Przełom w neurobiologii. Innowacyjny biomateriał skutecznie połączył przerwany rdzeń kręgowy
Dla ssaków uszkodzenie kręgosłupa jest najczęściej ostatecznym wyrokiem. Przerwanie delikatnych szlaków komunikacyjnych prowadzi do trwałego paraliżu, utraty czucia i braku kontroli nad fizjologią. Kiedy jednak naukowcy uważnie przyjrzeli się najprostszym organizmom na Ziemi, okazało się, że brutalnie przerwane nerwy można po prostu... „zespawać” z powrotem.
Gdy aksony (długie wypustki komórek nerwowych działające jak biologiczne kable) zostają rozerwane w wyniku wypadku, nasz organizm błyskawicznie reaguje stanem zapalnym. Zamiast się zregenerować, uszkodzona tkanka tworzy zbitą bliznę zwaną glejem, która jak mur fizycznie blokuje przesyłanie sygnałów. Tymczasem w świecie mikroskopijnych bezkręgowców biologia radzi sobie z tym problemem bez najmniejszego problemu – rozerwane końce nerwów potrafią same się odnaleźć i błyskawicznie połączyć. Zespół naukowców pod kierownictwem Michaela Lebensteina-Gumovskiego postanowił skopiować ten naturalny mechanizm i zastosować go u dużych ssaków. Aby zainicjować proces regeneracji, badacze potrzebowali idealnego biokompatybilnego mostu – materiału, który wypełniłby lukę po urazie i utrzymał nerwy w bezpośrednim kontakcie. Ich eksperymenty były jednak wątpliwe etycznie. Glikol i chitozan łączą przerwany obwód Jak czytamy w publikacji w „PLOS One”, badacze z powodzeniem przetestowali innowacyjny żel fuzogenny. Jego zadaniem jest stopienie i zespawanie uszkodzonych błon nerwowych. Receptura tego wynalazku opiera się na dwóch składnikach – powszechnie stosowanym glikolu polietylenowym (PEG) oraz chitozanie, czyli biologicznym polimerze występującym naturalnie m.in. w pancerzach morskich skorupiaków. Eksperyment, choć z etycznego punktu widzenia wątpliwy, przyniósł oszałamiające rezultaty. Przeprowadzono go na pięciu samicach świń węgierskiej rasy mangalica. Zwierzętom znajdującym się pod głęboką narkozą całkowicie przecięto rdzenie kręgowe. Trzem z nich zaaplikowano w miejsce urazu eksperymentalny żel, po czym ustabilizowano ich kręgosłupy tytanowymi śrubami i prętami. Dwie pozostałe świnie stanowiły grupę kontrolną – przeszły jedynie mechaniczną stabilizację bez użycia substancji łączącej. Wszystkie zwierzęta poddano następnie identycznemu programowi rygorystycznej rehabilitacji, obejmującej codzienne masaże nóg i elektryczną stymulację mięśni. Grupa badawcza przez pierwszy tydzień otrzymywała dodatkowo kroplówki z glikolem. W 60 dni do pełnego kroku Różnice kliniczne między obiema grupami okazały się kolosalne. U świń leczonych żelem odnotowano błyskawiczną poprawę. Już zaledwie dwa dni po całkowitym zerwaniu rdzenia zwierzęta odzyskały czucie i reagowały na ukłucia. Po pięciu dniach całkowicie powróciła u nich naturalna kontrola nad oddawaniem moczu. Finał eksperymentu przeszedł najśmielsze oczekiwania – po 60 dniach cała trójka leczonych zwierząt potrafiła samodzielnie wstać i chodzić na czterech kończynach. Zwierzęta z grupy kontrolnej nie wykazały żadnej poprawy, pozostając trwale sparaliżowane. Kiedy naukowcy zbadali ich tkanki pod mikroskopem, zauważyli potężne blizny, cysty z płynem i całkowicie obumarłe zakończenia obciętych nerwów. Tymczasem u świń potraktowanych żelem zaobserwowano wyraźne włókna nerwowe płynnie przekraczające linię urazu. Kiedy metodę będzie można zastosować u ludzi? Autorzy badań podkreślają, że tak błyskawiczny powrót funkcji motorycznych wyklucza tradycyjne, niezmiernie powolne odrastanie aksonów z uszkodzonych komórek. Sukces opiera się na natychmiastowej fuzji aksonalnej – substancja fizycznie stopiła ze sobą rozerwane styki, przywracając przepływ informacji między mózgiem a resztą ciała. Zanim ta rewolucyjna technologia trafi do badań klinicznych z udziałem sparaliżowanych ludzi, miną jeszcze lata testów, ale jest to dotychczas jeden z najjaśniejszych punktów w historii leczenia przerwanych rdzeni kręgowych. Źródło: PLoS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niezwykłe odkrycie w Morzu Śródziemnym. Kaszaloty stworzyły dwie odrębne kultury i mówią dwoma dialektami
Analiza tysięcy nagrań dźwięków wydawanych przez kaszaloty spermacetowe doprowadziła do niezwykłego odkrycia. Okazuje się, że basen Morza Śródziemnego zamieszkują dwie odrębne „kultury” tych ssaków, porozumiewające się dwoma dialektami tego samego języka. Ich społeczeństwo okazuje się dużo bardziej ludzkie niż myśleliśmy.
W wodach Morza Śródziemnego naukowcy zaobserwowali zjawisko, które może świadczyć o ewolucji kulturowej w populacji kaszalotów (Physeter macrocephalus). Przez lata sądzono, że te majestatyczne ssaki tworzą tam jedną grupę, posługującą się wspólnym językiem. Teraz odkryto, że wieloryby zamieszkujące wschodnią i zachodnią część basenu Morza Śródziemnego wykształciły dwa różne dialekty. To odkrycie sugeruje, że dla kaszalotów język jest się elementem tożsamości społecznej – podobnie jak u ludzi. Rytm i tempo: różnice w mowie wielorybów Zespół bioakustyków i biologów morskich, m.in. z Uniwersytetu w Bristolu oraz Uniwersytetu St Andrews, przeanalizował ogromny zbiór danych akustycznych, obejmujący 5291 kodów, zarejestrowanych w latach 2003–2021. Porównali nagrania z okolic Balearów w zachodniej części morza z danymi zebranymi wzdłuż Rowu Helleńskiego w Grecji. Wyniki okazały się zaskakująco klarowne: choć obie grupy używają rytmicznie podobnego schematu (trzy kliknięcia-pauza-dźwięk końcowy), to tempo ich wypowiadania jest zupełnie inne. Kaszaloty z zachodu używają powolniejszego stylu, w którym każde z kliknięć jest wyraźnie słyszalne dla ludzkiego ucha. Ich wschodni pobratymcy generują serie dźwięków w tak szybkim tempie, że ich rozróżnienie bez specjalistycznej analizy staje się niemal niemożliwe. Taylor Hersh, kierowniczka badań, podkreśliła że różnica ta była uderzająca już od pierwszego przesłuchania nagrań. To kolejne niezwykłe odkrycie dotyczące języka kaszalotów. Niedawno opublikowano badania o tym, że zwierzęta te mają własny „alfabet” i używają odpowiedników samogłosek. Dialekt jako fundament tożsamości Komunikacja u kaszalotów pełni funkcję znacznie głębszą niż tylko porozumiewanie się. Jest spoiwem skomplikowanych społeczeństw tych zwierząt. Kaszaloty żyją w małych, matrylinearnych grupach rodzinnych liczących do 20 osobników, które łączą się w potężne klany skupiające nawet tysiące zwierząt, używających jednego dialektu. Te komunikacyjne wzorce pomagają wielorybom określić tożsamość i prawdopodobnie zapobiegają mieszaniu się różnych grup. Badacze porównują sytuację w Morzu Śródziemnym do spotkania np. mieszkańca Bostonu z kimś z Mississippi – mimo używania różnych akcentów, obie strony nadal posługują się tym samym językiem. Ważne jest to, że różnice te nie prowadzą do całkowitej separacji – samce kaszalotów wciąż przemieszczają się między regionami i rozmnażają z samicami z obu grup. To pomaga zachować genetyczną różnorodność. Także kaszaloty w innych regionach świata mają swoje kulturowe wyróżniki. Wcześniejsze badania m.in. odkryły dialekt wielorybów z okolic Sycylii, czy preferencje terytorialne zwierząt z Karaibów, gdzie różne grupy „podzieliły” między siebie wody wokół różnych wysp. Mądrość sprzed tysięcy lat Śródziemnomorska populacja kaszalotów jest wyjątkowa w skali światowej. Szacuje się, że wieloryby zasiedliły ten akwen około 20 tysięcy lat temu i od tego czasu stopniowo rozprzestrzeniały się i nabywały wiedzy o najlepszych żerowiskach oraz miejscach, których należy unikać. Ta skumulowana przez tysiąclecia mądrość jest uznawana za unikatową „kulturę” tych zwierząt. To nie wszystko – w przeciwieństwie do populacji oceanicznych, gdzie dorosłe samce spędzają większość czasu z dala od grup prowadzonych przez samice, w Morzu Śródziemnym obie płcie dzielą te same terytoria przez całe życie. Ta nietypowa struktura społeczna mogła sprzyjać powstawaniu tych wyraźnych różnic kulturowych. Dzięki temu naukowcy mogą badać nie tylko samą treść języka kaszalotów (której póki co nie znamy), ale też ich społeczną ewolucję, która okazuje się zaskakująco podobna do ludzkiej. Źródło: Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To dlatego Wszechświat milczy. Kosmiczny „mikser” niszczy sygnały od obcych cywilizacji
Dlaczego nie słyszymy sygnałów od innych cywilizacji w kosmosie, choć w teorii powinno ich być mnóstwo? Nowe badania wskazują, że sygnały radiowe od inteligentnych istot pozaziemskich mogą być zakłócane przez ich macierzyste gwiazdy. Aby te sygnały odebrać, musimy zmienić sposób słuchania. Naukowcy już wiedzą, jak to zrobić.
Skoro we Wszechświecie istnieje mnóstwo planet nadających się do zamieszkania, to dlaczego nie wykryliśmy jeszcze żadnych śladów obcej inteligencji? To tzw. paradoks Fermiego, sformułowany przez fizyka Enrico Fermiego w 1950 roku. Nowe badania mogą wreszcie rzucić światło na to fascynujące pytanie. Naukowcy z instytutu SETI odkryli, że sygnały radiowe wysyłane przez obce cywilizacje mogą być zniekształcane przez pogodę kosmiczną, co utrudnia ich wykrycie przez ziemskie urządzenia. Badacze zaproponowali też metodę, aby to „obejść”. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Kosmiczny mikser, czyli jak gwiazdy rozmywają sygnał Nowe badanie koncentruje się na wpływie pogody kosmicznej na transmisje radiowe. Astronomowie zazwyczaj poszukują sygnałów w bardzo wąskim paśmie częstotliwości, skupiając się na wyraźnych i regularnych anomaliach, ponieważ takie zjawiska nie występują w naturze. Okazuje się jednak, że naładowane cząstki (tzw. wiatr słoneczny), promieniowanie oraz koronalne wyrzuty masy z gwiazd, mogą powodować znaczne zniekształcenie takich sygnałów i ich rozproszenie na znacznie szerszy zakres częstotliwości. Tak zmienione sygnały stają się znacznie trudniejsze do wykrycia. Jeśli sygnał zostanie zbyt mocno „rozmyty” przez lokalną pogodę kosmiczną, może stać się zbyt słaby dla ziemskich urządzeń i pozostać dla nas niewidoczny. Dlaczego kosmos milczy? Odpowiedź kryją karły typu M Aby dokładniej zbadać to zjawisko, astronomowie Vishal Gajjar oraz Grayce Brown przeanalizowali dane z komunikacji między Ziemią a starymi sondami kosmicznymi, takimi jak Mariner cztery czy próbniki Viking. Na podstawie tych informacji stworzyli jeden z największych istniejących katalogów przykładów rozszerzania sygnałów. To pozwoliło im opracować model oddziaływania gwiazdowej plazmy na technosygnatury. Szczególną uwagę badacze poświęcili karłom o typie widmowym M, które są najpowszechniejszymi gwiazdami w naszej galaktyce i stanowią około trzech czwartych wszystkich „słońc” w Drodze Mlecznej. Ponieważ wiele z tych gwiazd istnieje niemal od początków Wszechświata, naukowcy uważają, że było wystarczająco dużo czasu na rozwinięcie się wokół nich zaawansowanych cywilizacji. Modelowanie wykazało, że sygnały pochodzące z planet karłów typu M są szczególnie podatne na zniekształcenia. A zatem może to właśnie dlatego nic nie słyszymy? Jak teraz będziemy szukać obcych? Autorzy publikacji zaproponowali nowe ramy, które pozwolą oszacować stopień zniekształcenia sygnału, w zależności od jego częstotliwości oraz rodzaju gwiazdy. Przyszłe projekty poszukiwania pozaziemskich cywilizacji, korzystające z nowoczesnych i niezwykle czułych teleskopów nowej generacji, takich jak SKA-Low, powinny uwzględniać zjawisko rozszerzania sygnału podczas skanowania nieba. Badanie rzuca nowe światło na milczenie kosmosu. Astronomowie zyskują potężne narzędzie, które może w końcu pozwolić na odnalezienie i poprawne zinterpretowanie sygnałów pozaziemskich cywilizacji, które do tej pory rozmywały się w kosmiczny szum. Źródło: The Astrophysical Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Maszeruj po zdrowie psychiczne. Według nowych badań nordic walking może ograniczyć depresję w 5 tygodni
Depresja dotyka milionów ludzi na całym świecie, ale nowe badanie przynosi bardzo optymistyczne wieści. Okazuje się, że nordic walking działa jak silny antydepresant. Już po 5 tygodniach pacjenci z ciężką postacią choroby odczuli ulgę, a ponad połowa osiągnęła remisję.
