Wzrost o niemal 100%. Coraz więcej osób deklaruje narodowość śląską
Według nowego raportu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach już ponad 30 proc. mieszkańców konurbacji deklaruje tożsamość śląską. To wyraźny wzrost wobec wyników spisu powszechnego z 2021 roku.
Raport pt. „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” to wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ. Badanie przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Składało się z ankiety internetowej na próbie 729 osób, wywiadów grupowych i wywiadów pogłębionych. Naukowcy próbowali odgadnąć, dlaczego tożsamość śląską zadeklarowało w ich badaniach znacznie więcej osób niż w oficjalnym spisie powszechnym. Tożsamość śląska popularniejsza o niemal 100% Badania prof. Myśliwiec i dr Słupika wykazały, że tożsamość śląską deklaruje aż 30,7 proc. mieszkańców konurbacji śląskiej (w jej skład wchodzi aż 19 miast, m.in. Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze i Bytom). To znacznie więcej, niż w spisie powszechnym z 2021 roku, kiedy było to 18.7 proc. Wtedy narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego). Czy powszechność tożsamości śląskiej faktycznie tak bardzo się zwiększyła, czy może w spisie powszechnym była niedoreprezentowana? Naukowcy skłaniają się ku tej drugiej możliwości. Dlaczego Ślązacy ukrywali swoją tożsamość w spisie powszechnym? – Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Myśliwiec na konferencji prasowej prezentującej wyniki raportu. Ale było coś jeszcze: w formularzach do wypełnienia podczas spisu powszechnego deklaracja narodowości innej niż polska nie była oczywista. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”. To utrudnienie też mogło zaważyć na wynikach. Narodowość śląska rośnie w siłę Prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ, podkreśla że świadomość śląskiej tożsamości i lokalna duma z przynależności do niej znacznie wzrosły w ostatnich latach. Dr Tomasz Słupik przypomina kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament i była dwukrotnie zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Mimo weta doszło do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością. Według raportu dla 72,4 proc. respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Coraz więcej Ślązaków chciałoby też wpisania języka śląskiego na listę języków regionalnych oraz nieobowiązkowego nauczania go w szkołach. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie miesiące, a dni. Sztuczna inteligencja drastycznie skraca czas tropienia dzikich zwierząt i nic się przed nią nie ukryje
AI to nie tylko modele językowe piszące maile czy kreatory przedziwnych grafik. Sztuczna inteligencja rewolucjonizuje żmudną pracę biologów terenowych, skracając czas analizy danych z fotopułapek z wielu miesięcy do zaledwie kilku dni. Badania przeprowadzone przez Google i Washington State University wskazują, że w pełni zautomatyzowane systemy AI osiągają niemal identyczne wnioski naukowe co ludzcy eksperci. Czy oddamy los dzikich zwierząt w ręce maszyn?
Śledzenie dzikich zwierząt przypomina szukanie igły w stogu siana – „stogiem” są miliony zdjęć generowane przez fotopułapki, a „igłą” same osobniki. Urządzenia te są aktywowane ruchem i dokumentują życie w najdzikszych zakątkach globu, jednak najczęściej… robią zdjęcia poruszających się liści czy drzew. Przejrzenie materiału z jednego projektu badawczego zajmowało zespołom studentów i naukowców od sześciu miesięcy do nawet roku. Dziś, dzięki współpracy ekologów z programistami, ten czas skraca się wielokrotnie. Cyfrowy tropiciel wypuszczony na łowy Zespół badawczy pod kierunkiem prof. Daniela Thorntona z Washington State University przetestował potężne narzędzie o nazwie SpeciesNet, opracowane przez Google. Algorytm ten został rzucony na głęboką wodę – musiał przetworzyć setki tysięcy obrazów pochodzących z trzech skrajnie różnych ekosystemów: stanu Waszyngton, Parku Narodowego Glacier w Montanie oraz Rezerwatu Biosfery Majów w Gwatemali. Naukowcy upublicznili wyniki obserwacji w czasopiśmie „Journal of Applied Ecology”. Wcześniejsze wersje AI potrafiły jedynie odsiewać tzw. puste zdjęcia (na których np. wiatr poruszył gałęzią, generując fałszywy alarm), co i tak stanowiło 60–70% materiału. SpeciesNet idzie o krok dalej – system całkowicie eliminuje potrzebę ludzkiej weryfikacji gatunków, samodzielnie identyfikując zwierzęta i wyciągając wnioski na temat ich występowania. Precyzja godna wykształconego biologa Kluczowe było nie to, czy AI rozpozna każde pojedyncze zdjęcie, ale czy końcowe wnioski ekologiczne będą poprawne. Wyniki okazały się zaskakujące: w 85–90% przypadków analizy AI pokrywały się z ustaleniami ludzkich ekspertów. System bezbłędnie wskazał, gdzie występują zwierzęta i co wpływa na ich populacje. Nawet jeśli sztuczna inteligencja popełniała błędy na pojedynczych klatkach, to modele statystyczne pozostawały stabilne. Dzieje się tak, ponieważ nauka opiera się na powtarzalnych obserwacjach – pojedyncza pomyłka algorytmu ginie w masie poprawnych detekcji dokonywanych w czasie. Dzięki temu naukowcy mogą monitorować jaguary, wilki czy niedźwiedzie grizli niemal na bieżąco. „Nie próbujemy zastąpić ludzi” Prof. Daniel Thornton uspokaja, że celem wprowadzenia technologii nie jest pozbycie się biologów, a uwolnienie badaczy od żmudnej pracy biurowej, by mogli skupić się na działaniach w terenie. Ta rewolucja może mieć szczególne znaczenie także dla małych organizacji pozarządowych, które nie mają budżetu na zatrudnianie armii analityków. Umożliwia także szybkie reagowanie w przypadku wykrycia kłusowników czy nagłego spadku populacji (reakcja w tydzień a nie w rok może mieć krytyczne znaczenie) oraz pozwala na wielkoskalowe badania – dzięki AI możliwe stanie się monitorowanie całych kontynentów na raz. Nie wszystko jest idealnie. Gdzie AI wciąż błądzi? Chociaż sukces jest ogromny, to technologia nie jest jeszcze nieomylna. Gatunki rzadkie oraz zwierzęta łudząco do siebie podobne wciąż wymagają czujnego oka biologa. AI miewa problemy z identyfikacją osobników na niewyraźnych zdjęciach nocnych lub w sytuacjach, gdy dwa gatunki różnią się jedynie drobnymi detalami anatomicznymi. Mimo tego autorzy badania podkreślają, że mozolne przetwarzanie obrazów przestało już być barierą. Dzięki upublicznieniu części zbiorów danych, społeczność AI-for-conservation może dalej doskonalić narzędzia takie jak SpeciesNet. Warto mu kibicować: tempo wymierania gatunków drastycznie rośnie, każda zaoszczędzona sekunda jest na wagę złota. Źródło: Journal of Applied Ecology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska w czołówce badań nad grzybami. Grzybiarze pomogli odkryć trzy nowe gatunki
Nauka to nie tylko wyspecjalizowani fachowcy i żmudne badania. Na znaczeniu zyskuje tzw. nauka obywatelska, umożliwiająca zwykłym obywatelom udział w badaniach. Polska ma znaczący udział w projekcie FunDive, powołanym by poszerzać wiedzę o grzybach i odkrywać nowe gatunki. O naszych sukcesach opowiada mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP.
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Wiedza grzybiarzy może jednak być użyteczna nie tylko we wzbogacaniu jadłospisu – okazuje się, że także w nauce. Polacy tłumnie biorą udział w obywatelskim projekcie FunDive, gromadzącym dane o występowaniu i liczebności różnych gatunków grzybów. Podczas dwóch lat projektu grzybiarze zebrali ponad 5000 okazów. Polska jest w ścisłej czołówce: zajmujemy trzecie miejsce w Europie pod względem liczby zebranych okazów, zaraz po Włoszech i Finlandii. Grzybiarze w służbie nauki Współczesna mykologia stoi przed ogromnym wyzwaniem: grzyby, mimo że stanowią jedną z najliczniejszych grup organizmów na Ziemi, są źle opisane w światowych bazach danych o bioróżnorodności. W bazie Global Biodiversity Information Facility (GBIF) stanowią mniej niż 2% wszystkich wpisów. Odpowiedzią na ten problem stał się międzynarodowy projekt FunDive, koordynowany m.in. przez Uniwersytet Warszawski. FunDive zrzesza blisko 40 partnerów z ponad 30 krajów. Jak podkreśla mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP, grzyby często bywały „dyskryminowane” w unijnych przepisach ochrony przyrody, co wynikało właśnie z braku danych. Projekt FunDive opiera się na trzech filarach: udostępnianiu danych z już istniejących zbiorów, sekwencjonowaniu DNA oraz nauce obywatelskiej. Zaangażowanie amatorów i wolontariuszy okazało się strzałem w dziesiątkę – odnajdują oni cenne przyrodniczo obszary, do których naukowcom trudno byłoby dotrzeć samodzielnie. Dzięki temu zagęszczono siatkę obserwacji, co pozwala na lepsze mapowanie zasięgów występowania różnych gatunków. Odkrycia wolontariuszy: trzy nowe gatunki grzybów Efekty współpracy z pasjonatami grzybobrania przeszły najśmielsze oczekiwania badaczy. Najbardziej spektakularnym wynikiem jest odkrycie trzech nieznanych nauce gatunków gwiazdoszy. Zebrano ponad 500 próbek z całej Europy, w tym z terenów, gdzie wcześniej gwiazdoszy nie notowano, jak Bałkany czy Grecja. – Jesteśmy teraz na etapie przygotowania publikacji naukowych. Osoby, które je znalazły, zostaną wymienione jako współautorzy. Chcemy promować model, w którym obywatel jest pełnoprawnym uczestnikiem procesu badawczego – opowiada PAP Julia Pawłowska. Kulisy współpracy naukowców z grzybiarzami Wolontariusze przesyłają naukowcom całe owocniki grzybów, z których w laboratoriach izolowane jest DNA w celu precyzyjnej identyfikacji. Owocniki zbiera się w ramach kampanii, które ogłaszają naukowcy. Każda ma osobne cele i skupia się na innych gatunkach. Współpraca opiera się na przestrzeganiu prawa. Naukowcy instruują wolontariuszy, by w przypadku wątpliwości co do gatunków chronionych korzystali z aplikacji PlutofGO, która pozwala na konsultację ze specjalistą. Badacze nie konkurują z grzybiarzami o ich „skarby”. Kampanie dotyczą gatunków niejadalnych, takich jak berłóweczki, kolczakówki czy złotoborowik wysmukły (inwazyjny gatunek obcy z Ameryki Północnej, błyskawicznie opanowujący polskie wybrzeże). – Myślę, że mamy takie czasy, iż ludzie chcą chronić cenne miejsca, które odwiedzają. Dużo częściej niż dawniej dostajemy pytania, czy Polskie Towarzystwo Mykologiczne może pomóc stworzyć rezerwat. To jest zmiana kulturowa: mamy coraz bardziej świadome społeczeństwo, które chce zrobić coś dobrego na rzecz dzikiej przyrody – podsumowuje dr Pawłowska. Czy doczekamy czasów, kiedy w Polsce i Europie powstaną grzybowe rezerwaty lub parki narodowe? Bardzo możliwe. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kiedyś wzięto je za broń biologiczną, dziś są globalnym zagrożeniem. Hantawirusy występują także w Polsce
Choć odkryto je pół wieku temu, wciąż brakuje na nie leków. Hantawirusy występują także w Polsce, szczególnie na Podkarpaciu. Sprawdzamy, jak realne jest zagrożenie i jak się przed nimi chonić.
Odkryto je dopiero w 1976 roku i wciąż nie są dokładnie poznane. Hantawirusy to wirusy RNA z rodziny Bunyaviridae. W ostatnich latach przekonaliśmy się, że stanowią poważne, choć niedoceniane zagrożenie dla zdrowia publicznego na całym świecie. Zrozumienie mechanizmów ich działania jest kluczowe – śmiertelność wywołanych przez nie infekcji u ludzi może sięgać nawet 50%. Póki co nie dysponujemy żadnymi lekami, a jedyną skuteczną bronią pozostaje profilaktyka. Jak odkryto hantawirusy? Pierwszym hantawirusem, jakiego udało się wyizolować, był odkryty w roku 1976 wirus Hantaan, wywołujący koreańską gorączkę krwotoczną z zapaleniem nerek. Nazwa pochodzi od Han, przepływającej przez Seul głównej rzeki Korei Południowej. Podczas wojny koreańskiej (połowa lat 50. XX w.) nieznany jeszcze wówczas wirus Hantaan zaatakował 2500 żołnierzy amerykańskich, zabijając od 5 do 10%. z nich. Obawiano się, że może chodzić o broń biologiczną. Z czasem poznano kilkanaście kolejnych hantawirusów i okazało się, że problem dotyczy całego świata. Ofiarą jednego z hantawirusów padła w roku 2025 żona Gene’a Hackmana Betsy Arakawa. Pozbawiony jej opieki, chory na alzheimera Hackman zmarł kilka dni później. Na początku maja 2026 roku zmarło troje pasażerów wycieczkowca MV Hondius, który wypłynął z argentyńskiej Ushuai. Za tę tragedię odpowiada najprawdopodobniej szczep Andes, który naturalnie występuje w Ameryce Południowej i wywołuje hantawirusowy zespół płucny. „Prezent” od gryzoni Głównym rezerwuarem hantawirusów są gryzonie – myszy, szczury czy nornice, które same nie wykazują objawów choroby. Ludzie zakażają się najczęściej drogą wziewną, wdychając powietrze zanieczyszczone pyłem zawierającym wysuszone odchody, mocz lub ślinę zainfekowanych zwierząt. Szczególnie niebezpieczny jest mocz myszy, który zachowuje zakaźność nawet przez kilka miesięcy, podczas gdy inne wydzieliny tracą ją po kilku tygodniach. Do zakażenia może dojść również poprzez uszkodzoną skórę, ugryzienia lub bezpośredni kontakt z fekaliami. Na największe ryzyko narażone są osoby pracujące w naturze: leśnicy, rolnicy, myśliwi, żołnierze oraz pracownicy budowlani wykonujący prace ziemne, a nawet gracze w golfa. Co ciekawe, hantawirusom sprzyjają niskie temperatury – im zimniej, tym dłużej pozostają zakaźne. To tłumaczy dużą liczbę przypadków np. w Rosji. Hantawirusy występują także w Polsce Hantawirusy dzieli się na wirusy Starego Świata (Europa, Azja, Afryka) oraz Nowego Świata (Ameryki). Te pierwsze zazwyczaj wywołują gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS), której śmiertelność wynosi do 14%. W Polsce, głównie na Podkarpaciu, odnotowuje się od kilku do kilkudziesięciu takich przypadków rocznie, wywołanych głównie przez wirusy nazwane Puumala i Dobrava. Polskie badania wykazały występowanie przeciwciał przeciw tym wirusom u kilku proc. pracowników leśnych (zakażenia przebiegały bezobjawowo lub z niewielkimi objawami). Z kolei wirusy Nowego Świata, jak Sin Nombre czy Andes, są znacznie groźniejsze i prowadzą do hantawirusowego zespołu płucnego (HPS). Początkowe objawy obu postaci są niespecyficzne: zmęczenie, bóle mięśni i złe samopoczucie przypominają zwykłą grypę. Profilaktyka, leczenie i ryzyko: co warto wiedzieć? Niestety, na razie nie ma leków ani szczepionek przeciwko hantawirusom, dlatego leczenie ma charakter wyłącznie objawowy. Sprowadza się do terapii wspomagającej: nawadniania, tlenoterapii, a w ciężkich przypadkach podłączenia do respiratora lub dializy nerek. Ochrona to przede wszystkim minimalizowanie kontaktu z gryzoniami i ich wydzielinami. Podczas sprzątania piwnic czy strychów, kluczowe jest używanie gumowych rękawic oraz roztworu wybielacza do dezynfekcji. Należy unikać zamiatania i odkurzania na sucho – powodują wzbijanie się w powietrze pyłu zawierającego cząsteczki wirusa. Choć w większości przypadków hantawirusy nie przenoszą się między ludźmi, wyjątek stanowi szczep Andes, który może być zaraźliwy przy bliskim i długotrwałym kontakcie. Prawdopodobieństwo zachorowania zależy od regionu i ekspozycji na środowisko bytowania gryzoni. W Rosji czy Chinach odnotowuje się tysiące przypadków rocznie, ale w Polsce są bardzo rzadkie. Źródła: Nauka w Polsce, Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koniec cierpliwości w świecie badaczy. Domagają się 3% PKB dla polskiej nauki
Naukowcy mają dość pustych obietnic i ignorowania ich głosu przez polityków. Ruszyła zbiórka podpisów pod petycją, a 27 maja pod Sejmem odbędzie się wielki protest. Celem jest zwiększenie finansowania polskiej nauki do poziomu 3% PKB.
