„Autostrada” do głowy. Bakterie jelitowe mogą być częstymi gośćmi w… mózgu
Badania na myszach dowodzą, że bakterie mogą podróżować z jelit wprost do mózgu przez nerw błędny. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki leczymy choroby neurodegeneracyjne i dbamy o dietę.
Nauka od dawna bada fascynującą zależność między układem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, znaną jako oś jelitowo-mózgowa. Do tej pory większość naukowców skupiała się na „wędrówkach” hormonów, cząsteczek zapalnych czy produktów bakteryjnej przemiany materii. Jednak najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie Emory w USA dostarczają zdumiewających dowodów na to, że relacja ta może być znacznie bardziej dosłowna. Zaobserwowano, że w określonych warunkach żywe bakterie jelitowe mogą przedostać się bezpośrednio do mózgu. Choć badanie przeprowadzono na myszach, analogiczny mechanizm z dużym prawdopodobieństwem zostanie potwierdzony także u ludzi. Nerw błędny jako autostrada do mózgu Do tej pory sądzono, że jeśli mikroogranizmy opuszczają jelita, dzieje się to głównie poprzez krew, jak np. w przypadku zagrażającej życiu sepsy (posocznicy). Jednak zespół naukowców z Emory zauważył, że bakterie obecne w mózgach myszy nie były wykrywalne w ich krwi. Jak zatem dostały się do mózgu? Doprowadziło to badaczy do postawienia hipotezy, że bakterie jelitowe „podróżują” przez nerw błędny, który jest najdłuższym i najważniejszym połączeniem nerwowym między jamą brzuszną a mózgiem. Aby ją potwierdzić, przeprowadzili testy z blokadą tego nerwu. Wyniki były jednoznaczne: u myszy z przerwaniem ciągłości nerwu błędnego obecność bakterii w mózgu znacząco się zmniejszyła. Najwyraźniej mikroorganizmy wykorzystują włókna nerwowe jako fizyczny pomost i przemieszczają się po nich. To odkrycie tyleż niespodziewane, co zdumiewające. Co wpływa na „nieszczelność” jelit? Przenikanie bakterii do układu nerwowego nie jest zjawiskiem powszechnym u zdrowych osobników. Wymaga specyficznych okoliczności, które osłabiają barierę jelitową. W eksperymencie brały udział myszy na diecie wysokotłuszczowej (sprzyjającej miażdżycy) oraz osobniki genetycznie zmodyfikowane w celu symulacji chorób Alzheimera i Parkinsona. W obu przypadkach doszło do powstania tzw. „nieszczelnego jelita”. Uszkodzenie naturalnej zapory sprawiło, że bakterie, które zazwyczaj wspomagają trawienie, zaczęły „przeciekać” do innych części ciała. Obecność śladów bakterii w mózgach osób zmarłych na Alzheimera sugerowano już wcześniej, jednak badanie na Emory jako jedno z pierwszych pokazało ten proces „na żywo” u zwierząt. Choć liczba wykrytych mikrobów była niewielka, naukowcy ostrzegają, że nawet śladowa ich ilość może wystarczyć do wywołania przewlekłego stanu zapalnego. Ten jest z kolei „paliwem” dla chorób mózgu. Nowa era terapii: leczenie mózgu przez jelita? Jednym z najciekawszych wniosków z tego badania jest możliwość odwrócenia szkodliwych zmian w mózgu. Gdy myszy wracały do zbilansowanej, zdrowej diety, poziom bakterii w ich mózgach spadał do niemal niewykrywalnego poziomu. Zatem poprawa stanu jelit może bezpośrednio chronić ośrodkowy układ nerwowy przed bakteryjną inwazją. Innymi słowy: zdrowie mózgu zaczyna się w brzuchu. Jeśli badania na ludziach potwierdzą te mechanizmy, lekarze zyskają zupełnie nowe narzędzia do walki z zaburzeniami nastroju i demencją. Być może już całkiem niedługo na choroby neurologiczne będą przepisywać nie tylko probiotyki – ale i określoną dietę. Źródło: PLOS Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
„Złota godzina” dla zdrowia potwierdzona. Oto dlaczego lepiej ćwiczyć rano
Zapomnij o liczeniu kalorii, spójrz na zegarek. Badanie przeprowadzone na 14 tysiącach użytkowników dowodzi, że poranny ruch najskuteczniej obniża ryzyko nadciśnienia, otyłości i chorób serca.
Medycyna od lat powtarza mantrę: jakikolwiek ruch jest lepszy niż żaden. Najnowsze badanie zaprezentowane na dorocznej sesji American College of Cardiology pokazuje jednak, że można ćwiczyć skuteczniej. Badanie zespołu pod kierownictwem Prema Patela z University of Massachusetts Chan Medical School sugeruje, że ważna jest nie tylko ilość i intensywność wysiłku, ale i czas jego wykonywania. Analiza danych z opasek fitness dowodzi, że aktywność fizyczna rano niesie większe korzyści. Opaska prawdę ci powie Naukowcy przeanalizowali zapisy tętna minuta po minucie u blisko 14,5 tysiąca uczestników narodowego programu „All of Us”. Wszyscy używali opasek Fitbit. Zamiast pytać ludzi o to, ile czasu spędzili na siłowni, badacze zdefiniowali okresy realnego wysiłku fizycznego, trwające co najmniej 15 minut. To pozwoliło na uwzględnienie nie tylko zaplanowanych treningów, ale i spontanicznej aktywności, np. szybkiego marszu do pracy czy intensywnych prac domowych. Udało się w ten sposób uzyskać bardziej kompletny i obiektywny obraz aktywności. Rano znaczy zdrowiej Wyniki analizy są niezwykle ciekawe. Osoby, które ćwiczyły wcześnie rano, miały znacząco niższe wskaźniki niemal wszystkich kluczowych chorób cywilizacyjnych. Największą różnicę odnotowano w przypadku otyłości – ranne ptaszki były o 35% mniej narażone na otyłość niż ci trenujący wieczorami. Podobnie spektakularne wyniki dotyczyły choroby wieńcowej (ryzyko niższe o 31%) oraz cukrzycy typu 2 (niższe o 30%). Nawet w przypadku nadciśnienia tętniczego i podwyższonego poziomu cholesterolu LDL, poranne ćwiczenia dawały przewagę ( odpowiednio 18% i 21%). Najbardziej intrygujące jest to, że udało się wskazać konkretną „złotą godzinę” dla zdrowia serca i ciała: to czas między 7 a 8 rano. Korzyści były widoczne niezależnie od sumy ćwiczeń w ciągu dnia. Oznacza to, że nawet jeśli dwie osoby spaliły tę samą liczbę kalorii, ta, która zrobiła to rano, statystycznie cieszyła się lepszym zdrowiem. Korelacja czy przyczyna? Choć korelacja między porannym ruchem a zdrowiem jest ewidentna, badacze zachowują naukową ostrożność w kwestii przyczynowości. Prem Patel zaznacza, że na tym etapie nie można jednoznacznie stwierdzić, czy to sam wysiłek o poranku „leczy” organizm, czy też ranny trening jest markerem określonego profilu biologicznego. Istnieje jednak kilka hipotez. Po pierwsze, czynniki hormonalne i rytm dobowy mogą sprawiać, że organizm rano lepiej radzi sobie z regulacją poziomu cukru i metabolizmem tłuszczów. Po drugie, osoby, które potrafią wykrzesać z siebie energię o świcie, często mają tendencję do podejmowania lepszych wyborów żywieniowych w dalszej części dnia i rzadziej podjadają wieczorem. Cieszą się też lepszą jakością snu, co jest kluczowe dla regeneracji serca. Niezależnie od tego, czy tajemnica tkwi w genetyce, czy w dyscyplinie, wnioski są jasne: jeśli masz możliwość przesunięcia swojego treningu na godziny poranne, zrób to. Twoje ciało ci za to podziękuje. Źródło: American College of Cardiology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Do kin wchodzi film „Projekt Hail Mary”. Ile fikcji, a ile nauki jest w produkcjach filmowych sci-fi?
Na ekrany kin trafia ekranizacja powieści Andy’ego Weira „Projekt Hail Mary”. Autor dał nam m.in. świetnie przyjętego i kultowego już „Marsjanina”. Nowa produkcja, podobnie jak „Marsjanin”, osadzona jest na silnej naukowej bazie. Wygląda na to, że współczesna nauka jest już barwniejsza niż fikcja.
Pierwsza scena premierowego filmu „Projekt Hail Mary” pokazuje budzącego się, zdezorientowanego mężczyznę, obok którego znajdują się dwa martwe ciała członków jego załogi. Mężczyzna jest astronautą-naukowcem, zmierzającym ku odległym układom planetarnym. Jest zupełnie sam i teraz to od niego zależy ocalenie życia na Ziemi. Od „Marsjanina” po „Projekt Hail Mary” Ta międzygwiezdna historia urodziła się w umyśle Andy’ego Weira, autora książki z 2021 roku o tym samym tytule. Weir zasłynął historiami, w których błyskotliwi samotnicy muszą „wykombinować naukowo” wyjście z sytuacji, aby ocalić świat. Karierę rozpoczął książką „Marsjanin” z 2011 roku, w której bohater Mark Watney (grany przez Matta Damona w ekranizacji) przeżywa na Marsie m.in. dzięki temu, że uczy się uprawiać ziemniaki na Czerwonej Planecie. Nota bene w marsjańskim regolicie występuje tak duże stężenie nadchloranów – wysoce reaktywnych i łatwo rozpuszczających się w wodzie soli i estrów kwasu nadchlorowego – że szanse na grządkę z ziemniakami są praktycznie zerowe. Weir słynie z tego, że jego książki są głęboko osadzone w nauce. Posuwa się nawet do wykonywania obliczeń z mechaniki orbitalnej i astrofizyki gwiazdowej, aby historie były jak najbardziej realistyczne, mimo że pozostają fikcją. Ta pełna pasji „nerdowskość” przyniosła mu wielu fanów. Pozaziemskie życie Główny bohater historii Ryland Grace (grany przez Ryana Goslinga) wyrusza w międzygwiezdną podróż, aby zrozumieć, dlaczego Słońce umiera. Podobnie jak Watney w „Marsjaninie”, musi wykorzystać wiedzę z wielu dziedzin nauki – biologii molekularnej, fizyki neutrin i innych – aby rozwiązać kryzys. Ciekawe, że w fabule ten samotny badacz został zdyskredytowany przez środowisko naukowe za przekonanie, że woda nie musi być konieczna do powstania życia. To, co w fabule czyni z bohatera persona non grata, w rzeczywistości jest coraz częściej rozważanym tematem. W 2024 roku pisaliśmy, iż grupa naukowców z MIT wykazała, że 19 z 20 aminokwasów budujących białka ziemskiego życia pozostaje przez długi czas stabilne w 98% kwasie siarkowym. Te przełomowe badania pokazały, że nie tylko woda może być odpowiednim rozpuszczalnikiem dla związków chemii organicznej i życia. Czym jest życie, Wszechświat i cała reszta? Weźmy na przykład astrofaga – fikcyjny mikroorganizm kosmiczny, który jest kluczowy dla fabuły. Astrofag to termin raczej z obszaru fikcji naukowej niż nauki, choć czasami pojawia się w różnych debatach astrobiologicznych. Oznacza organizm lub zjawisko „pożerające” materię kosmiczną – np. energię gwiazd, gaz czy promieniowanie. Weir wymyślił go jako „czarną materię”, zdolną do pochłaniania ogromnych ilości promieniowania gwiazdowego i ponownego emitowania energii, co umożliwia podróże międzygwiezdne. Weir zadbał o to, by biologia i chemia astrofaga były zgodne z tym, co mogłoby istnieć w Galaktyce. I tutaj pada pytanie zarówno o naturę życia pozaziemskiego, jak i o samą definicję życia. Wchodzimy w tym miejscu w obszar poszukiwań życia pozaziemskiego. A szukamy go poprzez m.in. detekcję gazów uznawanych za metabolity organizmów żywych oraz analizy próbek pobranych w z miejsc, do których mogliśmy dolecieć. Samotny geniusz kontra rzeczywistość Zastanawia mnie jedno. W produkcji cały ciężar ratowania świata spada na jednego człowieka, który niejako wie wszystko. Jest w stanie z lekkością poruszać się w wielu wyspecjalizowanych dziedzinach. Ta potrzeba jednego bohatera, którą widać również w innych wielkich i mocno osadzonych w nauce produkcjach jak „Interstellar” czy „Grawitacja”, stoi w ogromnej sprzeczności z tym, co widać w prawdziwych laboratoriach. Współczesna nauka jest bardzo wyspecjalizowana. Nawet w jednej dziedzinie istnieją daleko idące podziały. A co dopiero w kilku, nawet przenikających się dziedzinach. Trudno o naukowca, który płynnie przechodziłby z jednej do drugiej. Za każdym współczesnym dokonaniem stoi długi szereg naukowców, a lista autorów danej pracy naukowej jest często dłuższa niż sam opis odkrycia. Przekonanie, że można to zrobić w pojedynkę, jest chyba najmniej naukową częścią większości produkcji SF. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Koniec mitu samotnego łowcy. Odkryto życie towarzyskie rekinów
Czy rekiny to na pewno samotnicy? Nowe badania z Fidżi dowodzą, że żarłacze tępogłowe tworzą trwałe więzi, wybierają „przyjaciół” i unikają osobników, za którymi po prostu nie przepadają.