Depresja to dziś jedno z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego. Dotyka szacunkowo ok. 5,7% dorosłej populacji na całym świecie. Potrafi odebrać zdolność do odczuwania przyjemności i zainteresowanie wszystkim, co wcześniej sprawiało radość. W najcięższej postaci depresja może bezpośrednio zagrażać życiu, prowadząc do myśli i zachowań samobójczych. Choć tradycyjne leczenie opiera się na psycho- i farmakoterapii, liczne badania wykazują, że aktywność fizyczna wyraźnie pomaga w redukcji objawów. Najlepszy efekt dają ćwiczenia aerobowe. Nowe badanie dowodzi, że nordic walking może być wyjątkowo skuteczną metodą wspierającą powrót do zdrowia psychicznego. Nordic walking: wyjątkowy fiński trening całego ciała Nordic walking to wysoce efektywna forma aktywności aerobowej, która polega na marszu z wykorzystaniem specjalnie zaprojektowanych kijków. Dzięki temu zwykłe chodzenie przekształca się w intensywny trening całego ciała, angażujący do 90% wszystkich mięśni. Dyscyplina ta wywodzi się z Finlandii, gdzie powstała jako metoda letniego treningu dla narciarzy biegowych, mająca na celu utrzymanie kondycji poza sezonem. Z czasem sport ten zyskał ogromną popularność wśród osób niezwiązanych z narciarstwem ze względu na liczne korzyści zdrowotne i przystępną formę. Dziś nordic walking jest ceniony nie tylko za wpływ na kondycję, ale też jako prosty, niedrogi i powszechnie dostępny sposób na poprawę ogólnego dobrostanu, co czyni go idealnym narzędziem w profilaktyce zdrowotnej. Pozwala na zwiększenie intensywności treningu bez nadmiernego obciążania stawów, co odróżnia go od tradycyjnego trekkingu. Wpływ nordic walking na depresję. Jak wyglądało badanie? Naukowcy podjęli próbę sprawdzenia, czy nordic walking może realnie poprawić stan zdrowia psychicznego osób zmagających się z zaburzeniami nastroju. Przeprowadzili randomizowane badanie, w którym wzięło udział 64 dorosłych pacjentów cierpiących na depresję o umiarkowanym i ciężkim nasileniu. Do eksperymentu zakwalifikowano wyłącznie osoby, które wcześniej nie podejmowały regularnej aktywności fizycznej. Uczestników podzielono losowo na dwie grupy: 48 osób przypisano do grupy nordic walkingu, a 16 osób do grupy kontrolnej, która nie ćwiczyła. Program trwał 10 tygodni, a sesje treningowe odbywały się dwa razy w tygodniu po godzinie. Całość przebiegała pod okiem wykwalifikowanego instruktora, który dbał o prawidłową technikę i bezpieczeństwo. Do mierzenia intensywności wysiłku wykorzystano monitory tętna, a instruktor pilnował aby wysiłek był umiarkowany. Postępy mierzono za pomocą kwestionariusza Beck Depression Inventory-II (BDI-II), dokonując pomiarów na początku, w połowie (po 5 tygodniach) oraz na koniec 10-tygodniowego okresu. Wyniki badania: nordic walking to silny antydepresant Wyniki badania, opublikowane w czasopiśmie „Journal of Affective Disorders” pokazały bez wątpienia, że nordic walking wykazuje silne działanie przeciwdepresyjne. Zaobserwowano, że u osób biorących udział w sesjach nastąpiła znacznie większa redukcja objawów depresyjnych niż w grupie, która nie ćwiczyła. Co niezwykle istotne, poprawa nastąpiła bardzo szybko, bo już w ciągu pierwszych pięciu tygodni. Uczestnicy z ciężką postacią depresji odnotowali szybszy i silniejszy spadek objawów w pierwszej połowie badania niż osoby z depresją umiarkowaną. To niezwykle ważne, bo dotychczasowe badania i zalecenia mówiły o wielu miesiącach aktywności, by osiągnąć realny efekt terapeutyczny. Do końca 10-tygodniowego okresu od 35% do 53,6% maszerujących osiągnęło stan remisji, co oznacza, że ich objawy spadły poniżej klinicznego progu depresji. Dodatkowym atutem był fakt, że nie odnotowano żadnych urazów czy problemów zdrowotnych. To badanie jest silnym argumentem dla, aby programy ćwiczeń były integralną częścią opieki psychologicznej. Nordic walking udowodnił, że jest bezpieczną, tanią i niezwykle skuteczną metodą walki z objawami depresji w krótkim czasie. Źródło: Journal of Affective Disorders Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czarnobyl przestał być azylem. Wyjątkowe badanie pokazuje, jak zwierzęta reagują na wojnę
Wojna w Ukrainie brutalnie przerwała spokój w Czarnobylu. Międzynarodowy zespół naukowców, w tym badacze z PAN, opublikował w „Science” pierwsze tak kompleksowe badanie wpływu wojny na dzikie zwierzęta. Unikatowe nagrania z fotopułapek pokazują, jak dramatycznie zmieniły się zachowania niektórych gatunków.
Rosyjska inwazja na Ukrainę przyniosła nie tylko dramatyczne skutki dla ludzi, ale i gwałtowne i głębokie zmiany w ekosystemach. Doskonale widać to w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia, która z unikatowego sanktuarium przyrody stała się obszarem intensywnych działań wojennych. Nowe badanie opublikowane przez międzynarodowy zespół naukowców wskazuje, że wojna wymusiła na zamieszkujących te tereny ssakach znaczące zmiany w zachowaniu i aktywności dobowej. To pierwsza tak kompleksowa analiza wpływu wojny na bioróżnorodność, rzucająca nowe światło na to, jak dzikie zwierzęta adaptują się do nagłych i ekstremalnych zagrożeń. Przełomowe badanie wpływu wojny na zwierzęta Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół, pod kierownictwem naukowców z Uniwersytetu Albrechta i Ludwika we Fryburgu w Niemczech, przy udziale prof. Nurii Selvy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Jego wyniki zaprezentowano właśnie na łamach prestiżowego „Science”. Metodologia badania opierała się na analizie danych z sieci fotopułapek, a sama możliwość ich zebrania była wynikiem niezwykłego zbiegu okoliczności. Jeszcze w styczniu 2021 roku, ponad rok przed wybuchem pełnoskalowej wojny, naukowcy rozpoczęli projekt monitoringu populacji rysia euroazjatyckiego w czarnobylskiej strefie. Dzięki temu, po wycofaniu się rosyjskich wojsk (które okupowały ten teren od 24 lutego do 1 kwietnia 2022 roku) i zabezpieczeniu obszaru przez ukraińskie siły zbrojne, badacze zyskali dostęp do danych z 31 urządzeń. To pozwoliło na porównanie aktywności 11 gatunków ssaków w trzech okresach: przed wojną, w trakcie rosyjskiej okupacji i po jej zakończeniu. – Oprócz naszego początkowego projektu badawczego mogliśmy dodatkowo sprawdzić coś, co wcześniej można było badać tylko na poligonach – powiedział jeden z autorów badania, Marco Heurich z uniwersytetu we Fryburgu, w rozmowie z PAP. Zachowania zwierząt na wojnie: aktywność w dzień, unikanie ludzi Wyniki analizy wykazały, że działania wojenne wywołały szybkie, choć niejednorodne zmiany w zachowaniu zwierząt. Mimo iż pierwotnie sądzono, że zwierzęta staną się bardziej aktywne nocą i czujne, rzeczywistość okazała się bardziej złożona. Lisy i jelenie paradoksalnie ograniczyły swoją aktywność nocną w porównaniu do lat ubiegłych. Sarny rzadziej pojawiały się w obiektywach fotopułapek w okresach największej intensywności walk, co potwierdza unikanie stref niebezpiecznych. Z kolei zające były częściej rejestrowane w miejscach występowania anomalii termicznych wywołanych pożarami lasów, co pokazuje ich dużą wrażliwość na zmiany środowiskowe. Kluczowym wnioskiem badaczy jest fakt, że zwierzęta zmieniły sposób postrzegania ludzi: z dotychczasowego źródła jedynie niepokoju, stali się oni śmiertelnym zagrożeniem, porównywalnym do drapieżników. Naukowcy podkreślają, że zaobserwowane zmiany zachowania zwierząt mogą mieć długotrwałe i dalekosiężne skutki, np. na strukturę populacji i sposób wykorzystania siedlisk. Czarnobyl jako wielki poligon doświadczalny biologii Czarnobylska strefa wykluczenia, od momentu awarii reaktora w 1986 roku, urosła do rangi jednej z największych i najważniejszych ostoi dzikiej przyrody w Europie. Od dekad służy jako bezcenne „naturalne laboratorium”, pozwalające badać procesy ekologiczne zachodzące bez presji ze strony człowieka. Minimalna obecność ludzi sprzyja nie tylko wzrostowi liczebności populacji łosi, saren, dzików czy wilków. Umożliwiła też powrót gatunków, które wcześniej zniknęły z tych terenów, takich jak niedźwiedź brunatny czy ryś euroazjatycki. – Od początku rosyjskiej inwazji Czarnobyl zmienił się. Z unikatowego przypadku okolic niemal pozbawionych ludzi, gdzie działają bierne mechanizmy odnowy dzikiej przyrody, w obszar intensywnych działań wojennych, gdzie możliwość prowadzenia badań jest mocno ograniczona. W obecnym kontekście geopolitycznym rośnie potrzeba większego finansowania badań i wsparcia dla naukowców pracujących w obszarach dotkniętych konfliktem – powiedziała PAP prof. Nuria Selva. Źródła: Nauka w Polsce, Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Grzyby zombie mają wroga. W dżungli Borneo odkryto niezwykłego hiperpasożyta
W niedostępnym lesie deszczowym na Borneo malezyjscy naukowcy odkryli biologiczne kuriozum. Nowy gatunek grzyba to pasożyt, którego ofiarą pada słynny „grzyb zombie”. Ten niesamowity organizm infiltruje i zjada jego tkanki, które przerosły ciało owada.
Nowo odkryty organizm, nazwany Pleurocordyceps cornusynnemata, jest tzw. hiperpasożytem – jego ofiarą pada inny pasożyt. W tym przypadku żywicielem dla nowo odkrytego gatunku jest niesławny „grzyb zombie” z rodzaju Ophiocordyceps, który zagnieżdża się w ciałach owadów. To niezwykłe odkrycie jest efektem licznych wypraw terenowych przeprowadzonych przez Instytut Biologii Tropikalnej i Konserwacji Uniwersytetu Malezji Sabah (UMS). Nowy grzyb to hiperpasożyt z niezwykłymi rogami Zjawisko hiperpasożytnictwa jest znane biologom, choć rzadkie. Polega na tym, że dany organizm pasożytuje bezpośrednio na innym pasożycie. W przypadku nowo odkrytego grzyba proces ten jest niezwykle złożony. Pierwotny pasożyt, czyli „grzyb zombie” (Ophiocordyceps), przejmuje kontrolę nad układem nerwowym mrówki, zmuszając ją do nienaturalnego zachowania. Następnie doprowadza do jej śmierci i wyrasta bezpośrednio z jej ciała. Wtedy pojawia się Pleurocordyceps cornusynnemata. W przeciwieństwie do grzyba zombie, nowy gatunek nie manipuluje układem nerwowym mrówki, ale infiltruje tkanki Ophiocordyceps rozwijające się wewnątrz martwego owada i je zjada. Nazwa gatunkowa cornusynnemata nawiązuje do unikatowych struktur w kształcie gwiaździście rozgałęzionych rogów (tzw. synnemata), które wyróżniają ten organizm. Seria odkryć wyjątkowych grzybów na Borneo Jaya Seelan Sathiya Seelan z Instytutu Biologii Tropikalnej podkreślił, że choć hiperpasożyty są znane nauce, to jest to pierwszy znany przedstawiciel rodzaju Pleurocordyceps o tak charakterystycznej budowie. Okaz, który posłużył do opisu gatunku, został zebrany z martwej mrówki w Dolinie Danum – odległym i dzikim obszarze w południowej części stanu Sabah na Borneo. Szczegółowy opis odkrycia został opublikowany w kwietniu 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma taksonomicznego „Phytotaxa”. Podczas tych samych ekspedycji naukowcy odkryli również inny nowy gatunek grzyba, Leptobacillium geminatum, który z kolei specjalizuje się w zabijaniu pająków poprzez rozprzestrzenianie zarodników w ich organizmach. Nowe grzyby to coś więcej niż taksonomiczna ciekawostka Znaczenie tych odkryć wykracza daleko poza systematykę i taksonomię. Nowe grzyby mają ogromny potencjał medyczny i gospodarczy. Dr Seelan wskazuje, że mogą one stać się cennym źródłem substancji do produkcji nowej generacji leków przeciwdrobnoustrojowych. Ponadto, ze względu na swój pasożytniczy tryb życia, mogą zostać wykorzystane jako wysoce skuteczne czynniki kontroli biologicznej w rolnictwie, stanowiąc ekologiczną alternatywę dla chemicznych pestycydów zwalczających szkodniki. Odkrycie to rzuca nowe światło na skomplikowane i wielopoziomowe zależności panujące w ekosystemach lasów deszczowych Borneo. Pokazuje, że walka o przetrwanie w naturze odbywa się na wielu „piętrach” i nawet drapieżny patogen może stać się ofiarą innego, jeszcze bardziej wyspecjalizowanego organizmu. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
ESA zapowiedziała realizację misji Plasma Observatory. Kluczową rolę odgrywają w niej Polacy
Europejska Agencja Kosmiczna podjęła decyzję, na którą polscy badacze czekali od kilku lat. Komitet Programu Naukowego ESA zarekomendował wybór Plasma Observatory jako kolejnej misji klasy średniej (M7) w programie Voyage 2050. Rekomendacja oznacza w praktyce zielone światło dla projektu – i dla bardzo dużej roli, jaką ma w nim odegrać Polska.
