National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-12-16T12:00:09.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Na Ziemi stoi 2 750 000 000 budynków. W tym niezwykłym atlasie można obejrzeć je wszystkie
items: Jak stworzyć wiarygodną ankietę? Wystarczy najpierw zapytać o dobre uczynki
items: Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
items: Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
items: Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
items: Jak zarazić się grypą? Naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali, w jaki sposób jej wirusy atakują nasze komórki
items: Kimchi ma nową supermoc. Wspomaga nie tylko nasz mikrobiom – także inny, kluczowy układ organizmu
items: Maskotki i ochrona środowiska. Naukowcy: sport może zmienić los zagrożonych gatunków
items: Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
items: Koniec hurraoptymizmu? Brakuje dowodów na skuteczność medycznej marihuany przy większości schorzeń
items: Ten smak może trafić na talerze obok słodkiego i słonego. Eksperci są podzieleni
items: Koty miauczą więcej do mężczyzn. Czy to znak futrzastego patriarchatu?
items: 3I/ATLAS nie przestaje zaskakiwać. Międzygwiezdna kometa ma związek z meteorytem z Antarktydy
items: Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
items: Historia, która wyciska łzy. Tak rodzeństwo orangutanów poradziło sobie ze stratą matki
items: Mózg starzeje się skokowo. W ciągu Twojego życia zmienia się 4 razy i naukowcy wreszcie wiedzą, kiedy
items: W jakim wieku osiągamy szczyt inteligencji? Badanie psychologów z Polski i Australii obala wszystkie przekonania
items: Naukowcy po raz pierwszy znaleźli w morzu rzadkiego wieloryba... i strzelili do niego z kuszy. Dlaczego?
items: Czy psy mogą mieć autyzm? Neuroróżnorodność to domena nie tylko ludzi
items: Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
items: Co kryje DNA Hitlera? Badania ujawniają genetyczne uwarunkowania twórcy nazizmu
items: Przemawianie do mew może sprawić, że nie ukradną ci jedzenia. Nowe spojrzenie na komunikację z ptakami
items: Jak narodził się „Frankenstein”: od naukowych eksperymentów po krajobraz, który zainspirował Mary Shelley
items: Czy na boczku i kiełbasie będą ostrzeżenia jak na papierosach? Oto argumenty naukowców
items: Płazy, które łamią zasady– ropuchy z gór Tanzanii zaskoczyły naukowców

Na Ziemi stoi 2 750 000 000 budynków. W tym niezwykłym atlasie można obejrzeć je wszystkie
type: item
date: 2025-12-16T11:59:58.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Technologia
subject: architektura
subject: badania naukowe
subject: mapy
subject: niemcy
subject: Urbanizacja
description: GlobalBuildingAtlas to pierwsza na świecie trójwymiarowa mapa, która przedstawia wszystkie budynki na Ziemi. Dzięki niemieckim naukowcom możemy zobaczyć, jak naprawdę wygląda nasz zabudowany świat.
encoded: Naukowcy z Politechniki Monachijskiej (TUM) opublikowali GlobalBuildingAtlas – pierwszą na świecie kompletną mapę 3D pokazującą wszystkie budynki na Ziemi. Atlas zawiera dane o około 2,75 miliarda obiektów w wysokiej rozdzielczości. Po raz pierwszy przedstawia kompletny obraz środowiska zabudowanego: od metropolii po najmniejsze wioski w najodleglejszych regionach świata. Projekt powstał w oparciu o analizę zdjęć satelitarnych, gromadzonych od 2019 roku. Oferuje rozdzielczość nawet trzydziestokrotnie wyższą, niż wcześniejsze globalne mapy budynków. Co pokazuje Global Building Atlas? Każdy budynek został odwzorowany jako model 3D o maksymalnej rozdzielczości 3x3 metry. To pozwala precyzyjnie określić jego położenie, wysokość, objętość oraz relacje przestrzenne z sąsiednią zabudową. 97% budynków przedstawiono w standardzie LoD1, czyli w formie uproszczonych brył, odzwierciedlających podstawową geometrię i wysokość. Dzięki temu badacze mogą analizować nie tylko powierzchnię zabudowy, lecz także jej realną skalę przestrzenną, czyli faktyczną objętość infrastruktury. Zabudowany świat, jakiego nie widzieliśmy Autorzy atlasu podkreślają, że dane 3D dają znacznie dokładniejszy obraz urbanizacji i warunków życia niż tradycyjne mapy dwuwymiarowe. W atlasie wprowadzono nowy wskaźnik analityczny: objętość budynków na mieszkańca. Pozwala on w nowy sposób porównywać poziom rozwoju infrastruktury oraz nierówności społeczno-ekonomiczne między regionami świata. Obszary zamożniejsze charakteryzują się większą kubaturą zabudowy na osobę, większymi mieszkaniami i lepszą infrastrukturą, natomiast regiony uboższe – gęstą, niską zabudową i ograniczoną przestrzenią życiową. Zastosowania atlasu: od urbanistów po organizacje humanitarne GlobalBuildingAtlas jest projektem otwartym i publicznie dostępnym. Użytkownicy mogą przeglądać mapę online, przybliżać widok do poziomu pojedynczego budynku, wyszukiwać adresy oraz pobrać kod źródłowy. Atlas może być używany np. przez rządy państw, urbanistó…