Środowisko naukowe od lat alarmuje, że nie jest dostatecznie finansowane. Obecnie suma publicznych i prywatnych środków przeznaczanych w Polsce na badania i rozwój wynosi zaledwie 1,41% PKB. Średnie nakłady na naukę w Unii Europejskiej wynoszą 2,24% PKB. Natomiast liderzy przeznaczają na ten cel nawet ponad 3,5% PKB. W ocenie polskich badaczy kwota, którą państwo przeznacza na naukę i szkolnictwo wyższe w relacji do PKB, systematycznie maleje od dwóch dekad. Z tego powodu naukowcy w Polsce są coraz bardziej sfrustrowani warunkami pracy i swoimi pensjami. Pod koniec będą protestować pod Sejmem. Przygotowali też petycję. Historia ignorowanych postulatów i nowa petycja Nowa akcja rozpoczęta 6 maja jest kontynuacją działań z 2025 roku, kiedy pod petycją dotyczącą wzrostu nakładów na naukę zebrano ponad 6600 podpisów. Przedstawiciele rządu deklarowali poparcie dla postulatów, ale środki przeznaczone dla badaczy zwiększono w stopniu niewystarczającym ich potrzebom. W obliczu braku realizacji obietnic, środowisko naukowe ponownie ruszyło ze zbiórką podpisów pod petycją do najważniejszych osób w państwie. Domaga się wzrostu nakładów do 3% PKB do 2030 roku. Autorem petycji jest prof. Łukasz Okruszek z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, ale jest to oddolna inicjatywa wielu badaczy. Ile zarabiają naukowcy ? W petycji podano przykładowe zarobki. „W wielu instytutach badawczych i naukowych minimalna pensja zasadnicza doktora na stanowisku asystenta (4825 zł brutto) przekracza płacę minimalną o zaledwie 19 złotych!” – wskazano. Okazuje się, że osoby, którym stawiane są bardzo wysokie wymagania formalne zarabiają naprawdę niewiele. „Szerokie zainteresowanie opinii publicznej wzbudziła opublikowana w styczniu oferta pracy jednego z instytutów Polskiej Akademii Nauk. Kandydatowi z doktoratem i doświadczeniem w pracy przy zaawansowanej aparaturze badawczej oferowano pensję minimalną (4806 PLN brutto) – czytamy w petycji. Wniosek jest jednoznaczny: praca w nauce coraz rzadziej uznawana jest za atrakcyjną. „Nic dziwnego, że dziś tylko 25% nauczycieli akademickich to osoby przed 40 rokiem życia. Politycy, którzy od dekad to ignorują, de facto wygaszają sektor nauki” – alarmują autorzy petycji. Finansowanie badań. Miliard dla NCN i ratowanie infrastruktury Nie wystarczą tylko odpowiednie wynagrodzenia. Badacze apelują o dodatkowy miliard złotych dla Narodowego Centrum Nauki w budżecie na 2027 rok, aby wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych wynosił co najmniej 25%. Brak środków dotyczy też środków dla konkretnych instytucji badawczych. Obecnie brak stabilnego finansowania zagraża kluczowej infrastrukturze, takiej jak radioteleskop w Toruniu, reaktor Maria czy statek Oceania. Badacze domagają się przewidywalnej ścieżki wzrostu finansowania, która pozwoli na prowadzenie badań podstawowych i aplikacyjnych na światowym poziomie. Sytuacja młodych w nauce W petycji zwrócono tez uwagę na kiepską sytuację studentów i doktorantów. Zaproponowano podniesienie stypendiów doktoranckich do poziomu co najmniej aktualnie obowiązującej płacy minimalnej. Ważnym postulatem jest też urealnienie progów dochodowych stypendiów socjalnych, aby nie wykluczały one osób, których rodzice zarabiają płacę minimalną. Zaapelowano też o rozbudowę i modernizację bazy noclegowej poprzez pilne remonty starych oraz budowę nowych domów studenckich z gwarancją niskich kosztów zakwaterowania. Kluczowe jest też zapewnienie sieci tanich, publicznych stołówek studenckich. Protest pod Sejmem. Czas „grzecznych petycji” się skończył Ponieważ dotychczasowe apele były ignorowane, naukowcy zdecydowali się wyjść na ulicę. W środę, 27 maja, o godzinie 13:00 pod Pomnikiem Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przy Sejmie RP odbędzie się protest przeciwko wygaszaniu sektora nauki. Badacze podkreślają, że nie chcą „protestować nogami” poprzez emigrację, lecz zamierzają walczyć o godne warunki pracy w kraju. Akcji towarzyszy kampania w mediach społecznościowych, pokazująca korzyści, jakie płyną dla społeczeństwa z pracy polskich naukowców. Naukowcy publikują krótkie filmiki o swojej pracy z hashtagiem #3procentnanaukę. Do postulatów odniósł się wiceminister nauki Marek Gzik. W rozmowie z PAP stwierdził, że rozumie potrzeby i oczekiwania środowiska naukowego. Podkreślił, że resort robi, co w jego mocy, by wesprzeć badaczy. Źródła: 3procentnanauke.pl, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jesteśmy coraz bliżej kwantowego internetu. Naukowcy teleportowali stan fotonu między kropkami kwantowymi
Naukowcom udało się teleportować stan fotonu pomiędzy dwiema oddzielnymi kropkami kwantowymi, na odległość 270 metrów. To dowód, że informacja może podróżować między niezależnymi urządzeniami. Jest to kamień milowy w kierunku budowy sieci kwantowych do bezpiecznej komunikacji.
Prace nad tzw. teleportacją kwantową trwają od wielu dekad. Co pewien czas pojawiają się informacje o kolejnym przełomie. Właśnie w ten nurt wpisuje się nowy eksperyment, przeprowadzony m.in. na Uniwersytecie w Paderborn. Teleportacja stanu kwantowego: odległość to nie wszystko Wszystko zaczęło się w 1997 roku, gdy zespół kierowany przez prof. Antona Zeilingera na Uniwersytecie w Innsbrucku po raz pierwszy zademonstrował przeniesienie stanu kwantowego fotonu na niewielką odległość w warunkach laboratoryjnych. Dalsze eksperymenty stopniowo zwiększały dystans do kilku kilometrów w światłowodach i w wolnej przestrzeni. Prawdziwy przełom nastąpił w 2017 roku dzięki chińskiej misji satelitarnej Micius, która pozwoliła przeprowadzić teleportację na odległość około 1400 km między Ziemią a orbitą. Jednak w pewnym momencie odległość przestała by kluczowa. Teraz zaczęto kłaść nacisk na praktyczne zastosowania. Czym są kropki kwantowe? W eksperymencie w Paderborn, stan fotonu teleportowano między niezależnymi kropkami kwantowymi na dystansie 270 metrów. Kropki kwantowe to ekstremalnie małe fragmenty półprzewodnika, których rozmiar wynosi zaledwie kilka nanometrów (czyli milionowe części milimetra). Na tym poziomie zaczyna działać mechanika kwantowa, a nie zwykła fizyka. – Eksperyment w imponujący sposób pokazuje, że źródła światła kwantowego oparte na półprzewodnikowych kropkach kwantowych mogą służyć jako kluczowa technologia dla przyszłych sieci komunikacji kwantowej. Udana teleportacja kwantowa pomiędzy dwoma niezależnymi emiterami kwantowymi to istotny krok w kierunku skalowalnych przekaźników kwantowych i praktycznej realizacji internetu kwantowego — wyjaśnia prof. Klaus D. Jöns, kierownik grupy badawczej „Hybrid Photonics Quantum Devices” oraz członek zarządu Instytutu Fotonicznych Systemów Kwantowych (PhoQS) na Uniwersytecie w Paderborn. Interdyscyplinarność kluczem do sukcesu Prace nad wykorzystaniem kropek kwantowych jako źródeł splątanych par fotonów w systemach komunikacji i teleportacji, rozpoczęły się mniej więcej dekadę temu. Prowadziły je zespoły kierowane przez profesora Jönsa oraz profesora Rinaldo Trottę z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie. – Nasz wynik pokazuje, że planowanie przyniosło efekty. Połączenie nauki o materiałach, nanofabrykacji oraz optycznej technologii kwantowej było kluczem do sukcesu — skomentował profesor Jöns. Dlaczego efekt eksperymentu jest tak ważny? Zacznijmy od tego, że układy splątane, złożone z wielu cząstek kwantowych, oferują znaczące korzyści dla technologii komunikacyjnych. Zamiast polegać na pojedynczym stanie określonym przez jeden foton, tworzą powiązane stany obejmujące wiele cząstek. To podejście jest kluczowe dla zastosowań w bezpiecznej komunikacji, przetwarzaniu danych oraz obliczeniach kwantowych. Splątanie łączy określone właściwości fotonów, umożliwiając im współdzielenie informacji. Wspólny stan reprezentuje jednostkę informacji podlegającą przetwarzaniu. Najwazniejszy przełom: dwa różne źródła fotonów – Wcześniej te fotony pochodziły z jednego i tego samego źródła, czyli tego samego emitera. Chociaż w ostatnich latach poczyniono znaczące postępy, wykorzystanie odrębnych emiterów kwantowych do realizacji przekaźnika kwantowego między niezależnymi stronami pozostawało wcześniej poza zasięgiem — zauważył profesor Jöns. Badacze mają już nowy cel. Pracują nad demonstracją „zamiany splątania” (entanglement swapping) między dwiema kropkami kwantowymi. Osiągnięcie tego pozwoliłoby stworzyć pierwszy przekaźnik kwantowy wykorzystujący dwa deterministyczne źródła splątanych par fotonów. Źródła takie mogą niezawodnie generować pojedyncze fotony niemal na żądanie, choć ich opracowanie stanowiło duże wyzwanie. Potęga internetu kwantowego Chociaż do realnego internetu kwantowego wciąż długa droga, to warto nią iść. Da on nam gwarancję bezpieczeństwa – każda próba podsłuchu zostawi ślad, co ma ogromne znaczenie dla bankowości, wojska czy ochrony danych. Ponadto internet kwantowy będzie bazą dla przyszłych technologii obliczeniowych. Umożliwi łączenie komputerów kwantowych w sieci, co może prowadzić do powstania rozproszonych systemów o nieosiągalnej dziś mocy obliczeniowej. To z kolei może przyspieszyć rozwój medycyny, chemii czy sztucznej inteligencji. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew: największa kolekcja roślin na Ziemi i skarbiec bioróżnorodności
Będąc w Londynie, trzeba to miejsce zobaczyć. Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew to największy ogród botaniczny świata i najważniejszy ośrodek badań nad roślinami i grzybami. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, pozwalają na obcowanie jednocześnie z przyrodą, historią Anglii i architektonicznymi cudami z żelaza i szkła.