Zarekomendowana do realizacji przez ESA misja składa się z siedmiu satelitów wyposażonych w precyzyjne instrumenty badawcze. Zbierane przez nie dane mają odpowiedzieć na jedno z fundamentalnych pytań fizyki plazmy kosmicznej: jak przebiegają procesy energetyzacji plazmy i transport energii w środowisku plazmy bliskiego otoczenia Ziemi. Plazma kosmiczna to zjonizowany gaz, czyli jądra atomowe pozbawione elektronów. Aż 99% materii we Wszechświecie występuje właśnie w postaci plazmy. Laboratorium na orbicie W praktyce Plasma Observatory zbada, jak wiatr słoneczny – strumień naładowanych cząstek wyrzucanych ze Słońca – oddziałuje z magnetosferą, czyli swego rodzaju magnetycznym „bąblem” chroniącym naszą planetę. To właśnie w tym oddziaływaniu zachodzą procesy takie jak rekoneksja magnetyczna, fale uderzeniowe, turbulencje czy energetyczne strumienie plazmy Jak przekonują twórcy misji, magnetosfera Ziemi pełni tu rolę naturalnego laboratorium. Wyniki Plasma Observatory mają pomóc zrozumieć nie tylko zjawiska pogody kosmicznej (które wpływają np. na satelity, sieci energetyczne czy komunikację radiową), ale też procesy zachodzące w znacznie odleglejszych obiektach – plazmie wokół innych gwiazd, w obszarach wybuchów supernowych czy w odległych galaktykach. Konstelacja siedmiu satelitów Plasma Observatory składa się siedmiu identycznych statków kosmicznych. Satelity mają przemieszczać się po eliptycznej orbicie równikowej wokół Ziemi, z perygeum w około 51 tys. km, co daje mniej więcej osiem promieni Ziemi i apogeum przekraczającym 108 tys. km, czyli około 17 promieni Ziemi. Tak dobrana orbita pozwoli regularnie przemierzać kluczowe obszary magnetosfery, takie jak: strefa dzienna (gdzie wiatr słoneczny zderza się z polem magnetycznym Ziemi, tworząc falę uderzeniową, magnetopauzę i tzw. magnetosheath), strefa nocna (z obszarem quasi-dipolowym i strukturą podłużnych prądów w otoczeniu Ziemi). Satelity będą lecieć w formacji dwóch tetraedrów. Tetraedr jest bryłą geometryczną zbudowaną z czterech trójkątów równobocznych. Ustawienie satelitów w takim układzie umożliwia jednoczesny pomiar pól elektromagnetycznych i cząstek z różnych punktów w przestrzeni. Odległości między satelitami będą sięgać od ok. 30 km (skala jonowa) do ok. 5000 km (skala płynowa). Polski udział – CBK PAN w centrum projektu Dla Polski wybór Plasma Observatory jest wyjątkowo istotny ze względów naukowych, ale także wkładu technologicznego. Grupa badaczy z Zakładu Fizyki Plazmy Centrum Badań Kosmicznych PAN wraz z najlepszymi światowymi naukowcami z tej dziedziny tworzyła założenia misji, metody pomiarowe oraz modele opisujące struktury przestrzeni kosmicznej. Zespół inżynierów i naukowców CBK PAN jest zaangażowany w wytwarzanie elementów przyrządów naukowych oraz w koordynację prac związanych z operacyjnością całego systemu badawczego. W ramach wcześniejszych etapów konkursu ESA (Phase A) opracowano model misji, składający się z dużego głównego satelity i 6 małych satelitów, który został ostatecznie zastąpiony koncepcją modelu 7 jednakowych satelitów. Każdy satelita posiada dwa zestawy instrumentów pomiarowych: BOX-P (Particles And Fields Instrument) to zestaw instrumentów posiadających wspólne połączenie z systemem pokładowym satelity. Jest prowadzony przez CBK PAN pod kierownictwem prof. dr hab. Hanny Rothkaehl; BOX-W (Waves) jest zarządzany przez IRFU, szwedzki instytut Fizyki Kosmicznej w Uppsali. Wynik dziesięcioleci badań W przypadku zestawu BOX-P CBK PAN odpowiada za całość prac: koordynację, integrację, testy oraz dostarczenie instrumentu i wytworzenie części mechanicznej. W przypadku zestawu BOX-W wkład CBK PAN obejmuje – poza samym instrumentem EFI-ADA (Electric Field Instrument – Axial Dipole Antenna) – również wytworzenie modułu zasilania oraz struktury mechanicznej. Inż. Marek Morawski pełni funkcję Instrument Lead Scientist (ILS) dla instrumentu EFI-ADA – Jest to dla nas niesamowita radość i zadowolenie. Spełniły się nasze marzenia, nad realizacją których pracowaliśmy przez ostatnie dziesięciolecia. Będzie to przełomowa misja, która pozwoli nam poznać nie tylko procesy zachodzące w Układzie Słonecznym, ale także zrozumieć i opisać podstawowe zasady fizyki, takie jak rekoneksja. Jest to pierwszy krok na drodze do wielopunktowej i wieloinstrumentalnej diagnostyki środowiska kosmicznego – komentuje prof. Hanna Rothkaehl. Start misji zaplanowano na 2037 rok. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czeka cię narkoza? Nie cały twój mózg pójdzie „spać” – naukowcy odkryli, że jego mała część nadal będzie słuchać
Myślisz, że narkoza to stan całkowitego „wyłączenia” umysłu? Okazuje się, że nie. Wyjątkowe analizy pracy mózgu udowadniają, że nawet pod wpływem silnych leków usypiających nie tylko nie wypełnia się on całkowitą pustką – jego głęboko ukryta część nieustannie nasłuchuje, uczy się i przetwarza to, co dzieje się na sali operacyjnej. Dlatego niektórzy to „pamiętają”.
Amerykańscy neurobiolodzy z Baylor College of Medicine dokonali przełomowego odkrycia. Przy użyciu innowacyjnych mikrosond zajrzeli prosto do hipokampów (struktur odpowiadających za pamięć i naukę) siedmiu pacjentów poddanych znieczuleniu ogólnemu przed zabiegiem chirurgicznym. Wyniki, opublikowane na łamach prestiżowego magazynu „Nature”, szokują: człowiek pod narkozą potrafi na bieżąco analizować padające wokół niego słowa. Technologiczny przełom w badaniu świadomości. Czy mózg pod narkozą słyszy? Zbadanie tak głębokich warstw umysłu pod narkozą było możliwe tylko dzięki wykorzystaniu nowoczesnych mikroelektrod (tzw. Neuropixels). Rejestrują one sygnały z setek pojedynczych neuronów jednocześnie. Dotychczas naukowcy potrafili obserwować jedynie resztkowe reakcje sensoryczne w korze mózgowej, do której bodźce docierają najszybciej. Hipokamp znajduje się jednak znacznie głębiej. Pojawienie się tam aktywności udowadnia, że centralny układ nerwowy nie ulega całkowitemu zablokowaniu. Jak podkreśla uczestniczący w badaniu neurochirurg prof. Sameer Sheth, nieświadomy mózg jest znacznie bardziej aktywny i zdolny do analizowania środowiska, niż dotąd przypuszczano. Nasz umysł uczy się jak sztuczna inteligencja Naukowcy przeprowadzili dwa nowatorskie testy. Najpierw odtwarzano uśpionym pacjentom monotonne ciągi standardowych dźwięków, sporadycznie przerywając je odmiennymi tonami. W mózgu błyskawicznie zarejestrowano skoki aktywności, co pokazało, że struktury nerwowe bezbłędnie rozróżniały „intruza”, stając się z czasem coraz sprawniejsze w jego identyfikacji. Ale to dopiero drugi eksperyment ujawnił niesamowity mechanizm. Kiedy osobom znieczulonym puszczano fragmenty podcastów i filmów edukacyjnych, ich hipokamp weryfikował mowę w czasie rzeczywistym. Badania dowiodły, że nieświadomy mózg na bieżąco sortuje usłyszane rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Co więcej, potrafi wręcz przewidywać kolejne słowo w usłyszanym zdaniu. Dr Benjamin Hayden zauważa, że to „kodowanie predykcyjne” do złudzenia przypomina działanie modeli generatywnej sztucznej inteligencji. Do tej pory uważano, że takie procesy wymagają pełnego wybudzenia i uwagi – tymczasem radzą one sobie doskonale bez naszej świadomości. To nowa nadzieja na odzyskanie mowy To przełomowe odkrycie, ale rodzi ono pewne pytanie – czym jest świadomość? Autorzy badania zaznaczają, że wszystkim uczestnikom podano konkretny lek (propofol), dlatego w przyszłości warto sprawdzić zachowanie mózgu przy innych anestetykach, a także u osób w śpiączce lub podczas zwykłego snu. Wnioski z tych badań mogą ostatecznie zrewolucjonizować rehabilitację neurologiczną. Neurochirurg dr Vigi Katlowitz – główny autor przełomowej pracy – sugeruje, że podświadoma zdolność układu nerwowego do przetwarzania dźwięków może pomóc w tworzeniu innowacyjnych protez mowy. Wykorzystanie zachowanych, wciąż „nasłuchujących” ścieżek nerwowych to ogromna szansa na leczenie pacjentów z afazją po udarach czy ciężkich urazach głowy. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chiński detektor coraz bliżej rozwiązania zagadki neutrin. Pomogło wyjątkowo precyzyjne urządzenie
Chińskiemu eksperymentowi JUNO wystarczyły dwa miesiące zbierania danych, by osiągnąć precyzję pomiarów, na jaką poprzednicy potrzebowali dekad. Opublikowane 10 czerwca w prestiżowym „Nature” wyniki przybliżają fizyków do odpowiedzi na jedno z najistotniejszych pytań współczesnej fizyki: skąd biorą się masy neutrin i który z trzech typów tych cząstek jest najcięższy.
Neutrina to jedne z najdziwniejszych obiektów we Wszechświecie. Każdy centymetr sześcienny przestrzeni zawiera około 112 neutrin każdego rodzaju, czyli ponad 300 łącznie, co czyni je drugimi pod względem liczebności cząstkami w kosmosie po fotonach mikrofalowego promieniowania tła – tych jest 411 na cm³. Dla porównania, elektronów czy protonów, które przetrwały anihilację materii i antymaterii, jest około miliarda razy mniej. Rozpaczliwy środek zaradczy Istnienie neutrin zaproponował w 1930 roku Wolfgang Pauli. Chciał w ten sposób wytłumaczyć „brakującą” energię w procesie zwanym rozpadem beta. Sam nazwał to „rozpaczliwym środkiem zaradczym”, bo cząstka wydawała się niemożliwa do wykrycia. Do pierwszej detekcji tego „środka zaradczego” doszło w 1956 r. Dokonali jej Clyde Cowan i Frederick Reines. Wykryli antyneutrino elektronowe w eksperymencie przy reaktorze jądrowym (Cowan-Reines neutrino experiment). Reines otrzymał za to Nobla dopiero w 1995. Neutrina są praktycznie pozbawione masy, nie mają ładunku elektrycznego i oddziałują z materią tak rzadko, że przez nasze ciała co sekundę przelatują biliony tych cząstek, nie zostawiając żadnego śladu. Przez długi czas sądzono nawet, że w ogóle nie mają masy – standardowy model fizyki cząstek nie przewiduje dla nich żadnej. Problem w tym, że neutrina mają masę – tylko ekstremalnie małą. I tu zaczyna się zagadka, którą od ćwierć wieku próbują rozwiązać fizycy na całym świecie. Trzy smaki neutrin Zacznijmy od tego, że neutrina występują w trzech „zapachach” (ang. flavours) – elektronowym, mionowym i taonowym. Żaden zapach nie ma jednej, określonej masy. Każdy jest kwantową mieszanką trzech różnych „stanów masy”, które ewoluują z różną prędkością. Sprawia to, że neutrino w locie zmienia zapach: elektronowe neutrino powstałe w Słońcu może po drodze stać się mionowym, a potem znów elektronowym. Fizycy wiedzą już, że spośród trzech możliwych mas dwie muszą być sobie bardzo bliskie, a trzecia wyraźnie od nich odstaje. Nie wiadomo jednak, czy ta „inna” masa jest największą, czy może najmniejszą z trzech. Ta hierarchia mas określana jest przez naukowców jednym z kluczy do zrozumienia, dlaczego neutrina w ogóle mają masę, a także do wyjaśnienia mechanizmów wybuchów supernowych czy ewolucji całego Wszechświata. Chiński detektor neutrin Detektor JUNO – Jiangmen Underground Neutrino Observatory w prowincji Guangdong – powstał, aby odpowiedzieć na to pytanie. Sercem eksperymentu jest akrylowa kula o średnicy 35 metrów wypełniona 20 tysiącami ton tzw. cieczy scyntylacyjnej. Kulę otaczają 43 tysiące fotopowielaczy – urządzeń tak czułych, że zespół musiał zbudować własną fabrykę, by je produkować, bo żadne dostępne na rynku nie spełniały wymagań. Detektor wychwytuje antyneutrina elektronowe emitowane przez osiem reaktorów jądrowych oddalonych o 53 kilometry. Gdy taka cząstka uderzy w proton w cieczy, powstaje pozyton (antyelektron), który przelatuje około 10 centymetrów, emitując błysk światła. Jego energia zdradza energię neutrina, z którego powstał. To właśnie kształt widma energii niesie informację o hierarchii mas. Neutrina opuszczające reaktor mają widmo z szerokim szczytem przy energii około 3 megaelektronowoltów. Po drodze do JUNO oscylacje między dwoma bliskimi sobie stanami masy spłaszczają ten szczyt. Na to nakładają się drobne, gęsto upakowane „zmarszczki” – ich kierunek przesunięcia zależy właśnie od tego, czy trzecia masa jest tą większą, czy mniejszą. To już tylko kwestia czasu W ciągu zaledwie 59 dni zbierania danych zespół JUNO zmniejszył niepewność dwóch kluczowych parametrów oscylacji o jedną trzecią – osiągając lepszy wynik niż wcześniejsze eksperymenty działające przez dekady. Co więcej, poszukiwane zmarszczki w widmie są już – jak mówi fizyczka Patricia Vahle z College of William & Mary – wyraźnie widoczne. – Osiągnięcie takiej precyzji już po dwóch miesiącach działania pokazuje, że JUNO działa dokładnie tak, jak go zaprojektowano. Z tym poziomem dokładności JUNO wkrótce ustali porządek mas neutrin, przetestuje schemat oscylacji trzech zapachów i będzie szukać śladów nowej fizyki wykraczającej poza ten schemat – skomentował Wang Yifang, inicjator i rzecznik projektu z Instytutu Fizyki Wysokich Energii w Pekinie. Droga do ostatecznej odpowiedzi może być jeszcze długa, ale jak mówi teoretyk Patrick Huber z Virginia Tech: „to teraz tylko kwestia czasu i zbierania danych”. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Żubr jednak ma naturalnych wrogów. Naukowcy z Instytutu Biologii Ssaków w Białowieży nagrali coś niezwykłego
Nowe badanie naukowców IBS PAN w Białowieży zmienia naszą wiedzę o żubrach. W Puszczy Białowieskiej fotopułapka nagrała unikatowy film, pokazujący starcie watahy wilków ze stadem żubrów. Do tej pory biolodzy zakładali, że żubry generalnie nie mają naturalnych wrogów, a polowania drapieżników na nie są wielką rzadkością.