GlobalBuildingAtlas-de404c3.jpg
width: 1920
height: 1080

Jak stworzyć wiarygodną ankietę? Wystarczy najpierw zapytać o dobre uczynki
type: item
date: 2025-12-14T12:42:26.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: eksperyment
subject: psychologia
subject: testy
description: Dobra ankieta jest podstawą wiarygodnych badań. Nie wszystko da się przecież zweryfikować na własne oczy: czasem trzeba uwierzyć respondentom. Problem jest taki, że oni… kłamią – szczególnie, gdy pyta się ich o niewygodne fakty dotyczące życia. Okazuje się jednak, że uczciwość ankiety wzrasta, gdy najpierw pytamy się o dobre uczynki. To ważna informacja dla wszystkich piszących prace naukowe.
encoded: Badacze z Uniwersytetu w Portsmouth udowodnili, że przypomnienie ludziom o ich dobrych uczynkach sprawia, że chętniej przyznają się do nielegalnych i niemoralnych zachowań. Ta technika może zrewolucjonizować badania opinii społecznej. Ankiety to najpopularniejsze narzędzie badawcze Popularność ankiet wynika z łatwego dostępu do szerokiego grona odbiorców oraz możliwość szybkiego pozyskania informacji. Sama liczba odpowiedzi nie gwarantuje jednak jakości – najbardziej ważna jest wiarygodność i to tutaj pojawia się problem. Okazuje się jednak, że nawet drobne modyfikacje projektowania ankiet mogą znacząco zwiększyć szczerość respondentów. Technika „moralnego licencjonowania”, czyli prosty sposób na szczerość w ankietach Badania opublikowane w czasopiśmie „Deviant Behavior” opisują test nowej i zaskakująco skutecznej metody zwiększającej wiarygodność ankiet. Technika ta opiera się na tzw. moralnym licencjonowaniu (ang. moral licensing) – mechanizmie psychologicznym sprawiającym, że po przypomnieniu sobie o swoich pozytywnych czynach ludzie są bardziej skłonni przyznawać się działań społecznie nieakceptowalnych. W eksperymencie uczestników najpierw pytano o pozytywne działania, takie jak posiadanie legalnych kont na serwisach streamingowych czy wizyty w kinie. Dopiero później padały pytania dotyczące zachowań nielegalnych – w tym piractwa cyfrowego. Osoby, które wcześniej przypominały sobie o wspieraniu przemysłu kreatywnego, znacznie częściej przyznawały się później do ściągania nielegalnych treści. Jak działa ten mechanizm? Moralne licencjonowanie działa na zasadzie kredytu. Osoby, które mają na koncie dobre uczynki, czują się bardziej usprawiedliwione podczas przyznawania się do zachowań, które normalnie mogłyby naruszyć ich obraz jako osoby moralnej. Dobry uczynek jest równoważony przez zły i ostatecznie w „systemie karmicznym”, a przynajmniej w jego wersji tworzonej przez nasze umysły, wychodzimy na „zero”. Co ciekawe, metoda ta okazała się szczególnie skuteczna w …