Spis treści: Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens w służbie nauki i… policji Perły architektury w Kew Gardens Kew Gardens: liczby i ciekawostki Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Obejmujące obszar ok. 132 hektarów ogrody są domem dla najbogatszej kolekcji botanicznej na naszej planecie. Każdego roku ponad dwa miliony turystów przybywają tu, by podziwiać tysiące gatunków roślin, spacerować w koronach drzew i odkrywać tajemnice ewolucji. Kew Gardens w Londynie to instytucja o znaczeniu międzynarodowym, zatrudniająca ponad 1100 pracowników, w tym wybitnych naukowców. To żywe muzeum, w którym historia spotyka się z przyszłością, a natura z technologią. Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Historia Kew sięga 1299 roku, kiedy to król Edward I przeniósł swój dwór do pobliskiego Richmond. Przez kolejne stulecia teren ten był związany z rodziną królewską. W 1501 roku Henryk VII wybudował Pałac Richmond, który stał się ulubioną rezydencją i miejscem śmierci królowej Elżbiety I. Wokół niego osiedlali się dworzanie, budując okazałe rezydencje. Początki ogrodu botanicznego to rok 1759, kiedy księżna Augusta, wdowa po księciu Walii, założyła ogród egzotyczny w Kew Park. W 1772 roku król Jerzy III połączył posiadłości Kew i Richmond, co stało się fundamentem dzisiejszego kompleksu. W 1840 roku ogrody zostały oficjalnie uznane za narodowy ogród botaniczny, a pod kierownictwem Williama Hookera ich obszar znacznie powiększono. Przełomowym momentem w nowożytnej historii Kew był lipiec 2003 roku, kiedy UNESCO wpisało ogrody na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa, doceniając ich krajobraz kulturowy oraz wkład w rozwój nauk botanicznych. Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens to nie tylko ogród botaniczny z żywymi roślinami. Dysponuje też kolekcjami naukowymi o niespotykanej skali. Są to: herbarium, zawierające ponad 7 milionów zakonserwowanych okazów roślin; fungarium z 1,25 miliona eksponatów grzybów z całego świata. Najstarsze sięgają początków XVIII wieku; Millennium Seed Bank – największa kolekcja nasion na świecie (2,4 miliarda nasion należących do 40 tysięcy gatunków); kolekcja przedmiotów kultury materialnej wykonanych z roślin i grzybów, od zabawek po jedzenie; 75 tys. próbek DNA i tkanek roślinnych; kolekcja 150 tys. preparatów mikroskopowych; 78 tys. zakonserwowanych okazów roślin; laboratorium z hodowlą 6 tys. okazów in vitro; biblioteka i archiwa z ponad 750 000 woluminów oraz 175 000 rycin i rysunków botanicznych, jedna z największych tego typu kolekcji na świecie. Kew Gardens w służbie nauki i… policji Placówka nie ogranicza się do gromadzenia okazów – prowadzi zaawansowane badania w Jodrell Laboratory, które od 1876 roku jest miejscem odkryć w dziedzinie fizjologii i anatomii roślin. Kew odgrywa również kluczową rolę w kryminalistyce, pomagając policji w identyfikacji materiałów roślinnych mogących stanowić dowód w śledztwach. Jednym z największych osiągnięć naukowych Kew było uratowanie przed wyginięciem najmniejszej lilii wodnej świata Nymphaea thermarum, którą udało się wyhodować z nasion w 2009 roku. Nadrzędnym celem ponad 400 naukowców pracujących w Kew jest ratowanie światowej bioróżnorodności roślin i grzybów. Wielu z nich prowadzi badania terenowe m.in. na Grenlandii, w Wietnamie, w Azji Środkowej i wielu krajach Afryki. Perły architektury w Kew Gardens Na terenie ogrodów stoją ikoniczne budowle, wśród których najsłynniejsza to Palm House – gigantyczna szklarnia zbudowana w latach 1844–1848 przez Decimusa Burtona i Richarda Turnera. Jest to najważniejsza zachowana wiktoriańska konstrukcja z kutego żelaza i szkła. Jeszcze większa jest Temperate House, największa wiktoriańska szklarnia świata, mieszcząca rośliny klimatu umiarkowanego. Nowocześniejszym obiektem jest otwarta w 1987 roku Princess of Wales Conservatory, posiadająca dziesięć komputerowo sterowanych stref mikroklimatycznych, od suchych tropików po bagna. Miłośnicy mocniejszych wrażeń mogą skorzystać z Treetop Walkway – platformy widokowej o długości 200 metrów, wznoszącej się 18 metrów nad ziemią, która pozwala na spacer wśród koron drzew. Innym ciekawym obiektem jest The Hive – 17-metrowa instalacja ze stali i aluminium, która za pomocą światła i dźwięku imituje życie wewnątrz pszczelego ula. Na uwagę zasługuje również Pałac Kew – najmniejszy z brytyjskich pałaców królewskich. Na rozległym terenie ogrodów rozsiane są liczne obiekty małej architektury: charakterystyczne dla ogrodów angielskich mini-świątynie, XVII-wieczny „wiejski domek” królowej Charlotte, czy 15-metrowa Wielka Pagoda. Kew Gardens: liczby i ciekawostki To właśnie tutaj rośnie najstarsza roślina doniczkowa na świecie – sagowiec (Encephalartos altensteinii), przywieziony do Kew w 1775 roku przez Francisa Massona z jednej z wypraw kapitana Cooka. Na terenie arboretum rośnie ponad 11 000 drzew. Historyczna Wielka Pagoda posiada 253 schody, a po renowacji w 2018 roku na jej dachy powróciło 80 pozłacanych smoków. Podczas II wojny światowej na teren ogrodów spadło 30 bomb, które uszkodziły m.in. Temperate House i Palm House. Mało kto wie, że Kew posiada własną jednostkę policji, Kew Constabulary, działającą nieprzerwanie od 1845 roku i składającą się obecnie z kilkunastu funkcjonariuszy. W 2009 roku, z okazji 250-lecia ogrodów, wybito specjalną monetę 50-pensową, która stała się rzadkim okazem kolekcjonerskim. Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Ogrody są otwarte dla zwiedzających przez cały rok, codziennie od 10 do 19 (ostatnie wejście o 18). Sezonowo oferują dodatkowe atrakcje: od festiwalu orchidei w lutym, po świąteczne iluminacje „Christmas at Kew” zimą. Na zwiedzanie warto zarezerwować co najmniej 3 godziny, choć obszar 132 hektarów nadaje się i na cały dzień. Można skorzystać z 7 gotowych szlaków tematycznych, np. szlaku randkowego czy architektonicznego. Do Kew Gardens można łatwo dotrzeć z centrum Londynu (około 30 minut) metrem (linia District – stacja Kew Gardens) lub koleją naziemną (stacja Kew Bridge). Ogrody są dostępne przez cztery główne bramy: Elizabeth Gate, Victoria Gate, Lion Gate i Brentford Gate. Na miejscu dostępna jest kolejka turystyczna Kew Explorer, która ułatwia przemieszczanie się między odległymi zakątkami parku. Zwiedzający mogą korzystać z licznych kawiarni i restauracji, w tym z zabytkowej Oranżerii i organizować pikniki w wyznaczonych miejscach. Kew jest w dużej mierze dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Bilet dla dorosłych, kupiony przy wejściu, kosztuje 28 funtów w sezonie (1 lutego–31 października). Dla dzieci, młodzieży, studentów i osób z niepełnosprawnościami są zniżki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Naukowcy odkryli nieznaną wcześniej broń skorpionów. Sekret tkwi w pancerzu
Nowe badania dowodzą, że broń skorpionów jest zdecydowanie bardziej zabójcza niż zakładano. Analiza mikroskopowa wykazała, jak natura rozmieściła metale w szczypcach i żądłach tych egzotycznych pajęczaków. Dzięki wzmocnionemu arsenałowi mali zabójcy są w stanie skutecznie schwytać, a później uśmiercić swoje ofiary.
Wielu popkulturowych bohaterów, których moce wzorowano na biologii skorpionów, rusza do walki w odpornych pancerzach. Najlepszym przykładem jest Scorpion – antagonista z komiksów o Spider-Manie – którego kostium pozwala na wyrównane starcia z superbohaterem. Jak się okazuje, w tych fantastycznych motywach kryje się ziarno prawdy. Najnowsze odkrycia naukowców potwierdzają, że broń tych małych zabójców jest wzmocniona jonami metali, które czynią ją niemal niezawodną. Skorpiony pod mikroskopem Wykrycie pierwiatków w organizmach skorpionów było możliwe wyłącznie dzięki zastosowaniu wysokorozdzielczej mikroskopii elektronowej oraz zaawansowanych technik rentgenowskich. Korzystając z tych narzędzi, naukowcy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian oraz Instytutu Konserwacji Muzeów Smithsonian przeanalizowali 18 gatunków, precyzyjnie mapując stężenia pierwiastków w skali mikroskopowej. Pancerze składają się głównie z białek i chityny, ale w kluczowych miejscach są one wzbogacone jonami metali. Badacze wskazali dwa główne pierwiastki pełniące tę funkcję. Cynk znajduje się zarówno w szczypcach, jak i w żądle, działając jako utwardzacz. Z kolei mangan występuje tylko w kolcu jadowym, tworząc dodatkową warstwę ochronną tuż pod samym czubkiem. Różnice w składzie metali Badania wykazały, że gatunki o cienkich szczypcach częściej wykorzystują jony cynku jako wzmocnienie. Ponieważ ich strategia polega na precyzyjnym chwytaniu ofiary, dodatek tego pierwiastka pełni funkcję ochronną – zapobiega uszkodzeniom mechanicznym i pękaniu delikatnej struktury. Sam Campbell ze Smithsonian twierdzi, że wyniki te wskazują, jak ewolucja dopasowała skład chemiczny pancerza do stylu polowania. Tam, gdzie potrzebna jest ekstremalna twardość przy zachowaniu lekkości, natura „sięga” po odpowiednie dodatki mineralne. Co dalej z badaniami nad ewolucją tkanek? Do niedawna wiedza o metalowych wzmocnieniach u skorpionów opierała się na badaniach zaledwie garstki z 3000 znanych gatunków. Dzięki zastosowaniu jednolitych metod na szerszą skalę, badacze w końcu dostrzegli reguły rządzące całą tą grupą zwierząt. To przełom, który otwiera drzwi do badania innych stworzeń – wiemy przecież, że jony metali skrywają się też w żuwaczkach mrówek czy żądłach pszczół. Kluczem nie jest jednak samo stwierdzenie ich obecności, ale zrozumienie, jak precyzyjne rozmieszczenie tych atomów pomogło zwierzętom przetrwać. Dogłębna, a przede wszystkim systemowa analiza, pozwoli prześledzić fascynujący przebieg ewolucji, która wyposażyła te organizmy w niezwykle wytrzymałe metalowe struktury. Źródła: Phys.org, Discover Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rozpad fałszywej próżni: chińscy fizycy odtworzyli koniec Wszechświata w laboratorium
Wszechświat wydaje się nam stabilny. Jednak fizycy kwantowi twierdzą, że może on znajdować się w tymczasowym stanie pozornego spokoju, który może zostać przerwany w mgnieniu oka. Tzw. rozpad fałszywej próżni to jedna z najbardziej przerażających koncepcji teorii kwantowej. Teraz udało się odtworzyć ją w laboratorium.
Spis treści: Czym jest próżnia? Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga – W kwantowej teorii pola „próżnia” nie jest po prostu pustą przestrzenią, lecz stanem o najniższej energii pola kwantowego. Jeśli krajobraz energetyczny ma wiele lokalnych minimów, lokalne stany podstawowe stanowią tzw. fałszywą próżnię (FV), która może tunelować w kierunku globalnego stanu podstawowego (prawdziwej próżni, TV). Proces ten wykazuje cechy podobne do klasycznych przemian w przechłodzonym gazie oraz tunelowania wielu cząstek w układach kwantowych. W tej pracy badamy rozpad fałszywej próżni oraz nukleację bąbli w pierścieniu atomów Rydberga – napisali w artykule opublikowanym na łamach Physical Review Letters uczeni z Uniwersytetu Tsinghua w Chinach. Co konkretnie mieli na myśli? Czym jest próżnia? Zacznijmy od próżni. Fizyka kwantowa uznaje próżnię za stan o najniższej energii we Wszechświecie. Jednak możliwe jest, że istnieje bardziej stabilny stan o jeszcze niższej energii. Jeśli fragment przestrzeni przeszedłby do tego stanu, mógłby się rozszerzać i pochłonąć cały Wszechświat z prędkością światła, nadpisując po drodze prawa fizyki. Na całe szczęście rozpad fałszywej próżni prowadzi do zniszczenia Wszechświata tylko w niektórych scenariuszach teoretycznych. Samo zjawisko leży na styku teorii kwantowej i teorii względności – co czyni je potencjalnie użytecznym narzędziem do próby rozwiązania dotychczas nieusuwalnych różnic między tymi dwoma podejściami. Równania teorii względności bardzo dobrze opisują, jak działa fizyka we Wszechświecie w dużych skalach i przy wysokich prędkościach. Niestety, gdy schodzimy do niezwykle małych rozmiarów (świata kwantowego na poziomie atomowym i subatomowym) teoria względności przestaje wystarczać do opisu zachowania materii. Najlepszym narzędziem, którym współcześnie dysponujemy jest tzw. kwantowa teoria pola. Opisuje ona sposób oddziaływania pól kwantowych i cząstek. Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Gdy teorie te działają w swoich zakresach, wszystko przebiega poprawnie. Jednak w pewnych ekstremalnych warunkach ich zakresy się nakładają, co wywołuje katastrofalne problemy. Nie istnieje jeszcze teoria, która łączyłaby oba te światy, dlatego fizycy badają obszary ich styku. Jeśli krajobraz energetyczny pola kwantowego ma wiele lokalnych minimów (czyli „dołków”), odpowiadają one fałszywym próżniom. Mogą przejść do prawdziwej próżni, czyli jeszcze niższego stanu energii. Można to wytłumaczyć metaforą pojezierza: niektóre jeziora są głębsze niż inne – jeśli na dnie jednego z jezior powstanie tunel, woda spłynie do głębszej niecki. Gdyby coś takiego wydarzyło się w próżni kosmicznej, nie mielibyśmy do czynienia ze zmianą wyłącznie lokalną. Zamiast odpływu wody, niewielki obszar przestrzeni przeszedłby do niższego stanu energii, tworząc coś w rodzaju bańki. Bańka ta nie pozostałaby w miejscu. Po osiągnięciu krytycznego rozmiaru, zaczęłaby rozszerzać się z prędkością bliską prędkości światła, przekształcając wszystko czego dotknie, w nowy stan. To początkowe „tunelowanie” do niższego stanu jest procesem kwantowym – ale jego konsekwencje rozgrywają się w największych możliwych skalach, zmieniając cały Wszechświat. Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga W eksperymencie laboratoryjnym uczeni użyli modelu zastępczego – pierścienia atomów Rydberga. W zwykłym atomie mamy jądro otoczone chmurą elektronów. Jeśli dostarczymy atomowi niewielką ilość energii, chmura elektronowa nieco się rozszerza. Naukowcy ułożyli parzystą liczbę wzajemnie odpychających się atomów Rydberga w pierścień. W takiej konfiguracji każdy atom przyjmuje spin przeciwny do swoich sąsiadów, tworząc symetryczny, naprzemienny układ. Następnie pobudzili atomy laserami, łamiąc tę symetrię. Dzięki temu pierścień mógł istnieć w dwóch różnych konfiguracjach o nieco różnych energiach – jednej odpowiadającej fałszywej próżni, a drugiej prawdziwej. Układ ten „zanikał” w kierunku preferowanego stanu podstawowego, z szybkością zależną od siły działania lasera. Jest to zgodne z najczęściej akceptowanym mechanizmem rozpadu fałszywej próżni – powstawaniem kwantowej bańki zawierającej prawdziwą próżnię. Warunki sprzyjające powstaniu takiej bańki zwiększają prawdopodobieństwo przejścia. Eksperyment potwierdził przewidywania teoretyczne. Czy pewnego dnia pomoże nam też odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo powinniśmy się obawiać nagłej przemiany Wszechświata w coś zupełnie innego? Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jajka jako lekarstwo i koniec ptasiej grypy? Przełom w genetycznej modyfikacji kurcząt
Czy kura może stać się fabryką leków? Nowe badanie naukowców z Uniwersytetu Missouri zbliża nas do wyhodowania kurcząt składających lecznicze jaja i odpornych na ptasią grypę.