Badanie naukowców z Instytutu Biologii Ssaków w Białowieży rzuca nowe światło na relacje drapieżnik-ofiara w Puszczy Białowieskiej. Choć żubr europejski (Bison bonasus) jest uznawany za gatunek niebędący ofiarą ze względu na swoje ogromne rozmiary, może to wymagać rewizji. Na nagraniu z fotopułapki widać atak grupy 7 wilków na nowonarodzone cielę w stadzie żubrów. Artykuł naukowy opisujący tę niezwykłą obserwację ukazał się w czasopiśmie „Ecology and Evolution” Wilki kontra żubry: niezwykłe nagranie z fotopułapki Artykuł „The King in the Crosshairs: Evidence of a Predation Attempt on European Bison by Wolves”, autorstwa Robin Wijnands i Tomasza Borowika, analizuje unikatowe nagranie z fotopułapki w polskiej części Puszczy Białowieskiej. Zdarzenie miało miejsce 15 września 2025 roku w godzinach porannych (między 7:25 a 7:47). Kamera uchwyciła grupę siedmiu wilków, która zaatakowała stado jedenastu żubrów. W skład stada wchodziło pięć dorosłych krów, dwa dorosłe byki, jeden młody byk oraz trzy osobniki młodociane, w tym nowonarodzone cielę. Drapieżniki od razu skoncentrowały atak na najsłabszym osobniku – młodziutkim cielaku. Wideo dokumentuje dwie próby jego pochwycenia. W pierwszej trzy krowy próbowały przegonić wilki, odwracając swoją uwagę od cielęcia. Wilki natychmiast je zaatakowały, chwytając za szyję i próbując odciągnąć od stada, lecz zostały odparte przez dwie dorosłe krowy. Po chwili doszło do drugiego ataku, w którym wilki ponownie złapały cielę. Tym razem całe stado ruszyło na ratunek. Dorosłe żubry szarżowały na drapieżniki, celując w nie rogami, a następnie uformowały krąg wokół noworodka. Obrona była skuteczna i wilki w końcu się wycofały. Niezwykłe nagranie można obejrzeć tutaj. Żubr jednak jest ofiarą Naukowcy wskazują, że choć polowanie było nieudane, nagranie stanowi bardzo rzadki dowód na to, że wilki jednak postrzegają żubry jako potencjalną zdobycz. Dotychczasowe dane z Puszczy Białowieskiej sugerowały, że żubry wprawdzie są znikomą częścią diety wilków, ale jako padlina. W Ameryce Północnej udokumentowano atak większej watahy wilków na bizona amerykańskiego. Były też doniesienia o atakach niedźwiedzi na żubry w Rumunii. Pojawia się pytanie: czy drapieżniki faktycznie polują na żubry, czy są to incydentalne przypadki? Badanie sugeruje, że niewielki rozmiar watahy w opisywanym przypadku mógł być niewystarczający do pokonania stada żubrów, zwłaszcza przy ich aktywnej strategii obronnej. Jednakże populacja żubrów w Europie rośnie i wraz z nią zwiększa się liczebność oraz rozmiar watah wilków. A to będzie prowadzić do częstszych interakcji tego typu. Naukowcy wskazują, że drapieżnictwo wobec żubrów nie było dotychczas szczegółowo badane. Skupiano się raczej na ich trybie życia i możliwościach ochrony i zwiększenia populacji. Co to odkrycie oznacza dla ochrony przyrody? Wyniki badania mają istotne implikacje dla zarządzania populacjami obu gatunków. Jeśli wilki zaczną częściej polować na żubry, mogą zacząć pełnić rolę naturalnego regulatora ich liczebności, co mogłoby pomóc w ograniczaniu szkód w uprawach rolnych i łagodzeniu konfliktów na linii człowiek-żubr. Autorzy postulują również, by w przyszłych badaniach nad reintrodukcją żubrów częściej uwzględniać wpływ naturalnych drapieżników, nie tylko w kontekście ich śmiertelności, ale także zmian w zachowaniu i reakcji stresowych. Nagranie dowodzi, że mimo iż tak intensywnie badamy i obserwujemy żubry, ich interakcje z wilkami są bardziej złożone, niż sądziliśmy. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Psy pokonały ludzkich ekspertów. Niezwykłe badanie w winnicy z udziałem domowych pupili
W amerykańskim stanie Maryland psy pomogły w poszukiwaniach groźnego szkodnika - inwazyjnego latarnika plamistego. Węch czworonogów okazał się znacznie skuteczniejszy od ludzkiego wzroku i doświadczenia. Naukowcy już zapowiadają kolejne projekty z udziałem przeszkolonych zwierzaków, które w przyszłości pomogą szybciej wykrywać niebezpieczne infekcje u roślin.
Teza, że pies jest najlepszym przyjacielem człowieka, zyskała właśnie nowy, naukowy dowód. Okazuje się, że czworonogi potrafią z niesamowitą dokładnością i szybkością tropić drobne szkodniki niszczące sady, lasy oraz winnice. Badanie przeprowadzone przez naukowców z Instytutu Politechnicznego i Uniwersytetu Stanowego Wirginii było pierwszym testem w realnych warunkach, w którym udział wzięły zwykłe psy domowe, wyszkolone przez swoich właścicieli. Pies kontra ekspert Jednym z bohaterów badania został terrier bostoński o imieniu Xephyr, wyszkolony przez swoją właścicielkę, Debi Persing. Czworonogi takie jak on rywalizowały z doświadczonymi ekspertami w poszukiwaniu jaj latarnika plamistego. Na terenach o gęstej roślinności zwierzęta okazały się ponad dwukrotnie skuteczniejsze od ludzi, co potwierdziły wyniki opublikowane w czasopiśmie naukowym „PeerJ”. W testach dystansowych badacze sprawdzili 26 zespołów składających się z psa i jego przewodnika. Następnie dziewięć z nich skierowano do przeszukania obszarów o powierzchni 0,2 hektara, gdzie ukryto złoża jaj. Najpierw teren sprawdzali specjaliści od chorób roślin, a tuż po nich wpuszczano zespoły z psami – każda próba trwała 10 minut. Efekt? W gęstych zaroślach psy wykrywały średnio 3 miejsca ze złożami jaj, podczas gdy ludzie znajdowali ich zaledwie 1,3. Zasięg psiego nosa Po ocenie ogólnej skuteczności naukowcy postanowili dokładnie zbadać zasięg psiego węchu w terenie. Obserwacje wykazały, że czworonogi najefektywniej lokalizują jaja, gdy znajdują się one w odległości do około 5 metrów od ścieżki, którą się poruszają. Gdy dystans zwiększał się powyżej 15 metrów, skuteczność czworonogów drastycznie spadała i nawet najlepiej wyszkolone osobniki traciły trop. Wyniki te jasno wskazują, jak należy projektować przyszłe misje poszukiwawcze – przewodnicy z psami muszą przeczesywać dany teren według określonych ścieżek badawczych. Przyszłość psich sił specjalnych Naukowcy planują już rozszerzenie projektu. Chcą sprawdzić, czy psy domowe poradzą sobie z wykrywaniem innych zagrożeń dla rolnictwa, w tym groźnych chorób roślin. Kolejnym krokiem ma być próba zidentyfikowania choroby Pierce’a – niebezpiecznej infekcji bakteryjnej, na którą podatnych jest ponad 300 gatunków roślin. Badacze podkreślają, że stworzenie rozproszonej sieci wyszkolonych psów może okazać się przełomem w walce z gatunkami inwazyjnymi. Co najważniejsze, badanie dowiodło, że do takich zadań nadaje się większość psów domowych, bez względu na rasę. Poza realną ochroną przyrody, regularne treningi węchowe przynoszą jeszcze jedną korzyść – znakomicie rozwijają naturalne zdolności zwierząt i budują głęboką więź między psem a jego właścicielem. Źródła: Phys.org, PeerJ Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Niszczycielka czy stworzycielka? Planetoida, która zabiła dinozaury, stworzyła inkubator nowego życia
Nowe, przełomowe badanie dowodzi, że planetoida która niemal zniszczyła życie na Ziemi, równocześnie stworzyła podziemny ekosystem idealny do rozwoju życia. Okazuje się, że trwał on pod wodami dzisiejszej Zatoki Meksykańskiej aż 8 milionów lat – czterokrotnie dłużej niż dotychczas sądzono.
Około 66 milionów lat temu w Ziemię uderzyło potężne ciało niebieskie o średnicy około 10 kilometrów. Skutki tego uderzenia były katastrofalne dla ówczesnego świata – wywołało masowe wymieranie i zniknięcie około trzech czwartych gatunków roślin i zwierząt, w tym wszystkich dinozaurów nieptasich. Było to jedno z najbardziej niszczycielskich wydarzeń w historii życia na Ziemi. Pozostawiło po sobie trwały ślad w postaci gigantycznego krateru Chicxulub, który znajduje się na półwyspie Jukatan w Meksyku. Krater ma średnicę blisko 200 kilometrów i sięga głęboko w skorupę ziemską. Choć dziś jest pogrzebany pod osadami i zanurzony w wodach Zatoki Meksykańskiej, jest dla naukowców bezcennym źródłem informacji. W ramach międzynarodowej ekspedycji wiertniczej Expedition 364, badacze pobrali próbki skał, które stały się podstawą przełomowego odkrycia. Podziemny „inkubator” życia Choć uderzenie planetoidy kojarzy się z destrukcją, nowe badanie rzuca światło na jego zaskakująco twórczą rolę. Ogromna energia uderzenia stopiła skały i doprowadziła do pęknięć skorupy ziemskiej, co w połączeniu z wodą morską stworzyło rozległy system hydrotermalny. To środowisko, w którym gorąca woda krąży wewnątrz porowatych i spękanych skał. Dla mikroorganizmów takie warunki – obfitość składników chemicznych, ciepło i schronienie wewnątrz skalnych porów – są idealne do życia. Naukowcy od dawna podejrzewają, że takie systemy mogły być „kolebkami życia” na wczesnej Ziemi, a nawet na innych planetach, takich jak Mars. Kluczowym pytaniem było jednak to, jak długo takie sprzyjające warunki mogły się utrzymać. Przełomowe wyniki badania Międzynarodowy zespół badaczy połączył zaawansowane datowanie radiometryczne próbek z krateru z symulacjami komputerowymi. Skupiono się na minerałach zwanych skaleniami potasowymi, które powstały w wyniku działania gorącej wody wewnątrz krateru. Wnioski z badania są przełomowe. Okazało się, że system hydrotermalny w Chicxulub działał przez co najmniej 8 milionów lat po uderzeniu. To okres około cztery razy dłuższy, niż sugerowały wcześniejsze szacunki. Tym samym Chicxulub stał się najdłużej działającym systemem hydrotermalnym wytworzonym przez uderzenie asteroidy, jaki kiedykolwiek udokumentowano na Ziemi. Jak naukowcy to sprawdzili? Aby ustalić wiek minerałów, dr Annemarie Pickersgill zastosowała technikę zwaną datowaniem argonowo-argonowym. Pozwala ona precyzyjnie określić czas powstania minerałów na podstawie rozpadu izotopów. Analiza wykazała, że minerały te krystalizowały stopniowo i bardzo, bardzo długo – od momentu uderzenia (66 mln lat temu) aż do około 58 mln lat temu. Z kolei dr Evangelos Christou z zespołem, przeprowadził symulacje komputerowe, które modelowały przepływ ciepła i wody pod kraterem. Nowoczesne metody pozwoliły uwzględnić dużą złożoność geologiczną i wysoką porowatość skał. Symulacje potwierdziły, że przy odpowiedniej przepuszczalności skał i naturalnym cieple wnętrza Ziemi, system mógł pozostać aktywny przez miliony lat. Dlaczego to odkrycie jest przełomowe? Wyniki te mają ogromne znaczenie dla naszego rozumienia początków życia. Jeśli uderzenia asteroid tworzą stabilne, gorące środowiska wodne trwające miliony lat, to nawet w bardzo mroźnych lub surowych okresach historii planet (nie tylko Ziemi), były bezpiecznymi przystaniami dla narodzin i ewolucji życia. To także ważny drogowskaz do poszukiwań życia w kosmosie. Planety takie jak Mars są pokryte tysiącami kraterów uderzeniowych. Jeśli tam również systemy hydrotermalne działały przez miliony lat w czasach, gdy na Marsie było więcej wody, to mogą one być najlepszymi miejscami do poszukiwania śladów dawnych mikroorganizmów. Kto wziął udział w badaniu? Sukces tego interdyscyplinarnego przedsięwzięcia jest zasługą międzynarodowego zespołu ekspertów z kilkunastu prestiżowych ośrodków naukowych na całym świecie. Pracami kierowała dr Annemarie Pickersgill z University of Glasgow (SUERC), która odpowiadała za koordynację badań i precyzyjne datowanie próbek. Kluczowy wkład wniósł również dr Evangelos Christou, autor symulacji hydrodynamicznych, oraz Marissa M. Tremblay z Purdue University, która zajęła się badaniem kinetyki dyfuzji gazów w minerałach. W skład zespołu weszli naukowcy z tak uznanych instytucji jak Imperial College London, University of Texas at Austin, Stanford University, Arizona State University, University of Arizona oraz University of St Andrews. Badanie opierało się na materiałach zgromadzonych przez grupę Expedition 364 Scientists, skupiającą dziesiątki badaczy z m.in. Niemiec, Francji, Austrii, Japonii, Meksyku i Australii, którzy uczestniczyli w procesie wiercenia i dokumentowania rdzeni z krateru. Źródło: University of Glasgow Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Naukowcy z SETI Institute badali kometę 3I/ATLAS pod kątem śladów obcej cywilizacji. Co ustalili?
Trzeci znany nam obiekt spoza Układu Słonecznego – odkryta niemal rok temu kometa 3I/ATLAS – budzi nieustanne zainteresowanie naukowców. Międzygwiazdowy wędrowiec niesie informacje o innych systemach planetarnych i warunkach ich powstania. Ale może też przenosić ślady wysokorozwiniętej obcej cywilizacji. Tzw. technosygnatury stały się celem poszukiwań prowadzonych przez naukowców SETI Institute.