Żyjemy w czasach fascynujących odkryć na temat zachowania zwierząt. Okazuje się, że zarówno ssaki, jak i zwierzęta uważane za stojące niżej w ewolucyjnej hierarchii (np. ośmiornice i ryby), są znacznie mądrzejsze niż sądziliśmy, mają swoje „języki” oraz sieci społeczne. Najnowsze odkrycie wzbogaca naszą wiedzę o rekinach. Okazuje się, że żarłacze tępogłowe tworzą ze sobą więzi, które można uznać za… przyjaźń. Żarłaczu, nie lubię cię Przez dekady postrzegaliśmy rekiny jako prymitywne „maszyny do zabijania”, które przemierzają oceany izolacji od innych przedstawicieli swoich gatunków. Sześcioletnie badanie przeprowadzone w rezerwacie morskim Shark Reef na Fidżi wywraca ten obraz do góry nogami. Naukowcy z University of Exeter, współpracując z lokalnymi badaczami i nurkami, udowodnili, że żarłacze tępogłowe (Carcharhinus leucas) mają wyraźne społeczne preferencje. Rekiny te świadomie wybierają sobie kolegów, z którymi spędzają czas, jednocześnie wyraźnie unikając innych osobników. To zachowanie uderzająco przypomina ludzkie mechanizmy budowania kręgu znajomych – od bliskich przyjaciół po osoby których po prostu nie lubimy i trzymamy się od nich z daleka. Męskie sieci kumpli Analiza zachowania aż 184 osobników pozwoliła badaczom dostrzec fascynującą strukturę tych relacji. Czynnikiem spajającym rekiny okazało się podobieństwo – najchętniej wchodziły one w interakcje z osobnikami o zbliżonych rozmiarach. Rdzeń sieci społecznej stanowią dorosłe, zdrowe osobniki. Rekiny stare oraz te najmłodsze pozostają na jej obrzeżach. Interakcje nie ograniczają się tylko do przebywania w bliskiej odległości. Naukowcy zaobserwowali zaawansowane zachowania, takie jak „pływanie równoległe” czy rekin prowadzący i podążający, co świadczy o wysokim stopniu koordynacji i wzajemnego zaufania. Najbardziej aktywnymi „networkerami” okazały się samce. Ich „społeczna siatka” zawierała średnio więcej znajomości niż u samic. Sympatia czy kalkulacja? Złożone życie towarzyskie rekinów nie jest jedynie przejawem „sympatii”, ale niesie ze sobą wymierne korzyści. Prof. Darren Croft, jeden z autorów badania, tłumaczy że bycie częścią grupy pozwala rekinom na znacznie szybszą naukę nowych umiejętności – przez obserwację starszych i bardziej doświadczonych kolegów. Wspólne przebywanie ułatwia też znajdowanie pożywienia oraz partnerów i minimalizuje ryzyko agresywnych starć. To szczególnie istotne dla mniejszych samców oraz dojrzewających „nastolatków”. Dzięki integracji z grupą i budowaniu więzi z silniejszymi, zyskują swego rodzaju „ochronę”. Źródło: Animal Behaviour Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To nie „chemtrailsy”, ale mają swoje wady. Algorytmy pomogą oczyścić niebo ze smug kondensacyjnych
Smugi kondensacyjne pozostawiane przez samoloty mają swój udział w globalnym ociepleniu klimatu. Nowe testy z użyciem AI pokazują, że można je skutecznie eliminować, nie zużywając przy tym ani kropli paliwa więcej.
Smugi kondensacyjne (contrails) to sztuczne chmury lodowe typu cirrus w kształcie linii, powstające za samolotami na wysokości 8–13 km. Są efektem kondensacji i zamarzania pary wodnej ze spalin silnikowych w zimnym powietrzu. Utrzymują się od kilku minut do godzin. Choć w dzień odbijają światło słoneczne, nocą działają jak izolacja, zatrzymując ciepło przy powierzchni Ziemi. Przyczyniają się w ten sposób do globalnego ocieplenia, a ich efekt jest większy niż sama emisja dwutlenku węgla przez samoloty. W odpowiedzi na ten problem, Google i American Airlines przeprowadziły pionierski eksperyment. Wyniki są optymistyczne. Algorytmiczna precyzja w walce z „contrailsami” Zespół badawczy pod kierownictwem Dinesha Sanekommu z Google, we współpracy z American Airlines zaprzągł do pracy sztuczną inteligencję. Wykorzystując zaawansowane algorytmy, podjęto próbę zarządzania trasami przelotów tak, aby omijać rejony atmosfery szczególnie sprzyjające powstawaniu smug. Kluczem do sukcesu okazało się połączenie ogromnych zbiorów danych meteorologicznych z mocą obliczeniową AI. Program stworzony przez Google analizował wilgotność i temperaturę w górnych warstwach atmosfery, wskazując rejony, gdzie przelot maszyny niemal na pewno wywoła powstanie smugi. Trwający 17 tygodni eksperyment objął 2400 komercyjnych lotów na trasach z USA do Europy. Mechanizm był prosty: dyspozytorzy lotów otrzymywali od AI sugestię alternatywnej trasy lub pułapu lotu, które pozwalały ominąć krytyczne strefy. Eksperyment nie wymagał żadnych modyfikacji konstrukcyjnych ani zmian we flocie. Opierał się wyłącznie na inteligentnym planowaniu lotów. Spektakularne efekty i sztywne procedury Wyniki analizy zdjęć satelitarnych po zakończeniu testów pozytywnie zaskoczyły ekspertów. W przypadkach, w których piloci zdecydowali się na trasę zaproponowaną przez AI, ilość widocznych smug kondensacyjnych spadła o imponujące 62%. Szacunkowy wpływ na redukcję efektu ocieplenia wyniósł niemal 70%. Nie obyło się bez problemów. Zaledwie 112 z ponad 1200 lotów mających dostęp do narzędzia AI faktycznie zmieniło kurs. Powodem były obawy o bezpieczeństwo, koszty operacyjne oraz sztywne procedury. A jednak uśredniony wynik dla całej grupy 2400 lotów – redukcja o 11,6% – jest uznawany za sukces. Tym bardziej że zmiany nie pociągnęły za sobą zwiększonego zużycia paliwa. Przyszłość błękitnego nieba Choć badanie potwierdziło skuteczność AI, specjaliści, tacy jak Edward Gryspeerdt z Imperial College London, nieco studzą optymizm. Skomplikowana struktura korytarzy powietrznych i ogromny ruch sprawiają, że nie każdy samolot może zmienić trasę. Jednak nawet jeśli w skali globalnej udałoby się osiągnąć tylko 10-procentową redukcję smug, byłby to wynik nie do przecenienia w walce z kryzysem klimatycznym. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Te roboty wymyśliły się same i nie przypominają niczego, co znamy. Działają i są niezniszczalne
Przecięte na pół nadal funkcjonują, a ich urwane kończyny same wracają do korpusu. To nie opis potwora, a nowej klasy robotów zaprojektowanych w całości przez sztuczną inteligencję. Algorytmy poradziły sobie lepiej od inżynierów.
Wyglądają trochę śmiesznie, trochę przerażająco, a na pewno nie znajomo. Ich niespokojne, pozornie nieskoordynowane ruchy wydają się chaotyczne i niezgrabne. A jednak te dziwne roboty potrafią się poruszać zaskakująco sprawnie. Ich „obcy” wygląd i zachowanie mają konkretne wytłumaczenie: nie zostały zaprojektowane przez ludzi. Są wynikiem komputerowej „ewolucji” przeprowadzonej całkowicie przez sztuczną inteligencję. Ludzie je tylko złożyli, według instrukcji AI. Eksperyment opisano właśnie w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” Roboty spoza ludzkiej wyobraźni Tradycyjne podejście do robotyki opiera się na ludzkiej wyobraźni, która ma swoje ograniczenia. Projektanci i inżynierowie naśladują mechanikę, którą znają z natury. Inspiracją dla robotów są ludzie, zwierzęta czworonożne, ptaki czy np. pająki. Naukowcy z Northwestern University, pod kierownictwem profesora Sama Kriegmana, postanowili przełamać ten paradygmat. Proces projektowania powierzyli sztucznej inteligencji, programując coś w rodzaju „naturalnej selekcji”. W eksperymencie wykorzystano proste moduły: „kończyny”, silniki, akumulatory oraz cyfrowe „mózgi”. Program komputerowy mieszał te elementy w tysiącach kombinacji, tworząc zupełnie nowe typy „ciał”, w których te same moduły mogły pełnić funkcje np. nóg lub kręgosłupa. Cały proces odbywał się w symulacji. Algorytm testował wydajność każdego projektu, odrzucając te słabsze i promując najbardziej efektywne. W efekcie powstały struktury wykraczające poza granice ludzkiej wyobraźni. Te produkty cyfrowej ewolucji, choć wyglądają i poruszają się dziwacznie, radzą sobie doskonale. View oEmbed on the source website Noga, która sama wraca do tułowia Kluczową cechą powstałych „metamaszyn” jest ich niespotykana odporność na uszkodzenia oraz zdolność do regeneracji. Wykazują zdumiewający „instynkt przetrwania”: przewrócone do góry nogami, samodzielnie odzyskują właściwą pozycję. Co więcej, są w stanie przetrwać nawet duże uszkodzenia, np. przecięcie na pół. Każdy pojedynczy moduł w takiej ekstremalnej sytuacji może stać się niezależny. Jeśli robot straci „nogę”, pozostałe moduły szybko reorganizują się, by kontynuować ruch. Jednocześnie oderwana kończyna też potrafi samodzielnie się przemieścić, odnaleźć drogę powrotną do głównego korpusu i ponownie się z nim połączyć. Taka zdecentralizowana inteligencja sprawia, że metamaszyny są znacznie bardziej niezawodne od tradycyjnych robotów. Przyszłość robotyki to cyfrowa ewolucja? To odkrycie może być swoistym oknem, którym możemy zajrzeć w przyszłość. Modularne roboty są tak odporne, że być może czeka nas odejście od skończonych, precyzyjnie zaplanowanych maszyn. Posiadają zdolność do postrzegania otoczenia, uczenia się i ciągłej rekonfiguracji. Są spełnieniem marzeń inżynierów. Profesor Kriegman podkreśla, że nowe roboty nie tylko rzucają wyzwanie naszej wyobraźni, ale pozwalają symulować mechanizmy ewolucji. Dzięki przyspieszeniu procesów darwinowskich za pomocą komputerów, inżynierowie mogą tworzyć „gatunki” robotów, które nigdy nie powstałyby na deskach kreślarskich. To nowa klasa maszyn, zdolna do funkcjonowania w terenie i radzenia sobie z uszkodzeniami, które inne maszyny wysłałyby na złom. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Odkryto „drużynę” współpracujących bakterii. Rozłożyły plastik w 24 godziny
Plastik jest już wszędzie, od Rowu Mariańskiego po Mount Everest. Niemieccy naukowcy odkryli jednak bakteryjne „konsorcjum”, które dzięki współpracy trzech gatunków potrafi skutecznie i szybko neutralizować toksyczne ftalany.
