Badaczki z Uniwersytetu Warszawskiego policzyły to dokładnie. Takie jest realne ryzyko boreliozy w Polsce
Ukąszenie kleszcza to dla wielu z nas spory stres przed przenoszonymi przez te pajęczaki chorobami, szczególnie boreliozą, na którą do tej pory nie ma szczepionki. Nowe badanie naukowczyń z Uniwersytetu Warszawskiego zawiera konkretne liczby i jasno wskazuje, kiedy ukąszenie kleszcza jest najbardziej niebezpieczne.
W Polsce świadomość tego, że kleszcze roznoszą boreliozę, jest już powszechna. Ale jakie jest ryzyko zarażenia po ukąszeniu kleszcza? Ile kleszczy to nosiciele bakterii boreliozy? Jak ryzyko się zmienia w zależności od czasu przebywania pajęczaka w skórze? Na te pytania brakowało dotychczas precyzyjnych odpowiedzi. Badaczki z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego opublikowały niedawno pracę, która w dużej mierze rozwiewa wszystkie te wątpliwości. I – co najważniejsze – ich badanie dotyczy terenu Polski. Jak przeprowadzono badanie? Jak informuje Wydział Biologii UW w mediach społecznościowych, „badaczki z Zakładu Parazytologii (Instytut Zoologii Doświadczalnej, Wydział Biologii UW) mgr Julia Koczwarska oraz dr hab. Renata Welc-Falęciak opublikowały w czasopiśmie „Parasites and Vectors" wyniki badań dotyczące ryzyka zachorowania na boreliozę po pokłuciu przez kleszcza pospolitego w Polsce oraz czynników, które to ryzyko zwiększają”. W pracy uwzględniono wpływ czasu żerowania kleszczy oraz stężenie krętków Borrelia w ich organizmach. Prace prowadzono w latach 2021–2022, wykorzystując metodę nauki obywatelskiej (citizen science). Ochotnicy przesyłali naukowcom usunięte ze skóry kleszcze do analizy laboratoryjnej. Wypełniali też kwestionariusz medyczny po 8 tygodniach od incydentu. Ryzyko boreliozy w Polsce: wyniki badania W badaniu przeanalizowano łącznie 2079 kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus), z których większość stanowiły nimfy (69,8%) oraz dorosłe samice. Najważniejsze ustalenia to: Obecność bakterii boreliozy u kleszczy: wykazano, że 15,7% badanych pajęczaków było nosicielami krętków Borrelia. Odsetek ten był wyższy u osobników dorosłych (20,4%) niż u nimf (14,7%). Ryzyko zachorowania: ogólne ryzyko wystąpienia boreliozy po ukąszeniu przez kleszcza (niezależnie od jego statusu zakażenia) wyniosło 3,1%. W przypadku ukąszenia przez kleszcza, u którego potwierdzono obecność DNA Borrelia, ryzyko wzrastało do 16,0%. Czas żerowania a infekcja: Badanie wykazało silną korelację między długością żerowania zakażonego kleszcza a ryzykiem zarażenia boreliozą. Wynosiło ono 10% przy usunięciu kleszcza w ciągu pierwszych 24 godzin i wzrastało do 30%, gdy żerowanie trwało powyżej 48 godzin. Objawy kliniczne: Spośród 54 potwierdzonych przypadków boreliozy rumień wędrujący wystąpił u 64,9% pacjentów. Częstość jego występowania była podobna we wszystkich grupach wiekowych. Co robić, gdy znajdziemy kleszcza na skórze? Z badania jasno wynika, że najważniejsze jest jak najszybsze usunięcie pajęczaka. Tak naprawdę tylko na to mamy wpływ, gdy już kleszcz wgryzie się w skórę. Wydział Biologii UW prowadzi stronę kleszczologia.pl, na której znajdziemy m.in. informacje, jak poprawnie usuwać kleszcze ze skóry, ale też mnóstwo innych przydatnych – i zweryfikowanych naukowo – faktów. Źródła: Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Parasites & Vectors, Kleszczologia.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jesz mięso? Masz większe szanse dożycia do setki niż weganie. Ale… tylko niektórzy
Nowe, przeprowadzone w Chinach badanie sugeruje, że osoby jedzące mięso mogą mieć większe szanse na dożycie stu lat niż te niejedzące mięsa. Na pierwszy rzut oka wydaje się to sprzeczne z licznymi badaniami wskazującymi na korzyści diet roślinnych. Dokładniejsza analiza pokazuje jednak, że do tych wyników należy podejść z ostrożnością.
Badanie objęło ponad 5 tysięcy Chińczyków w wieku 80 lat i więcej. Wszyscy byli uczestnikami Chinese Longitudinal Healthy Longevity Survey, długotrwałego badania prowadzonego od 1998 roku. Do 2018 roku zaobserwowano, że osoby na dietach bezmięsnych rzadziej zostawały stulatkami niż osoby jedzące mięso. Nie oznacza to jednak, że dieta roślinna jest szkodliwa sama w sobie. Wyniki badania nie pozwalają na wyciągnięcie tak prostego wniosku. Wegetarianie młodzi i starzy. Jakie są między nimi różnice? Kluczowe znaczenie ma wiek badanych. Potrzeby żywieniowe u osób starszych znacząco różnią się od tych u młodych. Z wiekiem spada zapotrzebowanie energetyczne, ale za to rośnie ryzyko utraty masy mięśniowej, gęstości kości i ogólnie – niedożywienia. Na starość żywieniowym priorytetem stają się: utrzymanie masy ciała i siły mięśni oraz dbałość o stan kości. Większość dowodów na korzyści diet roślinnych pochodzi z badań nad młodymi, zdrowymi ludźmi. Ne znaczy to, że są one nieaktualne – po prostu seniorzy mają inne potrzeby. U osób w podeszłym wieku ścisła dieta bezmięsna może wiązać się z niedoborami białka, wapnia czy witaminy B12, a co za tym idzie – ryzykiem złamań i osłabienia. Niedowaga na starość jest gorsza niż otyłość Najważniejsza w chińskim badaniu jest jedna, konkretna informacja: gorsze wyniki na diecie bezmięsnej notowano wyłącznie osób z niedowagą. U seniorów z prawidłową masą ciała nie stwierdzono żadnych różnic między dietami mięsnymi a bezmięsnymi. Niedowaga w starszym wieku sama w sobie silnie wiąże się z wyższą śmiertelnością. I już sam ten fakt może tłumaczyć nowo odkrytą zależność. Nowe badanie było czysto obserwacyjne: pokazało jedynie współwystępowanie zjawisk, a nie związek przyczynowo-skutkowy. Jego wyniki wpisują się także w zjawisko tzw. „paradoksu otyłości”, według którego nieco wyższa masa ciała u osób starszych bywa związana z lepszym przeżyciem. Wegetarianizm niejedno ma imię: które diety bezmięsne są bezpieczne? Warto podkreślić, że osoby niejedzące mięsa, ale spożywające ryby, nabiał lub jaja, miały dokładnie takie same szanse dożycia stu lat, jak mięsożercy. Produkty te dostarczają wysokiej jakości białka, wapnia, witaminy D i B12, kluczowych dla utrzymania mięśni i kości. Autorzy badania sugerują, że niewielkie ilości produktów odzwierzęcych mogą pomagać zapobiegać niedożywieniu u najstarszych osób. Najważniejszy wniosek jest taki, że dieta powinna być dostosowana do określonego etapu życia. To, co sprzyja zdrowiu w wieku 50 lat, może wymagać modyfikacji w wieku lat 80. Diety roślinne pozostają zdrowe, ale w późnej starości wymagają starannego planowania i monitorowania. Elastyczność i dopasowanie do zmieniających się potrzeb organizmu – oto przepis na zdrową starość. Źródła: The Conversation, The American Journal of Clinical Nutrition Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kobiety nie udają – je naprawdę częściej i mocniej od mężczyzn boli brzuch. Naukowcy odkryli mechanizm zespołu jelita drażliwego
Estrogen nasila ból jelit – wszystko przez aktywację określonych komórek. To może wyjaśniać, czemu kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego oraz obalać mit, że są po prostu bardziej „delikatne”.
Badanie poświęcone reakcji komórek jelitowych na hormony może pomóc wyjaśnić, dlaczego kobiety doświadczają częstszego i silniejszego bólu brzucha niż mężczyźni. Naukowcy z San Francisco właśnie znaleźli winnego. Kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe jelit, charakteryzująca się nawracającymi bólami brzucha oraz zmianami w rytmie wypróżnień. Dotyka ono 10–15% populacji na całym świecie, ale to kobiety diagnozowane są z tym schorzeniem nawet dwa razy częściej niż mężczyźni. Objawy IBS, takie jak wzdęcia, zaparcia czy biegunki, często nasilają się pod wpływem stresu lub określonych pokarmów. Jak dotąd przyczyny tej płciowej różnicy w zachorowalności były niejasne, ale właśnie się to zmienia. Na jelita działają… hormony. Wszystkiemu winien estrogen Zespół badawczy pod kierownictwem neurofizjologa Davida Juliusa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco przeprowadził pionierskie badania na myszach, które sugerują, że estrogen – główny kobiecy hormon płciowy – może zwiększać wrażliwość nerwów jelitowych na bodźce bólowe. Odkrycia te zostały opublikowane 18 grudnia 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie „Science”. W ramach eksperymentów zespół porównał reakcje bólowe jelit u samców i samic myszy. Wyniki wykazały, że samice myszy miały wyższy poziom wrażliwości jelit już w stanie spoczynku. Co więcej, po usunięciu jajników, co spowodowało obniżenie poziomu estrogenu, ich reakcje na ból uległy znacznemu osłabieniu. Przywrócenie estrogenu doprowadziło do ponownego wzrostu wrażliwości. W jaki sposób ból zależny jest od hormonów? To teraz trochę teorii. Badacze skupili się na lokalizacji receptorów estrogenu w jelitach. Ku ich zaskoczeniu znajdowały się one w rzadkich komórkach jelita zwanych komórkami L. Estrogen je aktywował, a te z kolei zwiększały produkcję receptora OLF78. Receptor OLFR78 odpowiada za wykrywanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Są one ubocznymi efektami trawienia. Ich obecność z kolei wywołuje wydzielanie hormonu PYY, który sygnalizuje naszemu organizmowi, że jesteśmy najedzeni. Jak się jednak okazało, PYY wpływa również na komórki enterochromafinowe, pobudzając je do wydzielania serotoniny – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za aktywację nerwów bólowych. Nowe terapie mogą poradzić sobie z zespołem jelita drażliwego Zidentyfikowanie tego procesu stanowi klucz do rozwiązania zagadki większej wrażliwości jelit u kobiet. Genetycznie zmodyfikowane samice myszy, u których usunięto receptory estrogenu w komórkach L, wykazywały znacząco obniżoną wrażliwość nerwową oraz mniejsze uwalnianie serotoniny. To odkrycie może otworzyć drogę do opracowania nowych terapii. Jak podkreśla David Julius, OLFR78 i PYY to potencjalne cele leczenia, które mogłyby przynieść ulgę pacjentkom z IBS. Co więcej, może to także wyjaśniać, dlaczego niektóre diety – takie jak dieta low FODMAP, ograniczająca spożycie cukrów fermentowanych przez bakterie jelitowe – łagodzą objawy IBS. Co to oznacza dla kobiet? – Wahania poziomu estrogenu podczas cyklu menstruacyjnego mogą wpływać na nasilenie objawów IBS – mówi prof. Marissa Scavuzzo. Dodaje, że badanie to potwierdza realne doświadczenia kobiet, których dolegliwości często były bagatelizowane. Znaczenie odkrycia wykracza poza kobiety w wieku reprodukcyjnym. Wyniki mogą mieć istotne implikacje także dla kobiet po menopauzie oraz osób przechodzących terapię hormonalną. Naukowcy podkreślają jednak, że choć badania na myszach dostarczają cennych wskazówek, konieczne są dalsze badania kliniczne na ludziach, aby potwierdzić mechanizm działania w organizmie człowieka. Nie da się jednak zaprzeczyć, że mechanizm hormonalny odkryty przez zespół z San Francisco rzuca nowe światło na związek pomiędzy hormonami a bólem jelit. To ważny krok w stronę bardziej spersonalizowanego i skutecznego leczenia IBS – schorzenia, które dotyka milionów kobiet na całym świecie. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe odkrycie: ludzkie serce samo regeneruje się po zawale. Lekarze są zaskoczeni i pełni nadziei
Ludzkie ciało ma przed nami wciąż wiele tajemnic. Naukowcy odkryli, że po zawale serce jest w stanie samo zrekonstruować komórki mięśniowe, które wcześniej uważano za martwe. Odbudowa serca to nie fikcja ani cyberpunkowa wizja przyszłości. Ta dzieje się na naszych oczach.