Pierwszego lipca minie rok od chwili, gdy stacja systemu Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS) ogłosiła wykrycie kolejnego obiektu międzygwiazdowego (ISO) przemieszczającego się przez nasz układ planetarny. Po odkryciu 1I/'Oumuamua w 2017 roku i 2I/Borisov w 2019 roku, kometa 3I/ATLAS stała się trzecim obiektem międzygwiazdowym zaobserwowanym przez astronomów w ciągu zaledwie ośmiu lat. Artefakty cywilizacji Każda detekcja obiektu międzygwiazdowego budzi ogromne zainteresowanie. Głównie ze względu na możliwość dowiedzenia się nieco więcej na temat środowiska międzygwiezdnego i innych układów planetarnych. Ponadto zawsze istnieje nadzieja, że tego typu obiekt jest artefaktem odległej cywilizacji. Zupełnie tak, jak ziemskie sondy, które wleciały już w przestrzeń międzygwiazdową – Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 oraz sonda New Horizons – stały się artefaktami naszej cywilizacji. Naukowcy z SETI Institute (Search for Extraterrestrial Intelligence Institute, Instytut Poszukiwania Inteligencji Pozaziemskiej) przebadali kometę 3I/ATLAS pod kątem oznak aktywności technologicznej (technosygnatur). Skorzystali z Allen Telescope Array (ATA), znajdującego się w obserwatorium radiowym Hat Creek. Kosmiczny wędrowiec skanowany był w szerokim zakresie częstotliwości radiowych – od 1 do 9 gigaherców (GHz). Tak rozległy zakres umożliwił poszukiwanie wąskopasmowych sygnałów radiowych niewystępujących naturalnie, które mogłyby stanowić dowód istnienia technologii. 211 interesujących sygnałów Zespół zidentyfikował aż 74 miliony sygnałów wąskopasmowych, które następnie poddano filtracji w celu usunięcia zakłóceń radiowych. W rezultacie wytypowano 211 interesujących sygnałów, które zostały poddane szczegółowej analizie. Opublikowane niedawno badania wskazują, że kometa 3I/ATLAS ma całkowicie naturalne pochodzenie. Informacja ta nie musi cieszyć poszukiwaczy pozaziemskiej inteligencji, ale, jak podkreślają autorzy badania – ma swoją wartość. Przede wszystkim obserwacje pozwoliły określić górne granice mocy ewentualnego nadajnika radiowego znajdującego się na lub w pobliżu 3I/ATLAS. Konkretnie wykluczono obecność sygnałów silniejszych niż około 10–110 watów w badanym zakresie częstotliwości. Badanie pokazało również zdolność ATA do szybkiego reagowania na odkrycia nowych obiektów międzygwiazdowych. Obserwacje rozpoczęto niecałą dobę po pierwszym wykryciu 3I/ATLAS. W poszukiwaniu cywilizacji pozaziemskiej Według współautorki raportu SETI, Valerii Garcii Lopez, profesor fizyki na Furman University i członkini programu Breakthrough Listen na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, wyniki te udowadniają możliwości współczesnych instrumentów w wykrywaniu potencjalnych technosygnatur. – Wyniki uzyskane dla 3I/ATLAS pokazują, jak realistyczne jest wykrycie sygnału przy użyciu technologii, którą dysponujemy obecnie. Właśnie dlatego ważne jest kontynuowanie poszukiwań technosygnatur, nawet w przypadku obiektów, po których nie spodziewalibyśmy się żadnych sygnałów – podkreśla uczona. Poszukiwania technosygnatur, czyli technicznych śladów istnienia inteligencji pozaziemskiej, trwają od ponad 60 lat. Pionierem poszukiwań był amerykański astronom i założyciel SETI Frank Drake. W 1960 roku badacz prowadził tzw. Projekt Ozma. Wykorzystując radioteleskop nasłuchiwał sygnałów radiowych z okolic gwiazd podobnych do Słońca. Była to pierwsza naukowa próba wykrycia sztucznych sygnałów pochodzących od potencjalnych cywilizacji pozaziemskich. W kolejnych dekadach badania rozwijały się głównie jako poszukiwania sygnałów radiowych. Termin „technosygnatura” zaczął być szerzej stosowany dopiero w XXI wieku i obejmuje dowolny obserwowalny ślad działalności technologicznej obcej cywilizacji. Źródło: SETI Institute Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kreatyna może wzmacniać komórki układu odpornościowego. I to te, które są kluczowe do walki z rakiem
Kreatyna z roku na rok staje się coraz bardziej popularna. Zażywają ją nie tylko kulturyści, ale także osoby uprawiające sport tylko okazjonalnie – w przez dekady wielokrotnie zostało udowodnione jej działanie wzmacniające budowanie masy mięśniowej. Wychodzi jednak na to, że ten organiczny związek jest jeszcze potężniejszy, niż nam się wydawało.
Większość współczesnych, zatwierdzonych immunoterapii antynowotworowych skupia się na tzw. limfocytach T, które bezpośrednio atakują guzy. Niestety, ta strategia działa zaledwie u 20 do 40% pacjentów. Dlaczego tak się dzieje? Uderzają one niejako „na oślep”. Być może da się to jednak zmienić – naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego (UCLA) postanowili przyjrzeć się z bliska komórkom dendrytycznym: tym, które wychwytują fragmenty nowotworu, analizują je i dosłownie wskazują limfocytom T cel ataku. Znaleźli coś fascynującego. Zespół pod kierownictwem prof. Lili Yang odkrył, że kreatyna nie tylko pomaga walczącym limfocytom, ale wręcz napędza całą „infrastrukturę wywiadowczą” układu odpornościowego, dodając jej energii i pomagając walczyć z nowotworem. Ma właściwości, których się nie spodziewaliśmy. Trzeba było przeprowadzić śledztwo wewnątrz guza Naukowcy z UCLA rozpoczęli swoje dochodzenie od zbadania, które geny metaboliczne były najbardziej aktywne w komórkach dendrytycznych przenikających do wnętrza guzów u myszy i walczących z nowotworem. Odkryli anomalię – wewnątrz środowiska nowotworowego komórki te miały wyraźnie podwyższony poziom białka zwanego transporterem kreatyny. Mechanizm nie był do końca zrozumiały – przynajmniej dopóki, dopóty badacze genetycznie nie usunęli tego transportera. Skutek był natychmiastowy – komórki dendrytyczne słabły, traciły zdolność przetrwania i nie potrafiły skutecznie aktywować limfocytów T do walki z rakiem. Postanowiono więc odwrócić ten proces. Gdy myszom z modelem czerniaka podawano codzienne zastrzyki z kreatyny, rozwój guzów znacząco spowolnił. Komórki dendrytyczne stawały się bardziej aktywne, liczne i zaczęły produkować sygnały chemiczne wzywające kolejne posiłki immunologiczne do wnętrza guza. Czy kreatyna naprawdę może tak działać? Ostateczne rozwiązanie zagadki udało się dzięki precyzyjnym analizom metabolomicznym. Suplementacja kreatyną podnosi wewnątrzkomórkowy poziom ATP – nośnika energii niezbędnej do życia. Kreatyna zadziałała jak zapasowa bateria. Pozwoliła komórkom odpornościowym na utrzymanie stabilnego poziomu energii, nawet gdy musiały one drastycznie konkurować o kurczące się składniki odżywcze z żarłocznym, szybko rosnącym nowotworem. To nadzieja dla szczepionek Co niezwykle istotne – i nie tak oczywiste w przypadku tego typu badań – eksperyment przyniósł równie obiecujące rezultaty na materiale ludzkim. Kreatyna zwiększała aktywację ludzkich komórek dendrytycznych (wywodzących się z monocytów), które są fundamentalnym elementem innowacyjnych szczepionek przeciwnowotworowych. Dzięki temu przed medycyną otwierają się dwie całkowicie nowe drogi terapii. W przyszłości suplementacja kreatyną może holistycznie wzmacniać pacjentów poddawanych immunoterapii, a z drugiej strony – służyć jako tanie narzędzie do udoskonalania laboratoryjnych szczepionek komórkowych jeszcze przed ich podaniem choremu. Do tego trzeba usiąść na spokojnie Badacze z UCLA wyraźnie jednak ostrzegają przed hurraoptymizmem. Choć kreatyna (najczęściej w formie monohydratu) od dekad uchodzi za bezpieczny suplement, terapie te nie zostały jeszcze zatwierdzone przez amerykańską FDA (Agencję Żywności i Leków). Osoby w trakcie leczenia onkologicznego pod żadnym pozorem nie powinny samodzielnie włączać suplementów do swojej diety bez uprzedniej konsultacji z lekarzem prowadzącym. Następnym krokiem tego fascynującego śledztwa będą prospektywne badania kliniczne na ludziach. Kreatyna – to warto wiedzieć Kreatyna to organiczny związek chemiczny, który pozyskujemy na dwa sposoby. Z jednej strony nasz organizm potrafi samodzielnie ją syntezować (produkuje ją głównie w wątrobie i nerkach z trzech aminokwasów: argininy, glicyny i metioniny). Z drugiej strony, naturalną produkcję uzupełniamy z zewnątrz, dostarczając ją sobie w codziennej diecie – bogatym źródłem kreatyny są czerwone mięso oraz ryby. Jej głównym, biologicznym zadaniem jest magazynowanie i błyskawiczne uwalnianie energii (w postaci ATP) niezbędnej do pracy komórek. Po raz pierwszy została naukowo wyizolowana z wołowiny już w 1832 roku przez francuskiego chemika Michela Eugène’a Chevreula i okazała się bardzo skuteczna. Przez blisko dwa stulecia nauka łączyła ten związek niemal wyłącznie z fizjologią mięśni szkieletowych i sportem wyczynowym. Najnowsze odkrycia z zakresu onkologii udowadniają jednak, jak wiele medycznych sekretów kryją jeszcze substancje, które od dawna uważaliśmy za całkowicie zbadane. Źródło: iScience Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego się starzejemy? Odkryto gen, który może wpływać na długość życia
Nowe badanie ujawniło działanie genu, który zwiększa szanse na sukces we wczesnym okresie życia, ale później może przyspieszać starzenie i rozwój chorób nowotworowych. To rzadki eksperymentalny dowód na istnienie biologicznego kompromisu między młodością a długowiecznością.
Od chwili narodzin nasze ciało nieustannie się zmienia. W pierwszych latach życia organizm koncentruje się na wzroście – komórki dzielą się w zawrotnym tempie, rozwijają się narządy, układ nerwowy tworzy miliardy nowych połączeń, a kości i mięśnie szybko zwiększają swoją masę. W okresie dojrzewania proces ten jeszcze przyspiesza. Hormony uruchamiają biologiczny program, którego celem jest osiągnięcie dojrzałości płciowej i przygotowanie organizmu do przekazania genów kolejnemu pokoleniu. Gen, który zarówno wspiera rozwój, jak i przyczynia się do naszej śmierci Przez długi czas wydawało się, że dojrzewanie i starzenie to dwa odrębne etapy życia. Naukowcy coraz częściej wskazują jednak, że są one częścią tego samego procesu. Mechanizmy, które pomagają nam szybko rosnąć, regenerować tkanki i osiągać pełnię sprawności, mogą z czasem zacząć działać na naszą niekorzyść. Komórki gromadzą uszkodzenia DNA, spada skuteczność napraw organizmu, a ryzyko chorób związanych z wiekiem stopniowo rośnie. Potwierdzają to nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Nature Communications”. Badacze odkryli, że VGLL3 to kluczowy gen, który wspiera szybki wzrost i wczesną reprodukcję, jednocześnie zwiększając ryzyko starzenia się i nowotworów w późniejszym wieku. Gen ten występuje zarówno u ludzi, jak i u wielu gatunków zwierząt. Badacze twierdzą, że ich odkrycie dostarcza rzadkich dowodów na to, że ewolucja faworyzuje korzyści we wczesnym okresie życia, nawet kosztem długofalowego zdrowia. Badanie na afrykańskich rybach Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców, którym przewodzili badacze z Uniwersytetu Hebrajskiego. Autorzy w swojej pracy twierdzą, że znaleźli potwierdzenie teorii antagonistycznego plejotropizmu. W biologii ewolucyjnej to sytuacja, w której ten sam gen ma jednocześnie korzystne i szkodliwe skutki, ale w różnych etapach życia organizmu. Naukowcy badaniom poddali Nothobranchius furzeri. To gatunek słodkowodnej ryby z rzędu karpieńcokształtnych. Osiąga zaledwie 6,5 cm długości. Występuje w południowo-wschodnim Zimbabwe. Gatunek jest rzadki i zagrożony z powodu utraty siedlisk i zanieczyszczania zbiorników wodnych, np. poprzez spryskiwanie pól uprawnych środkami owadobójczymi. Zespół skupił się właśnie na badaniu genu VGLL3, który występuje również u ludzi. U ryb uczeni poddali go modyfikacji za pomocą technologii CRISPR. Zaobserwowali, że ryby rosły szybciej i wcześniej osiągały dojrzałość płciową, co mogłoby zapewnić przewagę reprodukcyjną w środowisku naturalnym. Natura nie stawia na długowieczność Autorzy pracy zauważyli też jednak, że korzyści te wiązały się ze znacznymi kosztami w dalszej perspektywie czasu. Te same ryby wykazywały krótszą długość życia i wyższą częstość występowania nowotworów związanych z wiekiem, w tym nowotworów przypominających czerniaka. – W efekcie złapaliśmy ewolucję na gorącym uczynku dokonywania kompromisu. Przez lata pytaliśmy, dlaczego nasze ciała nie mogą po prostu być zdrowe w nieskończoność. Ten gen daje nam bezpośrednią odpowiedź. Natura nie stawia na długowieczność, lecz na ciągłość. Jesteśmy stworzeni do sprintu, a nie do maratonów – powiedział dr Itamar Harel z Uniwersytetu Hebrajskiego. Dalsze analizy wykazała, że ​​VGLL3 wpływa na kluczowe procesy biologiczne, w tym podział komórek, aktywność komórek macierzystych i naprawę DNA. Naukowcy twierdzą, że zwiększona aktywność komórkowa może pomóc wyjaśnić zarówno szybki rozwój obserwowany u młodszych ryb, jak i akumulację uszkodzeń, które prowadzą do chorób u starszych osobników. – Fascynujące i nieco przerażające jest to, że rak, którego obserwujemy u ryb, nie jest przypadkowym zbiegiem okoliczności. To bezpośredni cień ich młodzieńczej witalności. Ten sam mechanizm, który napędza komórkę do budowy młodego organizmu, przejmuje kontrolę nad systemem, aby zbudować guz w starszym organizmie. Jeśli zrozumiemy ten mechanizm, możemy w końcu dowiedzieć się, jak zapanować nad tą korelacją – wyjaśnia dr Harel. „Odkrycie może przyczynić się do przyszłych działań w zakresie profilaktyki nowotworów i badań mających na celu wydłużenie zdrowego życia” – podkreślili w oświadczeniu autorzy pracy. Naukowcy uważają, że kolejnym krokiem w badaniach będzie sprawdzenie, czy możliwe będzie oddzielenie korzystnego wpływu genu na wczesnym etapie życia od jego szkodliwych konsekwencji w późniejszym okresie. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
„Zebra striping” to brytyjski trend na brak kaca. Ale czy alkohol na zmianę z wodą naprawdę może pomóc?
Wyjścia ze znajomymi do baru często toczą się według trudnego do opanowania scenariusza – szczególnie, gdy pijemy alkohol. Kolejki drinków szybko pojawiają się na stole, a nasze racjonalne postanowienia o „wolniejszym tempie” rozpływają się w powietrzu już po drugiej czy trzeciej rundzie. Efektem jest poranek z paraliżującym kacem. Jednak ostatnio w Wielkiej Brytanii ogromną furorę robi nowy trend zwany „zebra striping”, który obiecuje zniwelowanie negatywnych skutków picia. Czy alkohol na zmianę z wodą to faktycznie magiczne lekarstwo na poranne cierpienie?