Kurze jaja już są wykorzystywane w medycynie – co roku zużywa się ich około miliarda do namnażania wirusów w produkcji szczepionek, na przykład przeciwko grypie. Jednak do tej pory nie udawało się stworzyć stabilnej populacji kurcząt tak zmodyfikowanych genetycznie, by produkowały określone substancje. Naukowcom w końcu udało się sprytnie obejść pewien genetyczny problem. Problem genetycznej modyfikacji kurczaków Od dawna wiadomo, że wprowadzenie nowego genu do DNA kurczaka często skutkuje jego „wyciszeniem” z upływem czasu. W konsekwencji kurczak – i jego potomstwo – traci cechę związaną z nowym genem. Utrudnia to stworzenie stabilnej linii genetycznie zmodyfikowanych kurcząt, które w sposób ciągły wytwarzałyby na przykład białka wykorzystywane w medycynie. To problem tzw. wyciszania epigenetycznego. Sprytne rozwiązanie: enzym świecący na zielono Aby go uniknąć, naukowcy zastosowali nowatorskie podejście. Wykorzystując narzędzie do edycji genów CRISPR, skupili się na enzymie, który odgrywa kluczową rolę w metabolizmie glukozy w komórkach kurczaka. – Enzym GAPDH, jest niezbędny do rozkładu cukru w celu wytworzenia energii, więc każda komórka potrzebuje go do przeżycia – wyjaśnił Kiho Lee, jeden z autorów badania. Skoro enzym jest aktywny bez przerwy, to nowy gen wprowadzony w jego miejsce również powinien pozostać aktywny cały czas. Naukowcy podpięli więc nowy gen do enzymu i dołączyli marker świecący na zielono, co pozwoliło na łatwą weryfikację, czy pozostaje aktywny. Po wielu miesiącach i licznych cyklach podziałów komórkowych naukowcy z entuzjazmem obserwowali wyniki: zmienione geny nadal świeciły jasnym, zielonym światłem. Ich wyciszenie nie nastąpiło. Medycyna i rolnictwo czekają na zmodyfikowane kurczaki – Nasze badanie otwiera drogę do stworzenia stabilnej linii genetycznie zmodyfikowanych kurcząt, które znoszą dużo jaj – a każde z nich, miejmy nadzieję, będzie mogło zawierać substancje do zastosowań klinicznych – powiedział Lee. Pozostaje tylko ustalić, jakie substancje w „leczniczych jajkach” byłyby najbardziej pożądane, bo nowe badanie na razie tylko opracowało odpowiedni mechanizm. Badanie może mieć istotne znaczenie rolnicze i gospodarcze. Biorąc pod uwagę niszczycielski wpływ ptasiej grypy na populacje ptaków, wprowadzenie do genomu kurczaka stabilnego segmentu genu ograniczającego transmisję wirusa byłoby przełomem. Ale przed naukowcami jeszcze długa droga. Żywność i leki pochodzące od zwierząt GMO budzą kontrowersje i wymagają rygorystycznych testów bezpieczeństwa. Trzeba też upewnić się, że edycja genu nie wpłynie negatywnie na zdrowie i dobrostan samych kurcząt. Mimo to odkrycie jest ważnym krokiem w stronę mariażu rolnictwa z medycyną. Wyobraźmy sobie aptekę, w której zamiast tabletek kupujemy jajka. Źródło: Poultry Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kukułki jednak nie przynoszą jaj do gniazd innych ptaków? Ornitolodzy obalają długoletni mit
Kukułka to jeden z najbardziej wyrafinowanych oszustów w świecie natury, a o jej zachowaniu uczymy się już w szkole podstawowej. Jednak sposób, w jaki ta mistrzyni pasożytnictwa lęgowego umieszcza swoje jaja w ciasnych dziuplach innych ptaków, przez tysiąclecia pozostawał zagadką. Tak wielką, że próbowali wyjaśnić ją już nawet starożytni mędrcy. Najnowsze nagrania z ukrytych kamer w Finlandii wreszcie obalają mit powtarzany od czasów Arystotelesa: kukułki jednak nie przenoszą jaj w dziobie do gniazd innych ptaków. Robią coś innego.
Międzynarodowy zespół ornitologów, prowadzony przez prof. Roberta Thomsona z Uniwersytetu w Kapsztadzie oraz prof. Tomáša Grima z Uniwersytetu w Ostrawie, opublikował na łamach czasopisma „Animal Behaviour” wyniki czteroletnich obserwacji prowadzonych w Finlandii. Dzięki monitoringowi wideo ponad 60 przypadków podrzucania jaj, naukowcy mogli zajrzeć tam, gdzie ludzkie oko wcześniej nie sięgało. Mit Arystotelesa obalony Przez stulecia w literaturze przyrodniczej dominowało przekonanie, że kukułka zwyczajna (Cuculus canorus), chcąc wykorzystać cudze gniazdo ukryte w wąskiej dziupli, składa jajo na ziemi, a następnie przenosi je w dziobie do celu. Teorię tę lansował już Arystoteles, a mimo braku bezpośrednich obserwacji uznawano ją za fakt. – Nasze nagrania pokazują jednoznacznie: kukułki składają jaja bezpośrednio do gniazd, nawet w sytuacjach, gdy przeniesienie ich w dziobie wydawałoby się znacznie łatwiejsze – wyjaśnia Michal Kysučan, jeden z autorów badania. Okazuje się, że ptak ten wypracował dwie ekstremalne strategie, by pokonać bariery architektoniczne stawiane przez gospodarzy, takich jak pleszka zwyczajna (Phoenicurus phoenicurus). Te budują swoje gniazda by były tak wąskie, żeby ewentualny intruz się w nich zaklinował. Snajper czy włamywacz? Dwa sposoby kukułki Badania ujawniły, że kukułki wykazują niezwykłą elastyczność behawioralną, dostosowując metodę „dostawy” do wielkości otworu wlotowego dziupli: Metoda „zewnętrzna” (pociskowa): samica kukułki czepia się wejścia do dziupli i dosłownie „wstrzeliwuje” jajo do środka. Jest to strategia bezpieczna dla matki – nie ryzykuje ona utknięcia w ciasnym otworze ani ataku ze strony powracających gospodarzy. Ma jednak wadę: jajo może nie trafić do czary gniazda lub rozbić się o dno. Metoda „wewnętrzna” (włamanie): jeśli otwór na to pozwala, kukułka wciska się do środka i składa jajo bezpośrednio do gniazda. Ta metoda gwarantuje precyzyjne umieszczenie jaja, ale niesie ogromne ryzyko – ptak może zostać uwięziony, zaatakowany lub uszkodzić strukturę gniazda, co zaalarmuje gospodarza. Ptasi wyścig zbrojeń Pleszka zwyczajna, wybierając na gniazdowanie zamknięte dziuple zamiast otwartych gniazd, stworzyła naturalną barierę, która miała chronić ją przed nieproszonymi gośćmi. Jak jednak pokazuje badanie, kukułki odpowiedziały na to behawioralną plastycznością. To klasyczny przykład ewolucyjnego wyścigu, w którym każda ze stron szuka sposobu na przechytrzenie przeciwnika. Dla kukułek wybór między wślizgnięciem się do środka a „ostrzelaniem” gniazda z zewnątrz to gra o wysoką stawkę. Ryzyko utknięcia w dziupli lub zostania osaczonym przez gospodarza jest dla kukułki realnym zagrożeniem życia. Z kolei nieprecyzyjne złożenie jaja na krawędzi wejścia oznacza utratę szansy na sukces lęgowy w danym sezonie. Ta rzadka zdolność do stosowania alternatywnych trybów składania jaj pokazuje, jak elastyczne potrafią być te ptaki w obliczu trudnych warunków ekologicznych. Wiedza z kamer Ornitolodzy zauważyli, że chociaż metoda „wewnętrzna” jest częściej zakończona sukcesem (jajo trafia idealnie do gniazda), to obie strategie współistnieją w populacji, ponieważ żadna z nich nie jest idealnie bezpieczna. Kukułki nie przynoszą jednak jaj w dziobach. Wciąż tak wiele nie wiemy o ptakach Badania prof. Thomsona i prof. Grima przypominają, że nawet gatunki, które wydają nam się doskonale znane, wciąż potrafią zaskoczyć. Wykorzystanie nowoczesnego monitoringu wideo o wysokiej rozdzielczości pozwoliło ostatecznie odrzucić domysły na rzecz twardych dowodów naukowych. Poznanie zachowań kukułek i ich metod na penetrowanie nawet pozornie zamkniętych gniazd przypomina nam, że przyroda ma przed nami wciąż wiele tajemnic i zachęca do szerszych badań nad ekologią i ewolucją. Pokazuje nam skomplikowane sieci powiązań między gatunkami i obala tysiącletnie mity. Dzisiaj już wiemy – kukułka nie potrzebuje dzioba do transportu, wystarczy jej sokole oko snajpera i ułamki sekund. Źródło: Animal Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowa nadzieja w walce z bezwzględnym nowotworem: szczepionka z komórek samego guza
Konferencja naukowa poświęcona nowotworom w USA przyniosła dobre wieści. Na raka trzustki, jeden z najbardziej śmiercionośnych i najtrudniejszych w leczeniu nowotworów, być może w końcu znaleziono lekarstwo: spersonalizowane szczepionki.
Jest rzadki, ale kiedy zaatakuje, nie daje żadnych szans. Odebrał życie m.in. Davidowi Bowie i Steve’owi Jobsowi. Rak trzustki to jedno z największych wyzwań w onkologii – 87 procent zdiagnozowanych pacjentów umiera w ciągu pięciu lat. Wieloletnie wysiłki naukowców zaczynają jednak przynosić efekty. Na dorocznej konferencji amerykańskiego stowarzyszenia badań nad rakiem AACR naukowcy ogłosili, że opracowali szczepionkę, która wreszcie daje nadzieję na opanowanie tego zjadliwego nowotworu. Nowa szczepionka powstaje z… komórek samego guza Nowa terapia to spersonalizowana szczepionka mRNA. Preparat jest jeszcze w fazie testów klinicznych, ale u siedmiorga pacjentów którym go podano, odnotowano znaczącą poprawę i wydłużenie czasu przeżywalności. – Dla mnie to cud. Mogę robić wszystko – opowiada 72-letnia dziś pacjentka, u której zdiagnozowano raka trzustki w wieku 66 lat i podano 9 dawek szczepionki. Nowa szczepionka różni się od innych dotychczas stosowanych na nowotwory: jest syntetyzowana indywidualnie dla każdego pacjenta, przy użyciu materiału genetycznego pobranego bezpośrednio z guza. Jej zadaniem jest nauczenie komórek odpornościowych rozpoznawania tego konkretnego nowotworu. Tak „wyedukowane” komórki żyją w ciele pacjenta potencjalnie przez wiele kolejnych lat. – Sądzimy, że znaleźliśmy sposób, by tak pobudzić układ odpornościowy, że nigdy już nie dopuści on do powrotu nowotworu. Mamy też nadzieję że ta sama strategia okaże się skuteczna w walce z innymi typami nowotworów – powiedział Robert Vonderheide, prezes AACR. Skuteczność przełomowej szczepionki Onkolog Vinod Balachandran zdradził na konferencji, że po 6 latach trwania testów nowej szczepionki u 90 procent pacjentów nastąpiła aktywacja układu immunologicznego i wciąż żyją. Badania objęły 16 pacjentów z operowalnym rakiem trzustki, u których nie doszło do przerzutów. Wszyscy najpierw przeszli operację, a następnie podano im nową szczepionkę oraz zastosowano chemio- i immunoterapię. U ośmiorga pacjentów układ odpornościowy zareagował pozytywnie. Siedmioro z nich żyje do dziś, czyli 6 lat od początku testów klinicznych. Wśród pacjentów, których układ odpornościowy nie zareagował, przeżyły tylko dwie osoby. Wady nowej terapii Szczepionka bynajmniej nie oznacza wygranej walce z rakiem trzustki. Podano ją osobom z operowalnym nowotworem – a to zdarza się dość rzadko. Rak trzustki nie bez powodu nazywany jest „cichym zabójcą” – długo nie daje objawów i przeważnie jest wykrywany zbyt późno, kiedy szans na udaną operację już nie ma. A chorują coraz młodsi ludzie. Czy nowa szczepionka będzie skuteczna u pacjentów z bardziej zaawansowanym rakiem? Tego na razie nie wiemy. W USA rak trzustki jest trzecim zabójcą wśród nowotworów, po raku płuc i jelita grubego. Badania przewidują że około 2030 roku wskoczy na drugie miejsce. Do tej pory skutecznych terapii było bardzo mało, a przeżywalność pacjentów pozostawała niska. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy możemy „zaszczepić” się przeciwko stresowi? Naukowcy mają na to kilka pomysłów
Tradycyjna szczepionka przygotowuje układ odpornościowy do budowania lepszych mechanizmów obronnych. Zdaniem badaczy możemy zrobić coś podobnego, aby zwiększyć naszą odporność psychiczną na presję i wynikający z niej stres. Pomocny może być trening odporności na stres, ale też pewna zabita termicznie bakteria występująca w glebie.