Choć w ciągu ostatnich 25 lat zidentyfikowano setki mikroorganizmów zdolnych do degradacji tworzyw sztucznych, ich praktyczne zastosowanie pozostawało w sferze marzeń. Większość bakterii działa zbyt wolno, wymaga nienaturalnie wysokich temperatur lub radzi sobie tylko z jednym typem plastiku. Pojawiła się jednak nowa nadzieja. Naukowcy z Helmholtz Centre for Environmental Research w Lipsku dokonali przełomowego odkrycia: zidentyfikowali współdziałającą „drużynę” bakterii, które dzięki ścisłej współpracy są w stanie rozkładać estry kwasu ftalowego. To powszechnie stosowane plastyfikatory, obecne m.in. w materiałach budowlanych, opakowaniach i kosmetykach. Są szczególnie groźne dla zdrowia: sprzyjają rozwojowi nowotworów oraz zaburzeń metabolicznych i hormonalnych. Sztama trzech gatunków bakterii Badacze, pod kierownictwem dr. Christiana Eberleina, znaleźli rozwiązanie dosłownie „za rogiem” – a konkretnie wewnątrz bioreaktora w swoim laboratorium. Próbka pobrana z biofilmu osadzonego na poliuretanowych rurkach stała się bazą do wyhodowania kolonii mikroorganizmów. W jej składzie były trzy gatunki bakterii: Pseudomonas putida, Pseudomonas fluorescens oraz nieopisany wcześniej gatunek z rodzaju Microbacterium. Żadna z tych bakterii nie była w stanie samodzielnie strawić ftalanów. Dopiero ich współpraca, sprawdzona w testach z ftalanem dietylu (DEP), pozwoliła na skuteczną biologiczną utylizację. W temperaturze 30 st. Celsjusza bakterie potrzebowały zaledwie 24 godzin, aby całkowicie „pożreć” DEP w stężeniach sięgających 900 miligramów na litr. Bakteryjny „łańcuch żywieniowy” Fundamentalny był tu mechanizm tzw. cross-feedingu (wzajemnego żywienia). Jest on cechą naturalnych społeczności mikroorganizmów, której jednak nigdy wcześniej nie zaobserwowano u bakterii zjadających plastik. W tym procesie jeden gatunek rozkłada złożoną substancję na prostsze, które z kolei stają się pożywieniem dla kolejnego gatunku. „Resztki ze stołu” stają się posiłkiem dla kolejnych gości. W badanym przypadku tymi „resztkami” okazały się ftalan monometylu oraz kwas ftalowy. To nie koniec sensacji: okazało się jeszcze, że bakterie używają nieznanych nauce enzymów. Czy bakteryjna „drużyna” zmieni gospodarkę? Zdolności badanego zespołu bakterii nie ograniczają się do jednego związku chemicznego. Potrafią trawić: ftalan dietylu (DEP), a także ftalan dipropylu oraz dibutylu – wszystkie są powszechnymi zanieczyszczeniami. Dzięki tak szerokiemu spektrum działania, mikroby te mogą w stać się fundamentem biotechnologicznych metod oczyszczania ścieków i rekultywacji terenów skażonych odpadami przemysłowymi. Zamiast czekać stulecia na naturalny rozkład plastiku, może kiedyś będziemy mogli wysłać do pracy bakteryjne ekipy, które zrobią to w jedną dobę. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wielki Zderzacz Hadronów pozwolił odnaleźć nową cząstkę subatomową – ogłosili naukowcy z CERN
Niedawno rozpoczął się nowy, ostatni przed wielką modernizacją sezon badań w Wielkim Zderzaczu Hadronów – największym i najpotężniejszym akceleratorze cząstek na świecie. Tymczasem naukowcy z CERN ogłosili, że eksperyment LHCb wykrył nową cząstkę subatomową przypominającą proton, lecz czterokrotnie cięższą.
Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider, LHC) jest jednym z najbardziej niezwykłych urządzeń badawczych na świecie. Zbudowany przez Europejską Organizację Badań Jądrowych (CERN) akcelerator cząstek to naszpikowany czułą aparaturą 27-kilometrowy podziemny pierścień, w którym rozpędza się protony do prędkości bliskiej prędkości światła i zderza je ze sobą. Dzięki tym zderzeniom naukowcy badają podstawowe składniki materii i prawa rządzące Wszechświatem. To właśnie w LHC odkryto m.in. bozon Higgsa w 2012 roku. Jednak na tym lista się nie kończy. LHC pozwolił odkryć dziesiątki nowych hadronów, w tym egzotyczne układy, takie jak tetrakwarki i pentakwarki. Dzięki zderzeniom ciężkich jonów naukowcy odtworzyli także plazmę kwarkowo-gluonową – stan materii istniejący tuż po Wielkim Wybuchu. Dwa kwarki powabne Teraz fizycy wysokich energii z CERN ogłosili, że eksperyment LHCb pozwolił wykryć cząstkę zawierającą dwa kwarki powabne (doubly charmed particle). Przypomina proton, lecz jest czterokrotnie cięższa. Atomy wodoru, najprostszego i najpowszechniejszego pierwiastka w obserwowalnym Wszechświecie, zawierają jedynie proton i elektron. Protony, wraz z neutronami w cięższych atomach, składają się z elementarnych cząstek subatomowych zwanych kwarkami. Proton zawiera dwa kwarki górne (up) i jeden kwark dolny (down). Istnieją jednak cięższe, niestabilne odmiany kwarków, znane jako powabne (charm), dziwne (strange), górne (top) i dolne (bottom). W ciężkim protonie wykrytym w CERN oba kwarki górne zostały zastąpione kwarkami powabnymi. Cząstka o nazwie Xi-cc-plus, została zidentyfikowana dzięki charakterystycznemu rozpadowi na inne cząstki. Po pojawieniu się nie istnieje długo: naukowcy przypuszczają, że przetrwa krócej niż jedną milionową część milionowej części sekundy, zanim ulegnie rozpadowi. Jednak sama wiedza o jej istnieniu – oraz znajomość jej masy – może pomóc fizykom lepiej zrozumieć strukturę materii. Silne oddziaływania jądrowe – Jest to pierwsza nowa cząstka zidentyfikowana po modernizacji detektora LHCb zakończonej w 2023 roku – napisał w komunikacie prasowym rzecznik eksperymentu dr Vincenzo Vagnoni. Nowo odkryta cząstka pomoże fizykom lepiej zrozumieć silne oddziaływanie jądrowe, które spaja składniki wszystkich jąder atomowych. Oddziaływanie to jest nietypowe, ponieważ zachowuje się jak gumowa taśma – staje się silniejsze wraz ze wzrostem odległości między cząstkami subatomowymi. Zagadka sprzed 25 lat Odkrycie wiąże się również zagadką sprzed niemal 25 lat. W 2002 roku fizycy z amerykańskiego ośrodka Fermilab w Illinois zaobserwowali ślady cząstki, która mogła być Xi-cc-plus. Jednak była ona znacznie lżejsza niż przewidywała teoria, a poziom pewności oszacowania jej masy nie osiągnął standardu 5 sigma wymaganego dla odkrycia cząstki subatomowej. Po 15 latach, w 2017 roku zespół LHCb w CERN odkrył podobny typ barionu, znany jako Ξcc++ („Xi-cc-plus-plus”). Fizycy spodziewali się, że Xi-cc-plus będzie miał zbliżoną masę. Najnowsze obserwacje potwierdzają te oczekiwania z poziomem pewności 7 sigma. CERN poinformował, że nowa cząstka zwiększa łączną liczbę hadronów odkrytych w eksperymentach LHC do 80. Odkrycie Xi-cc-plus nie jest tak przełomowe, jak to z 2012 roku, gdy LHC pozwolił odnaleźć bozon Higgsa, jednak – jak zaznaczył Vagnoni – poszerzy granice fizyki. Wielka modernizacja LHC – Wynik ten pomoże teoretykom testować modele chromodynamiki kwantowej – teorii silnego oddziaływania, które wiąże kwarki nie tylko w konwencjonalne bariony i mezony, ale także w bardziej egzotyczne hadrony, takie jak tetrakwarki i pentakwarki – wyjaśnił włoski naukowiec. To jeszcze nie koniec zadań stojących przez Wielkim Zderzaczem Hadronów. Obecna tura testów zakończy się w czerwcu tego roku. Następnie urządzenie zostanie wyłączone na kilka lat. Przejdzie w tym czasie potężną modernizację znaną jako projekt High-Luminosity Large Hadron Collider. Modernizacja ma zwiększyć zdolność akceleratora do zderzeń cząstek dziesięciokrotnie w porównaniu z pierwotnymi założeniami. Po jej zakończeniu, około 2030 roku, fizycy uzyskają jeszcze większe możliwości prowadzenia badań. Źródło: CERN Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Meteoryt z Drelowa na Lubelszczyźnie odsłonił tajemnice „dzieciństwa” Układu Słonecznego
Upadek meteorytu „Drelów” to jedno z najważniejszych astronomicznych wydarzeń ostatnich lat w Polsce. Fragment kosmicznej skały, który spadł w lutym 2025 roku, pozwolił naukowcom zajrzeć w głąb procesów formujących Układ Słoneczny.
Meteoryty są nieocenionym źródłem wiedzy dla planetologii, bo pozwalają badać procesy, które kształtowały planetoidy, a pośrednio także planety skaliste. A meteoryt „Drelów”, który spadł 18 lutego 2025 roku, to jedno z najważniejszych tego typu wydarzeń w Polsce. To dopiero 13. oficjalnie potwierdzony upadek meteorytu w naszym kraju. Wydarzenie zostało zarejestrowane i przeanalizowane dzięki inicjatywie krajowej sieci amatorskich stacji bolidowych Skytinel. Szybka i skoordynowana akcja badaczy i pasjonatów pozwoliła na odnalezienie ponad 70 fragmentów „Drelowa” o łącznej masie 3,9 kg. Zostały one poddane kompleksowym badaniom laboratoryjnym, których wyniki właśnie poznaliśmy. Jak „namierzano” meteoryt? Dzięki nagraniom z dziesięciu stacji sieci Skytinel (m.in. w Bodzentynie, Warszawie i Olsztynie), zespół pod kierownictwem Mateusza Żmii zdołał dokładnie wyznaczyć trajektorię lotu meteorytu. Ustalono, że zaczął świecić na wysokości 82,5 km, poruszając się z prędkością 13 km/s, a na wysokości 19,5 km uległ gwałtownej fragmentacji pod wpływem ciśnienia aerodynamicznego przekraczającego 4 MPa. Kluczowym elementem badań było przeprowadzenie symulacji „ciemnej fazy lotu”, która nastąpiła już po rozpadzie na kawałki. Tu pomógł prof. Szymon Kozłowski z Uniwersytetu Warszawskiego. Symulacja, uwzględniająca silny wiatr, pozwoliła wyznaczyć obszar spadku o długości około 10 km. A to już szybko doprowadziło do odnalezienia pierwszych fragmentów oraz tzw. masy głównej (czyli największego fragmentu) o wadze 517 g. Uczestnicy i metody badań Badania prowadzono wieloma metodami. Analizowano minerały pod mikroskopem, badano skład chemiczny i izotopowy, mierzono własności magnetyczne, sprawdzano obecność krótko żyjących radionuklidów oraz wykonywano pomiary w podczerwieni. W projekcie uczestniczyli badacze z kilku ośrodków, a po stronie polskiej ważną rolę odegrał Uniwersytet Śląski w Katowicach, gdzie prowadzono część analiz i gdzie znajduje się jeden z opisanych okazów. Co wykazały analizy laboratoryjne? „Drelów” okazał się chondrytem zwyczajnym typu L6 i przybył do nas z pasa planetoid między Marsem a Jowiszem. Jest skałą silnie przeobrażoną cieplnie. W mniej „spalonych” meteorytach dobrze widać chondry, czyli drobne kuliste struktury powstałe na bardzo wczesnym etapie historii Układu Słonecznego. W Drelowie większość z nich została już zatarta przez późniejsze ogrzewanie. Zachowały się tylko nieliczne relikty dawnych struktur, w tym duży makrochondr o rozmiarze 4,9 mm. To ważna wskazówka, że materiał przeszedł długą i intensywną przebudowę we wnętrzu ciała macierzystego. Drugim kluczowym wynikiem jest rozpoznanie skutków silnego szoku, czyli gwałtownego uderzenia. Widoczne są ciemne żyły szokowe przecinające wnętrze meteorytu. To pasma materiału, który został lokalnie stopiony i przekształcony podczas zderzenia. W ich pobliżu naukowcy wykryli minerał wadsleyit oraz maskelynit, szkliwo należące do grupy mineraloidów. Są to substancje powstające w warunkach bardzo dużego ciśnienia, więc ich obecność stanowi dowód na dawne kosmiczne kolizje. Wyjątkowa wartość naukowa „Drelowa” wynika z faktu, że jest to tzw. meteoryt z rodowodem – jeden z zaledwie około 50 obiektów na świecie o dokładnie wyliczonej orbicie przed wejściem w atmosferę. Meteoryt nie tylko wzbogaci kolekcje muzealne – jest także ważnym obiektem w badaniach nad ewolucją wczesnego Układu Słonecznego i procesami kształtującymi planety. Źródło: Nauka w Polsce, Meteoritics & Planetary Science, Skytinel.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nieznany nauce grzyb odkryty w polskich Tatrach. Czym jest Cytospora tatrensis Jankowiak & Stępniewska?
Grzyb odkryty na zamierających pędach kosodrzewiny w Tatrach okazał się gatunkiem dotychczas nieznanym nauce. Na jego trop trafili naukowcy z Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie: prof. Robert Jankowiak, dr hab. Piotr Bilański i dr hab. inż. Hanna Stępniewska.