Naukowcy z Uniwersytetu w Sydney dokonali odkrycia, które może zmienić oblicze kardiologii. Po raz pierwszy w historii wykazano, że ludzkie komórki mięśnia sercowego są zdolne do samoczynnej regeneracji po zawale. Wyniki, które zmieniają przyszłość leczenia niewydolności, opublikowano w czasopiśmie „Circulacion Research”. Próbki z żywego serca pozwoliły na rewolucyjne odkrycie Przełomowa w badaniu była możliwość pobrania żywych próbek mięśnia sercowego od pacjentów w czasie operacji bypassów w Royal Prince Alfred Hospital w Sydney. Te wyjątkowe próbki – tzw. pre-mortem (czyli będące przeciwieństwem analizy pośmiertnej) – pozwoliły naukowcom analizować procesy zachodzące w sercu tuż po zawale. Metodę pobierania opracowali prof. Paul Bannon i prof. Sean Lal – specjalizujący się w niewydolności serca. Ich technika umożliwiła pozyskanie tkanek z uszkodzonych i zdrowych części, co było kluczowe dla przeprowadzenia porównań. – Dzięki możliwości pracy z żywą ludzką tkanką otrzymujemy dokładniejsze i bardziej wiarygodne dane do tworzenia nowych terapii dla pacjentów z chorobami serca – mówi prof. Lal. Serce po zawale jak nowe? – Nasze badanie pokazuje, że choć serce po zawale zostaje naznaczone blizną, to jednocześnie wytwarza nowe komórki mięśniowe. Otwiera to zupełnie nowe możliwości terapeutyczne – mówi dr Robert Hume, kierownik Translational Reserach w Baird Institute, główny autor badania. Dotychczas proces mitozy komórek mięśnia sercowego obserwowano jedynie u myszy. Teraz, gdy zjawisko to zostało zaobserwowane także u ludzi, stanowi ono wielki krok nawet w stronę regeneracji serca. W Polsce żyje ponad milion pacjentów z niewydolnością serca – czy można im pomóc? Zawał serca może zniszczyć nawet jedną trzecią jego komórek. Mimo postępów w leczeniu, wielu pacjentów po zawale rozwija niewydolność serca – stan, który obecnie można skutecznie leczyć jedynie za pomocą transplantacji. W Polsce, według statystyk, żyje 1,3 mln osób z niewydolnością, a rocznie wykonuje się zaledwie… 100–200 przeszczepów. Niewydolność serca wciąż pozostaje jedną z głównych przyczyną zgonów w naszym kraju. Tylko w Polsce w jej wyniku każdego roku umiera około 178 000 osób. Nowe odkrycie przynosi jednak nadzieję – organizm sam potrafi inicjować procesy regeneracyjne. Choć ich obecny poziom nie wystarcza, by odwrócić skutki zawału, to możliwość jego wzmocnienia za pomocą terapii staje się jak najbardziej realna. – Chcemy rozwinąć terapie, które wzmocnią naturalną zdolność serca do regeneracji po zawale – mówi dr Hume. To nie tylko naukowa sensacja, ale realna szansa na ratowanie życia i zdrowia milionów osób cierpiących na niewydolność. Nowe metody leczenia mogą być skuteczną alternatywą np. opracowanego niedawno sztucznego „plastra” na serce. Źródło: Circulation Research, pacjent.gov.pl, Naczelna Izba Lekarska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
Wypadki z udziałem zwierząt są codziennością transportu drogowego. Naukowcy sugerują, że osobniki, które zginęły tragicznie, mogą w pewnych przypadkach zastąpić próbki pobierane od zwierząt laboratoryjnych. Trwa dyskusja, czy jest to bardziej etyczne niż trzymanie żywych zwierząt w placówkach badawczych.
Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem alternatywnych, bardziej humanitarnych metod prowadzenia badań naukowych z wykorzystaniem zwierząt. Jednym z rozważanych rozwiązań jest wykorzystanie zwierząt zabitych na drodze. Według najnowszego przeglądu ponad 300 badań takie podejście może być bardzo skuteczne – na różnych poziomach. Nie wszyscy się jednak zgadzają. Zastosowanie zwierząt zabitych na drodze w badaniach naukowych Autorzy przeglądu podkreślają, że użycie zwierząt, które tragicznie zginęły na drodze może wpisywać się w wariację zasady 3R – udoskonalnie (z ang. refinement), zastąpienie (z ang. replacement) i ograniczenie (z ang. reduction). Ma ona na celu minimalizować cierpienie zwierząt w nauce i ograniczyć testy na zwierzętach. Szczątki zwierząt mogą zastąpić próbki pobierane od żywych, hodowanych w laboratoriach istot. Przegląd 312 badań: czy to może działać? W przeglądzie naukowcy przeanalizowali setki badań opublikowanych w latach 1900–2025, w których wykorzystano szczątki zwierząt w celach innych niż monitorowanie kolizji drogowych. Badania obejmowały co najmniej 650 gatunków – najwięcej ssaków, ale również ptaki, gady, płazy i bezkręgowce. Ustalono 26 ogólnych kategorii oraz 91 szczegółowych zastosowań materiału pochodzącego od zwierząt potrąconych. Wśród nich znalazły się takie dziedziny jak anatomia, mikrobiologia, ekologia, zdrowie i edukacja weterynaryjna. Zaskakujące przypadki wykorzystania potrąconych zwierząt Niektóre badania opisywały nietypowe zastosowania. Przykładowo, w badaniach nad ewolucją użyto DNA węży potrąconych na drogach, zamiast hodować je w terrariach. W innym przypadku analiza złamań u ssaków dostarczyła danych do opracowania lepszych metod leczenia zwierząt, które przeżyły kolizje. Są również przykłady wykorzystania szczątków jako przynęty w badaniach populacyjnych innych gatunków, przy czym każdorazowo zaznaczano konieczność zachowania szacunku dla martwych zwierząt i przestrzegania zasad etycznych. Etyczne i praktyczne kwestie wynikające z wykorzystania „roadkilli” Badacze zauważają, że szczątki zwierząt mogą w wielu przypadkach dostarczyć cennych danych bez konieczności ingerencji w życie dzikich populacji czy „porywania” osobników do życia w laboratorium. Mogą też służyć jako materiał do nauczania przyszłych weterynarzy czy biologów, minimalizując potrzebę pracy z żywymi zwierzętami. Zastosowanie szczątków w nauce może być również korzystne z punktu widzenia ochrony przyrody, pozwalając na lepsze poznanie populacji dzikich zwierząt i ich interakcji ze środowiskiem. Czy powinniśmy korzystać ze szczątków zwierząt zabitych na drogach? Badacze zwracają uwagę na jakość próbek: ta może być niska ze względu na rozkład czy uszkodzenia ciała. Wymagane są także odpowiednie przystosowanie prawne i zezwolenia, a ich brak może stanowić istotną barierę. Pojawia się również ryzyko błędów próbki, ponieważ kolizje nie są zdarzeniami losowymi – określone gatunki i gorzej przystosowane osobniki mogą być bardziej narażone. Dlatego sugeruje się zbieranie materiału z różnych rodzajów dróg i przy różnych prędkościach. Ważną kwestią jest także odpowiedzialność etyczna. Naukowcy podkreślają, że wszystkie działania związane z wykorzystaniem szczątków muszą odbywać się z poszanowaniem ich godności. Czy powinniśmy więc wykorzystywać martwe zwierzęta? Może to ograniczyć cierpienie zwierząt laboratoryjnych, ale badacze wciąż się spierają. To jednak krok w dobrą stronę. Źródła: Biology Letters, Nencki Institute Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
Większość roślin kwitnie dopiero wiosną, po długim okresie chłodu. Skąd jednak tak właściwie wiedzą, że chłód się kończy i nadszedł czas wzrostu? Naukowcy uważają, że rośliny mogą „pamiętać” zimę w swoich komórkach. Do tej pory trudno było to jednak udowodnić.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku opracowali nowatorski mikroskop, który ujawnił niewidoczną do tej pory „pamięć zimy” ukrytą w komórkach roślin. Dzięki temu umieją one odpowiednio zareagować na nadejście wiosny, a my lepiej rozumiemy ten proces oraz możemy skuteczniej dbać o ogrody i uprawy. Niezwykły mikroskop, który pozwala zajrzeć w głąb roślin Przełomowa technologia mikroskopowa nazwana „SlimVar” działa jak ultraczuła kamera zdolna do śledzenia pojedynczych cząsteczek aż do głębokości 30 mikrometrów w korzeniach roślin. Jest to znaczące osiągnięcie, ponieważ tradycyjne mikroskopy nie są w stanie przeniknąć tak głęboko ze względu na rozpraszanie światła. SlimVar wykorzystuje zmienny kąt padania światła i zaawansowane przetwarzanie komputerowe, by „przebić się” przez rozmycie optyczne i zobaczyć ruchy cząsteczek w czasie rzeczywistym. Dzięki tej innowacji naukowcy po raz pierwszy mogli obserwować, jak rośliny „pamiętają” na poziomie molekularnym. „Cała naprzód – rozpocząć kwitnienie” – Udało nam się zaobserwować dwa białka, VIN3 i VRN5, które pomagają roślinom wyłączyć gen blokujący kwitnienie. Są one swoistymi miniaturowymi „hubami pamięci”, które pozwalają roślinom zapamiętać zimę i uruchomić mechanizm kwitnienia po ustaniu mrozów – tłumaczy prof. Mark Leake z Wydziału Biologii na Uniwersytecie w Yorku. W niskich temperaturach białka te gromadzą się w jądrze komórkowym roślin, tworząc trwałe skupiska wokół genu odpowiadającego za kwitnienie. Te skupiska nie rozpadają się nawet po ociepleniu – zamiast tego utrzymują się, chociaż nieco zmniejszają swoją objętość. Pełnią tym sposobem funkcję zapisu historii środowiska rośliny. Czy rośliny naprawdę pamiętają zimę? Poprzez skupiska białek VIN3 i VRN5 rośliny są w stanie „odczytać” swoje środowisko i odpowiednio na nie reagować. Otwiera to nowe możliwości badania tego, jak rośliny dostosowują się do stresów środowiskowych – np. suszy czy zmian temperatury. To szczególnie istotne w kontekście globalnych zmian klimatycznych, które zaburzają tradycyjne cykle sezonowe. Może to wpłynąć na przyszłość rolnictwa: pomóc hodowcom stworzyć odmiany roślin o lepszej „pamięci” i bardziej przystosowane do niestabilnych warunków klimatycznych. Dzięki technologii SlimVar możliwe jest teraz także badanie molekularnych procesów w grubszych tkankach roślinnych, co wcześniej było prawie niemożliwe. Czego jeszcze nie wiemy o ich zdolnościach adaptacyjnych? Źródło: University of York Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
Chociaż coraz szybciej udaje nam się rozpoznawać, że dany film został wygenerowany przez AI, to nie wpływa to nasze osądy – tak wynika z badań. Naukowcy dowiedli, że ostrzeżenia o deepfake’ach nie chronią przed manipulacją tak skutecznie, jak sądzono. Co więc możemy zrobić? I czy możemy cokolwiek?
Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bristolskim udowadniają, że nawet jeśli widzowie są ostrzegani o fałszywości materiałów, ich percepcja i oceny pozostają pod silnym wpływem treści prezentowanych w materiałach generowanych komputerowo. Trudność w rozpoznawaniu autentyczności stanowi globalny problem. Jak powstają filmy AI i czym jest deepfake? Filmy generowane przez AI, określane mianem deepfake, powstają dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego, w szczególności technik deep learning. W procesie tym sztuczna inteligencja analizuje tysiące zdjęć i nagrań, aby nauczyć się realistycznie odwzorowywać twarze, głosy i gesty. Deepfake’i znalazły zastosowanie nie tylko w rozrywce, ale także w polityce, marketingu czy dezinformacji. Szybkość, z jaką technologia ta się rozwija, sprawia, że granica między prawdą a fałszem staje się coraz trudniejsza do rozpoznania. Jak sprawdzić czy ufamy filmom generowanym przez AI? Badanie przeprowadzone przez Stephana Lewandowsky’ego i Simona Clarka miało na celu sprawdzenie, jak ludzie reagują na materiały wideo wygenerowane przez sztuczną inteligencję, nawet gdy są świadomi ich fałszywej natury. W trzech oddzielnych eksperymentach wzięło udział odpowiednio 175, 275 i 223 uczestników. Uczestnicy oglądali krótkie filmy, w których postać przyznawała się do popełnienia przestępstwa lub czynu wątpliwego moralnie. Wideo były zarówno prawdziwe, jak i stworzone przez AI. Deepfake przygotowano specjalnie na potrzeby badania, stosując te same skrypty i ustawienia co w nagraniach autentycznych. Części uczestników przedstawiono ostrzeżenie o tym, że dane nagranie jest fałszywe, inne grupy nie otrzymały żadnego ostrzeżenia lub zobaczyły jedynie ogólny komunikat na temat istnienia AI. Jak uczestnicy reagowali na oznaczenie „deepfake”? Po obejrzeniu każdego filmu uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące wiarygodności materiału oraz winy osoby przedstawionej na nagraniu. Naukowcy odkryli, że mimo oznaczenia wideo jako fałszywe, wiele osób nadal uznawało bohatera filmu za winnego przestępstwa, przewinienia moralnego lub wierzyło w podawane przez niego informacje. Co więcej, nawet ci, którzy wierzyli w autentyczność ostrzeżenia i wiedzieli, że mają do czynienia z materiałem wygenerowanym przez AI, nadal byli pod wpływem jego treści. To pokazuje, że świadomość fałszywości materiału nie wystarcza, aby całkowicie wyeliminować jego wpływ psychologiczny. Czemu ufamy takim treściom? Dlaczego mimo ostrzeżeń ufamy AI? Badania psychologów sugerują, że nasz mózg automatycznie ufa wizualnym dowodom – nawet jeśli wiemy, że dana treść została sfabrykowana. Wpływ na podatność mają też takie czynniki jak kontekst społeczny, przekonania odbiorcy oraz forma ostrzeżenia o fałszywości materiału. Treści prezentowane w atrakcyjnej, emocjonalnej formie wzmacniają skłonność do akceptowania nawet nieprawdziwych przekazów. Wyniki międzynarodowych badań przeprowadzonych przez Uniwersytet Cornella potwierdzają, że różnice w skuteczności rozpoznawania fałszywych treści nie są znaczące pomiędzy badanymi krajami. Oznacza to, że problem jest globalny. Sytuację uzupełniają badania przeprowadzona Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – pokazują, że ludzie często ufają AI nawet w sytuacjach, w których maszyna podaje irracjonalne wskazówki. To może wzmacniać podatność na manipulację. Jak wykrywać treści AI i jak dbać o bezpieczeństwo w sieci? Tylko edukacja nas uratuje Szybki rozwój technologii generujących deepfake wymusił powstanie narzędzi do ich wykrywania. Firmy technologiczne oraz środowiska naukowe tworzą oprogramowanie analizujące subtelne różnice w teksturze skóry, oświetleniu, ruchu oczu czy modulacji głosu. Jednak nawet najlepsze systemy wykrywania nie zastąpią krytycznego myślenia odbiorców, którzy sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Równie istotna, jeśli nie bardziej, pozostaje edukacja medialna. Uczestnicy badań, którzy przeszli szkolenie z zakresu rozpoznawania deepfake, byli nieco bardziej skuteczni w identyfikacji fałszywych treści. Eksperci zalecają wdrażanie programów edukacyjnych już na poziomie szkolnym, aby budować odporność na manipulację cyfrową. Warto również pamiętać, że sztuczna inteligencja coraz lepiej rozumie interakcje społeczne. Badania naukowców z Uniwersytetu w Turku w Finlandii pokazują, że interpretacje AI są zbliżone do ocen ludzkich, a w niektórych przypadkach nawet bardziej spójne. To dodatkowo komplikuje rozpoznanie manipulacji przez odbiorców i utrudnia wykształcenie odporności. Źródła: Cornell University, Communications psychology, Polskie Radio, Frontiers in Psychology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska Stacja Antarktyczna poszukuje… informatyka i szefa kuchni. Ruszyła niezwykła rekrutacja
To jedna z najbardziej niezwykłych ofert pracy na świecie. Polska Stacja Antarktyczna im. H. Arctowskiego potrzebuje ludzi gotowych zamieszkać na jakiś czas na krańcu świata. Trwa rekrutacja do kolejnej wyprawy. Czas na decyzję upływa 18 lutego.
Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego jest całoroczną jednostką naukowo-badawczą nazywaną nieformalnie polską „ambasadą” w Antarktyce. Jak wygląda codzienność na polskiej stacji badawczej w Antarktyce? Stacja rozpoczęła swoją działalność blisko pół wieku temu na wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych. Obecnie jest jedną z około czterdziestu tego typu placówek działających w rejonie Antarktyki. Ze względu na odosobnione położenie oraz bywającej skrajnie trudnej pogodzie, stacja wymaga stałej obecności ludzi. Polscy polarnicy nieustannie realizują tam szeroko zakrojone programy naukowe. Stacją kierują Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk (IBB PAN). Aby jednostka mogła sprawnie funkcjonować, na miejscu przebywają nie tylko naukowcy. Niezbędny jest również personel, który zapewnia wsparcie logistyczne i dba o właściwe działanie całej bazy. I właśnie tacy ludzie są teraz poszukiwani do kolejnej ekspedycji. Kto jest poszukiwany? IBB PAN poszukuje członków dwóch zespołów. Pierwszym jest „grupa zimująca”, która będzie pracować w stacji przez okres całego roku – od listopada/grudnia do listopada kolejnego roku). Potrzebni są m.in.: Kierownik wyprawy; Energetyk/Elektryk – będzie odpowiedzialny za m.in. nadzór nad prawidłową pracą elektrowni Stacji, konserwacja, przeglądy i naprawy agregatów prądotwórczych, nadzór nad przepompownią i stacją paliw; Mechanik maszyn budowlanych – odpowiedzialny m.in. za konserwację i remonty ciężkiego sprzętu przeprawowego czy skuterów śnieżnych i pojazdów samochodowych; Administrator systemów IT/Informatyk (w zakres obowiązków wchodzi również obsługa łączności radiowej i satelitarnej); Lekarz/Ratownik medyczny/Pielęgniarz; Operator łodzi – zodiak driver. Z kolei do grupy „letniej”, pracującej w stacji od listopada do końca marca/kwietnia potrzeba: Szefa kuchni; Pomocy kuchennej/Opiekuna części socjalnej; Obserwatora ds. gatunków obcych i antropopresji; Operatora PTS / łodzi z silnikiem zaburtowym (zodiak driver); Mechanika maszyn budowlanych. W komunikacie podkreślono, że podczas pobytu na stacji „wszyscy robią wszystko w miarę swoich możliwości i uprawnień, ponieważ niezbędna jest praca zespołowa.” Tak więc można spodziewać się różnych wyzwań. Jedna z ostatnich ekspedycji uczestniczyła nawet w badaniach archeologicznych! Zgłoszenia przyjmowane są do 18 lutego na stronie Polskiej Stacji Antarktycznej. Wyzwania na krańcu świata Czy warto wziąć udział w wyprawie? – Wyjazd na wyprawę niewątpliwie wiąże się ze sporymi wyrzeczeniami, rozłąką z bliskimi, nierzadko koniecznością opuszczenia swojej strefy komfortu i weryfikacji osobistych przekonań odnośnie swoich umiejętności funkcjonowania w zróżnicowanej społecznie grupie – informuje National Geographic Polska Anna Kloc z IBB PAN. – Zdolności adaptacji, akceptacji odmienności i szeroko pojęta elastyczność oraz życzliwość w stosunku do innych uczestników na pewno sprawią że praca i życie na stacji pozostawią przepiękne wspomnienia na całe życie – dodaje. Nowa stacja jak śmigło W 2018 roku Instytut Biochemii i Biofizyki PAN otrzymał z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotację na modernizację stacji i jej infrastruktury. Dlatego sezon antarktyczny 2026-2027 będzie wiązał się z udziałem uczestników wyprawy z intensywnymi pracami nad budynkiem głównym stacji i w jego wnętrzu oraz pozostałą częścią infrastruktury krytycznej. Powstający nowy budynek stacji jest wyniesiony około 3 metry ponad poziom gruntu. Ma to pozwolić bezpiecznie funkcjonować w ekstremalnych warunkach pogodowych i ograniczy wpływ warunków lodowo-śnieżnych na infrastrukturę. „Nowy budynek pomieści nowoczesne laboratoria, zaplecze socjalne, pokoje mieszkalne, jadalnię z zapleczem kuchennym, bibliotekę, siłownię, chłodnię i mroźnię, co stworzy komfortowe warunki pracy dla zespołów całorocznych i sezonowych” – czytamy na stronie resortu nauki. Z lotu ptaka stacja przypomina nieco śmigło lub rozgwiazdę, bo składa się z trzech części promieniście rozchodzących się z centrum. Źródła: Stacja Arctowskiego, gov.pl, Natonal Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe badania paleontologiczne, czy szczątki prassaka sprzed 215 mln lat. Ekspedycja 2026 zagrożona przez napięcia geopolityczne Kolejna wyprawa na Grenlandię planowana jest na przełom lipca i sierpnia 2026 roku. Jej realizacja zależy jednak od rozwoju sytuacji geopolitycznej, w szczególności relacji między Stanami Zjednoczonymi a Danią. Grenlandia, jako terytorium zależne Danii, znajduje się pod czujnym okiem władz. Już w poprzednich latach skutkowało to wizytami duńskich żołnierzy kontrolujących legalność badań. Zakusy prezydenta Trumpa chcącego przejąć kontrolę nad wyspą nie są bowiem niczym nowym. Mówił już o nich w trakcie pierwszej kadencji. Niedźwiedzki opowiada, że już w poprzednich latach lokalni żołnierze sprawdzali przygotowanie, dokumenty ekipy i to, czy faktycznie badacze zajmują się wykopaliskami, a nie np. szukają cennych dla Stanów Zjednoczonych minerałów. Jak zaznacza dr Niedźwiedzki, ewentualne zamknięcie cywilom dostępu części Grenlandii dla z powodu napięć międzynarodowych mogłoby uniemożliwić realizację ekspedycji. Naukowiec pozostaje jednak w kontakcie z lokalną administracją i monitoruje sytuację, mając nadzieję na kontynuację badań. Marzenie z dzieciństwa, które doprowadziło do wielkich odkryć Dr Grzegorz Niedźwiedzki zainteresował się Grenlandią jako dziecko – zbierając znaczki z wymarłymi zwierzętami. Szczególne wrażenie zrobiła na nim rekonstrukcja ichtiostegi – wczesnego rybopłaza, przodka współczesnych czworonogów, który żył właśnie na tej wielkiej wyspie. Fascynacja tym organizmem ukształtowała jego pasję i ostatecznie doprowadziła do udziału w ekspedycji, podczas której w 2015 roku znalazł fragment czaszki tego wyjątkowego zwierzęcia. To symboliczny moment, w którym dziecięce marzenie przekształciło się w naukowe odkrycie o potencjalnie globalnym znaczeniu. Niedźwiedzki wierzy, że Grenlandia to miejsce jeszcze niewyeksplorowane, kryjące wiele tajemnic ewolucji życia na Ziemi. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ptaki w Europie uciekają przed kobietami szybciej niż przed mężczyznami. Dlaczego bardziej się ich boją?
Ptaki bardziej boją się kobiet – do takich wniosków doszli m.in. naukowcy z Poznania. To wyniki, które zaskoczyły nawet samych naukowców, a wyjaśnienie tego zjawiska jest… nieoczywiste. Czy zwierzęta wiedzą coś więcej?