Zasada „zebra striping” (której nazwa zawiązuje do czarno-białej przeplatanki na umaszczeniu zebry) jest banalnie prosta: po wypiciu kieliszka wina, szota mocnego alkoholu czy kufla piwa podczas kolejnej rundy celowo zamawiasz napój bezalkoholowy lub zwykłą wodę, zanim znów sięgniesz po procenty. Jak pokazują analizy rynkowe z 2025 roku, ten sposób picia błyskawicznie zyskał na popularności na Wyspach Brytyjskich – przyznało się do niego aż 34% dorosłych obywateli. Temat ten pod lupę wzięły niedawno brytyjskie ekspertki – prof. Cathy Montgomery oraz dr Abi Rose z Liverpool John Moores University. Ich bezlitosne dla imprezowiczów wnioski opublikowano na łamach „The Conversation”. Pułapka metabolizmu. Czy „zebra striping” ma w ogóle sens? Aby zrozumieć fenomen tego trendu – i jego ograniczenia – musimy spojrzeć na naszą fizjologię. Ludzki organizm metabolizuje alkohol w stosunkowo stałym tempie – wynosi ono około jednej standardowej jednostki alkoholu na godzinę (co odpowiada małemu kieliszkowi wina, 30 mililitrom mocnego alkoholu lub połowie typowego piwa). Picie w tempie szybszym niż nasze możliwości przerobowe nieuchronnie podnosi stężenie alkoholu we krwi (tzw. wskaźnik BAC), prowadząc do szybszego upojenia i drastycznie zwiększając fizjologiczny stres organizmu. Czyli pomaga? Z punktu widzenia redukcji szkód, to „zebra striping” naprawdę może być przydatne. Ta technika przede wszystkim po prostu spowalnia ogóle tempo konsumpcji. Alkohol na zmianę z wodą nie tylko obniża jego szczytowe stężenie we krwi (dzięki czemu jesteśmy mniej pijani w danym momencie), ale przede wszystkim prowadzi do sytuacji, w której w ciągu całej nocy wypijamy mniej drinków. Ma to kolosalne znaczenie dla naszego mózgu. Istnieje tu także fascynujący aspekt behawioralny. Zwykłe trzymanie w dłoni szklanki z bezalkoholowym napojem radykalnie zmniejsza presję społeczną, by dotrzymać kroku pijącym znajomym. W kulturach, gdzie wspólne spożywanie alkoholu postrzegane jest jako towarzyska norma (w Polsce znamy to dobrze), taki „kamuflaż” znacznie ułatwia moderowanie własnego tempa. Mit nawodnienia i niebezpieczne bąbelki Wielu entuzjastów „zebra striping” wierzy, że główną zaletą tej metody jest intensywne nawodnienie, które niczym magiczna tarcza uchroni ich przed porannym kacem. Alkohol działa jako diuretyk (środek moczopędny), zmuszając nas do częstszych wizyt w toalecie, co prowadzi do utraty płynów i zaburzeń równowagi elektrolitowej. Rzeczywiście, przeplatanie drinków wodą pomaga zrekompensować owo odwodnienie, w pewnym stopniu łagodząc objawy takie jak silne pragnienie, zawroty głowy czy ból skroni. Naukowcy nie pozostawiają jednak złudzeń: odwodnienie i kac to dwa zupełnie różne zjawiska. Samo przywrócenie równowagi płynów nie zapobiegnie kacowi, ponieważ jest on syndromem niezwykle złożonym. Odpowiada za niego koktajl mrocznych czynników biologicznych: nagromadzenie toksycznych produktów ubocznych metabolizmu (takich jak silnie trujący aldehyd octowy), ogólnoustrojowy stan zapalny, mocno zaburzony sen oraz patologicznie zmieniona odpowiedź układu odpornościowego. Nasilenie porannego dramatu zależy ściśle od ilości krążącego w organizmie alkoholu. Badania kliniczne udowadniają, że poziom alkoholu w moczu bezpośrednio koreluje z surowością kaca. Czy bąbelki upijają nas mocniej? Co niezwykle istotne, ogromne znaczenie ma to, czym dokładnie przeplatamy nasz alkohol. Jeśli naszym bezalkoholowym wyborem będą napoje gazowane, możemy wpaść w poważną pułapkę. Bąbelki zwiększają ciśnienie w żołądku, dosłownie „wpychając” alkohol do jelita cienkiego, co drastycznie przyspiesza jego wchłanianie do krwiobiegu. Chociaż napoje gazowane nie sprawią, że upijesz się bardziej, według brytyjskich naukowców mogą z sprawić, że upijesz się szybciej. Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu Werdykt badaczek jest jednoznaczny: „zebra striping” może zadziałać, ale zdecydowanie nie w sposób, na jaki liczą niektórzy. Metoda ta w żaden sposób nie powstrzymuje procesów biologicznych wywołujących kaca, a jej sukces zależy wyłącznie od tego, czy pomoże nam ona wypić w sumie mniej alkoholu. Jeśli zrekompensujemy sobie wodne przerwy dłuższym pobytem w barze lub wyborem wysokoprocentowych trunków – rano i tak obudzimy się z bólem. Co gorsza, utrzymanie rygoru naprzemiennego picia wymaga żelaznej kontroli poznawczej, która bardzo szybko ulatnia się wraz z rosnącym poziomem wskaźnika BAC w naszej krwi. W tym miejscu warto przypomnieć także szerszy, współczesny kontekst medyczny. Jak jednoznacznie wskazują najnowsze wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz liczne, współczesne analizy onkologiczne, w świetle dzisiejszej wiedzy medycznej nie istnieje coś takiego jak bezpieczna dawka alkoholu. Nawet minimalne ilości tej substancji psychoaktywnej działają toksycznie na nasze komórki i odczuwalnie zwiększają ryzyko chorób przewlekłych, w tym wielu rodzajów nowotworów. Nie dajmy się zatem oszukać obietnicom łatwych trików. Jedynym prawdziwie skutecznym, udowodnionym naukowo i pewnym sposobem na całkowite uniknięcie kaca (i wielu innych problemów zdrowotnych) pozostaje po prostu wypicie mniejszej ilości alkoholu lub – co najlepsze dla organizmu – nie picie go wcale. Źródła: The Conversation, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy lustrzane organizmy zniszczą życie na Ziemi? Niebezpieczne badania dzielą naukowców
Świat nauki spiera się o tzw. lustrzane życie – mikroby oparte na DNA i białkach o odwróconej chiralności. Czy zmodyfikowane w laboratoriach lustrzane bakterie zdołają uciec i zniszczą ziemską biosferę? Najnowsze symulacje komputerowe tylko zaostrzyły tę dyskusję.
Kluczowe dla życia cząsteczki m.in. DNA i białka, są chiralne. Oznacza to, że mogą istnieć w „lustrzanych” choć nie identycznych formach, analogicznie do np. lewej i prawej dłoni. Całe życie na Ziemi oparte jest na prawoskrętnym DNA i lewoskrętnych białkach. Choć nie jest to jeszcze technicznie możliwe, naukowcy przewidują że kiedyś w laboratoriach stworzymy lustrzane mikroorganizmy, oparte na cząsteczkach o odwróconej chiralności. Nowe badania nad tą kwestią dzielą świat nauki i przez niektórych są uważane za ogromne zagrożenie. Spór o lustrzane życie W 2024 roku 38 naukowców opublikowało artykuł na łamach „Science”, wzywając do wstrzymania prac nad tworzeniem lustrzanego życia. Według nich takie organizmy mogą stwarzać ogromne zagrożenie – układy odpornościowe istniejących organizmów mogą nie być w stanie rozpoznać lustrzanych mikrobów i bronić się przed nimi. W nowym badaniu Ricard Solé z Instytutu Santa Fe w Nowym Meksyku z zespołem, zbadał co by się stało, gdyby populacja lustrzanych organizmów pojawiła się w biosferze Ziemi. Badanie było komputerową symulacją i modelowało kilka scenariuszy. – Aby lustrzane życie mogło stanowić zagrożenie, musi być zdolne do przeżycia – mówi Solé. Takie formy życia mogłyby trawić tylko pokarm składający się z cząsteczek o tej samej chiralności. A zatem lustrzana populacja nie mogłaby istnieć w izolacji – potrzebowałaby także lustrzanego pożywienia: cukrów, aminokwasów, lipidów. Badania zespołu Sole modelowały lustrzane życie w prawdziwych środowiskach, a nie kontrolowanych warunkach laboratoryjnych lub przemysłowych. Do jakich wniosków doszli naukowcy? Czy lustrzane życie przetrwa samodzielnie? – Naszym zdaniem lustrzane życie prawdopodobnie napotkałoby bardzo poważne bariery i nie przetrwałoby (…) Istnieją jednak nadal ważne pytania, które wymagają dalszej analizy, w tym długoterminowa dynamika ewolucyjna oraz bardziej realistyczne modele tego, jak układy odpornościowe mogą wchodzić w interakcje z lustrzanymi organizmami – mówi Solé. Badanie zostało opublikowane, ale jeszcze nie poddano go recenzji naukowej. Jednak grupa naukowców już odpowiedziała oświadczeniem wzywającym do poprawienia artykułu. Vaughn Cooper z Uniwersytetu w Pittsburghu, jeden z autorów oświadczenia, powiedział w rozmowie z „New Scientist”, że chociaż lustrzane mikroby początkowo rosłyby wolniej, istnieje mnóstwo składników odżywczych, które nie są chiralne i które mogłyby wykorzystać. – Populacja lustrzanych komórek ewoluowałaby i dostosowywała się do nowych warunków, tworząc zasadniczo drugie drzewo życia – mówi Cooper. Czy lustrzane życie będzie rywalizować z biosferą Ziemi? Modele zespołu Ricarda Solé sugerują, że różnorodność biologiczna na Ziemi działałaby jako „zapora ogniowa” przeciwko inwazji lustrzanego życia. Istniejące organizmy są lepiej przystosowane do środowiska i wygrałyby konkurencję. Jednak Vaughn Cooper nie jest przekonany. – Istnieją niezliczone przykłady, które wskazują na podatność ekosystemów o bogatej różnorodności biologicznej na inwazję obcych gatunków – mówi. Kate Adamala z Uniwersytetu w Minnesocie, jedna z autorek artykułu z 2024 roku, mówi, że zespół Solé ma rację twierdząc, że brak pożywienia ograniczałby ekspansję lustrzanego życia. Zwraca jednak uwagę, że takie organizmy mogłyby wytwarzać własne pożywienie, np. w drodze fotosyntezy. Mogłyby też zostać celowo zaprojektowane tak, aby wykorzystywać dostępne cząsteczki chiralne. – Stworzenie takiego organizmu byłoby niezwykle trudne, ale nie jest niemożliwe – mówi Adamala. Apel ekspertów o ostrożność Solé uważa, że kluczowym pytaniem nie jest to, czy składniki odżywcze są dostępne, ale czy wystarczą do utrzymania długoterminowego wzrostu w konkurencji z istniejącą biosferą. Argumentuje, że lustrzane organizmy miałyby bardzo małe szanse w zderzeni z wydajnymi ekosystemami Ziemi. Filippa Lentzos z King’s College w Londynie mówi, że lustrzane życie jest odległą perspektywą i nie powinno odwracać uwagi od aktualnych zagrożeń biologicznych. – Właściwą reakcją nie jest panika ani lekceważenie. Jest nią ostrożne zarządzanie i klarowne wyznaczenie linii, których przekraczać nie wolno – mówi badaczka. Według niej to, że nowe modele nie potwierdzają zagrożeń ze strony lustrzanego życia, nie usuwa potrzeby ostrożności. Wręcz przeciwnie, pokazuje dlaczego zarządzanie ryzykiem powinno opierać się na dowodach. Im lepiej zrozumiemy zagrożenie, tym bezpieczniejsi będziemy. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zagadka bezbłędnej nawigacji gołębi wreszcie rozwiązana. Ich „wewnętrzny GPS” znajduje się w... wątrobie
Jak gołębie pokonują setki kilometrów, bezbłędnie wracając do domu? Zagadka, która od lat intrygowała biologów, doczekała się zaskakującego wyjaśnienia. Okazuje się, że klucz do nawigacji ptaków wcale nie tkwi w ich oczach ani mózgu, lecz w komórkach układu odpornościowego znajdujących się w wątrobie.
W artykule opublikowanym na łamach prestiżowego czasopisma „Science” niemieccy naukowcy dowodzą, że specyficzne komórki wątroby gołębi reagują na pole magnetyczne Ziemi. Pełnią funkcję wewnętrznego kompasu, bez którego ptaki tracą orientację w terenie. W badaniach brali udział immunolodzy z Uniwersytetu i Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn, fizycy z Uniwersytetu Duisburg-Essen oraz ornitolodzy z Instytutu Zachowania Zwierząt Maxa Plancka. Tajemnice nawigacji gołębi powoli się przed nami odsłaniają. Komórki wątroby z wewnętrznym magnesem Za wykrywanie pola magnetycznego odpowiadają makrofagi – komórki odpornościowe, które np. utylizują zużyte czerwone krwinki. Przy tej okazji w ich wnętrzach gromadzi się żelazo. Profesor Ulf Wiedwald z Uniwersytetu Duisburg-Essen wyjaśnia, że pierwiastek ten krystalizuje się w komórkach, umożliwiając reakcje na bodźce magnetyczne. Spośród wszystkich analizowanych tkanek (w tym oczu, dzioba, mózgu i śledziony), to właśnie w wątrobie naukowcy odnotowali najwyższe stężenie żelaza i najsilniejszą reakcję magnetyczną. Prof. Christian Kurts ze Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn opowiada, że nikt nie podejrzewał układu odpornościowego o pełnienie funkcji „zmysłowych”. Z kolei prof. Martin Wikelski z Instytutu Maxa Plancka żartuje że intuicja, w języku angielskim określana jako gut feeling, czyli „przeczucie z brzucha”, zyskała właśnie naukowe uzasadnienie. Gołębie gubią się w pochmurne dni Aby zweryfikować rolę żelaza w makrofagach, naukowcy przeprowadzili eksperyment na gołębiach wyszkolonych do powrotów do wolier z odległości ponad 20 kilometrów. Części ptaków podano klodronian – substancję usuwającą makrofagi z organizmu. Wyniki okazały się jednoznaczne: w słoneczne dni obie grupy gołębi (zarówno te bez makrofagów, jak i zdrowe) bez problemu trafiały do celu – orientowały się według pozycji Słońca. Jednak gdy niebo było zachmurzone, ptaki pozbawione makrofagów traciły orientację i gubiły drogę, podczas gdy grupa kontrolna bezbłędnie wracała do domu. A zatem mamy dowód, że zmysł magnetyczny i nawigacja słoneczna to dwa różne, choć współdziałające systemy u gołębi. Autostrada informacyjna z wątroby do mózgu Pozostało jeszcze ustalić, jak sygnały z jamy brzusznej docierają do układu nerwowego. Za pomocą mikroskopu elektronowego zespół zaobserwował, że bogate w żelazo makrofagi bezpośrednio stykają się z włóknami nerwowymi. Tworzy to wyjątkową anatomiczną ścieżkę, która pozwala „przesyłać dane” prosto do mózgu. Tego odkrycia nie byłoby, gdyby nie interdyscyplinarne badania. Spięły w całość wiedzę o metabolizmie żelaza, układzie odpornościowym i neurologii. Badacze sugerują, że analogiczne mechanizmy mogą działać u innych gatunków migrujących bez dostępu do światła, na przykład u rekinów, a niewykluczone, że w pewnym stopniu dotyczą również ludzi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kolejny promyk nadziei w walce z rakiem trzustki. Pacjentom pomogły zmodyfikowane wirusy
Podczas badania klinicznego w USA udało się powstrzymać rozwój raka trzustki za pomocą powszechnie występujących wirusów. Choć to wstępny etap, wyniki są obiecujące – tym bardziej, że pacjentom podano minimalne dawki. Terapia aktywizuje także układ odpornościowy, co daje nadzieję chorym u których wystąpiły przerzuty.