Zespół naukowców z Katedry Ochrony Ekosystemów Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie badał w polskich Tatrach grzyba należącego do rzędu Diaporthales. Należą do niego gatunki rozkładające martwą tkankę organiczną, ale też pasożytujące na żywych roślinach, m.in. drzewach. Często porastają pędy, korę i drewno drzew. Zupełnie nowy gatunek w polskich Tatrach Choć grzyby to jedno z najbardziej urozmaiconych, najliczniejszych i najmniej poznanych królestw wśród żywych organizmów, odkrycie nowego gatunku to zawsze wydarzenie. Cytospora tatrensis została zauważona na tatrzańskiej kosodrzewinie, a konkretnie – jej zamierających pędach. Rodzaj Cytospora obejmuje liczne gatunki grzybów, z których kilkadziesiąt stwierdzono w Polsce. Są spotykane głównie na roślinach drzewiastych, bywają żywiącymi się martwą materią saprotrofami, endofitami żyjącymi wewnątrz roślin bez widocznych objawów lub wywołującymi choroby pasożytami. Okazało się, że na zainfekowanych pędach kosodrzewiny pasożytuje gatunek nieznany nauce. Informację o odkryciu przekazał Tatrzański Park Narodowy, zwracając uwagę, że takie znaleziska pomagają lepiej zrozumieć różnorodność grzybów oraz ich rolę w górskich ekosystemach leśnych. Kosodrzewina: kluczowy element ekosystemu Tatr Kosodrzewina (inaczej sosna górska, kosówka właściwa lub kosodrzew) to to kluczowy element tatrzańskiego krajobrazu, tworzący odrębne piętro roślinności wysokogórskiej, na wysokości od ok. 1550 do 1800 m n.p.m. Ten zimozielony, silnie rozgałęziony krzew charakteryzuje się niezwykłą odpornością na surowe warunki w górach. Jego odporne pędy potrafią wytrzymać ogromny nacisk śniegu, a rozbudowany system korzeniowy skutecznie stabilizuje skaliste podłoże, chroniąc zbocza przed erozją i zapobiegając schodzeniu lawin. W polskiej części Tatr kosodrzewina pełni funkcję naturalnej bariery ochronnej dla regla górnego oraz stanowi bezpieczne schronienie dla licznych gatunków zwierząt, m.in. ptaków i kozic, dlatego na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego podlega ścisłej ochronie. Jak potwierdzono nowy gatunek? Formalny opis Cytospora tatrensis przygotowano na podstawie cech morfologicznych, w tym zarodników oraz wyglądu i wzrostu kolonii hodowanych na pożywce. Wykonano też analizy genetyczne, a Tatrzański Park Narodowy poinformował o analizie filogenetycznej opartej na sekwencjonowaniu określonych genów (ITS, LSU, ACT1, RPB2, TEF1 i TUB2). Okazało się, że Cytospora tatrensis jest blisko spokrewniony z C. bugeanae, C. pinea oraz C. beilinensis – gatunkami, które zasiedlają różne gatunki rodzaju Pinus (sosna) w Chinach. Odkrycie zostało zaprezentowane w najnowszym numerze czasopisma naukowego „Persoonia”, a nowemu grzybowi nadano nazwę nawiązującą do nazwisk odkrywców. Badania były częściowo finansowane ze środków funduszu leśnego przekazanych Tatrzańskiemu Parkowi Narodowemu przez Lasy Państwowe. Źródła: Tatrzański Park Narodowy, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Materiał twardszy od diamentu jednak istnieje. Właśnie wytworzyli go chińscy naukowcy
„Zwykły” diament ma godnego następcę. Naukowcy z Chin wytworzyli lonsdaleit – heksagonalną odmianę diamentu, która wykazuje ekstremalną twardość i odporność na temperaturę. Po raz pierwszy udało się wytworzyć jego próbkę w laboratorium i potwierdzić te niezwykłe właściwości.
W prestiżowym czasopiśmie „Nature” opublikowano wyniki przełomowego eksperymentu z Chin. W warunkach laboratoryjnych udało się wytworzyć materiał, który przez dziesięciolecia wymykał się badaczom i pozostawał w sferze teorii. Lonsdaleit, czyli diament heksagonalny, jest odmianą diamentu i wyróżnia się jeszcze większą twardością. Śladowe jego ilości znajdowano dotychczas głównie w meteorytach powstałych ze szczątków planet karłowatych – ale i to nie było pewne. Do tej pory pozostawał naukową teorią, którą trudno było udowodnić. Niewiarygodna twardość ukryta w atomach Publikacja chińskich naukowców w „Nature” kończy trwające pół wieku spekulacje: lonsdaleit nie tylko istnieje, ale jest faktycznie twardszy od diamentu. Diament, uznawany za najtwardszy materiał w naturze, jest kryształem czystego węgla – jego atomy ułożone są w regularną strukturę złożoną z sześcianów. Lonsdaleit też jest diamentem, ale o strukturze heksagonalnej, przypominającej plaster miodu. Ta subtelna zmiana w ułożeniu atomów ma kolosalne znaczenie dla właściwości fizycznych. Gdyby udało się go masowo wytwarzać, byłby technologiczną rewolucją. Od meteorytów do laboratorium Największą przeszkodą w badaniu lonsdaleitu był dotychczas brak czystych próbek. Minerał ten, choć obecny w niektórych meteorytach (np. Canyon Diablo czy Goalpara), zawsze był zmieszany z grafitem, klasycznym diamentem i innymi minerałami. Zespół naukowców z Chin rozwiązał ten problem, stosując metodę precyzyjnego ściskania grafitu. Proces wymagał stworzenia ekstremalnych warunków: ciśnienia rzędu 20 gigapaskali (200 000 razy wyższego od atmosferycznego) oraz temperatur między 1300 a 1900 stopniami Celsjusza. Utrzymując te piekielne warunki przez 10 godzin, udało się wyprodukować próbki o średnicy 1,5 mm. Po szczegółowej analizie strukturalnej i spektroskopowej, definitywnie potwierdzono: to lonsdaleit. Badania wykazały, że jest nie tylko sztywniejszy i twardszy od swojego „zwykłego” kuzyna, ale wykazuje też znacznie wyższą odporność na utlenianie. A zatem znosi ekstremalnie wysokie temperatury bez degradacji powierzchni. Lonsdaleit to materiał na rewolucję w przemyśle To odkrycie może mocno namieszać w przemyśle. Lonsdaleit mógłby zastąpić klasyczny diament w produkcji narzędzi tnących, wierteł i specjalistycznych powłok ściernych. Jego unikatowe właściwości fizyczne mogą znaleźć zastosowanie także w elektronice. Autorzy badania twierdzą, że opracowana przez nich metoda mogłaby zostać użyta do masowej produkcji – wszak podobnie produkuje się już od dawna diamenty syntetyczne. Jeśli lonsdaleit się upowszechni, może w krótkim czasie zrewolucjonizować wiele gałęzi inżynierii. Źródło: <a href="https://www.nature.com/articles/s41586-026-10212-4.epdf?sharing_token=kk7gwPUSsAE4apZlrKbbG9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0ORatWGrmIfatuKfrK4u_IJqNa53Xd7kYqAuY4_BiHcZ8hJCFLCOA3iPmEpj21tG2FnJ3eTXkcUQT7fhsDX1TdSOJNSHAOWtvP-YOYha78eCB-TeU2AegTLTXGc8qw_EH3VphK364qz8iY1u37bBv1fVRr5t9RE4j5Xk1eFbrbz2F5DkeQM_dSAGJOL6miRRtGspleD8BFtj_2huf_bafndgIT6h1lJhJQN68Ja04WIZgiKsImUhWCRxG5Yvh2OO8se24m8rniIHEWRMI04gP6Mz2Mm-xTQ5aJnU9QNdK3OB_cT7JyMQYj1Ar1-Wk2jPK6iix44hU6EGFdFcOLG5MPg&tracking_referrer=www.livescience.com" target="_blank" rel="nofollow noopener">Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wyrostek robaczkowy jednak nie jest zbędny? Naukowcy znaleźli jego ukrytą funkcję
Karol Darwin uważał go za zbędny i ten pogląd utrzymywał się w medycynie i biologii przez ponad sto lat. Teraz odkrywamy, że wyrostek robaczkowy może być ważnym elementem układu odpornościowego i bezpiecznym schronieniem dla mikrobioty.
Jest niepotrzebny i powoduje same problemy – tak przeważnie myślimy o wyrostku robaczkowym. Ten „nadprogramowy” fragment jelita ślepego uważany był za narząd szczątkowy, zbędną pozostałość po roślinożernych przodkach, nie pełniącą już żadnej roli w organizmie człowieka. Jednak XXI wiek przynosi nowe badania nad wyrostkiem, i to nie tylko u ludzi. Okazuje się, że występuje on u setek gatunków ssaków, a w toku ewolucji powstawał niezależnie aż... 32 razy. A zatem – musiał do czegoś służyć i na pewno nie była to rola marginalna. Zaczynamy ją poznawać. Fenomen ewolucji zbieżnej Najnowsze, intedyscyplinarne badania, rzucają zupełnie nowe światło na rolę wyrostka robaczkowego. Okazuje się, że jego ewolucyjna droga jest znacznie bardziej skomplikowana niż przypuszczano. Pełnił – i wciąż może pełnić – istotną rolę, która przez dekady wymykała się badaczom. Odkryto między innymi, że struktury przypominające wyrostek wyewoluowały niezależnie u co najmniej trzech grup ssaków: naczelnych, torbaczy i siekaczowców (to klad obejmujący gryzonie i zajęczaki). Okazało się, że organ ten pojawił się zupełnie niezależnie co najmniej 32 razy u 361 gatunków. W biologii takie zjawisko nazywamy ewolucją zbieżną. Tak powtarzalny schemat sugeruje, że wyrostek zapewniał jakąś wymierną przewagę adaptacyjną. Jego kształt i położenie w ciałach różnych ssaków mocno się różnią: od długich, cylindrycznych form u ludzi i małp człekokształtnych, przez lejkowaty kształt u koali i wombatów, aż po rozgałęzione struktury u niektórych gryzoni. Taka różnorodność świadczy o tym, że ewolucja wielokrotnie „majstrowała” przy tym organie, dostosowując go do specyficznych potrzeb ekologicznych danego gatunku. Centrum odporności i bezpieczna przystań mikrobioty Współczesna nauka ma dwie, silnie ugruntowane hipotezy na temat roli wyrostka robaczkowego. Pierwsza z nich mówi, że organ ten jest integralną częścią układu odpornościowego. Zawiera tkankę limfatyczną związaną z jelitami (GALT), która prawdopodobnie pełni rolę „poligonu doświadczalnego” dla limfocytów (to jeden z rodzajów komórek odpornościowych). Wyrostek robaczkowy „uczy” ciało rozróżniania między pożytecznymi a groźnymi mikroorganizmami – szczególnie w dzieciństwie, gdy układ odpornościowy jest jeszcze niedojrzały. Produkuje przeciwciała (m.in. immunoglobulinę A), które neutralizują zagrożenia na powierzchniach błon śluzowych. Drugą, fascynującą hipotezą jest funkcja wyrostka jako „schronu” dla mikrobioty. Według niej wewnątrz wyrostka tworzy się biofilm – warstwa złożona z pożytecznych bakterii. W razie infekcji lub innego zdarzenia które niszczy florę bakteryjną (np. antybiotykoterapii), mikroorganizmy ukryte w wyrostku przeżywają ten proces. Po ustąpieniu infekcji służą jako zespół ratunkowy, który szybko zasiedla wyjałowione jelita i przywraca równowagę mikrobiologiczną. Nowe badania rozwiały również obawy dotyczące płodności: usunięcie wyrostka robaczkowego nie wpływa na zdolności rozrodcze kobiet. W niektórych przypadkach odnotowano wręcz wyższą częstotliwość ciąż po appendektomii. Czy wyrostek jest potrzebny w higienicznym świecie? Znaczenie wyrostka w dzisiejszym świecie jest jednak z pewnością mniejsze niż kiedyś. Nasi najdawniejsi przodkowie żyli w środowiskach o niskim poziomie higieny i wysokim ryzyku infekcji żołądkowo-jelitowych. Zdolność do szybkiej regeneracji mikrobioty mogła być czynnikiem decydującym o przeżyciu. Najbardziej radykalną zmianę przyniosło ostatnie stulecie: dostęp do czystej wody, poprawa higieny i wynalezienie antybiotyków drastycznie ograniczyły ryzyka związane z infekcjami przewodu pokarmowego. W tej nowej rzeczywistości presja ewolucyjna, która faworyzowała posiadanie wyrostka, mocno się zmniejszyła. Zatem wyrostek można porównać do trochę nieaktualnej polisy ubezpieczeniowej, która w bezpiecznych warunkach współczesności czasem bywa obciążeniem. Jednak nigdy nie wiadomo, kiedy jego supermoce mogą się przydać. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
„Pijany przybysz” spoza Układu Słonecznego. Naukowcy odkryli niezwykły skład międzygwiezdnego obiektu 3I/ATLAS
Obserwacje astronomów wykazały wyjątkowo wysokie stężenie metanolu w komecie 3I/ATLAS. Analiza związków chemicznych obecnych w gazach otaczających obiekt pozwoliła ustalić, że pokrywający go lód powstał w środowisku innym niż to, w którym formowała się większość komet w naszym Układzie Słonecznym. Naukowcy podkreślają, że 3I/ATLAS należy do najbardziej bogatych w metanol obiektów kometarnych, jakie kiedykolwiek zbadano.