GettyImages-1154795162-b2e4338.jpg
width: 4496
height: 3109

Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
type: item
date: 2025-12-12T12:58:20.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: bakterie
subject: mikroby
subject: zdrowe odżywianie
subject: Zdrowie
description: Mikroorganizmy w naszych jelitach to klucz do zdrowia – ale które gatunki najsilniej działają na naszą korzyść? Naukowcy zbadali ponad 34 tysiące osób, 661 gatunków bakterii i stworzyli wyczerpujący ranking.
encoded: Nowe, gruntowne badanie, opublikowane właśnie w prestiżowym „Nature” znacząco poszerza wiedzę o ludzkim mikrobiomie jelitowym. Naukowcy przeanalizowali dane ponad 34 500 osób z USA i Wielkiej Brytanii. Powiązali skład ich mikrobiomu z dietą oraz szeregiem markerów zdrowotnych, takich jak BMI, poziom trójglicerydów, glukozy i hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Dane pochodziły z programu Zoe PREDICT, jednego z największych projektów badających zależności między dietą, mikrobiomem a zdrowiem. Udało się z nich wyczytać, które gatunki bakterii jelitowych najbardziej nam służą. Jak tworzono ranking bakterii? Przebadano aż 661 gatunków bakterii jelitowych z użyciem technik AI. Na tej podstawie stworzono dwa rankingi: „ZOE Microbiome Health Ranking 2025” oraz „Diet Ranking 2025”, oceniające każdy z gatunków w skali od 0 do 1. Wynik bliższy zeru oznacza korzystny związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi, natomiast bliższy jedności – związek niekorzystny. Autorzy badania stworzyli ranking 50 najbardziej „zdrowych” i 50 najbardziej „niezdrowych” gatunków bakterii. Mikrobiom to lustro naszego zdrowia Analiza wykazała, że osoby o prawidłowej masie ciała miały średnio o 5,2 więcej korzystnych gatunków w jelitach niż osoby z otyłością. U osób zdrowych stwierdzano więcej mikroorganizmów korzystnych i mniej niekorzystnych. Oznacza to, że profil mikrobioty silnie koreluje z kondycją metaboliczną i ogólnym stanem zdrowia. Badacze powiązali też zmiany w mikrobiomie z dietą. W dwóch eksperymentach wchodzących w skład obszernego badania, uczestnicy stosowali spersonalizowany program żywieniowy lub przyjmowali mieszankę prebiotyków. W obu grupach doszło do wyraźnego wzrostu liczby korzystnych bakterii oraz spadku udziału niekorzystnych. Gwiazdy zdrowia: które bakterie są najkorzystniejsze? U osób z powyższych eksperymentów najbardziej zwiększały się populacje m.in. Bifidobacterium animalis – bakterii obecnej w produktach mlecznych. Rosły w siłę także niektóre bakterie z rodziny Lachnospirac…