Ptaki w europejskich miastach zaczynają uciekać przed kobietami średnio 1 metr wcześniej, niż przed mężczyznami. Potwierdził to międzynarodowy zespół naukowców, w skład którego weszli badacze z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu w Turynie oraz czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze. Naukowcy zbadali reakcje ptaków na kobiety i mężczyzn Zespół – do którego należał m.in. polski ornitolog, prof. Piotr Trojanowski – odkrył, że miejskie ptaki w Europie wykazują większy dystans inicjacji ucieczki (FID – z ang. Flight Initation Discance) wobec kobiet niż mężczyzn. FID to odległość, z której ptak podejmuje decyzję o ucieczce przed zbliżającym się człowiekiem. Różnica pomiędzy płciami okazała się istotna statycznie i była spójna niezależnie od lokalizacji. Czemu miejskie ptaki boją się kobiet? Gdzie prowadzono obserwacje? M.in. w polskim mieście Dane zebrano wiosną 2023 roku w siedmiu europejskich miastach: Pradze, Fréjus, Saint-Raphaël, Draguignan, Freising, Poznaniu i Madrycie. Obserwacje prowadzono w miejskich parkach i terenach zielonych. W każdym miejscu pracowała para obserwatorów – kobieta i mężczyzna – dobrani pod względem wzrostu (różnica w nim wynosiła średnio 5,5 cm i jest nieistotna statystycznie) i ubioru. Obserwatorzy podchodzili do ptaków w linii prostej, z zachowaniem stałej prędkości. Mierzono FID, odległość początkową, wielkość stada, płeć ptaka oraz otoczenie (udział trawy, wody, zabudowań, drzew i krzewów). Zastosowano rygorystyczne środki, aby wyeliminować możliwość błędów: rotację obserwatorów, kalibrację pomiarów odległości i unikanie powtarzających się obserwacji tego samego osobnika, który mógłby przyzwyczaić się do ludzkiej obecności. Ptaki naprawdę uciekają szybciej przed kobietami Wyniki potwierdziły istnienie stałej różnicy w zachowaniu ptaków wobec płci ludzkiego obserwatora. We wszystkich lokalizacjach i niezależnie od analizowanych zmiennych ptaki reagowały większym FID wobec kobiet. Badanie objęło ponad 2700 obserwacji i 77 gatunków ptaków, z czego 37 poddano szczegółowej analizie. Zarówno gatunki znane z długiego dystansu inicjacji ucieczki, takie jak dzięcioł zielony czy sroka, jak i te z krótszym FID, jak gołąb miejski, wykazywały tę samą tendencję. Wyniki są tym bardziej zaskakujące, że zachowanie ptaków było takie samo w całej Europie: od Poznania po Madryt. To sugeruje uniwersalny mechanizm. Dlaczego ptaki boją się kobiet? Autorzy badania wskazują na kilka potencjalnych przyczyn takiego zachowania. Jedną z nich są subtelne sygnały, takie jak różnice w chodzie, zapachu czy postawie między kobietami a mężczyznami. Ptaki mogły odbierać sygnały feromonowe lub inne niewidoczne dla ludzkiego oka różnice. Nie można też wykluczyć hipotez kulturowych, choć naukowcy podkreślają, że ze względu na spójność wyników w pięciu krajach, bardziej prawdopodobne są biologiczne i ewolucyjne adaptacje ptaków. Według prof. Tryjanowskiego, konsekwentność tego zjawiska we wszystkich lokalizacjach podkreśla, że ptaki miejskie mogą mieć wrodzone lub wyuczone mechanizmy rozpoznawania ryzyka związanego z płcią człowieka. – Jako kobieta w terenie byłam zaskoczona, że ptaki reagują na nas inaczej, mimo kontroli wyglądu i ruchu. System działa tak, że ptaki szybko oceniają zagrożenie – zauważa dr Benedetti. – [...] kobiety mogą być postrzegane jako mniej przewidywalne, ale to tylko ciekawa hipoteza; na razie ważniejsze jest to, że wyniki są stałe dla wielu gatunków – dodaje. Źródło: PLOS ONE, naukawpolsce.pl, People and Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowy gatunek zwierzęcia odkryty w sercu Tatr. Wśród odkrywców naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego
Ta historia dowodzi, że nieznane gatunki można odkryć nawet w doskonale rozpoznanych i bliskich środowiskach. Międzynarodowy zespół naukowców, w którym brali udział także Polacy, właśnie odkrył nowy gatunek zwierzęcia w jednaj z jaskiń w Tatrach Niskich, na terenie Słowacji.
Wprawdzie nie jest duży i jest „tylko” widłonogiem – ale to zupełnie nieznany nauce gatunek. Elaphiodella droppai – bo taką otrzymał nazwę – zamieszkuje wypełnione wodą szczeliny głęboko w jaskiniach. A na pewno w jednej: jego obecność odkryto w Demianowskiej Jaskinii Wolności na Słowacji. Nowy gatunek opisano właśnie w artykule naukowym, opublikowanym w czasopiśmie „Zoologica Scripta”. Polscy i słowaccy naukowcy badają tatrzańską jaskinię Wilgotne środowisko Jaskinii Wolności było badane przez międzynarodowy zespół naukowców, w którego skład weszli biolodzy związani z Katedrą Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii Uniwersytetu Łódzkiego: prof. Dr hab. Michał Grabowski, Andrea Desiderato oraz Michal Rendoš (dziś na Uniwersytecie Preszowskim). Jednym z autorów artykułu jest też Maciej Karpowicz z Katedry Ekologii Wód Uniwersytetu w Białymstoku. Reszta autorów badania to Słowacy. Nieznany nauce skorupiak Nowo odkrytego widłonoga tak opisują sami naukowcy: „Kim jest nowy bohater? To maleńki skorupiak, który jest stygobiontem – wyspecjalizowanym mieszkańcem wód podziemnych. Gatunek ten żyje w tzw. epikrasie, czyli systemie mikroszczelin wypełnionych wodą, znajdującym się tuż nad stropem jaskini. To właśnie stamtąd, wraz z wodą przesączającą się przez skały, trafia do jaskiniowych nacieków.” Gatunek udało się odkryć dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii: mikroskopii elektronowej SEM oraz analizie DNA. Łacińska nazwa widłonoga nawiązuje do nazwiska Antona Droppy – pioniera badań speleologicznych w tym regionie Słowacji. Jaskinie. Rezerwuar bioróżnorodności Naukowcy podkreślają, że niedostępne środowisko jaskiniowych wód to „laboratorium ewolucji”, gdzie potencjalnie może żyć jeszcze wiele zupełnie nieznanych nauce gatunków. „Izolacja tworzy gatunki: badania dowodzą, że specyficzne warunki w epikrasie sprzyjają powstawaniu unikalnych, lokalnych gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. (…) Nowodkryty gatunek wykazuje znaczną zmienność morfologiczną, co sugeruje, że procesy ewolucyjne w podziemnych laboratoriach natury wciąż wykazują dużą dynamikę!” – tłumaczą w mediach społecznościowych naukowcy. Widłonogi – maleńcy mieszkańcy wszystkich wód na Ziemi Niegościnne i odizolowane wody w Jaskinii Wolności to dla widłonogów nic nadzwyczajnego. Te organizmy zasiedlają niemal każde wilgotne środowisko na Ziemi – od wszystkich oceanów i wód słodkich po wilgotny mech, piasek plaż, a nawet korę drzew tropikalnych. Jak dotąd opisano ponad 13 tysięcy ich gatunków. Źródła: Katedra Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii UŁ Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rewolucja w badaniu biosfery. Powstał pierwszy globalny atlas podziemnej grzybni
W czasopiśmie „Nature” opublikowano pierwszą w historii, tak szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował miliardy sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. To przełomowe odkrycie zmienia naszą wiedzę o biosferze i metodach ochrony klimatu.
Spis treści Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Niezwykła mapa światowej grzybni Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Naukowcy opublikowali pierwszą na świecie szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Mykoryza to symbioza między grzybami a korzeniami roślin. To zjawisko kluczowe dla życia i zdrowia wielu roślin, w tym drzew. Grzyby dostarczają roślinom wodę i składniki mineralne (np. fosfor), a w zamian otrzymują produkty fotosyntezy (cukry). Nowa mapa to krok milowy w poznaniu funkcjonowania ekosystemów na całym świecie. Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Grzyby mykoryzowe odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów: wspomagają rośliny w pobieraniu składników odżywczych, magazynują ogromne ilości węgla (ok. 13 miliardów ton CO₂ rocznie), regulują obiegi wody i składników mineralnych. Mimo to, do tej pory pozostawały niemal całkowicie pomijane w strategiach ochrony środowiska, politykach klimatycznych i działaniach na rzecz odbudowy przyrody. Te podziemne ekosystemy mają ogromny, lecz dotąd słabo poznany wpływ na funkcjonowanie całej biosfery. Wśród grzybów mykoryzowych można wyróżnić dwa główne typy ich symbiozy z roślinami. Ektomykoryza polega na tym, że strzępki grzybni nie wnikają do wnętrza komórek korzenie roślin, lecz oplatają je z zewnątrz. Grzyby ektomykoryzowe dominują w chłodniejszym klimacie. W cieplejszym (np. Azji Południowo-Wschodniej) zdecydowanie przeważa endomykoryza, czyli głębsza symbioza grzybni z korzeniem, w której strzępku grzyba wnikają do wnętrza komórek gospodarza. Niezwykła mapa światowej grzybni Badanie opublikowane w „Nature” stanowi efekt współpracy międzynarodowej sieci naukowców zrzeszonych w inicjatywie SPUN (Society for the Protection of Underground Networks), która rozpoczęła działalność w 2021 roku. Przeanalizowano w nim ponad 2,8 miliarda sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. Dzięki temu udało się stworzyć mapę mikoryzy na całym świecie, z rozdzielczością 1 km². Nowa, przełomowa mapa pokazuje, że ponad 90% najbardziej zróżnicowanych ekosystemów grzybów mikoryzowych leży poza obszarami chronionymi. To odkrycie budzi poważne obawy o zdrowie ekosystemów, głównie lasów. Dzięki „podziemnemu atlasowi” będzie można wyznaczać nowe obszary ochrony i wspierać regenerację zdegradowanych terenów. Tylko 9,5% obszarów o największej różnorodności mikoryz znajduje się obecnie w granicach terenów chronionych (parków narodowych itp.). SPUN ostrzega, że dalsze zaniedbywanie grzybowych ekosystemów może prowadzić do pogłębienia kryzysu klimatycznego. Dr Toby Kiers ze SPUN podkreśla, że brak ochrony grzybów mikoryzowych spowalnia regenerację lasów i pogarsza stan upraw. Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Zespół badawczy składa się z ponad 400 naukowców i 96 badaczy terenowych z 79 krajów, którzy zbierali próbki z trudno dostępnych rejonów, m.in. z Mongolii, Bhutanu, Pakistanu czy Ukrainy. Do tej pory przeanalizowano dane z ponad 40 tys. próbek, obejmujących 95 tys. taksonów mikoryz. Mimo to, atlas pokrywa jedynie 0,001% powierzchni Ziemi. Dlatego SPUN apeluje o dalsze wsparcie i współpracę, by zwiększyć zakres badań i dokładność map. Eksperci, tacy jak dr Michael Van Nuland i prof. César Rodriguez-Garavito, zaznaczają, że mapa jest przełomowym narzędziem, które powinno zostać włączone do globalnej polityki klimatycznej i ochrony przyrody. Na przykład wybrzeże Ghany to jeden z globalnych „hotspotów” mikoryzowych, który jednak znika w tempie 2 metrów rocznie z powodu erozji, co pokazuje pilną potrzebę ochrony. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nie każdy tłuszcz szkodzi. Beżowa tkanka tłuszczowa może mieć zaskakującą moc
Beżowa tkanka tłuszczowa, otaczająca naczynia krwionośne, może chronić serce i wpływać na ciśnienie krwi. Nowe badania zmieniają nasze spojrzenie na rolę tłuszczu w organizmie.