Kometa 3I/ATLAS od dłuższego czasu znajduje się w kręgu zainteresowań astronomów, którzy stale prowadzą badania nad tym międzygwiezdnym obiektem. W grudniu 2025 roku naukowcy odkryli na powierzchni kosmicznego ciała występowanie kriowulkanów, czyli tzw. „lodowych wulkanów”, które pozwoliły na lepsze poznanie składu chemicznego komety. Teraz obserwacje przyniosły kolejne wnioski, znacznie poszerzające naszą wiedzę na temat tego obiektu powstałego wokół innej gwiazdy niż Słońce. „Pijany charakter” odkrycia świadczy o pochodzeniu międzygwiezdnego „przybysza”, który na swojej drodze trafił do naszego Układu Słonecznego. „Odciski palców” z innego układu słonecznego Do obserwacji 3I/ATLAS wykorzystano sieć radioteleskopów Atacama Large Millimeter Array (ALMA) znajdującą się w obserwatorium na pustyni Atakama w Chile. Astronomowie analizowali kometę, gdy ta zbliżała się do ogrzewającego ją Słońca. Światło słoneczne tak mocno ociepliło powierzchnię obiektu, że pokrywający ją lód zaczął zmieniać się bezpośrednio w gaz. W wyniku tego procesu wokół jądra komety powstała świecąca chmura nazywana komą. Analiza sygnałów emitowanych przez cząsteczki znajdujące się w tej otoczce pozwala zidentyfikować substancje obecne w komecie. Ta technika zdobywania wiedzy o obiekcie nazywana jest przez astronomów „pobieraniem chemicznych odcisków palców”. Nathan Roth, główny autor badań, w komunikacie prasowym podkreślał, że dzięki tym informacjom możliwe jest dokładniejsze poznanie składu i struktury komety. Pochodzenie „pijanej” komety Astronomowie w trakcie obserwacji koncentrowali się na pomiarze dwóch cząsteczek często spotykanych w gazach kometarnych. Były to prosty alkohol – metanol – oraz cyjanowodór, organiczny związek bogaty w azot. Pomiary wykonane podczas dwóch sesji badawczych wykazały niezwykle wysoki współczynnik występowania metanolu w komecie. Obserwacje wskazały odpowiednio 70 oraz 120 cząsteczek tego alkoholu na jedną cząsteczkę cyjanowodoru. Taki wynik sprawia, że 3I/ATLAS należy do najbardziej bogatych w metanol obiektów kometarnych, jakie do tej pory udało się naukowcom zbadać. Co wynika jednak z tak wysokiego poziomu alkoholu w obserwowanej komecie? Niezwykle wysoki stosunek sugeruje, że lód międzygwiezdnego obiektu powstał w warunkach chemicznych innych niż te, które ukształtowały większość komet w naszym Układzie Słonecznym. Naukowcy przypuszczają, że „pijany przybysz” powstał w znacznie zimniejszych warunkach, bogatych w cząsteczki zawierające węgiel i tlen. Co ciekawe, obecność metanolu zaobserwowano zarówno w jądrze komety, jak i w maleńkich lodowych ziarnach unoszących się w jej otoczce. Cyjanowodór wykryto natomiast jedynie w kometarnym rdzeniu, z którego uwalniane są gazy. „Mini-komety” pełne alkoholu 3I/ATLAS swoją wysoką zawartość metanolu zawdzięcza w dużej mierze tzw. „mini-kometom” – drobinom lodu unoszącym się w komecie, które po ogrzaniu przechodzą w gaz. Choć podobne struktury były już wcześniej obserwowane przez astronomów, po raz pierwszy udało się tak dokładnie prześledzić cały proces uwalniania gazów w obiekcie międzygwiezdnym. Obserwacje bogatej w alkohol komety wpisują się w szersze badania nad obiektami powstałymi wokół innych gwiazd niż Słońce, które przeleciały przez nasz Układ Słoneczny. 3I/ATLAS jest trzecim takim ciałem – po obiekcie ’Oumuamua, zauważonym w 2017 roku na Hawajach, oraz komecie 2I/Borisov, odkrytej w 2019 roku. Źródło: Discover Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wielki powrót „piątej ćwiartki”. Naukowcy mają dowody, dlaczego warto jeść podroby
To, co dziś często trafia do karmy dla zwierząt, może być jednym z najbardziej odżywczych produktów na świecie. Badacze analizują skład podrobów i wskazują: zawierają ogromne ilości żelaza, witamin z grupy B i innych kluczowych składników.
Spis treści: Tradycja kontra niechęć Ekologiczny wymiar jedzenia podrobów Co wiemy o walorach zdrowotnych podrobów? Naturalna multiwitamina Czy każdy może jeść podroby? Zarówno z powodów pragmatycznych, jak i smaku, podroby są wykorzystywane niemal przez każdą kulturę na świecie. W Polsce określa się je czasem mianem „piątej ćwiartki” zwierzęcej tuszy. Mimo tej bogatej historii, w ciągu ostatnich kilku dekad ich spożycie drastycznie spadło, szczególnie w krajach rozwiniętych. Tradycja kontra niechęć Od kiedy łagodny smak i sterylne opakowania mięsa z chowu przemysłowego stały się normą, konsumenci odwrócili się od podrobów. – Charakterystyczne kształty, kolory, smaki i tekstury wątrób, mózgów czy nerek zaczęły wzbudzać obrzydzenie – wyjaśnia Amy Bentley, profesorka dietetyki na Uniwersytecie Nowojorskim. To, co kiedyś było kulinarnym standardem, dziś budzi u wielu osób instynktowny opór. Ekologiczny wymiar jedzenia podrobów Czym właściwie są podroby? To zbiorcze określenie na nadające się do spożycia organy wewnętrzne i inne części zwierzęcia nie będące mięsem mięśniowym. Zniknięcie podrobów z nowoczesnych jadłospisów drastycznie podniosło ilość marnowanej żywności. Raporty różnią się w zależności od tego, co autorzy uznają za podroby jadalne, a co za niejadalne, ale większość inwentarza żywego składa się w 12 do 44% z podrobów (według wagi). Sama wątroba krowy może stanowić do 4,5% jej masy. Wykorzystanie tych części jest kluczowe dla zrównoważonego systemu żywnościowego. Co wiemy o walorach zdrowotnych podrobów? Miłośnicy podrobów od dawna zachwalają ich wartości odżywcze, cytując „ludową mądrość” o tym, jak drapieżniki po upolowaniu ofiary zawsze w pierwszej kolejności zjadają organy. – Jednak twarde dane na temat właściwości podrobów były trudne do zdobycia – mówi Fidel Toldrá, naukowiec, który w 2011 roku był współautorem przewodnika po badaniach nad jadalnymi produktami ubocznymi pochodzenia zwierzęcego. Temat ten nie jest wystarczająco dochodowy ani popularny, by przyciągnąć uwagę dobrze finansowanych zachodnich instytucji badawczych – argumentuje Álvarez. Z kolei naukowcy w krajach o żywych tradycjach jedzenia podrobów skłaniają się ku projektom badawczym skupionym na lokalnych rasach zwierząt i regionalnych potrawach. W ciągu ostatnich kilku lat międzynarodowe zespoły badawcze podjęły próbę podsumowania rozproszonych badań. Choć analizy sugerują, że podroby nie są tak „gęste” pod względem białka jak mięśnie szkieletowe, to mają znacznie więcej witamin i minerałów na gram. Jak dodaje Wesley McWhorter z Academy of Nutrition and Dietetics: „podroby należą do najbardziej gęstych odżywczo pokarmów, jakie są w ogóle dostępne”. Zidentyfikowano też poważne luki w globalnych badaniach. Na przykład niewiele wiemy o właściwościach podrobów drobiowych lub o tym, jak różne techniki przetwarzania, przechowywania i przygotowania mogą wpływać na wartość odżywczą. Naturalna multiwitamina Dokładne proporcje różnią się w zależności od gatunku, wieku, sposobu chowu i stanu zdrowia zwierzęcia. Jednak we wszystkich kategoriach w rankingach składników odżywczych królują wątroby. Mają ogromne stężenia żelaza, miedzi, selenu i cynku, a także witaminy A, witamin z grupy B i choliny. Każdy z tych związków pełni szereg kluczowych funkcji w organizmie. Niedobory żelaza i witaminy B6 są powszechne nawet w krajach rozwiniętych i wiążą się z objawami takimi jak zmęczenie czy lęk. Inne „czerwone podroby”, takie jak nerki, serca i śledziony, zawierają podobne składniki odżywcze, choć zazwyczaj w mniejszych stężeniach. Przynajmniej jeden przegląd USDA wymienia serca i nerki jako wyjątkowo dobre źródła niacyny i witaminy B2. Badaczka Flaminia Ortenzi twierdzi, że śledziona może konkurować z wątrobą pod niektórymi względami. Nazywa ona zarówno wątrobę, jak i śledzionę „naturalnymi multiwitaminami”. Mniej wiemy o profilu odżywczym „białych podrobów”, takich jak mózgi, płuca oraz żołądki i jelita. Álvarez wyjaśnia, że badacze są bardziej skupieni na opracowywaniu metod ekstrakcji kolagenu do celów przemysłowych. To, co wiemy, sugeruje, że są one ubogie w białko i nie tak bogate w składniki odżywcze jak czerwone podroby. Większość jest jednak nadal bogata w witaminę B12, a mózgi i gruczoły dostarczają witaminę C i wielonienasycone kwasy tłuszczowe, takie jak omega-3. Czy każdy może jeść podroby? Póki co niewiele wiemy o ich strawności, biodostępności lub o tym, jak mogą wchodzić w interakcje z innymi składnikami naszej diety. Możemy jednak powiedzieć, że w świecie obfitości żywieniowej możemy się bez nich obejść. Niektóre osoby powinny ich wręcz unikać. Ty Beal, naukowiec z Global Alliance for Improved Nutrition ostrzega, że kobiety w ciąży powinny ograniczyć spożycie wątroby ze względu na bardzo wysoką zawartość witaminy A. W nadmiarze może ona prowadzić do wad rozwojowych płodu. Osoby z hemochromatozą (nadmiarem żelaza), dną moczanową lub zaawansowaną chorobą nerek również powinny skonsultować się z lekarzem Jednak dla większości populacji podroby stanowią doskonałe, skoncentrowane pożywienie. Lepiej służyłyby zaspokajaniu potrzeb rosnącej populacji ludzi, niż jako surowiec do produkcji karm dla zwierząt, czy substancji do przemysłu. Musimy tylko sprawić, by znów stały się „cool”. Źródło: National Geographic
Medyczny „Święty Graal” staje się faktem? Amerykańscy naukowcy pokazali szczepionkę, która działa na bakterie, wirusy, a nawet… alergie
Szczepienia to jeden z najważniejszych wynalazków medycyny, ale mają poważną wadę: są selektywne. Środek, który zapewni odporność na wiele mikroorganizmów był dotychczas w sferze marzeń. Teraz jednak jesteśmy o krok bliżej od realizacji tego marzenia: w USA opracowano środek o uniwersalnej skuteczności.
Czy czeka nas medyczna rewolucja? Bardzo możliwe. Amerykańskie instytucje badawcze opracowały właśnie nową, uniwersalną szczepionkę. Preparat o nazwie GLA-3M-052-LS+OVA wykazuje zdumiewającą skuteczność nie tylko w walce z szerokim spektrum wirusów, ale także z bakteriami oraz alergiami. A to nie koniec – jego użycie nie wymaga zastrzyków, może być podany w formie sprayu do nosa. Jak naukowcy to zrobili? Kluczem było nowatorskie wykorzystanie mechanizmów obronnych naszych organizmów. Dwa filary odporności, jeden preparat Tradycyjne szczepionki bazują na tzw. odporności adaptacyjnej: uczą ciało rozpoznawania konkretnych patogenów. To proces precyzyjny, ale czasochłonny i ograniczony do jednego gatunku lub szczepu bakterii lub wirusa. Nowy środek także wykorzystuje ten mechanizm, ale łączy go z odpornością wrodzoną – naszą pierwszą, lecz krótkotrwałą linią obrony. Dzięki sztucznemu naśladowaniu sygnałów wysyłanych przez limfocyty T (jeden z rodzajów komórek odpornościowych), badaczom udało się utrzymać komórki odporności wrodzonej w stanie aktywności przez wiele miesięcy. W testach na myszach zaowocowało to skróceniem czasu reakcji na wirusa COVID z 14 do zaledwie 3 dni. Ilość wirusów w płucach udało się jednocześnie zmniejszyć aż 700 razy. Superszczepionka na superbakterie Wyjątkowość preparatu GLA-3M-052-LS+OVA polega na jego niespotykanej dotąd wszechstronności. Badaniach potwierdziły, że nowa szczepionka skutecznie chroniła zwierzęta przed groźnymi bakteriami, np. gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus) i Acinetobacter baumannii. W szpitalach to właśnie te gatunki często wykazują oporność na antybiotyki. Co najbardziej zaskakujące, naukowcy odnotowali również terapeutyczny wpływ na reakcje alergiczne. U zaszczepionych myszy wystawionych na kontakt z roztoczami kurzu domowego zaobserwowano znaczną redukcję objawów astmy, w tym mniejszą produkcję śluzu w płucach. To niezwykle obiecujące wyniki, dające nadzieję na prawdziwie uniwersalny środek. Wyzwania przed testami na ludziach Zespół naukowców, kierowany przez Bali Pulendrana ze Stanfordu, trochę studzi optymizm. Badacze podkreślają, że droga do wprowadzenia preparatu preparatu na rynek jest jeszcze daleka. Eksperci, m.in. Jonathan Ball z Liverpool School of Tropical Medicine, wskazują na konieczność potwierdzenia zarówno działania, jak i bezpieczeństwa szczepionki u ludzi. Kluczowym wyzwaniem będzie sprawdzenie, czy utrzymywanie układu odpornościowego w stanie ciągłej gotowości nie doprowadzi do niepożądanych reakcji autoimmunologicznych. Naukowcy przewidują, że jeśli kolejne etapy badań zakończą się sukcesami, uniwersalna szczepionka mogłaby trafić do użytku w ciągu 5–7 lat. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Osoby z autyzmem są 6 razy bardziej narażone na wystąpienie choroby Parkinsona. Naukowcy starają się znaleźć powód
Wyobraź sobie młodego dorosłego z autyzmem, który – poza codziennymi wyzwaniami wynikającymi ze spektrum (a raczej jego społecznego niezrozumienia) – nie podejrzewa, że jego mózg już teraz może nosić cichy ślad choroby Parkinsona. To wszystko zmienił naukowiec z Uniwersytetu w Missouri, który podczas rutynowych badań wykazał korelację pomiędzy tym schorzeniem a autyzmem.