Rak trzustki ma złą sławę jednego z najgroźniejszych nowotworów. Jego objawy pojawiają się zwykle bardzo późno – w momencie, gdy zaatakował już sąsiednie tkanki i nie można go usunąć chirurgicznie. Od momentu diagnozy pacjenci przeżywają średnio 3–6 miesięcy. Nic dziwnego, że naukowcy na całym świecie poszukują metod leczenia tego zjadliwego nowotworu. Niedawno pisaliśmy o obiecujących wynikach badań nad terapią szczepionkami mRNA, a teraz pojawiła się kolejna iskierka nadziei: terapia zmodyfikowanymi adenowirusami. Dlaczego rak trzustki jest tak trudny do leczenia? Trudności w leczeniu sprawia specyficzna budowa guzów trzustki: twarde, włókniste wnętrze blokuje przenikanie leków. „Są twarde niczym krążki hokejowe” – tak obrazowo określa je prof. Masato Yamamoto z Uniwersytetu w Minnesocie, który kierował nowym badaniem. Także immunoterapie, których celem jest pobudzenie układu odpornościowego do walki z nowotworem są nieskuteczne – komórki raka trzustki potrafią skutecznie się maskować. Przełomowa terapia adenowirusami Pierwszemu pacjentowi, z guzem o średnicy siedmiu centymetrów, preparat wirusowy podano rok temu. Dwaj pozostali dołączyli w kolejnych miesiącach. U żadnego z nich guz nie wykraczał poza strukturę trzustki, czyli nie mieli przerzutów. Od momentu podania wirusa guzy u całej trójki całkowicie przestały rosnąć. – Wszyscy pacjenci żyją, a ich stan jest stabilny – ogłosił prof. Yamamoto, który przedstawił nową terapię na dorocznym zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Genowej i Komórkowej w Bostonie, na początku maja 2026. Kolejny etap badań obejmie 15 osób, a dawki wirusów będą większe. – Skuteczność terapii okazała się wyższa, niż się spodziewałem. Tym bardziej że trzem pacjentom podaliśmy zaledwie jedną dziesiątą dawki, którą docelowo chcemy aplikować – wyjaśnia prof. Yamamoto. Jakie wirusy wstrzyknięto pacjentom z rakiem trzustki? W nowej metodzie wykorzystuje się zmodyfikowanego genetycznie adenowirusa. Namnaża się on tylko w komórkach nowotworu, oszczędzając zdrową tkankę. Wirus replikuje się pod wpływem cyklooksygenazy-2 (COX-2), czyli enzymu którego stężenie w komórkach rakowych jest wielokrotnie wyższe niż w zdrowych. Gdy wirus wnika do wnętrza komórki rakowej, doprowadza do jej rozpadu i obumarcia, a uwalniane przy tym nowe wirusy infekują kolejne chore komórki. Adenowirusa wstrzykiwano bezpośrednio do guzów, za pomocą cienkiej rurki wprowadzonej przez gardło pacjenta aż do trzustki. Na jej końcu umieszczono miniaturowy aparat USG, żeby dokładnie widzieć guza. Zdaniem prof. Yamamoto przy większych dawkach wirusa guzy nie tylko przestaną rosnąć, ale się zmniejszą. Nowa nadzieja także dla chorych z przerzutami W momencie, gdy „zawirusowane” komórki guza rozpadają się i uwalniają swoją zawartość, układ odpornościowy zyskuje szansę na dostrzeżenie wroga. Naukowcy mają nadzieję, że pobudzone w ten sposób komórki odpornościowe włączą się do walki, co da nowej terapii podwójną skuteczność i nadzieję także dla chorych z przerzutami. Prof. Yamamoto z zespołem planuje w kolejnych badaniach połączyć terapię wirusową z immunoterapią – na przykład z lekami blokującymi specyficzne białka, które hamują komórki odpornościowe przed atakowaniem nowotworu. Wirusy od dawna walczą z rakiem Adenowirusy wywołują u ludzi powszechne infekcje dróg oddechowych i układu pokarmowego, ale są od dekad testowane jako potencjalna broń przeciw nowotworom. Już w latach 50. XX wieku pacjentkom z rakiem szyjki macicy wstrzykiwano dzikie szczepy adenowirusa, z pewnymi sukcesami. Z czasem stało się jasne, że ze względów bezpieczeństwa wirusy te muszą być modyfikowane genetycznie tak, by selektywnie uderzały tylko w chore komórki. Dotychczas jedynym zatwierdzonym w USA wirusem onkolitycznym (niszczącym raka), jest preparat o nazwie T-VEC. To genetycznie zmodyfikowany wirus opryszczki, który wstrzykuje się bezpośrednio w zmiany nowotworowe u pacjentów z czerniakiem. Onkolodzy są ostrożni – kolejne fazy testów jeszcze przed nami Dr Kai Brown ze Szpitala Royal North Shore w Sydney tonuje optymizm. – Historia onkologii zna wiele przykładów obiecujących terapii, które traciły rację bytu w kolejnych fazach testów klinicznych. Te wstępne doniesienia powinniśmy traktować wyłącznie jako podstawę do formułowania dalszych hipotez – mówi Brown. Zwraca też uwagę, że eksperyment nie uwzględniał grupy kontrolnej, przez co trudno jednoznacznie ocenić, czy zmodyfikowany wirus faktycznie działa skuteczniej niż standardowe procedury. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najpopularniejszy repelent na komary może je… przyciągać. Nauczyły się, że jego zapach oznacza posiłek
DEET to używany na całym świecie składnik repelentów na komary. Do tej pory uważano go za środek o wysokiej skuteczności, której mechanizm był jednak nie do końca zbadany. Nowe, zaskakujące badanie dowodzi, że w pewnych sytuacjach DEET komarom zupełnie nie przeszkadza. Mało tego – może je wręcz przyciągać, bo jego zapach kojarzą z obecnością ludzi, a więc posiłku.
Repelenty to powszechny sposób na odstraszanie owadów, w tym komarów. A najpopularniejszym, i uważanym za najskuteczniejszy jest DEET, czyli N,N-Dietylo-m-toluamid. Jest ceniony za skuteczność, niski koszt produkcji i długie, utrzymujące się nawet do 5 godzin działanie. A jednak, mimo że opracowano go ponad 80 lat temu, mechanizm jego działania wciąż nie jest dokładnie zbadany. Nowe badanie, opublikowane w czasopiśmie „Journal of Experimental Biology”, dowodzi, że komary mogą nauczyć się kojarzyć DEET z obecnością ludzi, a więc także i krwi, którą się żywią. Jak to możliwe, że zaczynają lgnąć do substancji, która ma je odstraszać? Co przenoszą komary i co je przyciąga? Pasożyty, bakterie i wirusy (m.in. malaria, denga, chikungunya, wirus rzeki Ross i japońskie zapalenie mózgu) są przenoszone przez żywiące się krwią samice komarów. Aby znaleźć posiłek, owady te są silnie wyczulone na zapachy i bodźce emitowane przez zwierzęta stałocieplne, w tym ludzi. Wyczuwają m.in. wydychany przez nas dwutlenek węgla, kwas mlekowy w pocie oraz przeróżne inne substancje chemiczne, które różnią się w zależności od osoby. Komarzyce wykrywają to wszystko za pomocą narządów umieszczonych na czułkach, kłujce służącej do ssania krwi oraz na głaszczkach szczękowych, które ją otaczają. Repelent DEET: narzędzie, którego nie rozumiemy DEET jest w powszechnym użyciu od lat 50. XX wieku, ale w świecie nauki wciąż trwa dyskusja o tym, jak dokładnie działa. Czy blokuje zapach gospodarza, czy jest dla komara toksyczny, a może dzieje się coś zupełnie innego? W 2008 roku przełomowe badanie wykazało, że DEET blokuje reakcję neuronów czuciowych na zapachy gospodarza u komarów oraz muszek owocowych. Oznacza to, że raczej dezorientuje komara, niż go odstrasza. Kilka lat później naukowcy odkryli, że niewielka część komarów poddanych działaniu DEET jest na niego zupełnie niewrażliwa i że jest to cecha dziedziczna. Istnieją jednak również przesłanki, że niektóre reakcje komarów mają podłoże behawioralne. W jednym z badań owady wystawione na działanie DEET były na niego mniej wrażliwe, jeśli ponowny kontakt nastąpił w ciągu trzech godzin. Sugeruje to, że przyzwyczajają się do tej substancji. Jak wyglądało nowe badanie i co wykazało? Nowe badanie dowodzi, że komary można nauczyć, by gryzły częściej, jeśli podczas ssania krwi są wielokrotnie wystawiane na działanie DEET. A zatem, w niektórych przypadkach mogą być wręcz… przyciągane przez DEET. Jak to sprawdzono? Naukowcy opracowali test behawioralny. Umieścili komary w malutkich klatkach i przysuwali do nich źródło pożywienia (ciepły worek z krwią), rejestrując ruchy kłujki w momencie, gdy owady wyczuwały cel. Następnie komary przeszły przez jeden z pięciu programów treningowych, w których wystawiano je na różne kombinacje bodźca bezwarunkowego (ciepło), bodźca warunkowego (krótkotrwały kontakt z DEET w strudze powietrza) oraz nagrody (krótka okazja do pożywienia się krwią). I tu pojawiło się wielkie zaskoczenie. Komary, których program obejmował aplikację DEET w trakcie pożywiania się krwią, wykazywały później znacznie silniejszą chęć gryzienia, gdy ponownie wystawiano je na działanie tego środka. Jeśli komary miały kontakt z DEET przed zaoferowaniem im worka z krwią, żaden z nich nie próbował go ugryźć. Jedna z badaczek przetestowała to nawet na własnych dłoniach: jedną pokryto DEET, drugiej nie. Około 50% komarów, które przeszły trening „DEET + posiłek”, próbowało ugryźć rękę posmarowaną repelentem. A 100% nietrenowanych komarów unikało ręki z DEET i wybierało tę czystą. Co to wszystko znaczy? Nowe badanie wykazuje, że DEET nie wpływa na komary wyłącznie fizjologicznie. W grę wchodzi również reakcja poznawcza, która może być istotną częścią mechanizmu jego działania. Należy jednak podkreślić, że badanie odbyło się w ściśle kontrolowanych warunkach, a program treningowy, jaki przeszły komary, może nie odzwierciedlać realnych scenariuszy. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy komary mogą być przyciągane przez DEET, trzeba będzie stworzyć warunki testowe, które lepiej odzwierciedlą realne sytuacje. DEET wciąż zapewnia skuteczną ochronę, ale nowe badanie pozwala lepiej zrozumieć, jak działa. Źródło: Journal of Experimental Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy polska gospodarka może być innowacyjna dzięki nauce? Eksperci nie mają wątpliwości
Polska zwiększa wydatki na badania i rozwój, ale nadal nie należy do liderów innowacyjności w Europie. Czy współpraca uczelni, biznesu i państwa może to zmienić? O szansach i barierach rozwoju nowoczesnej gospodarki rozmawiali eksperci podczas panelu projektu „Polska Nauka”.
Współczesna gospodarka opiera się już nie tylko na kapitale i pracy, ale przede wszystkim na wiedzy oraz technologii. To właśnie zdolność do przekształcania badań naukowych w konkretne produkty i usługi decyduje o konkurencyjności państw. Podczas debaty zorganizowanej w ramach projektu „Polska Nauka” eksperci zastanawiali się, jaką rolę w ekosystemie innowacji mogą odegrać polskie uczelnie. Uczelnie mają tworzyć innowacje Prof. dr hab. Andrzej Szeptycki, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, podkreślał, że nowoczesne uczelnie powinny aktywnie uczestniczyć w tworzeniu innowacji. Jako przykład wskazał Federalną Politechnikę w Lozannie. – „Państwo płaci nie tylko za nauczanie i możliwość prowadzenia badań, ale też za tworzenie innowacji” – mówi profesor. Jego zdaniem uczelnie powinny być miejscem powstawania pomysłów i rozwiązań, które następnie mogą być wdrażane przez firmy i wspierać rozwój gospodarki. Wynalazki to dopiero początek Dr Hubert Cichocki, prezes Centrum Łukasiewicz, zwrócił uwagę na różnicę między wynalazkiem a innowacją. – „Wynalazki powstają na uczelniach i w instytutach badawczych. Żeby przekuć wynalazek w innowację, potrzebny jest realny plan biznesowy, czyli udział przedsiębiorstwa” – podkreśla. Ekspert przypomniał, że choć Polska zwiększyła nakłady na badania i rozwój do około 1,5 proc. PKB, to nadal pozostaje w końcówce Europejskiego Wskaźnika Innowacyjności. Według niego problemem jest m.in. niewielka liczba dużych firm inwestujących w badania i rozwój. Bez badań podstawowych nie będzie przełomów Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka z Centrum Badań Kosmicznych PAN zaznaczała, że innowacje nie powstaną bez finansowania badań podstawowych, nawet jeśli nie wszystkie kończą się sukcesem komercyjnym. – „Musimy podejmować ryzyko wykładania dużych pieniędzy na badania podstawowe, z których może nic nie wyjść” – mówi. Jak podkreślała, Polska uczestniczy dziś w ważnych międzynarodowych projektach kosmicznych i posiada mocną pozycję naukową, jednak rozwój technologii wymaga cierpliwości oraz długofalowego myślenia. Największe wyzwanie? Komercjalizacja Eksperci zgodnie przyznali, że największym problemem pozostaje skuteczny transfer technologii z laboratoriów do gospodarki. Prof. Joanna Żukowska ze Szkoły Głównej Handlowej podkreślała, że nauka powinna mocniej odpowiadać na potrzeby rynku. – „Na początku tworzymy coś na potrzeby biznesu i rynku, a później to publikujemy” – zaznaczyła. Debata pokazała, że polska nauka ma potencjał, by skutecznie wspierać rozwój innowacyjnej gospodarki. Ważne pozostaje jednak lepsze połączenie świata akademickiego z biznesem oraz skuteczniejsze wdrażanie wyników badań do praktyki. To od jakości tej współpracy zależy, czy wynalazki powstające na uczelniach i w instytutach będą realnie zmieniać polską gospodarkę. Chcesz dowiedzieć się więcej na temat innowacji w polskiej gospodarce? Obejrzyj całej wideo: Materiał promocyjny Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Centrum Łukasiewicz/Sieci Badawczej Łukasiewicz
Nasze działania przynoszą skutek. Naukowcy odwołują najczarniejszy scenariusz zmian klimatycznych
Rozwój energetyki solarnej i wiatrowej, coraz wydajniejsze magazyny energii, samochody elektryczne i wiele innych technologii mających obniżyć emisje dwutlenku węgla powolutku zaczynają przynosić efekty. Chociaż emisje są wciąż rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza, na horyzoncie widać raczkujące zmiany.