Zastrzyk uodparniający na stres jest marzeniem milionów ludzi funkcjonujących na co dzień pod ogromną presją. Choć pewnie raz na jakiś czas przydałby się każdemu z nas. A chociaż „uodparnianie się” na stres brzmi mało realnie, to jesteśmy w stanie wytrenować swój organizm nie tyle do ignorowania stresu, ile do szybszej regeneracji. Trening antystresowy Tak działają m.in. treningi personelu wojskowego. Specjalnie dobrane symulacje wydarzeń stresogennych, przy jednoczesnym zapewnieniu żołnierzom narzędzi i odpowiedniego wsparcia, pozwalają ograniczyć wpływ przyszłego stresu. W jednym z badań podchorążowie, którzy przeszli trening odporności psychicznej, mieli niższy poziom kortyzolu podczas późniejszych intensywnych ćwiczeń wojskowych niż ci, którzy takiego szkolenia nie przeszli. Podobnie ratownicy medyczni, którzy odbyli trening odporności, są mniej narażeni na rozwój zespołu stresu pourazowego (PTSD) oraz depresji. – Na szczęście większość ludzi nie potrzebuje szkolenia w stylu wojskowym, aby osiągnąć te korzyści. Wystarczy celowe wystawianie się na możliwy do opanowania, codzienny stres, aby budować odporność psychiczną – mówi Julie Vašků z Uniwersytetu Masaryka w Czechach. Radzenie sobie ze stresem przebudowuje mózg Jej badania pokazują, że takie codzienne radzenie sobie ze stresującymi sytuacjami przebudowuje mózg, wywołując zmiany w całej „sieci stresu”, obejmującej m.in. korę przedczołową, która reguluje emocje; hipokamp, związany z pamięcią; oraz ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń. Gdy ludzie dobrowolnie stawiają czoła łagodnym stresorom, te obwody adaptują się w sposób ułatwiający radzenie sobie z przyszłymi wyzwaniami oraz pomagający organizmowi szybciej wracać do stanu równowagi. – Łagodny stresor to sytuacja, w której odczuwasz pewien poziom dyskomfortu, ale jesteś w stanie go znieść. Nie może być przytłaczający. Gdy staje się przytłaczający, ponieważ wówczas może mieć charakter traumatyczny – mówi Vašků. Kiedy taki trening powinien być prowadzony? Poważny stres u najmłodszych wyraźnie zwiększa ryzyko późniejszych problemów ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, jednak niewielka ilość łagodnych trudności może przynosić korzyści. Dlatego Carmine Pariante z King’s College London sugeruje, że jako społeczeństwo moglibyśmy być nieco mniej nadopiekuńczy. Nie oznacza to celowego narażania kogokolwiek na traumę, lecz raczej okazjonalne pozwalanie sobie – i naszym dzieciom – na doświadczanie bardziej możliwych do opanowania wyzwań. Ponieważ coś, co dla pokolenia rodziców było całkiem oczywiste, jak samodzielne wyjścia i powroty do domu, wyjazdy na trwające trzy i więcej tygodni letnie obozy, staje się rzadkością. A tym samym nasze dzieci nie otrzymują możliwości treningu społecznego, w tym treningu wobec stresu, w kontrolowanych warunkach. Bakteria pomocna w walce ze stresem Ale to nie wszystko. Niektórzy naukowcy pracują nad dosłowną szczepionką przeciw stresowi. Szereg badań na gryzoniach pokazuje, że szczepienie bakterią Mycobacterium vaccae, unieszkodliwioną przez działanie wysokiej temperatury, łagodzi ich reakcję stresową poprzez wywołanie efektu przeciwzapalnego. Jednak, jak podkreślają badacze, M. vaccae nie leczy stresu wprost. Stanowi raczej mocny dowód przedkliniczny, że immunizacja tą bakterią może zwiększać odporność na niektóre skutki stresu przez oś mikrobiom–jelito–mózg. Jednocześnie przewlekłe rozregulowanie rytmu dobowego osłabia część tych korzyści behawioralnych. Autorzy badania podkreślają, że efekt proodpornościowy był widoczny w normalnym cyklu światło–ciemność, ale zanikał pod wpływem przewlekłego zaburzenia rytmu dobowego, choć ochrona mikrobiomu i części markerów mózgowych pozostawała. Jeszcze bardziej eksperymentalne są badania nad lekami zwanymi „aleksigentami” (alexigents), które mają na celu zwiększenie odporności na stres u osób z wysokim ryzykiem rozwoju PTSD i depresji. Jak dotąd jedynym znaczącym wynikiem jest badanie z 2017 roku, które wykazało, że pojedyncza dawka ketaminy może chronić myszy przed negatywnymi skutkami stresu. Przy tym wszystkim należy pamiętać o jednym: stres jest potrzebny. – W rzeczywistości chcesz doświadczać stresu. Chcesz być w stanie na niego reagować. Stres istnieje z konkretnego powodu, ale chcesz też potrafić szybko się po nim zregenerować. A budowanie odporności jest kluczowe, aby przywrócić hormony stresu do normalnego poziomu – podkreśla Vašků. Źródło: New Scientist, Frontiers in Psychology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tatuaże niosą realne zagrożenie. Naukowcy odkryli ich powiązanie z jednym z nowotworów
Szwedzcy naukowcy odkryli niepokojący związek między tatuażami a ryzykiem rozwoju nowotworu. Z analizy wynika, że osoby z pigmentem pod skórą są o 29% bardziej narażone na zachorowanie.
Nowe badanie sugeruje, że osoby z tatuażami mają podwyższone ryzyko czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu skóry, powiązanej z ekspozycją na promieniowanie UV. Stwierdzono, że posiadacze tatuaży mieli aż o 29% większe ryzyko zachorowania na czerniaka niż osoby bez tatuaży. Nie zaobserwowano natomiast związku między tatuażami a rakiem kolczystokomórkowym, również związanym z uszkodzeniami spowodowanymi UV, ale dużo mniej agresywnym. Jak wyglądało badanie? Choć tatuaże są powszechne, to ich długoterminowy wpływ na zdrowie pozostaje słabo poznany. Naukowcy ze Szwecji zastosowali mieszane badanie kliniczno-kontrolne: zaczęli od osób już chorych na nowotwór skóry i porównali je z danymi osób zdrowych. Dane pozyskano z narodowych rejestrów medycznych, uczestnicy wypełnili też ankiety dotyczące tatuaży: ich wielkości, lokalizacji oraz wieku wykonania pierwszego tatuażu. W badaniu uwzględniono różne czynniki, w tym styl życia, mogący wpływać zarówno na decyzję o wykonaniu tatuażu, jak i ryzyko nowotworów skóry. Pod lupę wzięto na przykład: ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium, palenie papierosów, wykształcenie, dochody, typ skóry i pigmentację. W ten sposób naukowcy starali się ograniczyć ryzyko błędnych wniosków. Wyniki dają do myślenia Jednak mimo wszystko związek między tatuażami a czerniakiem okazał się wyraźny. Co zaskakujące, większa powierzchnia tatuaży nie zwiększała ryzyka. To ciekawe, bo większa ilość tuszu to więcej substancji chemicznych wprowadzonych do skóry. Jak to wyjaśnić? Badacze sądzą, że makrofagi (jeden z rodzajów komórek odpornościowych organizmu) przenoszą cząstki tuszu do węzłów chłonnych, gdzie mogą one pozostawać latami. Być może prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja nowotworzeniu. Tusz, układ odpornościowy czy styl życia? Naukowcy podkreślają, że pojedyncze badanie nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Nie wiadomo, czy to tusz, reakcje immunologiczne, czy zachowania posiadaczy tatuaży odpowiadają za wzrost ryzyka. Poprzednie badania sugerujące wręcz ochronny efekt dużych tatuaży mogły być obarczone błędem, ponieważ nie uwzględniały kluczowych czynników, takich jak typ skóry czy ekspozycja na promieniowanie UV. Czy osoby z tatuażami mają powody do obaw? Jakie z tego wszystkiego wnioski? Osoby z tatuażami nie muszą wpadać w panikę, ale powinny szczególnie dbać o ochronę przeciwsłoneczną i regularnie obserwować skórę. NA pewno potrzebne są dalsze badania nad składem tuszów, ich interakcją ze światłem i mechanizmami obronnymi organizmu. Naukowcy sugerują też, że informacje o tatuażach zawsze powinny się znaleźć w kartotece medycznej pacjenta. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kaszaloty rozmawiają jak ludzie. Mają własny „alfabet” z samogłoskami
Naukowcy odkryli, że system komunikacji kaszalotów ma strukturę uderzająco podobną do ludzkiego języka. Wykorzystując sztuczną inteligencję, zidentyfikowali elementy pełniące funkcję samogłosek oraz różną ich wymowę, w zależności od kontekstu.
Badanie, opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B” to efekt pracy grupy Project CETI (Cetacean Translation Initiative). Pod przewodnictwem biologa morskiego Davida Grubera oraz lingwisty Gašpera Beguša zespół podjął próbę rozszyfrowania zawiłego systemu dźwięków wydawanych przez kaszaloty. Według Beguša, który wcześniej zajmował się językami starożytnymi (np. sanskrytem), analiza wokalizacji waleni przypomina badanie martwych języków. Język kaszalotów – seria niezwykłych badań Komunikacja kaszalotów to serie dźwięków przypominających kliknięcia. Badania CETI, przeprowadzone w 2024 roku, wykazały że te walenie potrafią łączyć różne sekwencje w zależności od kontekstu, a nawet modyfikować je poprzez zmiany rytmu, tempa, ekspresji czy dodawanie kliknięć. Badacze porównywali ten system do alfabetu Morse’a. Z kolei analiza opublikowana w listopadzie 2025 ujawniła jeszcze większą złożoność. Kaszaloty komunikują się bardzo powoli, jednak gdy nagrania ich „kodów” zostały przyspieszone, okazało się że zawierają elementy działające jak ludzkie samogłoski. Project CETI zidentyfikował dwie samogłoski kaszalotów – dźwięki, które funkcjonują podobnie do naszych „a” oraz „i” (w języku badaczy, czyli angielskim). Samogłoski te są „wypowiadane” przez wieloryby w sposób podobny do ludzkich dyftongów (dwugłosek), czyli dźwięków płynnie przechodzących jeden w drugi. W najnowszym badaniu, opublikowanym w kwietniu 2026 r., Beguš i jego zespół przeanalizowali większe struktury zawierające samogłoski, szukając podobieństw do ludzkich języków. Wykorzystali analizę statystyczną i algorytmy AI do zbadania ponad 1100 kodów, zarejestrowanych u wybrzeży Dominiki, u grupy 15 samic z młodymi. Dyftongi i koartykulacja – kaszaloty mówią jak ludzie Duża część analizy skupiła się na „wypowiedziach” czterech osobników: Atwooda, Forka, TBB i Pinchy, wyjątkowo rozgadanej babci stada. – Jest gadatliwa i używa bardzo ustrukturyzowanych dźwięków – mówi Beguš o Pinchy. Zespół odkrył, że w jednej z częstych sekwencji kliknięć (1+1+3), połowa zawierała „samogłoskę a”, a połowa „samogłoskę i”. W innych sekwencjach „a” pojawiało się znacznie częściej. Naukowcy argumentują, że gdyby te dźwięki były przypadkowe, takie wzorce by nie wystąpiły. – To sugeruje istnienie złożonego porządku w tym systemie – mówi Beguš. Samogłoski kaszalotów mają różną długość – „a” trwają znacznie dłużej niż „i”. U ludzi, aby wypowiedzieć niższe „a”, musimy szerzej otworzyć usta, co naturalnie wydłuża dźwięk. Choć mechanizm u waleni nie jest w pełni znany, ich sposób wydawania dźwięków jest nieco podobny: mają w nosach struktury, które wibrują jak nasze struny głosowe. To nie wszystko. Zespół CETI odkrył też koartykulację u kaszalotów. W ludzkim języku polega ona na tym, że sąsiadujące głoski wpływają na wymowę (np. słowo „wtorek” wymawiamy „ftorek”). U waleni kliknięcie samogłoski było często modyfikowane, aby pasowało do poprzedzającego dźwięku. – To, że wykazują koartykulację, jest dla mnie jednym z najbardziej uderzających odkryć – stwierdził biolog ewolucyjny Maël Leroux w rozmowie z National Geographic. Języki ludzi i wielorybów są powiązane z życiem społecznym Łączenie nieznaczących dźwięków w znaczące całości (fonemów w słowa) to klucz do ludzkiej zdolności wyrażania niemal wszystkiego. Zespół CETI sugeruje, że komunikacja kaszalotów jest jedną z najbardziej skomplikowanych w świecie zwierząt. Choć nie jest jasne, czy zmiana wzorców samogłosek zmienia znaczenie „słów” u waleni, strukturalne różnice są wyraźne i powtarzalne. Od czasów istnienia wspólnego przodka kaszalotów i ludzi minęło już ok. 90 milionów lat – zatem mało prawdopodobne, by języki obu gatunków miały jakiś wspólny początek. Badanie sugeruje, że podobne elementy komunikacji wykształciły się niezależnie. Kaszaloty to zwierzęta wysoce społeczne; tworzą klany z własnymi dialektami i kulturami. Ich społeczności są matrylinearne – babki pomagają matkom wychowywać młode i przekazują tradycje rodzinne. Niedawno naukowcy byli po raz pierwszy naocznymi świadkami porodu kaszalota, w którym matce pomagało aż 10 samic. Pochodzenie ludzkiego języka pozostaje tajemnicą. Jednak badania kaszalotów wspierają tezę, że życie społeczne odgrywa kluczową rolę w ewolucji złożonych systemów komunikacji. Czy zrozumiemy język kaszalotów? Co dalej? Naukowcy zaczynają już przewidywać proste zachowania, takie jak nurkowanie, na podstawie komunikatów waleni. Jednak przed nami jeszcze długa droga do pełnego zrozumienia ich języka. – Pod pewnym względem jesteśmy teraz jak niemowlęta kaszalotów. Myślę, że w ciągu najbliższych pięciu lat nauczymy się znacznie więcej – podsumowuje David Gruber. Źródło: National Geographic
Komórki „zombie” uszkadzają wątrobę i postarzają organizm. Ich usunięcie odwraca szkody
Stare makrofagi to komórki „zombie”, które – jak wykazali naukowcy z UCLA – gromadzą się w starzejących tkankach i w wątrobie przy chorobie stłuszczeniowej. U myszy ich selektywne usunięcie znacząco zmniejszyło stan zapalny i cofnęło uszkodzenia wątroby mimo niezdrowej diety.