Spis treści: Różne oblicza tłuszczu w organizmie Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Nowe badanie na myszach sugeruje, że „beżowy” tłuszcz otaczający naczynia krwionośne potrafi wysyłać do tętnic sygnały uspokajające. Odsłania to nieoczekiwane biologiczne powiązanie między tkanką tłuszczową a zdrowiem serca. Zbyt duża ilość tłuszczu w organizmie wiąże się z całym szeregiem negatywnych skutków, w tym z wysokim ciśnieniem krwi – czyli nadciśnieniem. To problem, z którym zmaga się niemal 50 procent dorosłych mieszkańców USA. Łatwo więc założyć, że mniej tłuszczu zawsze oznacza lepiej. Wpływ tłuszczu nie jest jednak tak jednoznaczny. Zależy to od rodzaju: tkanka tłuszczowa może być biała, brązowa lub beżowa. W nowym badaniu na myszach naukowcy stwierdzili, że beżowe komórki tłuszczowe, „ukryte” przy niektórych naczyniach krwionośnych, wysyłają sygnały pomagające tętnicom się rozluźniać. Dzięki temu ciśnienie krwi pozostaje niższe. Wyniki, opublikowane 15 stycznia w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazały też, że osoby z pewnymi wariantami genetycznymi związanymi z ekspresją beżowych komórek tłuszczowych częściej mają nadciśnienie. To sugeruje, że ta wyspecjalizowana tkanka tłuszczowa – oraz sygnały chemiczne, które wysyła – mogą w przyszłości wskazać nowe kierunki leczenia. Różne oblicza tłuszczu w organizmie Z biologicznego punktu widzenia tkanka tłuszczowa nie jest jednym, jednolitym „bytem”. Naukowcy traktują ją raczej jak narząd dokrewny: zbiór różnych typów komórek, które wysyłają do organizmu sygnały hormonalne. – Ludzie zwykle myślą o tkance tłuszczowej jako o czymś nieprzyjemnym i szkodliwym – mówi Patrick Seale, biolog z University of Pennsylvania w Filadelfii, który nie brał udziału w badaniu. – A jest dokładnie odwrotnie. Tkanka tłuszczowa zarówno magazynuje, jak i spala energię. Może też zwiększać lub zmniejszać ilość energii zużywanej przez organizm, czyli wpływać na tempo metabolizmu. – Problemem nie jest samo posiadanie tkanki tłuszczowej – dodaje Seale. – Problemem jest tkanka tłuszczowa, która nie działa zbyt dobrze. Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Tkankę tłuszczową można podzielić na trzy główne typy komórek. Białe komórki tłuszczowe magazynują nadmiar energii i uwalniają ją, gdy jest potrzebna. To ten tłuszcz, który tworzy „poduszeczki” pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. – Białego tłuszczu są zwykle całe kilogramy – mówi Paul Cohen, kardiolog i naukowiec z Rockefeller University w Nowym Jorku. Zbyt duża ilość białego tłuszczu wiąże się z wysokim ciśnieniem krwi. – Z kolei brązowego tłuszczu dorosły człowiek może mieć jedynie kilkaset gramów – mówi Cohen. Zwykle znajduje się on w okolicach szyi i obojczyków. Ten typ tłuszczu jest termogenny: wytwarza ciepło i spala energię. Osoby z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mają nadciśnienie, nawet jeśli mają większą masę ciała. Jest jeszcze trzeci rodzaj tłuszczu, u myszy nazywany beżowym. Te komórki w jednych warunkach mogą magazynować energię jak tłuszcz biały, a w innych spalać ją jak tłuszcz brązowy. U ludzi ten typ określa się jako indukowalny tłuszcz brązowy. Jego komórki są „wplecione” w tkankę tłuszczu białego i występują w „poduszeczkach” otaczających niektóre z największych tętnic organizmu. Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Projekt zaczął się od obserwacji klinicznej. Cohen zauważył, że jego pacjenci z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mieli nadciśnienie. Aby zrozumieć, dlaczego, połączył siły z badaczką Maschą Koenen, również z Rockefeller University. U myszy tożsamość beżowych komórek tłuszczowych kontroluje białko o nazwie PRDM16. Naukowcy wykorzystali myszy, u których można było wyłączyć to białko. W praktyce eliminowało to beżowy tłuszcz i zamieniało tłuszcz otaczający tętnice zwierząt w tłuszcz biały. Gdy beżowego tłuszczu zabrakło, u zwierząt wzrosło ciśnienie krwi. Wytwarzały też więcej angiotensynogenu – prekursora hormonu angiotensyny II, który silnie obkurcza naczynia krwionośne, podnosząc ciśnienie. – I faktycznie stwierdziliśmy, że te tętnice były szczególnie nadwrażliwe na angiotensynę II – mówi Koenen. Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Aby sprawdzić, czy podobne zjawisko może dotyczyć ludzi, uczenu sięgnęli po banki ludzkiego DNA. Analizując geny ponad 200 tysięcy osób w brytyjskim UK Biobank oraz w programie Mount Sinai Million Health Discoverie, wykazali, że osoby z wariantami genu PRDM16 częściej miały wysokie ciśnienie krwi. W przeglądzie ponad 1700 echokardiogramów serca odkryli też, że osoby bez brązowego tłuszczu miały większą lewą komorę. To oznaka długotrwale podwyższonego ciśnienia. – Naukowcy wiedzieli, że komórki tłuszczowe „przylegają” do naczyń krwionośnych – mówi Seale. Wiedzieli też, że beżowy i brązowy tłuszcz chronią przed nadciśnieniem. Tajemnicą pozostawało jednak to, w jaki sposób tłuszcz mógłby bezpośrednio wpływać na naczynia. – To jedna z pierwszych demonstracji, że ta tkanka naprawdę pełni ważną rolę i że prawdopodobnie ma znaczenie kliniczne – mówi. – To bardzo ekscytujące. Badanie wskazuje nowy szlak, który może podnosić lub obniżać ciśnienie krwi. – To z kolei daje nowe cele, które mogłyby pomóc w jego kontrolowaniu – mówi Kazutaka Ueda, biolog molekularny układu krążenia z International University of Health and Welfare w Japonii. Zwraca też uwagę, że efekty różniły się w zależności od płci. Najsilniejszy wpływ beżowego tłuszczu na ciśnienie krwi zaobserwowano u samców myszy, natomiast samice były w pewnym stopniu pozbawione tego mechanizmu. Choć wyniki mogą kiedyś pomóc w opracowaniu leków, pokazują też, że tłuszcz może mieć pozytywny wpływ na inne narządy. – Najbardziej ekscytująca jest dla mnie ta komunikacja między różnymi układami narządów – mówi Koenen. – Tkanka tłuszczowa rozmawia z układem naczyniowym. Gdy ta tkanka jest beżowa, jej „wiadomości” mogą działać kojąco. Źródło: National Geographic
Nowy sposób na łysienie jest tak skuteczny, że zaskoczył nawet naukowców. To szansa na efektywną, nieinwazyjną terapię
Odkrycie badaczy z Sheffield może zmienić sposób leczenia łysienia dziedzicznego. Naturalny cukier z DNA stymuluje odrost włosów. Efekty w testach na myszach są zdumiewające.
Wygląda na to, że czeka nas przełom w leczeniu łysienia dziedzicznego, będącego najczęstszą przyczyną utraty włosów u ludzi na całym świecie. Wszystko zaczęło się od przypadkowego odkrycia dokonanego w 2024 roku przez badaczy z University of Sheffield oraz COMSATS University w Pakistanie. Podczas badań nad właściwościami regeneracyjnymi dezoksyrybozy naukowcy zauważyli, że substancja ta znacząco przyspiesza gojenie się ran u myszy, a jednocześnie powoduje gwałtowny wzrost futra wokół leczonych miejsc. Globalny problem, na który nie ma lekarstwa Łysienie dziedziczne dotyka nawet 40 procent światowej populacji i jest uwarunkowane genetyką, poziomem hormonów oraz procesami starzenia. Pomimo tak dużej skali problemu amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła dotychczas tylko dwa leki na tę przypadłość. Pierwszy z nich, minoksydyl, stosowany jest miejscowo, ale nie u wszystkich pacjentów przynosi oczekiwane rezultaty. Drugi, finasteryd, to lek doustny, który wykazuje skuteczność na poziomie 80-90 procent, lecz wymaga ciągłego stosowania i może wywoływać poważne skutki uboczne, w tym depresję, zaburzenia libido czy bóle jąder. Póki co nie jest zatwierdzony do stosowania przez kobiety – a one również cierpią na łysienie dziedziczne. Nowa substancja zaskakuje skutecznością W obliczu tych ograniczeń zespół pod kierownictwem Muhammada Anjuma opracował biodegradowalny, nietoksyczny żel na bazie dezoksyrybozy – naturalnie występującego cukru będącego składnikiem DNA. W badaniu opublikowanym w czerwcu 2024 roku przetestowano go na samcach myszy z utratą owłosienia. Wyniki były zdumiewające: codzienne stosowanie niewielkiej dawki żelu przez okres 20 dni doprowadziło do solidnego odrostu długich i grubych włosów. Skuteczność tej metody wyniosła od 80 do 90 procent, co czyni ją równie efektywną jak minoksydyl. Co ciekawe, łączenie obu tych metod nie przyniosło znacząco lepszych efektów niż stosowanie ich oddzielnie. Jak działa dezoksyryboza? Choć dokładny mechanizm stymulacji wzrostu włosów nie jest jeszcze jasny, naukowcy wskazują na wyraźny związek między stosowaniem żelu a poprawą ukrwienia mieszków włosowych. Sheila MacNeil z University of Sheffield wyjaśnia, że dezoksyryboza zwiększa liczbę naczyń krwionośnych wokół cebulek, co zapewnia im lepsze odżywienie, a w konsekwencji większą średnicę i szybszy wzrost włosów. Fotografie myszy dokumentujące poszczególne etapy 20-dniowej próby jednoznacznie potwierdzają te obserwacje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/fphar-15-1370833-g002-807x415-74e9760.jpg" width="807" height="415" alt="Myszy w trakcie terapii, w tym: grupa kontrolna (NC), myszy z łysieniem dziedzicznym (T-1), grupa placebo (T-2), grupa leczona deoksyrybozą (T-3), grupa leczona minoksydylem (T-4) grupa leczona deoksyrybozą i minoksydylem (T-5). Fot. Anjum et al., Frontiers in Pharmacology 2024" /> Co dalej? Nadzieja nie tylko dla łysiejących i nie tylko dla mężczyzn Perspektywy na przyszłość są bardzo obiecujące, choć naukowcy podkreślają, że badania znajdują się na wczesnym etapie. Jeśli wyniki u ludzi będą równie dobre co u myszy, żel z dezoksyrybozą mógłby poprawić nie tylko leczenie łysienia – także np. stymulować odrost włosów po chemioterapii nowotworów. Kolejne etapy badań będą prowadzone na modelach żeńskich. Jak podsumowują autorzy, obszar ten jest drastycznie niedoinwestowany, dlatego każda nowa i bezpieczna terapia jest niezwykle istotna. Źródło: Frontiers in Pharmacology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Kotki i psiecka nie zastąpią ci dziecka”… bo nigdy nawet nie próbowały. Badania dowodzą, że posiadanie psa zwiększa szansę na rodzicielstwo
W niektórych konserwatywnych kręgach społecznych funkcjonuje pogląd, że spadająca dzietność to wina młodych ludzi, którzy adoptują psy czy koty i poświęcają im dużo uwagi. Nowe badania z hukiem obalają tę tezę – posiadanie zwierząt, w szczególności psów, znacznie zwiększa szansę na decyzję o dziecku.
Naukowcy z Tajwanu postanowili sprawdzić, czy rzeczywiście istnieje korelacja pomiędzy liczbą niemowląt a psami wożonymi w wózkach. Przeanalizowali zatem rządowe dane podatkowe z milionów gospodarstw domowych, śledząc terminy rejestracji zwierząt i urodzeń dzieci. Czy zastępujemy sobie niemowlęta szczeniakami? Psy w wózkach dziecięcych i mit o spadku dzietności Osoby decydujące się na posiadanie psów i kotów stają się kozłem ofiarnym – z powodu kryzysu demograficznego. W wielu miastach nierzadko można zobaczyć zwierzęta ubrane w eleganckie stroje i pchane w wózkach. Dla wielu osób to wystarczy, by przyjąć, że rozpieszczone psy stały się substytutem ludzkich dzieci. – Młodzi ludzie się nie kochają. Zamiast tego kochają swoje psy, noszą je ze sobą, nie zawierają małżeństw i nie mają dzieci – grzmiał Kim Moon-Soo, minister pracy Korei Południowej w 2023 roku. W podobnym tonie wypowiadał się papież Franciszek, nazywając decyzję o posiadaniu zwierząt zamiast dzieci „samolubną” i ostrzegając przez nadchodzącą „demograficzną zimą”. Czy pies może być „dzieckiem na próbę?” Autorzy badania chcieli sprawdzić, ile prawdy jest w popularnym stereotypie. Na tapet wzięli miliony gospodarstw domowych w Tajpej. Ich badanie wykazało, że posiadanie zwierząt, a zwłaszcza psów, nie oznacza rezygnacji z posiadania dzieci. Wręcz przeciwnie – osoby, które rejestrowały psy, w ciągu następnych kilku lat znacznie częściej rejestrowały także dziecko. Osoby bez zwierząt decydowały się na ten krok rzadziej. – W Tajpej mówi się żartobliwie, że jeśli widzisz wózek w parku, to większa szansa, że jest w nim pies niż dziecko – mówi Ming-Jen Lin, jeden z autorów badania. Analiza danych wykazała jednak, że zwierzęta domowe często stanowią „próbę generalną” dla osób rozważających rodzicielstwo. Młode pary, które planują dzieci, coraz częściej decydują się najpierw na adopcję lub kupno psa, aby sprawdzić swoje kompetencje opiekuńcze i odpowiedzialność. To nowe podejście różni się od tradycyjnych modeli rodzinnych, w którym decyzje o dziecku były podejmowane szybciej, z mniejszą rozwagą i rzadziej poprzedzone innymi formami opieki. Czy dzięki psom jesteśmy lepszymi rodzicami? Psychologowie i socjologowie zauważają, że opieka nad psem rozwija umiejętności przydatne w wychowaniu dzieci – planowanie, odpowiedzialność, empatię oraz konsekwencję. Osoby posiadające psy częściej wykazują się większą cierpliwością i zdolnością radzenia sobie z codziennymi trudnościami. Opieka nad czworonogiem pozwala także lepiej zrozumieć dynamikę relacji rodzinnych oraz uczyć się rozwiązywania konfliktów. To z pewnością przydaje się w byciu odpowiedzialnym rodzicem i dobrym wychowaniu własnego dziecka. Do wyników badań należy podchodzić ostrożnie Czy więc powinniśmy rozdawać szczenięta, aby zwiększyć liczbę urodzeń w Polsce? Niekoniecznie. Żadna analiza dotycząca jednego kraju nie dowodzi, że ten sam schemat powtórzyłby się gdzie indziej. Badanie to powinno jednak skłonić do refleksji tych, którzy chętnie obarczają winą za kryzys demograficzny decyzje pewnej grupy ludzi. Spadający wskaźnik urodzin ma wiele przyczyn, a większość z nich ma podłoże ekonomiczne czy mieszkaniowe. Znalezienie rozwiązania tego problemu może być bardzo trudne, ale nie obwiniajmy o to szczeniąt. Źródło: National Taiwan University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ryby jednak mają głos. Ponad 1000 gatunków ze sobą „rozmawia” i właśnie odkryto kolejne. Jakie dźwięki wydają?
Naukowcy z Uniwersytetu Wiktorii w Kanadzie, wykorzystując podwodną aparaturę nagraniową oraz narzędzia sztucznej inteligencji, udowodnili, że nawet blisko spokrewnione ryby wydają odmienne, charakterystyczne tylko dla siebie dźwięki. Odkrycie to może w przyszłości pozwolić na identyfikację ryb tylko na podstawie dźwięku.