Historia niezwykłego odkrycia zaczyna się w trakcie rutynowych badań, podczas których prof. David Beversdorf postanowił sprawdzić, czy charakterystyczne dla autyzmu ruchy powtarzalne (np. machanie rękami i kołysanie się do przodu i do tyłu) są powiązane z nieprawidłowościami w transporcie dopaminy. Napotkał jednak coś niespodziewanego. Przypadkowe badanie ujawniło zaskakujący mechanizm By sprawdzić transport dopaminy, wykonał specyficzne skany mózgów 12 młodych osób z autyzmem – takie same, jakie wykorzystuje się do wykrywania m.in. choroby Parkinsona u osób starszych. Okazało się, że aż 2 z 12 młodych dorosłych wykazywały nieprawidłowości typowe właśnie dla tej choroby neurodegeneracyjnej. Dlaczego główną rolę gra dopamina? Dopamina jest neuroprzekaźnikiem niezbędnym m.in. do sterowania ruchem, emocjami i motywacją. Transportery dopaminy działają jak system recyklingu: zbierają jej nadmiar z synaps, aby utrzymać właściwą równowagę chemiczną w mózgu. Kiedy ten system zawodzi, jak w chorobie Parkinsona, zaczynają pojawiać się problemy z ruchem i inne objawy. Co dokładnie odkryto w mózgach młodych osób z autyzmem? W omawianym badaniu Uniwersytetu Missouri użyto skanów DaT, które pozwalają ocenić stan transporterów dopaminy. U 2 z 12 osób z autyzmem potwierdzono niepokojące zmiany, choć nie wykazywały one jeszcze typowych objawów choroby Parkinsona. U kolejnych dwóch sytuacja była niejasna. Naukowcy zaczęli się zastanawiać: czy to oznacza, że mózg części osób z autyzmem starzeje się pod tym względem szybciej? Czy każdy z autyzmem zachoruje na Parkinsona? Zdecydowanie nie. Profesor Beversdorf podkreśla, że na razie to jedynie sygnał ostrzegawczy, nie wyrok. Jednak wnioski są ważne: osoby z autyzmem mogą być bardziej narażone, bo już w młodości ich mózg może „pamiętać” coś, co u innych pojawia się dopiero z wiekiem. Statystyki sugerują, że ryzyko Parkinsona w tej grupie jest aż sześciokrotnie większe niż w populacji ogólnej. Co dalej? Powiązanie autyzmu z Parkinsonem Odkrycie z Missouri otwiera nowe ścieżki: naukowcy chcą rozszerzyć badania na większą liczbę osób i różne grupy wiekowe. Być może już za kilka lat da się wcześnie przewidywać, kto jest naprawdę zagrożony, i wdrażać środki prewencyjne, zanim dojdzie do nieodwracalnych zmian w mózgu. Jedno jest pewne – osoby z autyzmem i ich rodziny powinny być świadome, że monitorowanie zdrowia neurologicznego może być w ich przypadku kluczem do lepszej przyszłości. Źródło: Autism Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
7 godzin i 18 minut jest optymalną długością snu. Według naukowców pozwala uniknąć cukrzycy... i nie tylko
Czy optymalna długość snu może być tak bardzo precyzyjna? Według naukowców z BMJ Open Diabetes Research & Care – tak! Wystarczy 7 godzin i dokładnie 18 minut każdej nocy, aby drastycznie obniżyć ryzyko insulinooporności, która często prowadzi do cukrzycy typu 2. Dlaczego tyle, a nie więcej?
Za długo, za krótko, czy w sam raz? Intuicyjnie wiemy, że długość snu w przedziale 7–8 godzin służy nam najbardziej – a przynajmniej mi, piszącemu ten tekst. Chociaż różnice osobnicze są udowodnione naukowo (np. nastolatki potrzebują więcej snu niż osoby starsze, a na długość snu wpływają także pory roku), to teraz mamy konkretny czas – dokładnie 7 godzin i 18 minut ma chronić przed cukrzycą. Dlaczego właśnie 7 godzin i 18 minut? Tysiące dorosłych, różne style życia, różne długości snu – jak naukowcy odnaleźli złoty środek? Badanie na grupie ponad 23 000 osób (w wieku od 20 do 80 lat) wykazało, że ryzyko insulinooporności układa się w krzywą Gaussa (czyli rozkład normalny), która ma kształt odwróconej litery „U”. A jej sam środek znajdował się… w 7 godzinach i 18 minutach snu. To czas, przy którym organizm najlepiej radzi sobie z metabolizmem glukozy. Każdy kolejny kwadrans snu poprawiał metabolizm, jednak po przekroczeniu granicy 7 godzin i 18 minut – każdy dodatkowy kwadrans zaczynał szkodzić. Co ciekawe, efekt ten był wyraźniejszy u kobiet oraz osób w wieku 40–59 lat. Badanie oparło się na danych z amerykańskiego Narodowego Badania Zdrowia i Odżywiania (NHANES) z lat 2009–2023. Uczestnicy zgłaszali, ile śpią w tygodniu oraz czy i jak nadrabiają sen w weekendy. Kluczowy był tu wskaźnik eGDR, który odzwierciedla zdolność organizmu do „utylizacji” glukozy – im wyższy, tym lepiej radzimy sobie z cukrem. Skąd tak dokładna liczba? Wyjątkowość tego badania polega na ogromnej próbie i zaawansowanych metodach statystycznych. Naukowcy mogli z bardzo dużą precyzją zidentyfikować punkt, w którym ryzyko metaboliczne jest najniższe. Stąd właśnie 7 godzin i 18 minut – nieprzypadkowa, wyliczona naukowo wartość. Weekendowe nadrabianie snu – czy rzeczywiście pomaga? Spanie mniej niż 6 godzin dziennie jest często normą dla wchodzących w dorosłość studentów czy pracujących mam. Wiele osób „nadrabia” niedospanie w weekendy i na krótką metę wydaje się, że to wystarcza. Badania jednak ostatecznie udowadniają, że ta taktyka po prostu nie działa. Naukowcy udowodnili, że dla osób, które nie dosypiają w tygodniu, dodatkowa godzina czy dwie w weekend podnosiła wskaźnik eGDR, czyli pomagała radzić sobie z glukozą. Jednak Ci, którzy spali ponad 7 godzin 18 minut w tygodniu, a w weekend dodatkowo „nadrabiali”, pogarszali swój metabolizm. To pułapka – myślisz, że odpoczywasz i że ci się to należy jak psu buda, ale organizm wpada w metaboliczny chaos. W grę wchodzi nie tylko ilość, ale i rytm snu. Nie da się wyspać „na zapas”. Czy za mało i za dużo snu jest naprawdę groźne? Tak. Krótszy sen to nie tylko większa szansa na insulinooporność (co wiemy dzięki najnowszym badaniom), ale również na nadciśnienie, otyłość czy depresję. Z kolei długotrwały nadmiar snu (ponad 9 godzin) może świadczyć o ukrytych zaburzeniach metabolicznych i osłabiać nasze zdrowie. Warto pamiętać, że te wyniki oparte są na badaniu obserwacyjnym – nie oznaczają jeszcze, że zmiana długości snu na pewno rozwiąże wszystkie problemy. Pokazują jednak wyraźny kierunek: sen jest kluczowym, codziennym narzędziem prewencji chorób przewlekłych. Często, w ciągłym pędzie, zdajemy się o tym zapominać. Źródła: BMJ Open Diabetes Research & Care, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Wodne misie” w starciu z Marsem. Czy niesporczaki nauczą ludzi jak przetrwać na Czerwonej Planecie?
Niesporczaki to maleńkie, ośmionożne bezkręgowce o niewyobrażalnych wręcz możliwościach przetrwania. Były zamrażane, gotowane, poddawanie promieniowaniu, wysyłane w próżnię kosmiczną, a po sprowadzeniu na Ziemię ożywały. Naukowcy badają je od ponad dwustu lat, a one wciąż potrafią zadziwiać. Okazuje się, że to właśnie te urocze „niedźwiadki wodne” mogą pomóc nam zrozumieć, czy przetrwamy na Marsie.
Są maleńkie i powszechne. W półmetrowej kałuży będącej odpowiednim siedliskiem (z liśćmi, mułem, glonami, mchem) może ich żyć od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy. Znamy ponad 1500 gatunków niesporczaków. W lutym 2026 roku, zespół naukowców opublikował artykuł o przeżywalności niesporczaków w analogu regolitu marsjańskiego, czyli w ziemskim materiale wykonanym z zachowaniem parametrów Marsa. Danych o marsjańskiej „glebie” dostarczył łazik Curiosity. Niesporczaki sprawdzają Marsa Tym razem naukowcy nie zamierzali sprawdzać odporności niesporczaków, ale samą Czerwoną Planetę. Chcieli zrozumieć, jak marsjański regolit — luźne osady mineralne pokrywające powierzchnię planety podobnie jak gleba pokrywa Ziemię — oddziałuje z żywymi organizmami. Czy mógłby służyć jako podłoże dla roślin, jak to widzieliśmy np. w filmie „Marsjanin”? Oraz czy mógłby pomóc chronić planetę przed skażeniem, które ludzie mogliby nieumyślnie tam wprowadzić? Testy rozpoczęto od zmieszania aktywnych niesporczaków z dwoma różnymi analogami regolitu marsjańskiego. Ich skład był zgodny z materiałem pobranym przez łazik NASA Curiosity z obszaru zwanego Rocknest, w kraterze Gale. Pierwszy z analogów, znany jako MGS-1, miał reprezentować ogólne warunki na powierzchni Marsa. Już po dwóch dniach mieszkające w nim niesporczaki wykazywały znacznie obniżoną aktywność. Jak na organizm, który bez trudu znosi próżnię kosmiczną, był to niezwykły rezultat. Drugi symulant również hamował ich funkcjonowanie, ale był znacznie mniej szkodliwy, co dostarczyło ważnych wskazówek na temat tego, które składniki marsjańskiej gleby stanowią największe zagrożenie. Nadchlorany: groźne nawet dla niesporczaków – W marsjańskim regolicie występuje bardzo duże stężenie nadchloranów – wysoce reaktywnych i łatwo rozpuszczających się w wodzie soli i estrów kwasu nadchlorowego. Według danych zebranych przez łazik Curiosity stężenie nadchloranów w marsjańskiej glebie wynosi około 0,6 procenta. Wydaje się, że to niedużo, jednak jeśli porównamy to z nawet najwyższym odnotowanym stężeniem tych związków na Ziemi, które wynosi 0,00025 proc., lepiej widać z jak dużymi stężeniami tych substancji mamy do czynienia na Marsie – wyjaśnia doktor habilitowany Łukasz Kaczmarek z Zakładu Taksonomii i Ekologii Zwierząt UAM. Łukasz Kaczmarek jest światowym autorytetem w dziedzinie badań nad niesporczakami. Nie brał udziału w omawianych badaniach, jednak zgodził się je skomentować specjalnie dla nas. Naukowiec przekonuje, że prawdopodobnie cały regolit marsjański jest bardzo zasolony. Badania polskich naukowców – Nadchlorany wywołują uszkodzenia na poziomie komórkowym co prowadzi do śmierci komórek i całych organizmów, nawet gdy mamy do czynienia ze stosunkowo niewielkimi stężeniami. Wraz z moją grupą badawczą próbowaliśmy hodować niesporczaki w środowisku o wysokim stężeniu nadchloranów, choć wciąż niższym niż marsjańskie. Badanie wykazało, że są one w stanie funkcjonować w stężeniu od 0,1 do 0,25 proc. i nadal się rozwijać. Proces ten był jednak znacznie spowolniony i niesporczaki nie osiągały takich rozmiarów jak w środowisku pozbawionym nadchloranów. Dodatkową kwestią utrudniającą przetrwanie w marsjańskim regolicie jest jego struktura. To nie jest miałki piasek o zaokrąglonych ziarnach, jak na ziemskich plażach. Marsjański regolit ma ostre krawędzie i przypomina cienkie igiełki, które mogą wywoływać uszkodzenia mechaniczne. Kutikula niesporczaków, czyli cienka, zewnętrzna warstwa ochronna pokrywająca ich ciało może być z łatwością niszczona przez ziarna regolitu – wyjaśnia dr hab. Łukasz Kaczmarek. Czy Mars obroni się sam? Co ciekawe, gdy w omawianych badaniach zespół przepłukał pierwszy analog wodą przed wprowadzeniem do niego kolejnej kolonii niesporczaków, szkody niemal całkowicie zniknęły. Jednak należy podkreślić, że ta sama właściwość, która czyni regolit tak wrogim dla życia, może jednocześnie stanowić naturalną barierę przeciwko skażeniu ziemskimi organizmami. Mars — w pewnym sensie — może mieć własny wbudowany system obronny. Źródło: International Journal of Astrobiology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pancerze kleszczy działają jak pendrive: „zapisują” informacje na temat środowiska
Wobraź sobie, że każdy kleszcz to mały, żywy pendrive. Naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu odkryli, że pancerz tego pajęczaka zapisuje „dane” o miejscu, w którym żył – niczym chitynowy rejestrator środowiskowych tajemnic. Dużo się możemy z niego dowiedzieć.