ranking-bakterii-jelitowych-76ff395.jpg
width: 1859
height: 1612

Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
type: item
date: 2025-12-07T11:52:04.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: badania naukowe
subject: epidemia
subject: erupcja wulkanu
subject: europa
description: Nowe badanie weryfikuje wiedzę o epidemii dżumy w XIV wieku. Okazuje się, że „czarna śmierć” prawdopodobnie miała związek z… wybuchem wulkanu. Erupcja musiała być tak silna, że wywołała krótki kryzys klimatyczny, a on z kolei – podróż dżumy do Europy.
encoded: Interdyscyplinarna analiza sugeruje, że kluczowym i pierwotnym czynnikiem odpowiedzialnym za katastrofalną epidemię dżumy w latach 40. XIV wieku mogła być erupcja wulkanu. Historyk Martin Bauch i paleoekolog Ulf Büntgen przeanalizowali dane z rdzeni lodowych, słojów drzew oraz średniowiecznych kronik. Wyłonił się z nich spójny obraz klimatycznego kryzysu, który pośrednio utorował drogę „czarnej śmierci”. Tajemnica ukryta w lodowych rdzeniach W rdzeniach lodowych wydobytych na Antarktydzie i Grenlandii, naukowcy znaleźli ślady charakterystyczne dla wielkich erupcji wulkanicznych, w warstwach datowanych na ok. 1345 rok. Widać w nich było gwałtowny wzrost poziomu siarki. Był to 18. pod względem wielkości skok siarki w ostatnich dwóch tysiącach lat. Mniejsze wzrosty z lat 1329, 1336 i 1341 wskazują na możliwą serię erupcji, jednak to wydarzenie z 1345 roku miało najbardziej dramatyczne skutki. Co znaleziono w słojach drzew? Z kolei analiza słojów drzew z ośmiu regionów Europy wykazała serię niezwykle chłodnych lat 1345–1347, szczególnie w basenie Morza Śródziemnego. Takie ochłodzenie to typowe następstwo erupcji wulkanicznej, kiedy gazy siarkowe tworzą w stratosferze odbijającą światło warstwę aerozoli. To z kolei zakłóciło wegetację i doprowadziło do nieurodzaju. Pisemne świadectwa z tego okresu mówią o zamglonym niebie, zimnych i mokrych latach oraz nieudanych żniwach. To wszystko składa się w zaskakującą, lecz logiczną całość. Dżuma znajduje podatny grunt W wyniku nieurodzaju ceny zboża gwałtownie wzrosły, a głód dotknął m.in. Hiszpanię, południową Francję, Włochy, Egipt oraz Lewant. Kryzys żywnościowy zmusił włoskie republiki morskie – Wenecję, Genuę i Pizę – do reorganizacji łańcuchów dostaw. W 1347 roku, po zniesieniu embarga handlowego z mongolską Złotą Ordą, do Włoch zaczęły napływać duże transporty zboża znad Morza Azowskiego. I to właśnie wtedy, jak pokazują najnowsze dane genetyczne i archeologiczne, pałeczka dżumy (Yersinia pestis) – najpewniej pochodząca z …

dzuma-c45bbc7.jpg
width: 1200
height: 722

Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
type: item
date: 2025-12-07T08:54:03.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: alzheimer
subject: badania naukowe
subject: demencja
subject: medycyna
subject: szczepionki
subject: wirusy
description: Tania i popularna szczepionka na półpasiec może zmniejszyć ryzyko demencji – wynika z badań przeprowadzonych w Walii. To odkrycie potwierdza związek wirusów układu nerwowego ze zmianami degeneracyjnymi w mózgu. I daje nadzieję na nowe terapie.
encoded: Program szczepień przeciw półpaścowi wprowadzony w Walii w 2013 roku, doprowadził do przełomowych obserwacji dających nową nadzieję na opanowanie demencji. Okazało się, że szczepionka nie tylko zmniejsza ryzyko zaburzeń poznawczych – spowalnia też postęp u osób już zdiagnozowanych. Demencja a wirusy: coraz więcej dowodów na związek Wcześniejsze badania, opublikowane w „Nature” w kwietniu 2025, sugerowały że szczepienie może ograniczać ryzyko samego zachorowania. Nowe, oparte na tych samych danych, pokazują dodatkowo, że u osób już chorujących szczepionka wyraźnie obniża ryzyko zgonu. Zespół naukowców podkreśla, że odkrycie potwierdza rosnący zbiór dowodów na to, że zwalczanie wirusów atakujących układ nerwowy (a do takich należy półpasiec), może odegrać ważną rolę w walce z demencją. Epidemiolog Haroon Ahmed z Cardiff University zwraca uwagę, że szczepionka jest bezpieczna, tania i szeroko dostępna. Może w przyszłości stanie się jednym ze sposobów zapobiegania demencji, a nawet jej leczenia. Szczepienia jak poligon doświadczalny Program szczepień na półpasiec w Walii okazał się doskonałym poligonem doświadczalnym. Z powodu ograniczeń w ilości dawek szczepionki, osoby w wieku 79 lat ją otrzymywały, a te w wieku 80 lat – już nie. Dzięki tej różnicy możliwe było porównanie dwóch niemal identycznych grup. Wśród 14 350 osób z diagnozą demencji, mniej więcej połowa zmarła z jej powodu w ciągu dziewięciu lat. Dane pokazały, że szczepionka na półpasiec zmniejszała to ryzyko o niemal 30 procent. Poza tym osoby zaszczepione rzadziej rozwijały łagodne zaburzenia poznawcze lub postęp choroby był u nich wolniejszy. Inne wcześniejsze badania wykazały, że szczepionka na półpasiec może także chronić serce. Szczepionka zapobiega i leczy. Co dalej? Zdaniem Pascala Geldsetzera ze Uniwersytetu Stanforda, najistotniejsze jest to, że widać nie tylko działanie profilaktyczne, ale także terapeutyczne. Naukowcy podkreślają jednak, że nie można jeszcze mówić o jednoznacznej przyczynowości – …