Badania prowadzono w naturalnym środowisku morskim w pobliżu wyspy Vancouver – to istotna nowość w porównaniu z podobnymi wcześniejszymi analizami. Zespół naukowców nagrywał odgłosy z otoczenia bez ingerencji w zachowanie zwierząt. Zarejestrowano 1107 dźwięków wydawanych przez osiem gatunków ryb. Ryby chrząkają i stukają Zebrane nagrania zostały przeanalizowane za pomocą sztucznej inteligencji. Jej model, opracowany przez współautorkę badania Darienne Lancaster, analizował aż 47 cech dźwięku, takich jak długość trwania, częstotliwość czy struktura sygnału. Pozwoliło to na wychwycenie subtelnych różnic cechujących poszczególne gatunki. Ryby „rozmawiały” ze sobą poprzez charakterystyczne dźwięki przypominające stuknięcia lub chrząknięcia. Skuteczność identyfikacji dla „stukania” wynosiła około 80 proc., a dla „chrząkania” nawet 88 proc. Dźwięki ryb: wydaje je ponad tysiąc gatunków W pracy przypomniano, że według obecnego stanu wiedzy ponad 1000 gatunków ryb na świecie wytwarza dźwięki, jednak dotychczas brakowało badań terenowych, które pozwalałyby jednoznacznie powiązać dane odgłosy z konkretnymi gatunkami. W badaniu po raz pierwszy udało się zidentyfikować dźwięki pięciu nowych gatunków ryb, które wcześniej nie były pod tym kątem opisane. Jakie ryby „gadały” do mikrofonu w Vancouver? Naukowcy przebadali ryby naturalnie występujące w wodach wokół wyspy Vancouver w Kanadzie. Głównie z rodzaju Sebastes, do którego należą m.in. karmazyny (5 gatunków). Poza tym ofiodona z rodziny terpugowatych oraz Rhacochilus vacca z rodziny szumieniowatych. Podsłuchiwanie ryb – czy stanie się nowym narzędziem biologii? Jak podkreślił prof. Francis Juanes, biolog morski z Uniwersytetu Wiktorii i główny autor badania, uzyskane wyniki mogą mieć duże znaczenie praktyczne. Pasywna akustyka może stać się nowym, mało inwazyjnym narzędziem do monitorowania liczebności, aktywności oraz stanu zdrowia populacji ryb, co jest istotne zarówno dla ochrony przyrody, jak i dla rybołówstwa - a przecież przedstawiciele rodzaju Sebastes to ryby niezwykle ważne gospodarczo. Badanie opublikowano w czasopiśmie „Journal of Fish Biology” pod tytułem „Puk puk, kto tam? Identyfikacja dźwięków specyficznych dla dzikich gatunków ryb za pomocą pasywnej lokalizacji akustycznej i modeli decyzyjnych”. Źródło: Journal of Fish Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Co napędza zachowania homoseksualne u naczelnych? Badacze odkryli, że to nasza wspólna cecha
Naukowcy potwierdzili, że zachowania homoseksualne u naczelnych mają głębokie podstawy ewolucyjne i częściej występują u gatunków żyjących w trudnych warunkach. Chociaż to zupełnie inna sprawa niż sama orientacja seksualna, to odpowiada na wiele pytań dotyczących nie tylko małp, ale także ludzi.
Wzajemne stymulowanie się samic i samców tej samej płci zostało udokumentowane w całym świecie zwierząt, a pierwsze doniesienia pochodzą już od Arystotelesa. Tym razem jednak biolodzy z Imperial College London pod kierownictwem Vincenta Savolainena przeprowadzili szeroko zakrojone badanie nad zachowaniami homoseksualnymi, które przeanalizowało 491 gatunków naczelnych. Czy za zachowania homoseksualne odpowiada ewolucja? U aż 59 gatunków zaobserwowano akty seksualne pomiędzy osobnikami tej samej płci. Badania zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Nature Ecology & Evolution”. Zachowania homoseksualne u małp obejmują różnorodne formy kontaktów seksualnych i społecznych pomiędzy osobnikami tej samej płci. Najczęściej przyjmują one postać wzajemnego dotykania, lizania, zabaw erotycznych, a także kopulacji bez celu reprodukcyjnego. Takie zachowania są szeroko udokumentowane zarówno u gatunków Nowego, jak i Starego Świata, obejmując m.in. szympansy bonobo, makaki, pawiany, mandryle oraz goryle. Wyniki analizy wskazują, że homoseksualne zachowania nie są przypadkowe, lecz mogą mieć głębokie korzenie ewolucyjne. U naczelnych zachowania te bywają bardziej złożone i wielowymiarowe niż u większości innych grup zwierząt, co wiąże się z wysokim poziomem rozwoju społecznego. Czy stres i środowisko wpływają na seksualność zwierząt? Badacze ustalili, że zachowania homoseksualne częściej występują u gatunków żyjących w trudnych warunkach środowiskowych, gdzie dostęp do pożywienia jest ograniczony, np. u makaków berberyjskich. Takie środowiska generują wysoki poziom stresu, a kontakty seksualne pomiędzy osobnikami tej samej płci mogą pełnić funkcję redukcji napięcia. Dodatkowo, homoseksualizm występował częściej u gatunków, które są narażone na polowania przez drapieżniki. Przykładem mogą być afrykańskie kotawce sawannowe, które muszą unikać dużych kotów i węży. W sytuacjach zagrożenia homoseksualne akty mogą działać jako forma konsolidacji społecznej, redukując konflikt i wspierając współpracę w grupie. U pierwotnych ludzi mogło być podobnie. Homoseksualizm jako narzędzie tworzenia sojuszy Szczególnie ciekawe są obserwacje zespołu Savolainena z Portoryko, gdzie od ośmiu lat badane są makaki królewskie. Zidentyfikowano tam przypadki, w których samce, które angażują się w akty seksualne z innymi samcami, częściej tworzą trwałe sojusze. Co istotne, sojusze te mogą prowadzić do zwiększonego dostępu do samic, a tym samym potencjalnie do większej liczby potomstwa. Podobnie jest u goryli. Co więcej, zaobserwowano, że skłonność do zachowań homoseksualnych może być dziedziczona: dzieje się to w 6% przypadków. Zachowania te mogą zatem stanowić elastyczną strategię społeczną, której celem jest wzmacnianie więzi, zarządzanie konfliktem czy budowanie koalicji w zależności od presji ekologicznej i społecznej, z jaką mierzy się dana grupa naczelnych. Zachowania homoseksualne są bardziej powszechne niż sądzono Zjawisko to nie jest nowe — pierwsze wzmianki o homoseksualnych zachowaniach u zwierząt pojawiły się już w pismach Arystotelesa. Mimo to, przez długi czas było one ignorowane przez środowisko naukowe jako „paradoks darwinowski”, ponieważ nie prowadzi bezpośrednio do przekazywania genów. Współczesne badania pokazują jednak, że takie zachowania mogą przynosić korzyści ewolucyjne i są znacznie bardziej powszechne niż dotąd sądzono. Antropolodzy twierdzą, że nowoczesne metody porównawcze umożliwiają coraz głębsze zrozumienie złożoności zwierzęcych – a przez to także ludzkich – zachowań. Źródło: Nature Ecology & Evolution (Vincent Savolainen), Nature Ecology & Evolution (Isabelle C. Winder) Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chińskie „sztuczne Słońce” przekracza energetyczne granice i pozwala na fuzję jądrową. W Europie wydawało się to niemal niemożliwe
„Sztuczne Słońce” to jeden z najbardziej ambitnych energetycznych projektów na świecie. Chiny zbliżają się do zrealizowaniu marzenia o praktycznym wykorzystaniu fuzji jądrowej jako niewyczerpalnego, czystego źródła energii. Reaktor właśnie osiągnął gęstość plazmy, którą wcześniej uważano za fizycznie niemożliwą.
Naukowcy w Chinach dokonali przełomu w dziedzinie energii z fuzji jądrowej. Może to pomóc w ostatecznym przełamaniu jednej z największych barier stojących na drodze do opracowania nowego źródła energii. Co będzie dalej? Czy Państwo Środka zawładnie światową energetyką? Czym jest chińskie „sztuczne Słońce”? Chińskie „sztuczne Słońce” to przydomek nadany reaktorowi EAST (ang. Experimental Advanced Supercondicting Tokamak). To zaawansowane urządzenie badawcze, które stanowi fundament chińskiego programu badań nad fuzją jądrową. Sercem jest tokamak – typ reaktora jądrowego, który symuluje procesy zachodzące wewnątrz Słońca, polegające na łączeniu się jąder atomowych w warunkach ekstremalnych temperatur i ciśnień. Celem przeprowadzanych w nim eksperymentów jest uzyskanie czystej, praktycznie niewyczerpalnej energii, która nie generuje odpadów radioaktywnych. To marzenie naukowców na całym świecie. Reaktor EAST osiągnął niespotykaną gęstość plazmy W tokamaku możliwe jest tworzenie i utrzymywanie plazmy – stanu skupienia materii, w którym (przy ekstremalnie wysokich temperaturach) możliwe jest łącznie się jąder atomów wodoru. To prowadzi do powstania helu i uwolnienia ogromnych ilości energii – tak jak dzieje się to w Słońcu. Zespół badaczy z Chińskiej Akademii Nauk poinformował, że EAST osiągnął gęstość plazmy wcześniej uważaną za fizycznie niemożliwą do uzyskania. Eksperyment może być kamieniem milowym na drodze do przemysłowego wykorzystania fuzji jądrowej. Reaktor już wcześniej ustanawiał rekordy – w zeszłym roku udało się utrzymać plazmę przez 1000 sekund. Później jednak uległa rozproszeniu i zdawało się, że jej utrzymanie jest nierealne. Tym razem jednak naukowcom udało się przekroczyć tzw. limit Greenwalda, który przez dekady uznawany był za nieprzekraczalną granicę stabilnej gęstości plazmy. To otwiera drogę do znacznie bardziej wydajnych reaktorów fuzji jądrowej. Limit Greenwalda udało się także przekroczyć w reaktorze WEST we Francji za sprawą europejskich badań. Przełomowe temperatury i walka z prawami fizyki Jednym z największych osiągnięć projektu EAST jest uzyskanie stabilnej plazmy o temperaturze ponad 100 mln stopni Celsjusza. Temperatura ta jest kilkukrotnie wyższa niż ta panująca w centrum Słońca. Rekord ten pokazuje, jak daleko zaszła chińska technologia plazmowa. Czy fuzja jądrowa to przyszłość? Energia z fuzji jądrowej jest uważana za „świętego Graala“ energetyki. Jej wdrożenie na skalę przemysłową mogłoby rozwiązać kluczowe problemy energetyczne – wytwarzając czystą, bezpieczną energię bez emisji dwutlenku węgla i bez długotrwałych odpadów radioaktywnych. Długofalowy cel chińskiego programu to budowa komercyjnych reaktorów, które zapewnią bezpieczeństwo energetyczne kraju i pozwolą na globalną transformację energetyczną. Nie tylko Chiny – wszędzie na świecie rosną inwestycje w badania na fuzją jądrową. W 2023 roku amerykański startup Helion Energy podpisał z Microsoftem pierwszą w historii umowę na dostawę energii z fuzji jądrowej, planując dostarczenie 50 MW już w 2028 roku. Równolegle Francja, Stany Zjednoczone i Korea Południowa realizują własne projekty badawcze, również skuteczne. Powstaje też międzynarodowy reaktor ITER. Kwestia tego, co z tą wiedzą zrobimy i czy zrobimy to wcześniej niż Chińczycy. Przełomowe wyniki reaktora EAST budują silną pozycję Chin jako lidera w dziedzinie energii przyszłości. Ich sukcesy mają kluczowe znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa energetycznego Państwa Środka, ale także dla globalnej transformacji i przechodzenia na czyste źródła energii. Podczas gdy my spieramy się o elektrownię atomową w Polsce, na Dalekim Wschodzie są już krok – lub ładnych kilka kroków – dalej. Źródła: Science Advances, The Independent Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Archeolodzy są „sępami technologicznymi”. Jaka jest współczesna archeologia?
Archeologia nie wygląda jak przygody filmowego Indiany Jonesa. To fascynująca praca detektywistyczna. „Najłatwiej opisać to jako układanie puzzli, które często są zniszczone, wytarte, zdekompletowane” – opowiada dr Marcin Maciejewski. Poznajcie metody, które stosują dziś archeolodzy w swojej pracy.