Kleszcze noszą na sobie chitynowe nośniki danych, które zapisują informacje o stanie środowiska, w którym żerował pajęczak. Dr Vitalii Demeshkant i dr Magdalena Zyzak odkryli, że możemy odczytać z nich fascynujące dane o metalach ciężkich – i nie tylko. Jak kleszcze „zapisują” historię środowiska? Chitynowy egzoszkielet kleszcza nie tylko chroni go przed otoczeniem. Działa jak magnetyczna taśma – na jego powierzchni odkładają się cząsteczki kadmu (który jest metalem ciężkim), wapnia, potasu i innych pierwiastków. To, co wgryzło się w pancerz, odzwierciedla poziom zanieczyszczenia regionu: kleszcze z Warszawy (tak, w mieście też żyją kleszcze) mają więcej kadmu, a z Czarnobyla więcej wapnia i potasu, ale mniej metali ciężkich. To nie przypadek, a odzwierciedlenie lokalnej historii przemysłowej i przyrodniczej. Jak odczytać kleszczowego „pendrive’a”? Badacze sięgnęli po SEM-EDS – technologię, która pozwala zaglądać w mikroskopijne warstwy pancerza. Co tam zobaczyli? Oprócz warstw pierwiastków odkryli, że samice kleszczy są lepszymi nośnikami niż samce – ich pancerze akumulują szczególnie dużo wapnia i strontu. Czy kleszcze to najlepsze bioindykatory? Od dawna wiemy o porostach na drzewach w lesie, które odzwierciedlają czystość powietrza. Kleszcze to „wersja terenowa” tego samego mechanizmu: są powszechne – chociaż uciążliwe i niebezpieczne dla ludzi i zwierząt – wytrzymałe i potrafią „pamiętać” środowiskowe pierwiastki przez całe życie (a żyją około trzech lat). Gatunek Dermacentor reticulatus (czyli popularny w Polsce kleszcz łąkowy) stał się gwiazdą badań – jest pospolity i łatwo poddaje się analizie. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie „Science of the Total Environment”, a materiał badawczy pozyskano dzięki wieloletniej współpracy polskich i ukraińskich instytucji naukowych. Czemu to takie ważne? Naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu udowodnili, że monitoring środowiska nie musi opierać się na maszynach, sensorach czy próbkach kosztujących krocie. Okazuje się, że wystarczy przyjrzeć się kleszczom – pancerze pajęczaków mogą być nowym systemem wczesnego ostrzegania przed skażeniem – a poznanie tego mechanizmu pozwala przeanalizować, gdzie choroby odkleszczowe mogą być największym problemem: na ich chitynowych powłokach osiadają także patogeny. Kleszczowy „pendrive” to realny sposób na lepszą profilaktykę zdrowotną ludzi i zwierząt. A to wszystko dzięki odkryciu, które zamienia niechcianego pasożyta w cenne naukowe narzędzie. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec „wojny” tłuszczów z węglowodanami. Gigantyczne badanie naukowców z Harvardu ujawnia, co naprawdę niszczy serce
W świecie dietetyki od dekad trwa debata między zwolennikami ograniczania tłuszczów a entuzjastami diety niskowęglowodanowej. Każda ze stron przypisuje swojej metodzie miano najzdrowszej dla serca i układu krwionośnego. Najnowsze, zakrojone na ogromną skalę badanie naukowców z Uniwersytetu Harvarda rzuca jednak zupełnie nowe światło na ten konflikt.
Ogromne badanie trwało 30 lat, a dane zebrano od niemal 200 tys. osób w USA. Ich analiza sugeruje, że kluczem do zdrowego serca wcale nie jest rygorystyczne trzymanie się określonych proporcji makroskładników. Ważniejsze jest coś znacznie bardziej fundamentalnego: jakość spożywanych produktów. To kolejny – i bardzo poważny – dowód na szkodliwość wysoko przetworzonego jedzenia. Koniec dyktatury makroskładników Główny wniosek z badania zespołu pod kierownictwem epidemiologa Zhiyuana Wu to stwierdzenie: zarówno dieta niskowęglowodanowa, jak i niskotłuszczowa mogą być równie skuteczne w zapobieganiu chorobom serca, o ile opierają się na produktach wysokiej jakości. Naukowcy zauważyli, że osoby, które skupiały się wyłącznie na wykluczaniu danej grupy składników, ale zastępowały je żywnością wysokoprzetworzoną, nie odnosiły korzyści zdrowotnych. Przykładowo: dieta niskowęglowodanowa, ale bogata w tłuszcze zwierzęce i przetworzone mięso może być wręcz szkodliwa w porównaniu do diety bogatej w węglowodany – ale pochodzące z produktów pełnoziarnistych i owoców. Badanie dowodzi, że dla serca różnica między tłuszczem a węglowodanem jest mniej ważna niż między produktem naturalnym a przetworzonym. Kluczowe okazuje się jedzenie odpowiedniej ilości warzyw, zdrowych tłuszczów roślinnych oraz unikanie rafinowanych cukrów. Jakość diety ważniejsza niż ilość makroskładników Badanie dostarczyło twardych dowodów na to, dlaczego jakość diety ma tak kolosalne znaczenie. Wśród uczestników osoby wybierające produkty nieprzetworzone i bogate w składniki odżywcze miały znacznie wyższy poziom tzw. „dobrego” cholesterolu HDL, który chroni naczynia krwionośne przed zatorami. W ich krwi odnotowano też niższe poziomy trójglicerydów oraz, co niezwykle istotne, mniej markerów stanu zapalnego. To właśnie przewlekły stan zapalny, często wywoływany przez dietę pełną produktów typu fast-food i nasyconych tłuszczów zwierzęcych, jest głównym paliwem dla rozwoju m.in. miażdżycy. Wyniki te sugerują, że zdrowe wersje obu typów diet – niskotłuszczowej i niskowęglowodanowej – niosą te same korzyści zdrowotne dla serca i układu krwionośnego. Imponująca skala badań i wnioski dla każdego To, co wyróżnia tę analizę na tle innych, to jej bezprecedensowa skala: ponad 5,2 miliona osobo-lat obserwacji. Choć badanie opierało się na ankietach wypełnianych przez pracowników służby zdrowia (zapewne z wyższą świadomością zdrowotną), to długość obserwacji i liczba uczestników nadają wynikom ogromną wagę statystyczną. Kardiolog Harlan Krumholz z Yale University podkreśla, że te wnioski pozwalają wreszcie wyjść poza jałowe spory o to, czy „lepszy” jest makaron, czy stek. Najważniejszy przekaz jest prosty: serce najlepiej pracuje na diecie opartej na roślinach, pełnych ziarnach i zdrowych tłuszczach. Każdemu z nas daje to ogromną swobodę – nie musimy trzymać się restrykcyjnych diet. Możemy jeść zgodnie ze swoimi preferencjami smakowymi, o ile fundamentem naszej kuchni pozostanie żywność naturalna i jak najmniej przetworzona. Źródło: Journal of the American College of Cardiology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jak zamienić plastikowe śmieci w kwas octowy? Naukowcy mają sposób – wystarczy im słońce
Czy wystarczy światło słoneczne, by raz na zawsze pozbyć się plastiku? Badaczom co prawda nie udało się sprawić, by plastikowe śmieci zupełnie zniknęły, ale… przekształcili je w ocet. I nawet można go używać!
Plastikowe odpady zanieczyszczają zarówno ląd, jak i wodę. Tradycyjny recykling zupełnie sobie z nimi nie radzi, co widzimy np. po wyspach śmieci pływających po oceanach, a jeśli już, to prowadzi do ogromnych emisji CO₂. To może się zmienić – nowatorska technologia naukowców z Uniwersytetu Waterloo pozwala na przekształcenie plastiku w kwas octowy przy użyciu energii słonecznej i prostego katalizatora inspirowanego enzymami występującymi w naturze. Jak zmienić plastik w ocet? Fotokataliza inspirowana naturą – żelazo w azotku węgla Chociaż brzmi to wręcz magicznie, to jest to po prostu… pomysłowa chemia. Innowacyjny katalizator pozwalający przekształcić plastik w ocet zawiera pojedyncze atomy żelaza osadzone w strukturze azotku węgla. Jego działanie przypomina rozkład materii organicznej przez enzymy i pozwala przekształcić różne rodzaje plastików bez potrzeby ich wcześniejszego sortowania. Potrzebuje jedynie energii słonecznej. Wykorzystanie światła słonecznego Reakcja zachodzi w wodzie pod wpływem naturalnego światła. Fotony inicjują rozpad polimerów na kwas octowy. Brak potrzeby stosowania dodatkowych źródeł energii oznacza zerową emisję CO₂ i zdecydowanie niższe koszty. Z odpadów powstaje produkt wysokiej jakości Kwas octowy powstający z plastiku jest wykorzystywany w przemyśle spożywczym, chemicznym i energetycznym. Do tej pory produkowano go głównie z paliw kopalnych, generując emisje gazów cieplarnianych. Metoda naukowców z Waterloo pozwala odzyskać go ze… śmieci. I to ekologicznie, bez emisji. Proces wykorzystuje jedynie energię słoneczną, dlatego nie przyczynia się do powstawania nowych emisji dwutlenku węgla i jest neutralny dla klimatu. Dodatkowo degraduje plastik na poziomie chemicznym, więc zmniejsza ryzyko przedostawania się mikroplastiku do wód, ziemi i przez to – do naszych ciał. Kiedy metoda może zostać wprowadzona? Chociaż na razie technologia znajduje się na etapie badań laboratoryjnych, to jej skuteczność i prostota pozwala na szybkie wprowadzenie jej na większą skalę w dużych zakładach recyklingowych czy np. oczyszczalniach ścieków. Energia słoneczna jest darmowa, stale rozwijana i powszechnie dostępna, więc koszt procesu jest stosunkowo niewielki. Produkcja cennego kwasu octowego daje szansę na szybki zwrot funduszy, więc może – i już to robi – zachęcać potencjalnych prywatnych inwestorów. Trzymamy kciuki – czy nie pięknie byłoby przerobić plastikowe odpady na coś, co możemy wykorzystać? Źródło: Advanced Energy Materials, Marine Policy, University of Waterloo Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd wiesz, kiedy przestać się drapać? Ciało ma własny „hamulec” i naukowcy właśnie go odnaleźli
W ciele masz zakodowany mechanizm, który mówi „STOP” podczas drapania. No bo tak właściwie skąd wiemy, że należy przestać i dlaczego drapanie powoduje, że skóra przestaje nas swędzieć?