Zespół naukowców z University of California w Los Angeles (UCLA) wskazał konkretną grupę komórek odpornościowych, która może po cichu napędzać procesy starzenia się organizmu. Chodzi o stare makrofagi — komórki, które przestają się dzielić, ale nie znikają z tkanek, tylko podtrzymują w nich przewlekły stan zapalny. W badaniach na myszach ich selektywne usunięcie wyraźnie poprawiło kondycję wątroby nawet wtedy, gdy zwierzęta pozostawały na diecie wysokotłuszczowej i wysokocholesterolowej. Stare makrofagi to tzw. komórki zombie. Z biegiem czasu w DNA każdej naszej komórki gromadzi się coraz więcej uszkodzeń. Jeśli będzie ich za dużo, komórka może przejść w stan tzw. senescencji. To swoisty stan zawieszenia. Takie komórki nie funkcjonują już prawidłowo, ale też nie obumierają. Produkują natomiast wiele szkodliwych substancji, odpowiedzialnych m.in. za przewlekłe stany zapalne i uszkodzenia tkanek. Sprzyja to rozwojowi chorób nowotworowych, miażdżycy, zaćmy czy schorzeń stawów Czy makrofagi naprawdę się starzeją? Makrofagi to komórki układu odpornościowego, które patrolują niemal każdą tkankę: sprzątają resztki komórkowe, „pożerają” patogeny i wspierają gojenie. Przez lata w świecie nauki trwała jednak dyskusja, czy w ogóle potrafią wejść w stan senescencji. Zdrowe makrofagi z natury wykazują część markerów kojarzonych z senescencją, co utrudniało odróżnienie komórki sprawnej od tej, która stała się biologicznym balastem. Badacze z UCLA odkryli podpis molekularny oparty na jednoczesnej obecności dwóch białek — p21 i TREM2. Taka kombinacja ma precyzyjnie wskazywać makrofagi, które utraciły prawidłową funkcję, a jednocześnie utrzymują w tkance sygnały prozapalne. A jeśli da się precyzyjnie rozpoznać „winowajcę”, to łatwiej śledzić jego rolę w chorobie i ocenić sens ewentualnego leczenia celowanego. Substancje niszczące wybiórczo komórki zombie to tzw. senolityki. Badania wykazały, że w wątrobach młodych myszy stare makrofagi stanowiły ok. 5% populacji, natomiast u starych — już ok. 60–80%. Temu wzrostowi towarzyszył narastający, przewlekły stan zapalny, typowy dla starzenia się organizmu. Cholesterol uruchamia lawinę, a wątroba płaci rachunek Starzenie nie jest jedynym czynnikiem, który pcha makrofagi w stronę senescencji. W laboratorium wystarczyła ekspozycja zdrowych makrofagów na wysokie stężenia cholesterolu LDL, by komórki zaczęły zachowywać się jak „zombie”: zatrzymywały podziały, wydzielały białka zapalne i wykazywały sygnaturę p21–TREM2. Ten trop szczególnie mocno łączy mechanizm z chorobą stłuszczeniową wątroby. Wiąże się ona z niezdrowym żywieniem oraz zbyt wysokim poziomem cholesterolu we krwi. W praktyce oznacza to, że nadmiar lipidów nie tylko odkłada się w narządzie, ale może też przebudowywać skład komórkowy wątroby: wzmacnia populację makrofagów zombie. W tle pobrzmiewa szersze pytanie: czy dieta wysokotłuszczowa i wysokocholesterolowa może przyspieszać biologiczne starzenie, uruchamiając podobny proces w innych tkankach — np. w mózgu, sercu czy tkance tłuszczowej? Wskazywane są też możliwe powiązania z chorobami związanymi z wiekiem, w tym z chorobami neurodegeneracyjnymi, w przebiegu których komórki podobne do makrofagów (mikroglej) funkcjonują w środowisku pełnym obumarłych fragmentów neuronów. Usunięcie komórek „zombie” przestawiło metabolizm W trakcie badań z udziałem myszy naukowcy sięgnęli po ABT-263 – senolityk, czyli związek, który selektywnie uruchamia obumieranie komórek w stanie senescencji. U transgenicznych zwierząt karmionych dietą wysokotłuszczową i wysokocholesterolową zaobserwowano wyraźną poprawę parametrów związanych z wątrobą: jej masa zmniejszyła się, podobnie jak masa całego ciała. Po leczeniu wątroba miała też zdrowszy, bardziej czerwony kolor. To sugeruje, że samo „wyczyszczenie” starych makrofagów może przynieść metaboliczne korzyści nawet bez zmiany diety – przynajmniej w tym modelu zwierzęcym. Jednocześnie badacze podkreślają ograniczenia: senolityk ABT-263, choć skuteczny u myszy, jest zbyt toksyczny, by myśleć o jego szerokim zastosowaniu u ludzi. Kolejnym krokiem ma być poszukiwanie substancji, które eliminowałyby selektywnie stare makrofagi w stanie senescencji bez poważnych działań ubocznych. Takie badania na pewno mają sens. Analiza danych z biopsji wątroby u ludzi także wykazała podwyższoną liczbę starych makrofagów. Warto pamiętać, że choroba stłuszczeniowa wątroby dotyka ok. 30% dorosłych Polaków. Przy ograniczonych możliwościach leczenia i wczesnej, nieinwazyjnej diagnostyki, metody identyfikowania i niszczenia komórek zombie mogą w przyszłości uchronić wiele osób przed chorobami i przedwczesną śmiercią. Czy senolityki to rozwiązanie idealne? Niestety, nie do końca. Badania wykazały, że komórki senescentne odgrywają także pozytywną rolę – są organizmowi niezbędne m.in. w procesie gojenia się ran. Nie możemy więc pozbyć się ich wszystkich, bo byłoby to groźne dla zdrowia. Źródło: Nature Aging
Zaskakujące badanie naukowców z USA. Małżeństwo wyraźnie chroni przed rakiem
Przeprowadzone na Uniwersytecie Miami badanie wykazało uderzającą korelację: osoby które nigdy nie były w związku małżeńskim, znacznie częściej chorują na nowotwory. Szczególnie wyraźnie widać to u kobiet.
Analiza objęła ogromną próbę aż 4 milionów uczestników z 12 stanów USA i dane z lat 2015–2022. U osób które nigdy nie były w sformalizowanym związku ryzyko zachorowania na nowotwór okazało się dramatycznie wyższe niż u małżonków. U mężczyzn – wyższe o 68%, a u kobiet aż o 85%. Choć liczby te robią wrażenie, eksperci podkreślają, że małżeństwo nie jest biologiczną tarczą, lecz markerem stylu życia. Kluczowe okazują się czynniki społeczne, behawioralne oraz dostęp do opieki zdrowotnej. Badanie ukazało się w czasopiśmie „Cancer Research Communications”. Które nowotwory są rzadsze u małżonków? Analiza wykazała, że największe różnice występują w przypadku nowotworów powiązanych z wirusem HPV. Są to: rak szyjki macicy (3-krotnie częstszy u singielek) czy rak odbytu (5-krotnie częstszy u nieżonatych mężczyzn). W przypadku chorób, które wymagają regularnych badań, brak partnera pilnującego terminów okazuje się krytyczny. Przy nowotworach objętych powszechnymi programami monitoringu (np. rak piersi i prostaty), różnice między małżonkami a singlami były znacznie mniejsze. Dowodzi to, że małżeństwo kompensuje braki w samodyscyplinie i działa jak system wczesnego ostrzegania. Wzajemna troska jako tarcza przed rakiem Naukowcy sugerują, że za niższym ryzykiem u osób w związkach małżeńskich stoi dynamika relacji. Małżonkowie często wzajemnie motywują się np. do rzucenia palenia, lepszego odżywiania czy badań lekarskich. W grę może wchodzić też co innego: osoby zdrowsze i stabilniejsze emocjonalnie statystycznie częściej decydują się na sformalizowanie związku, co już na starcie daje im przewagę zdrowotną nad singlami. Przyczyna czy tylko korelacja? Mimo wyraźnych korelacji, badacze ostrzegają przed wyciąganiem pochopnych wniosków. Małżeństwo ma swoje wady (wyższe ryzyko demencji), a bycie singlem zalety (sprzyja szerszym więziom społecznym i rozwojowi osobistemu). Inne badania wskazują na przykład, że małżeństwo jest dla kobiet źródłem stresu, a żonaci mężczyźni częściej chorują na otyłość. Badanie miało charakter przekrojowy i nie uwzględniało żadnych danych na temat związków. Głównym celem publikacji nie jest zachęcanie do ślubów, lecz wskazanie lekarzom, że stan cywilny to istotny marker. A osoby samotne powinny po prostu przykładać większą wagę do regularnych badań. Źródła: Cancer Research Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nieznany ląd w XXI wieku: niezwykłe odkrycie niemieckich naukowców w Antarktyce
Czy w dzisiejszych czasach można jeszcze odkryć nieznany ląd? Okazuje się, że tak. Niemiecki statek badawczy przypadkiem natknął się na zupełnie nieznaną wyspę na Morzu Weddella.
Odkrycie nowej wyspy to wydarzenie, które w dobie satelitów i (jak się wydawało) całkowitego zmapowania Ziemi, wydaje się niemożliwe. A jednak! Podczas ekspedycji na pokładzie statku „Polarstern” naukowcy natknęli się na skrawek lądu którego nie było na żadnych mapach. Przypadkowe odkrycie na „niebezpiecznych wodach” Niemiecki statek badawczy „Polarstern”, należący do Instytutu Alfreda Wegenera prowadził badania w północno-zachodniej części Morza Weddella, części Oceanu Połuniowego. Badano odpływ lodu z Lodowca Szelfowego Larsena oraz procesy związane z globalnymi prądami oceanicznymi. W pewnym momencie zła pogoda sprawiła, że statek musiał schronić się w pobliżu Wyspy Joinville, w miejscu oznaczonym na mapie jako niebezpieczne. Specjalista ds. batymetrii, Simon Dreutter, zauważył na horyzoncie obiekt, który początkowo wzięto za „brudną” górę lodową. Po zmianie kursu statku i dokładniejszych oględzinach stało się jasne, że jest to skalna wyspa, której nie było w systemach GPS ani na tradycyjnych mapach. Chociaż obszar ten był oznaczony jako strefa niebezpieczna dla żeglugi, dokładna lokalizacja i charakter zagrożenia pozostawały nieznane. Wyspa, mająca około 130 metrów długości i 50 metrów szerokości, wznosi się na 16 metrów ponad lustro wody. Naukowcy przeprowadzili precyzyjne pomiary przy użyciu echosondy oraz wykorzystali drony do stworzenia modelu wysokościowego i wykonania zdjęć linii brzegowej. Dlaczego wyspa pozostawała nieodkryta? Trudność w wcześniejszej identyfikacji lądu wynikała z tego, że na zdjęciach satelitarnych wyspa, niemal całkowicie pokryta lodem, była nie do odróżnienia od licznych dryfujących w pobliżu gór lodowych. Ponadto błąd w pozycji oznaczającej niebezpieczeństwo na dotychczasowych mapach wynosił około jednej mili morskiej, co sprawiało że łatwo było to miejsce przeoczyć i nie skojarzyć go z nową wyspą. Obecnie eksperci pod kierownictwem dr. Borisa Dorschela-Herra przygotowują dokumentację niezbędną do oficjalnego nadania nazwy nowej wyspie oraz naniesienia jej na międzynarodowe mapy batymetryczne, takie jak IBCSO. Jest to kluczowe dla bezpieczeństwa żeglugi, gdyż bez takich danych nieznane obiekty są często usuwane z cyfrowych zbiorów danych. Badania statku „Polarstern” Odkrycie wyspy nastąpiło w trakcie realizacji projektu Summer Weddell Sea Outflow Study (SWOS). Naukowcy badają m.in. drastyczny spadek zasięgu lodu morskiego w tym regionie, obserwowany od 2017 roku, co przypisuje się ociepleniu wód powierzchniowych i zmianie klimatu okołobiegunowego. Prof. Christian Haas wskazał na nietypowe dla Antarktyki zjawiska – silne topnienie powierzchniowe i obecność soczewek słodkiej wody pod lodem, co upodabnia te rejony do warunków panujących w Arktyce. Badania mają globalne znaczenie, gdyż odpływ zimnych mas wody z regionu szelfu wpływa na głębinowe prądy oceaniczne i tempo topnienia lodu morskiego. Źródło: Alfred Wegener Institute Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie doceniamy gołębi. Ich system nawigacji jest lepszy niż GPS
Gołębie, choć powszechnie znane, wciąż skrywają przed nauką wiele tajemnic, a ich system nawigacji okazuje się doskonalszy niż nowoczesny GPS. Prof. Piotr Tryjanowski z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu wskazuje, że te ptaki to znacznie więcej niż tylko stały element miejskiego krajobrazu – to istoty o niezwykłej historii i zdolnościach.
Obchodzony 9 kwietnia Światowy Dzień Gołębia to dobra okazja do refleksji nad gatunkiem, który towarzyszy ludzkości od co najmniej kilku tysięcy lat. Prof. Piotr Tryjanowski w rozmowie z PAP wskazuje, że gołębie były jednymi z pierwszych „miejskich zwierząt” w historii, pojawiając się już w zapisach biblijnych. Ich ewolucyjny sukces wynika z niezwykłej zdolności do adaptacji, wykorzystywania każdej nadarzającej się okazji i braku lęku przed człowiekiem. Współczesna nauka, mimo dekad badań, wciąż nie jest w stanie wyjaśnić jak gołębie wracają do domu z odległości setek kilometrów. Od dodo do gołębia Jednym z najciekawszych zwrotów w badaniach było odkrycie, że wymarły dodo także należał do rzędu ptaków gołębiowych. To dowód, jak mylne może być ocenianie pokrewieństwa tylko na podstawie wyglądu zewnętrznego. Obecnie na świecie żyje około 350 gatunków gołębiowych, które charakteryzują się ogromną różnorodnością – od barwnych, azjatyckich treronów po imponujące korońce z ozdobnymi czubami. W miastach dominuje podgatunek gołębia skalnego, czyli gołąb miejski, czasem pojawia się gołąb grzywacz i synogarlica. Cały rząd gołębiowych wykazuje zdumiewające bogactwo form i barw. Doskonały biologiczny GPS Zdolności nawigacyjne gołębi to prawdziwy szczyt osiągnięć natury. – Czasami mówię studentom: jak chcecie zobaczyć coś naprawdę fascynującego, to nie patrzcie na egzotyczne ptaki, tylko na gołębia pocztowego. Wywozimy go w zamkniętym koszu, setki kilometrów dalej, czasem w zupełnie nieznane miejsce. Wypuszczamy. I on wraca. I teraz najuczciwsza odpowiedź brzmi: my nie wiemy dokładnie, jak on to robi – opowiada prof. Tryjanowski. Wewnętrzny kompas gołębi oparty jest nie na jednym, lecz na kilku nakładających się na siebie systemach orientacji. Ptaki korzystają jednocześnie z pola magnetycznego Ziemi, położenia Słońca, zapachów, infradźwięków oraz wizualnej analizy terenu. Naukowcy porównują to rozwiązanie do kilku aplikacji nawigacyjnych działających równolegle. Gdy jedna zawiedzie, pozostałe przejmują jej funkcję. Badania, w tym kontrowersyjne eksperymenty z magnesami na głowach ptaków, które miały oszukiwać ich zmysły, potwierdzają że magnetyzm to kluczowy, ale niejedyny system gołębiego GPS-a. Niezwykłe ciekawostki o gołębiach Prof. Tryjanowski przytacza kilka niezwykłych, choć mało znanych faktów o gołębiach: za najdroższego gołębia pocztowego, New Kim z Belgii, zapłacono w 2020 roku 1,9 miliona euro; Polska, szczególnie Śląsk, Wielkopolska i Warszawa, to czołówka światowego gołębiarstwa; choć linie wysokiego napięcia mogą zaburzać wewnętrzny kompas gołębi, nie ma dowodów na szkodliwy wpływ infrastruktury telefonii komórkowej 5G; gołębie pełnią ważną funkcję bioindykatorów, pozwalając naukowcom oceniać stan zanieczyszczenia miast, np. metalami ciężkimi; choć faktycznie mogą przenosić choroby i pasożyty (salmonellozę, chlamydiozę i obrzeżka gołębiego), problemy te występują tylko w w dużych skupiskach ptaków, bardzo często wywołanych dokarmianiem przez człowieka; w jednym z eksperymentów nauczono gołębie rozpoznawać zapis EKG – i robiły to poprawnie; gołębie rozpoznają nas nie tylko po twarzy – raczej po całym zestawie sygnałów: ruchu, sposobie chodzenia, kontekście sytuacyjnym; nie zawsze łączą się w pary na całe życie – niektóre zmieniają partnerów; „ptasie mleczko” którym karmią młode to wstępnie strawiony, półpłynny pokarm, zwracany z wola przez dorosłe osobniki. – Lubię te ptaki i chciałbym, żebyśmy nauczyli się żyć z nimi mądrze. Nie zwalczali ich, ale też nie karmili bez opamiętania. One sobie poradzą, tylko im nie przeszkadzajmy. I miejmy w pamięci, że gołębie to w dużej mierze opowieść o nas samych – podsumowuje Piotr Tryjanowski. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Te same dane, różne wyniki? Polscy badacze współautorami artykułu w „Nature”
Prawie pół tysiąca analityków z całego świata przeanalizowało te same dane i… doszło do różnych wniosków. Nowe analizy, w które zaangażowali się badacze z całego świata, to gorzka pigułka dla świata akademii. Czy zawsze należy ufać naukowcom?