Archeologia jest nauką, która szczególnie w ostatnich latach przeszła olbrzymie przeobrażenia. Badacze przywiązują coraz większą uwagę nie tylko do wykopalisk. Stosują cały arsenał metod, który umożliwia poznanie przeszłości człowieka bez wbijania łopaty w ziemię. O tym, czym jest obecnie archeologia opowiada cykl filmów popularnonaukowych przygotowany przez Instytut Archeologii UMCS. Archeologia za winklem Pomysłodawcą projektu i przygotowania filmów jest dr Marcin Maciejewski. Zapytaliśmy go jakie ma być przesłanie tego przedsięwzięcia. – Głównym przesłaniem jest to, że dziedzictwo archeologiczne jest bardzo powszechne, jest obok nas. To nie tylko piramidy gdzieś tam za morzem, ale to też górka, która jest obok naszego domu – mówi dr Maciejewski. I mówi z własnego doświadczenia – obok jego domu znajduje się wyniesienie, na którym była osada z okresu neolitu. – Drugim ważnym motywem jest pokazanie archeologii w XXI wieku, nie jako nauki opartej na encyklopedycznej wiedzy na temat wszystkich znanych garnków, rzeźb antycznych, zapinek, ale opartej na szeregu nowoczesnych metod – zaznacza archeolog. Czym jest dzisiejsza archeologia? Pierwszy odcinek cyklu wyjaśnia, czym jest archeologia w dzisiejszych czasach. „Archeologia? Najłatwiej opisać to jako układanie puzzli, z tym, że nie są to takie puzzle, które mają obrazek i są kompletne, tylko tych puzzli zazwyczaj jest bardzo mało i są różne pudełka. (…) Te puzzle często są zniszczone, wytarte, zdekompletowane. I my staramy się układać te puzzle, żeby zrozumieć, jak żyli ludzie kiedyś” – mówi w filmie dr Maciejewski. View oEmbed on the source website Naukowiec zwraca uwagę, że przedmioty dla archeologów mają wartość, ale tylko wtedy, kiedy umieszczą je w odpowiednim kontekście. Dlatego tak ważne jest ich wydobywanie zgodnie z metodyką archeologiczną, a nie ich „wyrywanie” z ziemi. „Archeolodzy są takimi trochę sępami technologicznymi. Rozglądamy się, co wymyślają w innych naukach i staramy się to adoptować” – opowiada w filmie archeolog. Dlatego – jak wskazuje – archeolodzy używają dziś georadarów, magnetometrów i lotniczego skanowania laserowego. Te narzędzia pozwalają zlokalizować, co jest skrywa się pod ziemią. Archeolog w laboratorium Olbrzymią pracę naukowcy wykonują już po wykopaliskach. Mowa o pracach gabinetowych. „Laboratoria dają tak naprawdę nieograniczone możliwości, bo możemy badać skład [zabytków – przyp. red.], począwszy od pierwiastków, poprzez minerały, co prowadzi nas do identyfikacji tego, co dodano, bądź czym jest przedmiot badany. Staramy się dzięki tym metodom odpowiedzieć na przykład, jak stare to jest albo skąd pochodzi” – opowiada w filmie dr hab. Marcin Szeliga z Instytutu Archeologii UMCS. Filmów będzie więcej Archeolodzy z UMCS będą publikować sukcesywnie kolejne filmy w ramach cyklu na swoim kanale YouTube. Będzie ich w sumie blisko 30. Poruszać będą różne zagadnienia, m.in. przekrój przez dzieje regionu Lubelszczyzny, od epoki kamienia po I wojnę światową i archeologię konfliktu. Planowany jest też jeden film długometrażowy. Archeologiczna Lubelszczyzna Projekt prezentuje też archeologię Lubelszczyzny. – Oczywiście są tutaj różne fantastyczne znaleziska archeologiczne, chociażby osadnictwo gockie w Kotlinie Hrubieszowskiej, eneolityczne społeczności kultury lubelsko-wołyńskiej, grody czerwieńskie przechodzące z rąk do rąk w początkach Państwa Piastów – mówi National Geographic Polska dr Maciejewski. Ale jednocześnie zaznacza, że ważniejsze jest to, aby pamiętać, że dziedzictwo archeologiczne jest powszechne, jest prawie w każdej wsi czy miasteczku. Dlatego filmy mają skłonić do takiego postrzegania dziedzictwa archeologicznego – czegoś, co jest wszechobecne. Nie tylko filmy Ten cykl filmów jest częścią projektu „Od epoki kamienia po Wielką Wojnę – archeologia Lubelszczyzny”, który dofinansowany jest przez Ministra Nauki w ramach Programu „Nauka dla Społeczeństwa II”. Jest to tylko jedno z działań w jego ramach. Planowane jest też wydanie ilustrowanej publikacji edukacyjnej skierowanej do dzieci, prezentującej najważniejsze informacje na temat archeologii, gry terenowe, konkursy artystyczno-archeologiczne skupione na lokalnym dziedzictwie archeologicznym czy spotkania z mieszkańcami regionu pracowników Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ty śpisz, on diagnozuje. Nowy model sztucznej inteligencji potrafi wyczytać choroby ze snu
Model sztucznej inteligencji stworzony na Uniwerstecie Stanforda potrafi przewidzieć ponad sto chorób, analizując zaledwie jedną noc snu. Prognozuje ryzyko raka, chorób serca i demencji lepiej niż wyspecjalizowane programy. Naukowcy liczą na to, że zmieni medycynę.
Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda przedstawili przełomowy model sztucznej inteligencji, zdolny do prognozowania ponad 100 chorób na podstawie analizy zaledwie jednej nocy snu. SleepFM jest tak dobrym diagnostą, że może zrewolucjonizować medycynę i pomóc w przewidywaniu chorób na długo (nawet wiele lat) przed pierwszymi objawami. To także kolejny dowód na ogromne znaczenie zdrowotne snu. Polisomnografia: kopalnia wiedzy o zdrowiu SleepFM został wytrenowany na blisko 600 000 godzinach danych polisomnograficznych pochodzących od 65 000 uczestników. Duże modele językowe, takie jak ChatGPT, działają na podobnej zasadzie, ucząc się na ogromnej ilości tekstów. Polisomnografia to kompleksowe badanie snu, które monitoruje wiele funkcji organizmu w nocy: pracę mózgu, akcję serca, oddech, napięcie mięśni, ruchy gałek ocznych, natlenienie krwi. Jest uznawana za „złoty standard” w badaniach snu i wykonywana coraz częściej w wyspecjalizowanych ośrodkach. Według badaczy polisomnografia to jeszcze nie w pełni wykorzystana kopalnia wiedzy o zdrowiu pacjenta. Podczas całonocnego badania rejestrowany jest niezwykle bogaty zestaw sygnałów fizjologicznych, a badana osoba, z racji pogrążenia we śnie, jest w pełni „dostępna” dla czujników. Jak SleepFM uczył się „języka snu” ? James Zou, jeden z głównych autorów badania, opisuje jak uczono SleepFM „języka snu”. Dane polisomnograficzne były dzielone na pięciosekundowe interwały, które można porównać do słów w modelach językowych. Aby umożliwić AI skuteczne wyciąganie wniosków, naukowcy opracowali nowatorską technikę szkoleniową, nazwaną „leave-one-out contrastive learning”. Metoda ta polegała na celowym ukrywaniu przed modelem niewielkiej części danych i rzucaniu mu wyzwania, by zrekonstruował brakujący element na podstawie pozostałych sygnałów. Dzięki temu system nauczył się łączyć różne strumienie informacji i tworzyć spójny obraz stanu zdrowia pacjenta. Ostateczny test dla SleepFM Po zakończeniu szkolenia przyszedł czas na testy. W standardowych „zadaniach” medycznych, takich jak klasyfikacja faz snu czy ocena poziomu bezdechu sennego, model poradził sobie równie dobrze lub lepiej niż obecnie stosowane, wyspecjalizowane systemy. Ale najważniejsze było co innego: połączenie danych ze snu z wynikami badań pacjentów. Wykorzystano do tego kolejne ogromne zbiory danych ze Stanford Sleep Medicine Center, instytutu założonego w 1970 roku przez dr. Williama Dementa, uznawanego za ojca medycyny snu. Dzięki temu naukowcy dysponowali dokumentacją medyczną obejmującą nawet 25 lat u niektórych pacjentów, co pozwoliło na rzetelną weryfikację prognoz SleepFM. Imponująca skuteczność w prognozowaniu chorób SleepFM przeanalizował ponad 1000 kategorii chorób i wyodrębnił 130, które można przewidzieć z dużą dokładnością. Jego skuteczność zmierzono wskaźnikiem C-index, który określa zdolność do poprawnego uszeregowania osób pod kątem ryzyka wystąpienia zdarzenia (np. zawału). Wskaźnik na poziomie 0,8 oznacza, że w 80% przypadków przewidywania modelu są trafne. SleepFM osiągnął wybitne wyniki w diagnozowaniu m.in.: choroby Parkinsona (C-index 0,89), nowotworu prostaty (0,89), nowotworu piersi (0,87), demencji (0,85), ryzyka zgonu (0,84), choroby nadciśnieniowej serca (0,84), zawału serca (0,81). W warunkach klinicznych za użyteczne uznaje się już modele o wskaźniku około 0,7, co oznacza że SleepFM był od nich wyraźnie lepszy. Połączenie kardiologa z psychiatrą Zespół pracuje nad sposobami dalszego ulepszania SleepFM. W planach jest wykorzystanie danych z urządzeń ubieralnych, np. zegarków i opasek fitness. Naukowcy zauważają, że choć dane o pracy serca odgrywają większą rolę w przewidywaniu chorób serca, a mózgowe są ważniejsze w prognozowaniu zaburzeń psychicznych – to holistyczne połączenie wszystkich danych dawało najdokładniejsze prognozy. Najczęściej przyszłe problemy ze zdrowiem zapowiadał brak synchronizacji układów organizmu – na przykład mózg wyglądający na śpiący, podczas gdy serce pracowało jak podczas czuwania. Wykorzystanie tego faktu z pewnością przyniesie kolejne ulepszenia SleepFM. Źródło: Stanford Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Twoje nastoletnie dziecko przesypia całe weekendy? To nie lenistwo, to zapobieganie depresji
Denerwuje cię to, że twoje nastoletnie dziecko w weekendy tylko śpi, śpi i śpi? Nowe badania dowodzą, że młodzi ludzie w wieku od 16 do 24 lat, którzy odsypiają w weekendy, mogą znacząco zmniejszać ryzyko depresji – nawet o 41%. W ten sposób organizm radzi sobie z napięciem. Czy powinniśmy być bardziej pobłażliwi?
Okres dojrzewania to czas intensywnych zmian emocjonalnych, fizycznych i społecznych. Nastolatki i młodzi dorośli mierzą się z presją szkolną, niezrozumieniem rówieśniczym i rosnącymi oczekiwaniami. To wielkie wyzwanie! Według najnowszych badań presja zdejmowana może być w weekendy, podczas których przed depresją – i innymi chorobami psychicznymi – młodzież chroni długi sen. Odsypianie w weekendy a ryzyko depresji Badanie przeprowadzone przez naukowców z University of Oregon oraz SUNY Upstate Medical University nieco zmienia nasze spojrzenie na „weekendowe lenistwo” młodzieży. Uczestnicy badania w wieku od 16 do 24 lat, którzy korzystali z tzw. weekend catch-up sleep, czyli nadrabiania braków snu w weekendy, mieli aż o 41% niższe ryzyko wystąpienia objawów depresji w porównaniu do tych, którzy tego nie robili. Badanie opublikowano 6 stycznia 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of Affective Disorders”, a jego analiza oparta była na danych zebranych w latach 2021–2023. Jak zbadać sen nastolatków? Uczestnicy badania raportowali godziny zasypiania i budzenia się w ciągu tygodnia i w weekendy. Na tej podstawie wyliczono różnicę pomiędzy średnim czasem snu w weekend a snem w dni powszednie. Dodatkowo uczestnicy określali swoje samopoczucie. Osoby, które codziennie czuły się smutne lub przygnębione, klasyfikowano jako wykazujące objawy depresji. Dlaczego nastolatkowie mają problem z regularnym snem i czy powinniśmy im to wybaczyć? W okresie dojrzewania dochodzi do zmian w rytmie dobowym. Rytmy cyrkadialne, odpowiedzialne za cykl snu i czuwania, przesuwają się w kierunku późniejszego zasypiania. Typowy rytm snu nastolatka to zasypianie około godziny 23:00 i budzenie się około 8:00. Niestety, wczesne godziny rozpoczęcia lekcji kolidują z tym naturalnym trybem, prowadząc do deficytu snu w ciągu tygodnia. Z tego względu wielu nastolatków nadrabia sen w weekendy. Wcześniejsze badania dotyczyły głównie młodzieży z Chin i Korei, tymczasem badanie Melyndy Casement i Jasona Carbone’a dostarczyło pierwszych danych na temat amerykańskiej młodzieży. Możemy zakładać, że w Polsce jest podobnie. Sen to dla nastolatków nie lenistwo, lecz ratunek Depresja jest jednym z głównych powodów osłabienia sprawności młodych ludzi. Objawy stanów depresyjnych mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie – np. powodować absencję w szkole lub w pracy, izolację od rodziny czy znajomych. Dane zebrane przez naukowców wskazują, że weekendowe odsypianie może realnie wpłynąć na dobrostan młodzieży. Chociaż idealnym rozwiązaniem byłby regularny sen trwający 8–10 godzin każdej nocy, nie zawsze jest to możliwe – nie przy naszym obecnym trybie życia. Dlatego właśnie nadrabianie snu w sobotę i niedzielę może być skutecznym, choć częściowym środkiem zaradczym wobec rosnącego problemu depresji wśród młodych ludzi. Źródło: Journal of Affective Disorders Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie pili, a zachowują się jak po kilku głębszych. Jak działa zespół autobrowaru i co mają z nim wspólnego bakterie w jelitach?