Coś każe nam przestawać się drapać, a naukowcy jeszcze do niedawna nie mieli pojęcia, co to takiego. Udało im się jednak zidentyfikować zakodowany w naszych ciałach „mechanizm hamowania”, który jest ściśle powiązany z aktywnością receptorów w neuronach czuciowych. Przez przypadek odkryli, że zaburzenia tego mechanizmu prowadzi do wielu chorób skóry, co może pomóc w ich leczeniu. Jak powstaje świąd i dlaczego się drapiemy? Swędzenie (świąd) to subiektywne odczucie zmuszające do drapania. Najczęściej wywołują je mediatory zapalne, takie jak histamina, cytokiny czy substancje uwalniane przez komórki skóry i zakończenia nerwowe w odpowiedzi na podrażnienie lub stan zapalny. To mechanizm obronny – sygnał ostrzegawczy, że ze skórą dzieje się coś niepożądanego. Mózg wywołuje go świadomie. Receptory, serotonina i błędne koło drapania Receptory czuciowe obecne w skórze, głównie zakończenia nerwów obwodowych, są pierwszym ogniwem w kaskadzie sygnałów prowadzących do powstania świądu. Najważniejszą rolę odgrywają tu neurony ekspresjonujące receptory TRPV1 oraz TRPV4, które przekazują sygnał do rdzenia kręgowego i dalej do mózgu. Odpowiadają zarówno za uczucie swędzenia, jak i bólu. Drapanie powoduje chwilową ulgę, ponieważ aktywuje szlaki bólowe, które chwilowo tłumią świąd. Jednak naukowcy z Washington University School of Medicine w St. Louis wykazali, że podczas drapania w mózgu wydziela się serotonina – neuroprzekaźnik, który w pewnych warunkach nasila świąd. W ten sposób powstaje błędne koło: im więcej się drapiemy, tym bardziej nas swędzi. Nie zawsze się tak dzieje – jeśli tylko receptory spełniają swoje zadanie. Skąd wiemy kiedy przestać się drapać? Czy istnieje biologiczny „hamulec”, który mówi nam, że drapanie było skuteczne? Zespół badawczy Roberta Gualdaniego z Uniwersytetu w Louvain przeprowadził eksperymenty, które pomogły zrozumieć kontrolę drapania. Wykazał on, że kluczową rolę odgrywa tutaj kanał jonowy TRPV4 w neuronach czuciowych, a nie tylko w komórkach skóry. Kanały te funkcjonują jak molekularne bramki – po osiągnięciu pewnego poziomu bodźca (drapania), uruchamiają sygnał zwrotny do mózgu, że drapanie jest „wystarczające”. Eksperymenty na myszach ujawniają ciekawe mechanizmy W badaniu na genetycznie modyfikowanych myszach, którym selektywnie wyłączono TRPV4 tylko w neuronach czuciowych, zaobserwowano zaskakujące efekty. Myszy te swędziało mniej, ale jeśli już zaczęły się drapać, robiły to znacznie dłużej niż normalnie. Wskazuje to, że bez sygnału TRPV4 nie pojawia się typowy sygnał „stop”, przez co drapanie staje się przedłużone, bardziej niebezpieczne i mniej efektywne. Znamy przyczynę nadmiernego drapania – czy możemy leczyć świąd? Odkrycia sugerują, że rola TRPV4 w swędzeniu jest bardziej złożona niż wcześniej sądzono. Podczas gdy kanał w komórkach skóry wydaje się wywoływać uczucie swędzenia, ten sam kanał w neuronach wydaje się pomagać w jego regulacji i hamowaniu. Ta podwójna rola ma istotne problemy dla rozwoju leków. – Przyszłe terapie mogą wymagać znacznie bardziej ukierunkowanych działań – być może działających wyłącznie na skórę, bez zakłócania mechanizmów neuronalnych, które mówią nam, kiedy przestać się drapać – mówi Robert Gualdani, autor badania nad TRPV4. Leki działające selektywnie na TRPV4 w skórze lub w określonych neuronach mogą umożliwić przerwanie błędnego koła swędzenia i drapania bez wywoływania efektów ubocznych. Wszystko to jest możliwe dzięki odkryciu precyzyjnych mechanizmów kontroli drapania przez zespół Gualdaniego. Źródło: Biophysical Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Lekarze przez dekady się mylili? Prawdziwa przyczyna odrzucania przeszczepów ukrywała się poza układem odpornościowym
W transplantologii od dekad panuje dogmat, że głównym zagrożeniem dla przeszczepionego narządu jest układ odpornościowy biorcy. Odrzucanie przeszczepu, występujące czasem nawet wiele lat po operacji, leczy się lekami immunosupresyjnymi. Jednak często jest to nieskuteczne. Nowe badania przynoszą sensacyjne wyniki: okazuje się, że to nie układ odpornościowy odrzuca przeszczep.
Najnowsze badanie opublikowane w „Science Translational Medicine”, przez naukowców z Washington University School of Medicine w St. Louis rzuca zupełnie nowe światło na ten problem. Okazuje się, że za degradację przeszczepionego narządu wcale nie odpowiada „agresja” układu odpornościowego. Przyczyna może leżeć w mechanicznych uszkodzeniach układu drenażu, czyli naczyń limfatycznych. Dochodzi do niego już podczas pobierania narządu od dawcy. Układ limfatyczny – brakujące ogniwo W przeciwieństwie do naczyń krwionośnych, które chirurdzy precyzyjnie łączą podczas transplantacji, naczynia limfatyczne pozostają niezespolone. Są zbyt małe, by dostrzec je gołym okiem, a lekarze zakładali dotąd, że następuje ich samoistna regeneracja w ciągu kilku tygodni od zabiegu. Dr Hailey Shepherd odkryła jednak, że ten krótki okres bezczynności limfy jest krytyczny. To wtedy uruchamiają się nieodwracalne procesy niszczące narząd. Analizując próbki ludzkich tkanek oraz badając myszy, naukowcy zauważyli, że miejsca włóknienia tkanek pokrywają się niemal idealnie z przebiegiem uszkodzonej sieci limfatycznej. To właśnie zastój limfy, a nie atak przeciwciał, inicjuje proces zamiany zdrowej tkanki w niefunkcjonalną „bliznę”. Cukier, który niszczy narządy Kluczowym winowajcą okazał się hialuronian – specyficzna cząsteczka cukru, która przy braku sprawnego drenażu limfatycznego zaczyna kumulować się w przeszczepionym narządzie. Nadmiar hialuronianu wysyła sygnał do komórek, by te produkowały tzw. tkankę włóknistą. Naukowcy udowodnili tę zależność, przeprowadzając przeszczepy między genetycznie identycznymi myszami. Między nimi nigdy nie powinno dojść do odrzucenia narządu – a jednak się to zdarzało. To ostateczny dowód na to, że to zakłócenie przepływu chłonki jest przyczyną odrzucenia. Nareszcie wiemy, dlaczego tradycyjna immunosupresja bywała bezradna wobec postępującego włóknienia płuc czy serca. Trzy pomysły na rewolucję w medycynie Odkrycie otwiera drogę do rewolucyjnych metod leczenia, które mogłyby być stosowane krótkotrwale zaraz po operacji, a nie dożywotnio. Badacze mają trzy pomysły: blokowanie produkcji hialuronianu, stymulowanie wzrostu naczyń limfatycznych oraz hamowanie sygnałów komórkowych odpowiedzialnych za bliznowacenie. Szczególnie obiecujący jest lek 4-MU (4-metyloumbeliferon), stosowany już w Europie i Azji w chorobach dróg żółciowych, który skutecznie zapobiegał włóknieniu u myszy. Naukowcy sugerują, że w przyszłości narządy mogłyby być „naprawiane” jeszcze przed wszczepieniem, w trakcie przechowywania w roztworach konserwujących. Źródło: Science Translational Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rekordowa liczba żubrów w Puszczy Białowieskiej. Znamy najnowszy stan populacji
Dane z zimowego liczenia żubrów w polskiej części Puszczy Białowieskiej przynoszą dobre wieści. Białowieski Park Narodowy ogłosił, że stan populacji na koniec 2025 roku to aż 1176 osobników. To dużo więcej niż w zeszłym roku. Naukowcy tłumaczą czym spowodowany jest tak gwałtowny wzrost.
Porównując tegoroczne dane z wynikami z poprzedniego roku, można odnieść wrażenie gwałtownego skoku populacyjnego. Wówczas doliczono się bowiem 870 osobników. Eksperci studzą jednak emocje, wskazując na złożone przyczyny tego zjawiska. Kluczowym czynnikiem okazały się migracje między dwoma ważnymi siedliskami. Z puszczy do puszczy: jak migrują żubry? Jak wyjaśnia w rozmowie z PAP Andrzej Karczewski, kierownik Ośrodka Hodowli Żubrów BPN, znaczna grupa ponad stu zwierząt, która w poprzednim sezonie przemieściła się do Puszczy Knyszyńskiej (w rejon nadleśnictwa Żednia), jesienią wróciła do macierzystej Puszczy Białowieskiej. Oznacza to, że realny przyrost naturalny między 2024 a 2025 rokiem oscyluje wokół liczby urodzonych cieląt, a nie setek nowych osobników. Jednak powrót tych „emigrantów" jest niezwykle istotnym wyróżnikiem różnorodności genetycznej i stabilności stada. Demografia białowieskiego stada Tegoroczna aura wyjątkowo sprzyjała przyrodnikom. Sroga, mroźna zima zmusiła zwierzęta do częstszego korzystania z przygotowanych przez leśników punktów dokarmiania, więc łatwiej było je policzyć. Inwentaryzację przeprowadzono w dwa styczniowe dni. W procesie liczenia uczestniczyli: pracownicy BPN, naukowcy, wolontariusze oraz leśnicy z sześciu okolicznych nadleśnictw (Białowieża, Bielsk, Browsk, Hajnówka, Nurzec i Rudka). A oto dokładne wyniki: łączna liczba żubrów: 1176 osobników samice: 505 krów samce: 248 byków cielęta: 176 młodych, urodzonych w ubiegłym roku pozostałe: osobniki o nieustalonej płci (głównie ze względu na dużą odległość podczas obserwacji). Żubr na obrzeżach Puszczy: wyzwania i adaptacja Wzrost liczebności oraz zmiany środowiskowe sprawiają, że zwierzęta coraz śmielej wychodzą poza gęste lasy. Obecnie duże grupy żubrów żerują na tzw. przedpolach puszczy – terenach otwartych i polach, gdzie korzystają z ozimin, rzepaku czy pozostałości po ubiegłorocznej kukurydzy. To zachowanie jest ściśle skorelowane z dostępnością naturalnego pokarmu w lesie. W latach „tłustych", obfitujących w żołędzie, żubry rzadziej opuszczają knieje, a w okresach suszy szukają pożywienia na polach uprawnych. Aby lepiej poznać te mechanizmy, naukowcy zdecydowali się na nowoczesne metody monitoringu. Jednemu z osobników bytujących na łąkach założono obrożę telemetryczną. Dane z nadajnika pozwolą precyzyjniej poznać ich sezonowe wędrówki oraz to, jak dużą rolę w ich diecie odgrywają rośliny uprawne. Znaczenie korytarzy ekologicznych Swobodne przemieszczanie się zwierząt między Puszczą Białowieską a Knyszyńską potwierdza, jak ważna jest drożność korytarzy ekologicznych na Podlasiu. Wymiana osobników między stadami zapobiega ubożeniu puli genetycznej, co jest kluczowe dla przetrwania gatunku. Choć lokalnie zagęszczenie żubrów w samej Puszczy jest już bardzo wysokie, ich naturalna ekspansja na sąsiednie tereny leśne jeszcze trwa i jest procesem pożądanym z punktu widzenia biologii. Źródło: Nauka w Polsce, Białowieski Park Narodowy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Na świecie istnieje ponad 4000 gatunków pszczół, które nie są znane nauce. Skąd zatem o nich wiemy?
Chociaż liczba znanych gatunków pszczół sięga niemal 20 000, to naukowcy szacują, że nawet kilka tysięcy wciąż pozostaje nieznanych. Skąd ta liczba i w jaki sposób badacze są w stanie określić coś, czego jeszcze nie widzieli? Dzięki matematyce udowadniają, że globalna bioróżnorodność jest mocno niedoszacowana.
Entomolodzy zakładają, że na Ziemi żyje przynajmniej 1,5 mln gatunków owadów, chociaż ich rzeczywista ilość jest prawdopodobnie znacznie wyższa i pozostaje nieznana. Pszczoły stanowią około 25 000 z nich, a nawet kilka tysięcy może być wciąż nieopisane. Dlaczego tak dużo? Liczba nieopisanych gatunków pszczół jest szacowana na podstawie analiz baz danych, obserwacji terenowych oraz zaawansowanych modeli statystycznych. Nie znamy ich przez brak badań w odległych rejonach, niewystarczającą liczbę specjalistów i trudności w identyfikacji. Ale dzięki nowym technologiom to się zmienia. Jak naukowcy szacują liczbę nieznanych gatunków pszczół? Badacze wykorzystują modele matematyczne i analizy takich baz jak Global Biodiveristy Information Facility (BGIF) i porównują tempo odkryć nowych gatunków z lukami w rejestracjach terenowych. Dzięki temu prognozują liczbę nieopisanych pszczół. Najważniejsze w tym procesie są jednak obserwacje terenowe – bez monitoringu „w terenie” niemożliwe byłoby tworzenie baz danych, na podstawie których dokonuje się estymacji. To dzięki niemu dokumentuje się obecność nowych gatunków i to dzięki próbkom „z terenu” możliwe jest przeprowadzanie skomplikowanych analiz DNA, które wychwytują różnice niewidoczne dla oka. Nie wszystko jeszcze jest w stanie zrobić komputer. Gdzie znajduje się najwięcej nieznanych pszczół? Globalne mapy rozmieszczenia pszczół (opracowane m.in. przez Uniwersytet w Singapurze i Chinese Academy of Sciences) pokazują w których występuje najwięcej niewykrytych jeszcze gatunków. Międzynarodowa współpraca oparta na wymianie danych naukowych pozwoliła wyznaczyć regiony o największym potencjale odkryć – to przede wszystkim Azja, Afryka i Ameryka Południowa. Dlaczego odkrywanie nowych gatunków pszczół jest tak ważne? Każdy nowy gatunek pszczoły to potencjalny zapylacz o wyjątkowych cechach, który wpływa na bioróżnorodność i nasze bezpieczeństwo żywnościowe. Pszczoły dzikie odpowiadają za zapylanie większości roślin – ich zanikanie może mieć poważne konsekwencje dla ekosystemów i upraw. Ochrona i dalsze badania nad pszczołami pozwalają chronić zarówno środowisko, jak i przyszłość rolnictwa. Badacze podkreślają konieczność inwestowania w badania terenowe, nowoczesne narzędzia genetyczne i międzynarodową współpracę, by nieznane dziś gatunki nie zniknęły, zanim zostaną opisane i zbadane. Kiedyś mogą stać się kluczem do uratowania pozostałych pszczół, a braki w wiedzy mogą mieć katastrofalne skutki. To ostatnie dotyczy akurat nie tylko świata owadów. Źródło: State Museum of Natural History Stuttgart, Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.