Naukowcy ogłosili siedem nowych scenariuszy zmian klimatu. Wszystkie pokazują dobitnie co może się wydarzyć w zależności od tego, jak szybko ograniczymy emisje. Ogromnym zaskoczeniem jest fakt, że naukowcy usunęli ten najgorszy scenariusz, znany jako RCP8.5. I mieli do tego całkiem dobry powód Najgorsze scenariusze katastrofy klimatycznej RCP8.5 (Representative Concentration Pathway 8.5) oraz następujący po nim SSP5-8.5 (Shared Socioeconomic Pathway) opisują przyszłość, w której państwa świata nie podejmowałyby żadnych działań na rzecz ograniczenia emisji i rozszerzałyby wykorzystanie paliw kopalnych. Gospodarka byłaby nastawiona na wzrost oparty na ogromnej konsumpcji energii. Scenariusze te zakładają, że do 2100 roku poziom dwutlenku węgla miałby niemal się potroić, osiągając 1135 części na milion, a świat byłby o około 4,5° Celsjusza cieplejszy niż przed epoką przemysłową. Tym samym skrajne zjawiska pogodowe przybrałyby na sile. Fale upałów i susze trwałyby coraz dłużej, nasiliłyby się pożary, huragany i gwałtowne powodzie. Brakowałoby wody pitnej, a coraz większe trudności w uprawie roślin doprowadziłyby do ogromnego wzrostu cen żywności. Jak przewidzieć przyszłość? Wygląda jednak na to, że uda się nam uniknąć ziszczenia się tej katastroficznej wizji klimatycznej. To jednak nie oznacza końca pracy. Już w tej chwili jesteśmy świadkami znacznych i bardzo niepokojących zmian klimatycznych, a mówimy o ociepleniu rzędu 1,4° Celsjusza. Emisje są rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza. Jest to jedynie znak, że rozwój energetyki odnawialnej, wzrost liczby samochodów elektrycznych i magazynów energii spowolnił wzrost emisji. Ponieważ przyszłość nie jest przesądzona, naukowcy opracowują różne ścieżki możliwych emisji gazów cieplarnianych. Opierają je na dotychczasowych wydarzeniach oraz przewidywaniach dotyczących polityki i technologii w nadchodzących dekadach. Następnie wybierają ścieżki emisji uznawane za najbardziej prawdopodobne i analizują różne warianty przyszłości — mniej lub bardziej optymistyczne pod względem wykorzystania paliw kopalnych. Grupy naukowe na całym świecie modelują następnie te scenariusze przy użyciu różnych modeli klimatycznych, aby uzyskać szeroki zakres danych na poziomie globalnym, regionalnym i lokalnym. Scenariusze te nie są klasyfikowane według prawdopodobieństwa. Wszystkie uznawane są za możliwe. Ogromny zakres przewidywanych temperatur — niemal 2°C różnicy między najbardziej optymistycznym i najbardziej pesymistycznym scenariuszem do 2100 roku — pokazuje, jak wiele zależy od naszych działań. Siedem wariantów zmian klimatycznych Na całe szczęście żaden z nowych scenariuszy nie jest tak pesymistyczny jak RCP8.5/SSP5-8.5. Najgorszy obecnie możliwy wariant zakłada wysokie emisje prowadzące do ocieplenia o około 3,5° Celsjusza do 2100 roku. To nadal byłaby bardzo, naprawdę bardzo zła sytuacja. Ale jak widać po usunięciu wersji RCP8.5/SSP5-8.5, możemy spróbować jej zapobiec. Naturalnie sceptycy klimatyczni uznali usunięcie RCP8.5 za dowód, że wcześniejsze prognozy były błędne. Ataki te nie były jednak prowadzone w dobrej wierze, lecz miały podważyć zaufanie do nauki o klimacie. A przecież scenariusze te usunięto, ponieważ wdrożyliśmy działania mające zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych do środowiska. Chociaż wiele wskazuje na to, że uda się uniknąć najgorszego scenariusza, przegapiliśmy też szansę na najlepszą możliwą przyszłość klimatyczną. Najbardziej optymistyczny wariant z poprzedniej rundy prognoz klimatycznych — SSP1-1.9 — zakładał zdecydowane działania klimatyczne i szybkie ograniczenie emisji, dzięki czemu globalne ocieplenie osiągnęłoby maksimum na poziomie około 1,5° Celsjusza. W związku z tym, że działań nie podjęto wystarczająco szybko i na odpowiednio dużą skalę, obecnie najbardziej optymistyczny wariant przewiduje wzrost temperatury o około 1,9° Celsjusza. Czy uda nam się obalić kolejny zły scenariusz? Warto próbować Nasza obecna trajektoria emisji znajduje się mniej więcej pośrodku — poniżej ścieżki wysokich emisji, ale wyraźnie powyżej najbardziej optymistycznego scenariusza. Na podstawie obecnych polityk i działań państw zmierzamy ku ociepleniu o około 2,6°C do 2100 roku. To oczywiście lepiej, choć wynik ten można określić mianem wyboru najmniejszego zła. Jednak wciąż jest szansa na działanie i na zmiany. Bo w końcu, jeśli naszymi działaniami doprowadziliśmy do problemu, to może innymi działaniami jesteśmy w stanie go usunąć? W przypadku dziury ozonowej ogólnoświatowy wysiłek przyniósł znakomite rezultaty. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Inauguracja Programu Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz – historyczna szansa dla naszego kraju
Analiza globalnych trendów pokazuje jednoznacznie, że inwestycje w sektor kosmiczny przynoszą wymierne korzyści gospodarcze. Według danych ESA 1 euro inwestycji zwraca od 3 do 8 euro! Teraz, dzięki Programowi Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz, Polska ma realne szanse znaleźć własną niszę w globalnym wyścigu o kosmos i stać się europejskim liderem niezależnego dostępu do orbity dla małych satelitów.
Sieć Badawcza Łukasiewicz to ogólnopolska organizacja, na którą składają się 22 instytuty zlokalizowane w 12 miastach w Polsce. Misją Łukasiewicza jest dostarczanie przedsiębiorstwom innowacyjnych rozwiązań biznesowych, które wpłyną na zwiększenie konkurencyjności krajowej gospodarki na globalnym rynku. Jednym z obszarów działalności jest właśnie sektor kosmiczny – inżynierowie Sieci dysponują szerokim doświadczeniem, szczególnie w zakresie współpracy z Europejską Agencją Kosmiczną, z którą realizują obecnie ponad 50 projektów. Własna nisza w globalnym wyścigu o kosmos Polska nie tylko aspiruje do udziału w globalnym wyścigu o kosmos, lecz realnie buduje kompetencje, które mogą zapewnić jej trwałą przewagę. Zainaugurowany w tym roku Program Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz będzie się składać z kilkudziesięciu projektów badawczych zaplanowanych do 2035 roku. Skupią się na trzech obszarach: rozwijaniu platform satelitarnych, technologiach wynoszenia ich na orbitę, pracach nad tzw. ładunkami użytecznymi (aparaturą badawczą lub innym oprzyrządowaniem umieszczonym w kosmosie). Podczas inauguracji zaprezentowano plany dotyczące m.in. wynoszenia satelitów na niskie orbity za pomocą rakiet startujących z mobilnych wyrzutni (lub w wersji alternatywnej spod samolotów), wyspecjalizowanych technologii awionicznych czy zaawansowanych materiałów, w tym ultraczarnych powłok i ekranowania zabezpieczającego ładunki użyteczne pod kątem promieniowania kosmicznego. Co istotne inżynierowie skupieni wokół Łukasiewicza mają już na swoim koncie znaczące osiągnięcia w obszarze inżynierii kosmicznej. Rakieta suborbitalna ILR‑33 BURSZTYN 2K, pierwsza na świecie wykorzystująca 98% nadtlenek wodoru jako utleniacz, została przetestowana w docelowej konfiguracji i osiągnęła pułap 101 km, a więc umowną granicę kosmosu. Ponadto, w ciągu dwóch najbliższych lat na orbitę trafi satelita SPARK opracowany wspólnie przez grupę instytutów Sieci, których prace koordynuje Łukasiewicz – ILOT. Osiągnięcia te można wykorzystać również do rozwoju technologii umożliwiających serwisowanie satelitów. To wejście w nowy segment rynku kosmicznego o ogromnym potencjale wzrostu. Technologia dla bezpieczeństwa i suwerenności Rozwój technologii kosmicznych jest również jednym z priorytetowych kierunków badań, określanych jako kluczowe dla zaspokojenia potrzeb Sił Zbrojnych RP. Kosmos to bowiem obecnie prawdziwa kuźnia technologii z sektora obronnego i dual‑use (podwójnego zastosowania), czyli produktów opracowanych do celów cywilnych, które mogą zostać wykorzystane także co celów wojskowych, w tym do produkcji systemów obronnych. Szansa dla polskiej gospodarki Program Badań Kosmicznych to nie tylko inwestycja w naukę i przemysł, lecz także w bezpieczeństwo, suwerenność technologiczną i przyszłą pozycję Polski w Europie. Jeśli wykorzystamy tę szansę, polskie technologie kosmiczne mogą stać się jednym z filarów krajowej innowacyjności. Polska ma realną szansę być europejskim liderem w serwisowaniu satelitów, rozwijaniu technologii cyfrowych oraz ekologicznych napędów – i to z własnym satelitą na orbicie. Analitycy szacują, że do 2040 roku globalna wartość projektów kosmicznych wzrośnie trzykrotnie, warto więc zdobyć silną pozycję w tym sektorze. Materiał promocyjny dla Sieci Badawczej Łukasiewicz
Przerywasz grę na komputerze ze złością? Polscy naukowcy ostrzegają: to ważny sygnał
Czy gwałtowne przerywanie gry ze złością to zwykły brak cierpliwości? Badania naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego dowodzą, że tzw. rage quitting to istotny symptom uzależnienia. Choć gracz odchodzi od ekranu, jego umysł wciąż tkwi w świecie toksycznej rywalizacji.
Współczesna psychologia coraz wnikliwiej bada zjawisko uzależnienia od gier wideo, w oficjalnej klasyfikacji określane jako „gaming disorder”. Szacuje się, że dotyka ono około 3 proc. osób (wśród młodzieży nawet 6–7 proc.). Badania zespołu naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports”, rzucają nowe światło na symptomy uzależnienia. Według nich sam czas spędzany przed ekranem nie jest wystarczającym wskaźnikiem. Wskazują na tzw. rage quitting (nagłe przerywanie gry ze złością) jako istotny objaw. Wnioski z badania przybliża jedna z jego autorek, dr Agnieszka Strojny, w rozmowie z portalem PAP Nauka w Polsce. Kończysz grę ze złością? Twój umysł wciąż „gra” Zjawisko rage quittingu, czyli gwałtownego przerywania gry w wyniku złości, objawiającego się np. przeklinaniem czy rzucaniem przedmiotami, stało się przedmiotem analiz Natalii Michałkiewicz, Pawła Strojny i Agnieszki Strojny. Badacze zauważyli, że większej liczbie takich epizodów towarzyszy też więcej symptomów uzależnienia behawioralnego. Najważniejszym wnioskiem z badań jest jednak to, że rage quitting wcale nie jest zakończeniem gry: choć gracz fizycznie odchodzi od komputera, jego umysł nadal tkwi w świecie rywalizacji, co utrudnia przeniesienie uwagi na coś innego. Zwiększa to impulsywność i zaburza codzienne funkcjonowanie. Było to szczególnie widoczne u badanych nastolatków, u których procesy regulacji emocji w korze przedczołowej wciąż się rozwijają. Jak rozmawiać z wściekłym graczem? Badania naukowców z Krakowa koncentrowały się na nastolatkach. Badacze mają kilka wskazówek dla rodziców, ale każdy kto mieszka pod jednym dachem z wpadającym w „rage quitting” graczem może je wykorzystać. W momencie, gdy ktoś zrywa się z krzesła, rzuca padem i przeklina, racjonalna rozmowa jest niemożliwa – jego system nerwowy stracił równowagę. Upominanie czy dopytywanie o powody złości tylko pogorszy sytuację. – To tak, jakbyśmy wyciągnęli kogoś tonącego z basenu i zamiast go osuszyć, zaczęli na niego krzyczeć – mówi Agnieszka Strojny. Takiej osobie trzeba pozwolić ochłonąć. Później, bez oceniania, warto porozmawiać o tym, co się wydarzyło. Jeśli takie epizody się powtarzają, warto skonsultować się ze specjalistą. Naukowcy podkreślają, że granie samo w sobie nie jest niczym złym. Sam czas spędzany w grze nie świadczy o uzależnieniu – bo może być dla gracza bardzo wartościowy. – Gry spełniają wiele ważnych funkcji psychologicznych i bywają wartościową rozrywką (…) Można grę potraktować jako zamiennik dawnego budowania zamku z piasku czy biegania z kijkiem po boisku. Problem zaczyna się, gdy napędem do grania jest pustka, bezsens czy brak akceptacji siebie. Wtedy gra, jako bardzo silny bodziec, sprawia, że człowiek przestaje myśleć o swoich problemach – tłumaczy dr Strojny. Kiedy granie staje się uzależnieniem? Gaming disorder jest uzależnieniem behawioralnym, włączonym do klasyfikacji ICD-11. Aby można było mówić o diagnozie, objawy muszą utrzymywać się przez co najmniej 12 miesięcy. Są trzy kryteria diagnozy: upośledzona kontrola nad graniem (np. okłamywanie bliskich co do czasu spędzonego przy komputerze), nadawanie grom coraz wyższego priorytetu kosztem innych ważnych życiowych aktywności, kontynuowanie rozgrywki pomimo wyraźnych negatywnych konsekwencji, takich jak pogorszenie wyników w nauce czy utrata relacji. Źródło: Nauka w Polsce, Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.