Artykuł, który właśnie ukazał się w prestiżowym periodyku naukowym, dotyczy powtarzalności wyników badań w dziedzinie nauk społecznych i behawioralnych. Chodzi o psychologię, socjologię czy ekonomię. Powodem powstania tej pracy jest coś, co można określić kryzysem replikacyjnym. Nauka co prawda kojarzy się z konkretnymi wynikami ogłaszanymi w artykułach, które uznaje się za fakt, to okazuje się, że nie zawsze tak musi być. Okazało się, że wiele wniosków i ustaleń, o których piszą badacze, trudno jest powtórzyć w nowym badaniu. Eksperyment na gigantyczną skalę i polski ślad W badanie zaangażowało się aż 865 naukowców z całego świata, którzy wzięli pod lupę blisko 3,9 tysiąca artykułów naukowych z lat 2009–2018. Co ważne, w tym elitarnym gronie znaleźli się Polacy. Są wśród nich badaczki z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie: dr Aneta Czernatowicz-Kukuczka oraz dr Ewa Szumowska, a także naukowcy z Uniwersytetu SWPS (Kamil Izydorczak) i PAN (Marta Kołczyńska). – To jak dotąd największy na świecie projekt badawczy, badający wiarygodność zgłaszanych wyników naukowych i przykład tego, jak współpraca na dużą skalę może pomóc w rozwiązaniu pytań, na które żadna pojedyncza grupa badawcza nie byłaby w stanie odpowiedzieć samodzielnie – komentuje współautor analizy Gustav Nilsonne z Instytutu Karolinska. Naukowcy nie tylko sprawdzali, czy stare wyniki da się powtórzyć, ale zrobili coś dodatkowego. Grupa blisko 500 niezależnych analityków dostała te same surowe dane i to samo pytanie, ale każdy mógł je przeanalizować po swojemu. Gorzka pigułka. Liczby, które dają do myślenia Wyniki opublikowane w „Nature” są jak zimny prysznic. Okazało się, że zaledwie 49% badanych twierdzeń z nauk społecznych udało się pomyślnie zreplikować, czyli powtórzyć z podobnym skutkiem przy użyciu tych samych danych. Jeszcze bardziej niepokojący jest spadek tzw. wielkości efektu. Mediana siły zjawisk opisanych przez naukowców spadła z 0,25 w oryginałach do zaledwie 0,10 w nowych próbach. To oznacza, że wiele opisywanych w mediach „rewelacji” w rzeczywistości jest znacznie słabszych i mniej istotnych, niż sądzono. Badanie pokazało też, że naukowcy patrząc na te same liczby, wyciągają różne wnioski. Wystarczy, że jeden badacz inaczej „oczyści” dane lub użyje innego programu statystycznego, a wynik może diametralnie się zmienić. Czy nauce można jeszcze ufać? Nowy standard prawdy Czy to oznacza, że nauka to tylko zgadywanka? Absolutnie nie. Naukowcy z projektu SCORE wskazali rozwiązanie: otwartość danych. Jeśli autorzy badania udostępniają swój kod i surowe wyniki, szansa na poprawne odtworzenie ich sukcesu wzrasta z 74% do aż 91%. Główny wniosek jest jasny: obiektywizm w nauce nie polega na znalezieniu jednej „świętej” interpretacji, ale na pokazaniu wszystkich możliwych ścieżek, którymi można dojść do prawdy. – Wyniki te nie podważają wiarygodności wcześniejszych badań, lecz zwracają uwagę na to, że przedstawianie pojedynczej analizy często nie odzwierciedla faktycznego stopnia niepewności empirycznej, a ignorowanie zmienności analitycznej może prowadzić do nieuzasadnionego zaufania do uzyskanych wyników – tłumaczy Balázs Aczél z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie, jeden z kierowników badania. Drugi kierownik badań, Barnabás Szászi z Uniwersytetu Loránda Eötvösa oraz Uniwersytetu Korwina w Budapeszcie zwraca uwagę na to, że konieczne jest szersze stosowanie podejścia, które ukazuje wiele możliwych konkluzji, zwłaszcza w kwestiach o dużym znaczeniu naukowym czy społecznym. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Francis Bacon – polityk, mąż stanu i filozof, który zostawił po sobie metodę naukową
Francis Bacon, najmłodszy syn Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, od najmłodszych lat przejawiał wyjątkową światłość i racjonalność. Królowa Elżbieta Wielka pod wrażeniem jego niezwykłej dojrzałości nazywała go nawet „młodym lordem strażnikiem”. Jednak racjonalność nie zawsze chodzi w parze z moralnością.
Spis treści: Edukacja przyszłego męża stanu Przyjaciel i oskarżyciel Rozrzutność i korupcja Fundamenty oświecenia Życie Francisa Bacona, późniejszego lorda Verulam i wicehrabiego St Albans, rozpoczęło się 22 stycznia 1561 w York House przy Strand w Londynie. Przyszedł na świat w bogatej i ustosunkowanej rodzinie. Był najmłodszym synem sir Nicolasa Bacona, Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, oraz jego drugiej żony, córki sir Anthony’ego Cooke’a i szwagierki lorda Burghleya, wielkiego ministra królowej Elżbiety I. Edukacja przyszłego męża stanu Edukację rozpoczął bardzo szybko. Miał zaledwie 13 lat, gdy wraz ze starszym bratem Anthonym został wysłany na studia do Trinity College w Cambridge. Ukończył je już w grudniu 1575 roku. Rok później zapisał się na studia prawnicze w Honourable Society of Gray’s Inn – tej samej szkole, do której uczęszczał jego brat Anthony. Program nauczania uznał jednak za przestarzały i później określił swoich nauczycieli jako „ludzi bystrych umysłów, zamkniętych w swoich celach z kilkoma autorami, głównie Arystotelesem, ich dyktatorem”. On sam opowiadał się za nowym humanizmem renesansowym, w przeciwieństwie do dominujących w ówczesnej Anglii arystotelizmu i scholastyki. Jego niespokojny duch i niechęć do nieznającej sprzeciwu doktryny sprawiły, że już po roku opuścił szkołę, by pracować pod kierunkiem sir Amyasa Pauleta, ambasadora Wielkiej Brytanii we Francji, podczas jego misji w Paryżu. Po dwóch i pół roku musiał jednak wrócić do Anglii z powodu nagłej śmierci ojca. Był najmłodszym dzieckiem, więc spadek po ojcu był niewielki. W związku z tym desperacko szukał sposobu na utrzymanie się. Nie uzyskawszy stanowiska na dworze, na co bardzo liczył, powrócił do Gray’s Inn i studiów prawniczych. W 1582 roku został dopuszczony do palestry. W tym czasie opublikował po łacinie traktat filozoficzny Temporis Partus Maximus („Największe narodziny czasu”), stanowiący wczesny szkic jego przyszłej filozofii przyrody. W 1584 roku został członkiem Izby Gmin jako reprezentant Melcombe, a następnie Taunton (1586), Liverpoolu (1589), Middlesex (1593) i Southampton (1597). W parlamencie zasiadał przez niemal cztery dekady (1584–1617), aktywnie działając w polityce, prawie i na dworze królewskim. W 1586 roku odegrał ważną rolę, opowiadając się za egzekucją Marii, królowej Szkotów. Przyjaciel i oskarżyciel Od około 1591 roku datuje się jego przyjaźń z Robertem Devereux, hrabią Essex i ulubieńcem królowej Elżbiety I. Relacja ta wpłynęła mocno na karierę Bacona. W 1592 roku powierzono mu napisanie traktatu będącego odpowiedzią na antyrządową polemikę jezuity Roberta Parsonsa. Tekst zatytułował „Certain Observations Made upon a Libel”, a Anglię utożsamiał z ideałami demokratycznych Aten w opozycji do wojowniczej Hiszpanii. W 1597 roku Bacon został pierwszym oficjalnie wyznaczonym radcą królewskim (Queen’s Counsel). W tym samym roku otrzymał patent dający mu pierwszeństwo w palestrze. Jednak przełom przyszedł, gdy królowa odwróciła się od Esseksa, a ten został oskarżony o zdradę. Bacon dołączył do grupy powołanej do zbadania zarzutów przeciwko Esseksowi. Zwolennicy hrabiego przyznali, że planował on bunt przeciw królowej. Bacon wszedł również w skład zespołu prawnego kierowanego przez prokuratora generalnego sir Edwarda Coke’a podczas procesu o zdradę. Po egzekucji Esseksa królowa poleciła Baconowi sporządzić oficjalne rządowe sprawozdanie z procesu. Rozrzutność i korupcja Mimo wysokich stanowisk, sytuacja finansowa Bacona pozostawała trudna. Został nawet aresztowany za długi. Jednak po wstąpieniu na tron Jakuba VI (jako Jakuba I Stuarta) w 1603 roku jego los się odmienił. Bacona pasowano na rycerza. W pierwszym parlamencie nowego króla reprezentował St Albans i został komisarzem ds. unii ze Szkocją. W 1605 roku opublikował „The Advancement of Learning’” dedykowane królowi. W 1606 roku poślubił Alice Barnham. W 1613 roku został prokuratorem generalnym, a w 1616 roku nadzorował proces Somerseta. W 1618 roku objął stanowisko Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, następnie Lorda Kanclerza, a w końcu tytuł barona Verulam, w 1621 roku zamieniony na wicehrabiego St Albans. W tym samym roku skończyła się jego dobra passa. Komisja parlamentarna oskarżyła go o korupcję. Dowody były tak poważne, że Bacon nie podjął się obrony. Na pytanie lordów odpowiedział słynnymi słowami: „Moi lordowie, to mój czyn, moja ręka i moje serce; błagam was o miłosierdzie dla złamanej trzciny.” Został ukarany grzywną 40 tys. funtów, którą w niedługim czasie umorzył sam król. Przez krótki czas był nawet więziony w Tower. Najbardziej dotkliwe było jednak pozbawienie Bacona możliwości sprawowania urzędów i zasiadania w parlamencie. Zachował jednak tytuły. Resztę życia poświęcił studiom i pisaniu. Fundamenty oświecenia Jako filozof Francis Bacon położył fundamenty pod epokę oświecenia. Stał się pierwszym wielkim orędownikiem empiryzmu oraz rozdziału nauki od teologii. Sceptycyzm połączony z metodą naukową miał umożliwić uczonym zaprzestanie oszukiwania samych siebie. Zrozumienie wpływu Bacona, który utrzymywał się przez stulecia, wymaga uświadomienia sobie stanu wiedzy filozoficznej i naukowej – a także edukacji – na początku XVII wieku. Na wszystkich europejskich uniwersytetach, w Kościele oraz w świecie uczonych dominował światopogląd arystotelesowski. Ta filozoficzna teologia była autorytetem, z którego – poprzez logikę dedukcyjną – wyprowadzano wiedzę i jej zastosowania. Podstawowym podręcznikiem był „Organon” Arystotelesa. Natomiast Bacon, stawiając na empirię, opublikował w 1620 roku dzieło zastępcze – „Novum Organum”. Stało się ono nowym podręcznikiem nauk oraz refleksji nad metodą naukową w całej Europie. To właśnie opublikowane po łacinie „Novum Organum” przyniosło Baconowi historyczne miano „ojca empiryzmu”. Sir Francis Bacon zmarł w kwietniu 1626 roku na zapalenie płuc. Ostatnie dni życia spędził w rezydencji Arundel pod Londynem. Według relacji Johna Aubreya Bacon zachorował przez eksperyment. Chcąc sprawdzić wpływ zimna na konserwację mięsa wypchał martwą kurę śniegiem. Silne wychłodzenie miało doprowadzić do choroby i śmierci. Leżąc na łożu śmierci, napisał list do lorda Arundela, porównując się w nim do Pliniusza Starszego, który zginął, badając erupcję Wezuwiusza. W chwili śmierci Francis Bacon miał nadal 22 tys. funtów długu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Topnieje kawałek Alaski wielkości połowy Polski. Według geologów klimat już nigdy nie będzie taki sam
Wyobraź sobie, że obszar wielkości połowy Polski nagle zaczyna „przeciekać” do oceanu. Na dalekiej północy Alaski wieczna zmarzlina właśnie traci swoją integralność, zamieniając krystalicznie czyste rzeki w brunatny koktajl pełen organicznego węgla. Dzięki komputerowej symulacji naukowcy z University of Massachusetts Amherst zobaczyli, że lodowa kapsuła czasu właśnie pękła. Arktyka, jaką znaliśmy, chyba właśnie przechodzi do historii.