Wielu z nas słyszało historie o ludziach niesłusznie podejrzewanych o nadużywanie alkoholu, podczas gdy nie tknęli oni ani lampki wina czy piwa – często przez wiele lat. Za stan upojenia odpowiadał u nich rzadki zespół autobrowaru, przez który… alkohol sam jest produkowany w jelitach. Naukowcy zidentyfikowali jego przyczynę.
Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego i Mass General Brigham zidentyfikowali bakterie jelitowe, które powodują zadziwiającą produkcję alkoholu u pacjentów z zespołem autobrowaru. Rzadka i źle rozumiana przypadłość powoduje, że ludzie doświadczają stanu upojenia alkoholowego bez jego spożycia. O największym do tej pory badaniu nad powodującymi go bakteriami i nowych metodach leczenia czytamy w czasopiśmie „Nature Microbiology”. Czym jest zespół autobrowaru? Zespół autobrowaru to rzadka choroba metaboliczna. Prowadzi ona do niecodziennych – i bardzo niejednoznacznych – objawów. U jej podstaw leży nieprawidłowa fermentacja cukrów przez mikroorganizmy w jelitach, która prowadzi do produkcji etanolu. W warunkach fizjologicznych niewielka ilość etanolu może powstać w przewodzie pokarmowym każdego człowieka, jednak osoby z zespołem autobrowaru doświadczają jego patologicznego nagromadzenia. Jakie są objawy choroby? Do najczęstszych objawów zespołu autobrowaru zalicza się nagłą nietrzeźwość (zaburzenia świadomości, dezorientacja), bóle głowy, nudności, zaburzenia koordynacji, zaburzenia pamięci, wzdęcia, biegunki czy uszkodzenia wątroby. Pojawiają się także problemy odstawienne. Warto podkreślić, że poziom alkoholu we krwi takich osób może być na tyle wysoki, że spełnia kryteria stanu nietrzeźwości – i to mimo, że nie spożywały one alkoholu. U wielu pacjentów prowadzi to do problemów prawnych, społecznych czy stygmatyzacji przez otoczenie. Czy zespołem autobrowaru można się zarazić? Nie, choroba nie jest zaraźliwa. Powoduje ją zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej. Jest to proces wewnętrzny, który nie przenosi się z człowieka na człowieka. Co wywołuje zespół autobrowaru? Nowe badania Początkowo sądzono, że głównymi odpowiedzialnymi za chorobą są drożdżaki z rodzaju Candida, jednak nowe wnioski naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego wykazały, że najistotniejsze są konkretne szczepy bakterii. Ich badanie objęło ono 22 pacjentów z chorobą, 21 ich partnerów-współmieszkańców oraz 22 zdrowych uczestników kontrolnych. Okazało się, że chodzi szczególnie o Escherichia coli – bakterię występującą powszechnie w jelitach człowieka, ale w pewnych warunkach zdolną do intensywnej fermentacji cukrów – oraz Klebsiella pneumoniae – bakterię patogenną, której niektóre szczepy mają zdolność wzmożonej produkcji alkoholu. Te mikroorganizmy wykorzystują złożone szlaki fermentacji, przekształcając węglowodany obecne w diecie w etanol, który wchłania się do krwiobiegu. Co jednak ważniejsze, u osób z zespołem autobrowaru (w porównaniu do osób zdrowych) po raz pierwszy zaobserwowano także podwyższone poziomy enzymów odpowiedzialnych za fermentację, takich jak dehydrogenaza alkoholowa i pirogronianowa. Obecność tych mikroorganizmów w przewodzie pokarmowym nie zawsze prowadzi do choroby – decydują o tym także czynniki genetyczne, odporność, przebieg wcześniejszych infekcji, przyjmowane leki i ogólny skład mikrobiomu jelitowego. W nim może kryć się klucz do leczenia. Czy leczenie zespołu autobrowaru jest możliwe? Autorzy badania sugerują, że zamiast skupiać się na konkretnych gatunkach mikroorganizmów, skuteczniejsze może być celowanie w enzymy odpowiedzialne za fermentację. To podejście może znacząco przyspieszyć diagnozowanie oraz otworzyć drogę do skutecznych terapii. W badaniu opisano przypadek pacjenta, którego terapia polegała na przeszczepie mikrobioty jelitowej za pośrednictwem kału. Doświadczył on znacznej poprawy – po drugim przeszczepie objawy ustąpiły na ponad 16 miesięcy. Wciąż jednak doświadczał nawrotów i znajduje się pod stałą obserwacją. Jedna z najbardziej tajemniczych chorób świata – Zespół autobrowaru to niezrozumiała choroba, nad którą nie ma zbyt wielu badań i metod leczenia. Nasze badanie pokazuje potencjał przeszczepu kału – mówi dr Elizabeth Hohmann, współautorka badania z Oddziału Chorób Zakaźnych w Katedrze Medycyny Mass General Brigham. Autorzy przekonują, że ich badanie może przyczynić się do łatwiejszej diagnostyki, skuteczniejszego leczenia i poprawy jakości życia osób żyjących z tą rzadką chorobą. Źródło: Nature Microbiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Japonii odkryto nowego wirusa-giganta. Ushikuvirus może zmienić wszystko, co wiemy o ewolucji życia
Naukowcy odkryli w Japonii nowego wirusa, który może zmienić naszą wiedzę o pochodzeniu życia. Ushikuvirus to gigant, który zaskakuje budową i sposobem działania. Może pomóc wyjaśnić, jak powstało jądro komórkowe.
Międzynarodowy zespół naukowców odkrył i opisał nowego gigantycznego wirusa DNA, który infekuje jednokomórkowe organizmy – ameby z rodzaju Vermamoeba. Wirus został wyizolowany z jeziora Ushiku w prefekturze Ibaraki w Japonii, dlatego naukowcy nazwali go ushikuvirus. Jego odkrycie jest wyjątkowo cenne, ponieważ gigantyczne wirusy mogą pomóc rozszyfrować ewolucję organizmów eukariotycznych, czyli posiadających jądro komórkowe. Gigant z jeziora i jego najbliżsi krewni Ushikuvirus wykazuje podobieństwa do wirusów z rodziny Mamonoviridae, zwłaszcza do medusavirusa, m.in. pod względem kształtu (dwudziestościan) i obecności licznych krótkich wypustek na jego powierzchni. Ale na tym podobieństwa się kończą – to osobny, unikatowy organizm. Ma wyjątkowo zbudowane kolce, niekiedy zakończone „czapeczkami” i włóknistymi przedłużeniami, których nie obserwowano u innych podobnych wirusów. Co szczególnie istotne, ushikuvirus powiela się w inny sposób niż jego krewniacy medusavirus oraz clandestinovirus: niszczy błonę jądrową gospodarza tworząc w cytoplazmie wyspecjalizowane „fabryki wirusowe”. Po zainfekowaniu gospodarza powoduje nienaturalne powiększanie się jego komórek. Zainfekowane ameby stają się okrągłe i zwiększają swoje wymiary średnio dwukrotnie, a w skrajnych przypadkach nawet siedmiokrotnie. Dlaczego to tak ważne odkrycie? Historia jądra komórkowego Odkrycie nowego wirusa-giganta w Japonii ma ogromne znaczenie nie tylko dla systematyki tych organizmów. Również dla zrozumienia ich roli w ewolucji życia. Już wiele lat temu naukowcy wysunęli tzw. hipotezę wirusowego pochodzenia jądra komórkowego. Zakłada ona, że jądro komórek eukariotycznych mogło powstać z dużego wirusa DNA, który zainfekował pradawnego przodka eukariontów. Zamiast doprowadzić do śmierci gospodarza, wirus utrzymywał się w cytoplazmie, stopniowo przejmując geny i funkcje komórkowe, aż wtopił się w komórkę i stał się protoplastą jądra. Gigantyczne wirusy kluczem do ewolucji życia Silnym argumentem wspierającym tę hipotezę są własnie gigantyczne wirusy DNA. Organizmy te odkryto niedawno, bo w 2003 roku. Okazało się, że infekując gospodarza tworzą w komórkach wyspecjalizowane, często otoczone błoną struktury przypominające jądro. Badania nad ushikuvirusem i innymi wirusami-gigantami pomagają odtworzyć etapy tej ewolucji. Dzięki nim być może uda się zrozumieć, w jaki sposób mogły przyczynić się do powstania złożonych komórek eukariotycznych. Nie tylko ewolucja – wirusy-giganty nadzieją na nowe leki Odkrycie ushikuvirusa może się też praktycznie przydać w medycynie. Niektóre gatunki ameb (np. z rodzaju Acanthamoeba) są patogenami wywołującymi groźne choroby u ludzi. Zrozumienie w jaki sposób gigantyczne wirusy je niszczą może pomóc w opracowaniu nowych metod leczenia. Źródło: Journal of Virology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dieta psa może mieć większy wpływ na klimat niż dieta jego opiekuna. Nowe badania nie pozostawiają wątpliwości
Badanie statystyczne naukowców z Edynburga i Exeter dowodzi, że dieta psów domowych ma znaczący wpływ na globalne ocieplenie. Analiza blisko tysiąca produktów dostępnych w Wielkiej Brytanii wykazała, że ślad węglowy karm dla psów może się różnić nawet kilkadziesiąt razy.
Artykuł, opublikowany w „Journal of Cleaner Production” dowodzi, że dieta czworonogów, zwłaszcza ta oparta na produktach typu „premium” i bogata w mięso mięśniowe, może generować większy ślad węglowy niż dieta ich właścicieli. Wpływ na środowisko szacowano na podstawie list składników i danych żywieniowych z etykiet. Przeanalizowano 996 produktów od jednego dużego detalisty. Jakie karmy dla psów są najgorsze dla środowiska? Badacze podzielili karmy na 7 kategorii: sucha; sucha roślinna; sucha bezzbożowa; mokra, mokra roślinna; mokra bezzbożowa; surowa. Wyniki pokazują ogromne zróżnicowanie: intensywność emisji gazów cieplarnianych różni się nawet 65-krotnie między produktami. Kluczowym czynnikiem jest udział mięsa najwyższej jakości, podczas gdy wykorzystanie produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego zwykle wiąże się z niższymi emisjami. Karmy mokre, surowe i bezzbożowe mają przeciętnie wyższe oddziaływania niż najpopularniejsze karmy suche, natomiast karmy roślinne – najniższe. Według brytyjskich badaczy produkcja składników do karm w Wielkiej Brytanii odpowiada za około 1% całkowitej emisji gazów cieplarnianych w tym kraju. Oszacowali też, że gdyby psy na całym świecie były żywione według standardów brytyjskich, generowane emisje mogłyby stanowić ponad połowę tych, które powstają rocznie w wyniku spalania paliwa przez komercyjne linie lotnicze. Mięso wysokiej jakości: dobre dla psów, ale generuje największe emisje Fakt, że przemysł mięsny, szczególnie produkcja wołowiny, odpowiada za solidną część globalnych emisji gazów cieplarnianych napędzających zmiany klimatyczne, jest już powszechnie znany. Trudno więc się dziwić wynikom badania Brytyjczyków. Zgodnie z oczekiwaniami wykazali, że to właśnie najwyższej jakości mięso mięśniowe, które mogłoby trafić na stoły ludzi przyczynia się do większego śladu węglowego karm dla psów. Szczególnie w przypadku karm mokrych i surowych. Dobro psa czy dobro planety? Dylematy opiekunów i błędy producentów John Harvey, główny autor badania, zauważa, że wielu właścicieli psów zmaga się z dylematem: z jednej strony rozumieją, że psy są mięsożercami, z drugiej zaś chcą chronić planetę. Ta troska wcale nie jest łatwa, bo oznaczanie produktów dla zwierząt (także w Polsce) podlega mniej restrykcyjnym przepisom. Na etykietach często widzimy niewiele mówiące składniki, np. „produkty pochodzenia zwierzęcego”. Naukowcy apelują do producentów o większą transparentność i lepsze etykietowanie, aby konsumenci mogli bardziej świadomie wybierać produkty. Właściciele psów chcący ograniczyć swój wpływ na środowisko powinni szukać karm wykorzystujących mięso niższej klasy oraz np. organy, wnętrzności, wymiona czy inne części tuszy nie wykorzystywane w produkcji dla ludzi. Źródło: Journal of Cleaner Production Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.