonizować sposób, w jaki projektuje się nieinwazyjne interfejsy mózg-komputer – podsumował José Millán, jeden z naukowców zaangażowanych projekt e-tatuaży. Źródło: phys.org, Cell Biomaterials Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polacy na drugim miejscu na świecie w liczbie kroków wykonywanych dziennie. Kto nas pokonał?
Jesteśmy wyjątkowo aktywnym narodem. Z globalnego badania wykonanego na zlecenie brytyjskiej sieci klubów fitness wynika, że jeśli chodzi o liczbę kroków wykonywanych dziennie, znajdujemy się na imponującym drugim miejscu światowego podium. Od pierwszego miejsca dzieli nas bardzo niewiele.
Rekordziści w codziennych spacerach Kto najbardziej lubi chodzić? Kto najmniej lubi chodzić? Dawniej mówiło się, że codziennie powinniśmy wykonywać 10 tys. kroków. Dokładniejsze i nowsze badania zweryfikowały to zlecenie. Teraz naukowcy wskazują, że zalecana liczba kroków na dzień to 7–8 tys. Tylko czy jesteśmy w stanie tyle chodzić? Jeśli weźmiemy pod uwagę średnią dla całego świata, odpowiedź brzmi – nie. Z badania przeprowadzonego przez sieć fitnessową PureGym wynika, że średnia dla świata to 5833 kroki dziennie. Czyli o wiele mniej, nie domagają się od nas lekarze i dietetycy. Kto chodzi najwięcej na świecie? Odpowiedź jest niespodziewana. Rekordziści w codziennych spacerach Na pierwszym miejscu w badaniu znaleźli się Duńczycy. Mieszkańcy Danii średnio każdego dnia wykonują 6633 kroki. To aż o 14% więcej niż wynosi średnia dla całego świata. W przywoływanym badaniu Polska znalazła się na doskonałym drugim miejscu. Dziennie robimy 6504 kroki – ponad 11% więcej niż globalnie. Kolejne miejsce zajął inny kraj skandynawski, Szwecja. Za nim uplasowały się Holandia i Szwajcaria. Jak wskazują autorzy badania, w czołówce największych miłośników spacerów znajdują się te nacje, które mocno promują aktywność fizyczną. A także dbają, by przestrzeń publiczna sprzyjała spacerowiczom: w miastach były chodniki i dobrze rozwinięty transport publiczny. Kto najbardziej lubi chodzić? Lista 10 krajów, w których wykonuje się najwięcej kroków dziennie, wygląda następująco: Dania: 6633 (kroków dziennie, średnia) Polska: 6504 Szwecja: 6461 Holandia: 6436 Szwajcaria: 6364 Australia: 6179 Belgia: 6147 Finlandia: 5999 Japonia: 5996 Hiszpania: 5968 Jak widać, pierwszy kraj pozaeuropejski znajduje się na szóstym miejscu. To Australia, gdzie, podobnie w Skandynawii, codzienna aktywność fizyczna jest normalną częścią trybu życia. Wysoko znalazła się również Japonia, kraj z jedną z największych średnich długości życia na świecie. Japończycy żyją przeciętnie 85 lat, Szwajcarzy zaś 84 lata. Nie ma wątpliwości, że zdrowy tryb życia tych nacji przekłada się na jego długość. Kto najmniej lubi chodzić? Jednak na świecie istnieją także kraje, gdzie chodzi się znacznie mniej. I których mieszkańcy dziennie nie wykonują nawet 5 tys. kroków. Brazylijczycy robią przeciętnie zaledwie nieco ponad 4 tys. kroków, zaś mieszkańcy Republiki Południowej Afryki 4376. Poniżej globalnej średniej znalazły się również niektóre kraje europejskie. Mniej niż 5833 kroków dziennie robią Włosi i Francuzi. O czym mówi nam to badanie? Na pewno generalnie wskazuje, jaki jest w danej nacji stosunek do aktywności fizycznej. Ale nie tylko to. Pewne narody mogą chodzić mniej – a przez to wypadać gorzej w tego rodzaju rankingach – z powodu słabo rozwiniętej infrastruktury. W mniej zamożnych państwach ludzie zmuszeni są polegać na samochodach albo rowerach. Nic więc dziwnego, że średnia liczba kroków, jaką wykonują każdego dnia, nie jest imponująca. Badanie zostało przeprowadzone z użyciem internetowych platform badawczych Prolific i OnePoll. Respondenci mieli odpowiedzieć na pytanie, ile kroków dziennie wykonują, na podstawie wskazań z własnych krokomierzy i innych urządzeń zliczających kroki. Następnie podzielono ich na nacje i policzono dla nich średnie. Źródło: PureGym. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com