Zespół geologów pod kierunkiem prof. Michaela Rawlinsa wykonał coś na kształt cyfrowego „badania rentgenowskiego” Arktyki. Wykorzystując moc superkomputera badacze prześwietlili 44 lata historii regionu North Slope (o powierzchni mniej więcej połowy naszego kraju) z niespotykaną dotąd precyzją – analizując każdy kilometr kwadratowy lądu. To, co zobaczyli w danych z lat 1980–2023, to obraz klimatycznego krwotoku: rzeki Alaski, niegdyś stabilne, dziś pompują do Morza Beauforta rekordowe ładunki węgla, który miał pozostać zamrożony na zawsze. Swoje wyniki opublikowali w czasopiśmie „Global Biogeochemical Cycles”. Dlaczego klimat Ziemi zależy od arktycznych rzek? Rzeki Arktyki pełnią funkcję gigantycznego układu krwionośnego planety. Mimo że Ocean Arktyczny to zaledwie 1% objętości oceanów świata, trafia do niego aż 11% całkowitego globalnego spływu rzecznego. Choć nazwa „wieczna zmarzlina” sugeruje niezmienność, w rzeczywistości składa się ona z dwóch warstw. Na samym wierzchu znajduje się tzw. warstwa czynna, która naturalnie rozmarza latem i zamarza zimą. Pod nią rozciąga się grunt zamrożony nieprzerwanie od tysięcy lat. Obecnie, z powodu gwałtownego ocieplenia Arktyki, granica między nimi przesuwa się coraz głębiej. Głębsze rozmarzanie, większe zagrożenie To pogłębianie się warstwy czynnej jest mechanizmem napędowym kryzysu. Gdy ciepło dociera do pokładów ziemi, które nie widziały słońca od czasów epoki lodowcowej, dochodzi do aktywacji uśpionej materii organicznej. Bakterie i mikroorganizmy zaczynają „trawić” starożytne szczątki roślin i zwierząt, uwalniając do rzek ogromne ilości rozpuszczonego węgla organicznego (DOC). Szacuje się, że co roku z tego źródła do atmosfery trafia ponad 275 mln ton dwutlenku węgla. To nie jest zwykły osad – to paliwo dla klimatycznego ocieplenia. Gdy ten węgiel trafi do oceanu lub atmosfery jako dwutlenek węgla i metan, tworzy dodatnie sprzężenie zwrotne: więcej gazów cieplarnianych powoduje wyższe temperatury, co z kolei prowadzi do jeszcze głębszego rozmarzania zmarzliny. Superkomputer na tropie „starożytnego węgla” Dlaczego badanie Michaela Rawlinsa jest tak ważne? Dotychczasowe modele klimatyczne działały w dużej skali (siatki 25x25 km), co sprawiało, że mniejsze rzeki i strumienie były dla naukowców „niewidzialne”. Dzięki rozdzielczości jednego kilometra, zespół z UMass Amherst zyskał wgląd w arktyczne „kapilary” – tysiące drobnych cieków wodnych, które odprowadzają wodę z rozmarzającego gruntu. To właśnie te małe strumienie są głównymi szlakami, którymi węgiel ucieka do Morza Beauforta. Dzięki temu wiemy już, że skala wycieku węgla jest znacznie większa, niż przypuszczano, a proces ten nie jest równomierny – najbardziej dramatyczne zmiany zachodzą na płaskich terenach północno-zachodniej Alaski. Tam materia organiczna gromadziła się nieprzerwanie od tysięcy lat. Koniec pór roku jakie znamy: roztopy w październiku? Najbardziej zaskakującym wynikiem badań jest tempo wydłużania się sezonu roztopów. Obecnie wieczna zmarzlina rozmarza nawet we wrześniu i październiku – to o kilka tygodni dłużej niż jeszcze kilkanaście lat temu. – To starożytny węgiel. Im dalej na zachód, tym teren jest bardziej płaski, co oznacza więcej materii z rozkładających się roślin, która gromadziła się przez dziesiątki tysięcy lat – wyjaśnia prof. Rawlins. Rozmarzanie tych pokładów zmienia zasolenie morza, procesy biogeochemiczne i cały łańcuch pokarmowy w Arktyce. – Rozpaczliwie potrzebujemy więcej takich badań łączących ląd z oceanem, jeśli mamy w pełni zrozumieć problem globalnego ocieplenia – podsumowuje geolog. Źródło: Global Biogeochemical Cycles Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mikroplastiku może być mniej niż myślimy, bo źle go liczyliśmy. Wszystko przez rękawiczki
Naukowcy z USA przez przypadek odkryli, że rękawiczki laboratoryjne mogą fałszować wyniki badań nad mikroplastikiem. Problem w tym, że są one powszechnie używane na całym świecie. Wygląda na to, że czeka nas rewolucja w procedurach i rewizja wyników badań.
Badania mikroplastiku należą do najtrudniejszych we współczesnej chemii. Cząsteczki te, o rozmiarach od milimetrów do ułamka czerwonej krwinki, są już w najbardziej odizolowanych środowiskach naszej planety i wewnątrz żywych organizmów, od ptaków po człowieka. Teraz okazuje się, że są niemal niemożliwe do wyeliminowania z laboratoriów. Naukowcy w Uniwersytetu Michigan dowodzą, że jeden ze składników do produkcji rękawiczek lateksowych i nitrylowych fałszuje wyniki badań nad mikroplastikiem. Wielki błąd w badaniach nad mikroplastikiem? Naukowcy próbowali zmierzyć, ile mikroplastiku wdychają mieszkańcy Michigan. Natknęli się na niespodziankę: wyniki przekraczały normy o ponad 1000 razy. Choć rygorystycznie unikali plastiku w laboratorium i nosili odzież z naturalnych włókien, dane były drastycznie zawyżone. Dociekliwość zespołu doprowadziła w końcu do znalezienia winowajcy: to rękawiczki laboratoryjne. Możliwe, że ten niepozorny przedmiot od lat fałszuje wyniki badań na całym świecie. Stearyniany udają polietylen Głównym powodem naukowego zamieszania okazały się sole stearynowe. To powszechnie stosowany środek, ułatwiający zdejmowanie rękawiczek z formy jeszcze w fabryce. Substancje te chemicznie są uderzająco podobne do polietylenu, czyli najczęściej spotykanego plastiku. Podczas badań naukowych drobiny stearynianów przenoszą się z rękawiczek na szkiełka laboratoryjne, płytki metalowe i urządzenia pomiarowe. Podstawowym narzędziem identyfikacji mikroplastików jest spektroskopia, która analizuje cząsteczki poprzez ich reakcje ze światłem. Ze względu na budowę chemiczną, spektrometry często klasyfikują osad z rękawiczek jako mikroplastik. To zapewne w wielu przypadkach prowadziło do drastycznego zawyżenia ilości zanieczyszczeń, szczególnie w przypadku zautomatyzowanych analiz. Analiza z Michigan wykazała, że rękawiczki mogą zostawiać nawet 7000 cząsteczek na milimetr kwadratowy. Większość z nich ma rozmiar poniżej 5 mikrometrów (µm). To właśnie mikroplastiki tej wielkości są najbardziej niebezpieczne dla organizmów żywych, bo przenikają do wnętrz komórek. Jak prowadzić badania bez rękawiczek? Przez to odkrycie może nas czekać rewolucja w procedurach. Naukowcy sugerują tam gdzie to tylko możliwe, zupełną rezygnację z rękawiczek. W sytuacjach, gdzie ochrona rąk jest niezbędna (np. przy próbkach biologicznych) jedynym rozwiązaniem są rękawiczki bez stearynianów, produkowane m.in. dla przemysłu elektronicznego. Ale co robić z już zebranymi, nieraz z wielkim trudem, próbkami? Chemicy opracowali już metody pozwalające na rozróżnienie „chemicznych odcisków palców” rękawiczek. Niestety, ich własne próbki musiały trafić do przysłowiowego kosza. Badanie powietrza w Michigan się nie udało – ale za to przyniosło inne, dużo ważniejsze odkrycie. Kolejne odbędzie się już bez rękawiczek. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To nagranie zmieni podręczniki biologii. Rodzącej matce kaszalota i noworodkowi pomagało 10 „ciotek”
Po raz pierwszy w historii zaobserwowano asystę przy porodzie u gatunku innego niż naczelne. Rodzącej matce kaszalota towarzyszyła grupa wspierających ją samic, również niespokrewnionych. To nieznane do tej pory oblicze empatii u waleni.
W lipcu 2023 roku badacze z projektu CETI, monitorujący grupę kaszalotów u wybrzeży Karaibów, stali się świadkami wydarzenia, którego nigdy wcześniej nie udało się sfilmować. Dzięki dronom zarejestrowano pełny proces narodzin małego wieloryba. Nagranie dostarczyło dowodów na to, że poród w świecie kaszalotów nie jest indywidualną sprawą matki, tylko skoordynowanym działaniem grupy. W wydarzeniu brało udział aż 11 dorosłych osobników, które skupiły się blisko matki, tuż pod powierzchnią wody, pomagając rodzącej i noworodkowi. Grupowy wysiłek matki i „podwodnych położnych” Podczas trwającego pół godziny porodu 10 samic utrzymywało precyzyjną formację wokół matki. Od razu po tym, jak noworodek pojawił się na świecie, dorosłe osobniki podprowadziły go ku powierzchni wody, pomagając zaczerpnąć pierwszy oddech. To kluczowe, bo nowo narodzone kaszaloty nie mają wystarczającej wyporności i bez pomocy mogą po prostu utonąć. Samice na zmianę podtrzymywały młode, dając mu czas na rozprostowanie płetw ogonowych i przyzwyczajenie się do oddychania. Naukowcy podkreślają, że w matriarchalnych społecznościach kaszalotów wiedza o opiece nad potomstwem jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Na nagraniu widać, że w pomoc angażują się nie tylko blisko spokrewnione z matką samice. Gotowość na ataki drapieżników Widać też, że grupa przewidziała potencjalne zagrożenia. Zaledwie kilkanaście minut po porodzie w okolicy pojawiły się grindwale krótkopłetwe. Samice kaszalotów natychmiast przyjęły postawę obronną. Uformowały barierę między noworodkiem a intruzami, blokując im dostęp również od spodu. Doszło też do agresywnego odstraszania: samice otwierały szczęki i wykonywały gwałtowne ruchy głowami w kierunku nadpływających grindwali. Jeden z intruzów uderzył w dorosłą samicę osłaniającą młode. View oEmbed on the source website Co wieloryby „mówiły” podczas porodu? Naukowcy zebrali też dane za pomocą podwodnych rejestratorów dźwięku. W kluczowych momentach – na początku porodu oraz podczas ataku grindwali – styl komunikacji wielorybów uległ gwałtownej zmianie. Dźwięki znacząco odbiegały od standardowej komunikacji stada. Sugeruje to, że kaszaloty mają określony zestaw sygnałów, zarezerwowany dla stresujących momentów. Po ustaniu zagrożenia i ustabilizowaniu się sytuacji noworodka, grupa wróciła do typowych dźwięków. Historyczna obserwacja Znaczenia tej obserwacji nie można przecenić: to pierwszy raz, kiedy udokumentowano asystę przy porodzie u gatunku innego niż naczelne. Świadczy to o tym, że struktura społeczna i zachowania kaszalotów (a zapewne i innych waleni) są znacznie bardziej skomplikowane i empatyczne, niż sądzono. Do niedawna nie wiedzieliśmy nawet, że naczelne pomagają sobie przy porodzie – zachowanie to było uważane za typowo ludzkie. Ta grupa kaszalotów była obserwowana na Karaibach od 2005 roku, ale dopiero teraz naukowcy mieli tyle szczęścia, by nagrać cały poród. Szczegółowa analiza tej obserwacji, wraz z filmem, została właśnie opublikowana w artykule naukowym w prestiżowym „Science”. Naukowcy potwierdzili, że cielę przeżyło swój pierwszy rok życia i na razie ma się dobrze. Jego płeć pozostaje na razie nieznana. Cały poród i jego analizę można obejrzeć tutaj. Źródło: Project CETI, Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryś pracz? Niezwykłe nagranie z Hiszpanii. Tego u drapieżników jeszcze nie widziano
Fotopułapki w Hiszpanii zarejestrowały zdumiewające zachowanie u rysia iberyjskiego. Samice po polowaniu postanowiły… namoczyć swoje ofiary w wodzie. Tego typu zachowania są częste u wielu zwierząt, ale nigdy wcześniej nie widziano niczego podobnego u drapieżnika.
Odkrycia dokonywane dzięki nowoczesnej technologii, takiej jak drony czy fotopułapki, regularnie dostarczają nam dowodów na to, jak mało wciąż wiemy o życiu dzikich zwierząt. Najnowsze doniesienia z Hiszpanii, opublikowane w czasopiśmie „Ecology”, opisują fenomen, który wprawił naukowców w osłupienie. Po raz pierwszy w historii udokumentowano u rysiów iberyjskich (Lynx pardinus) celowe zanurzanie upolowanej zdobyczy w wodzie przed jej spożyciem. Rysiowe „panie domu” w hiszpańskich górach Choć mycie jedzenia kojarzy nam się głównie z szopami praczami, zachowanie to jest dość częste i typowe dla gatunków wszystkożernych lub roślinożernych, spożywających owoce. Jednak u mięsożerców regułą jest konsumpcja ofiary niemal natychmiast po zabiciu, ewentualnie jej ukrycie na później. Tymczasem kamery w Górach Toledańskich w środkowej Hiszpanii zarejestrowały samice rysiów iberyjskich, które fundowały swoim ofiarom (królikom europejskim) „kąpiel” w korytach z wodą. Od 2020 roku naukowcy zaobserwowali aż osiem takich incydentów z udziałem pięciu różnych samic. Zjawisko to powtarzało się w odstępach kilku lat u różnych osobników, co wyklucza przypadkowość i sugeruje, że mamy do czynienia z utrwalonym wzorcem behawioralnym, zapewne unikatowym dla tej konkretnej populacji. „Kocia kultura” czy racjonalne działanie? Największą zagadką pozostaje cel tego działania. Badacze wykluczyli wpływ warunków atmosferycznych – namaczanie królika nie było skorelowane z falami upałów ani suszą, więc nie chodzi o chłodzenie mięsa. Kluczem do rozwiązania tej zagadki może być struktura społeczna i pokrewieństwo. Wszystkie samice wykazujące to zachowanie zamieszkiwały sąsiadujące terytoria lub były ze sobą spokrewnione (np. matki i córki). To prowadzi do fascynującej hipotezy o istnieniu lokalnej „kultury” – specyficznej tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie lub poprzez obserwację sąsiadek. Choć rysie są samotnikami, ich terytoria często się nakładają, co stwarza przestrzeń do nieświadomego uczenia się nowych nawyków. Nieco przypomina to swoistą „modę” wśród jednej z populacji orek, które nosiły na głowach „nakrycia” z martwych łososi. Z kolei inna grupa orek wytworzyła „lokalny zwyczaj” wyjadania wątroby rekinom. Obiad i napój w jednym Inna hipoteza, wsparta wstępnymi eksperymentami, sugeruje że namaczanie ofiary może być metodą transportu wody dla potomstwa. Późnym latem, gdy młode rysie przechodzą z mleka matki na pokarm stały, nawodnienie organizmu jest kluczowe dla ich przeżycia. Naukowcy sprawdzili, że królik po 30-sekundowym namoczeniu zatrzymuje znaczną ilość wody, która w cieniu paruje bardzo wolno. Jeśli samica dostarczy mokrego królika do gniazda, młode dostają obiad i napój w jednym. Zrozumienie takich niuansów pozwala lepiej chronić ten wciąż narażony na wyginięcie gatunek. Źródło: Ecology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.