demcncja-szczepionka-e2cc3ac.jpeg
width: 6720
height: 4480

Jak zarazić się grypą? Naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali, w jaki sposób jej wirusy atakują nasze komórki
type: item
date: 2025-12-05T11:45:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: grypa
subject: leki
subject: medycyna
subject: szczepionki
subject: wirusy
description: Grypa prawdopodobnie męczy nas od tysięcy lat, jednak do tej pory nie wiedzieliśmy, jak właściwie się nią zarażamy. Jasne, znamy mechanizmy rozprzestrzeniania się wirusa, wszyscy wiemy, że przenosi się on drogą kropelką. Pierwszy raz w historii naukowcy zaobserwowali jednak jak dokładnie grypa wnika w komórki naszego ciała. Okazuje się, że mamy tam „sabotażystów”.
encoded: Każdego roku miliony osób na całym świecie zapada na grypę – w Polsce szczególnie w okresie jesienno-zimowym. To jedna z najczęstszych chorób zakaźnych, jednak do tej pory brakowało nam konkretnych informacji na temat przenoszenia się wirusa i dokładnych sposobów, w jaki infekuje nasze ciała. Dzięki odkryciom naukowców z Zurychu i ich nowej metodzie badawczej udało się poznać ten specyficzny mechanizm. To przełom w walce z chorobą. Jak zarażamy się grypą? Wirus grypy wnika do organizmu na dwa główne sposoby: drogą kropelkową oraz poprzez kontakt z powierzchniami lub przedmiotami skażonymi wydzieliną osoby chorej. Podczas kaszlu, kichania czy nawet mówienia osoba chora uwalnia do powietrza mikroskopijne kropelki śliny, które zawierają cząsteczki wirusa. Te mogą być wdychane przez osoby w pobliżu: np. w tramwaju, w pracy czy w kolejce do lekarza. Wirus grypy może także przetrwać na powierzchniach codziennego użytku – klamkach, poręczach, telefonach czy blatach – nawet do 48 godzin. Po dotknięciu zakażonej powierzchni a następnie ust, oczu czy nosa można wprowadzić wirusa do organizmu. Naukowcy odkryli, że nasze własne komórki „kolaborują” z wirusem Badacze ze Szwajcarii i Japonii zbadali wirusa grypy z naprawdę bliska. Wykorzystali oni opracowaną przez siebie technikę mikroskopową (nazwaną ViViD-AFM) , dzięki której byli w stanie znacząco powiększyć powierzchnię ludzkich komórek na szalce Petriego. Po raz pierwszy umożliwiło to obserwację na żywo i w wysokiej rozdzielczości jak wirusy grypy wnikają do żywej komórki. Naukowców szczególnie zaskoczył jeden mechanizm: komórki nie są bierne i nie pozwalają wirusowi na inwazję na szeroką skalę. Aktywnie próbują go złapać, jednak on, jak koń trojański, przenika do ich wnętrza. – Zakażenie komórek naszego ciała przypomina taniec wirusa i komórki – mówi Yohei Yamauchi, profesor medycyny molekularnej na ETH Zurich. Jak wirus przenika do komórki? Wirus grypy wykorzystuje naturalne mechanizmy komórki służące do transportu substan…

shutterstock2393198045-fba8c11.jpg
width: 6500
height: 3350

Kimchi ma nową supermoc. Wspomaga nie tylko nasz mikrobiom – także inny, kluczowy układ organizmu
type: item
date: 2025-12-05T10:50:37.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Smaki świata
subject: Traveler
subject: badania naukowe
subject: diety
subject: korea
subject: kuchnie świata
description: Najnowsze badania sugerują, że kimchi – tradycyjna koreańska kiszona kapusta – może wspierać układ odpornościowy. Od dawna wiadomo, że korzystnie wpływa na zdrowie jelit, a teraz pojawiły się dowody na jej bezpośredni wpływ na funkcjonowanie komórek odpornościowych.
encoded: Kuchnia koreańska bez kimchi nie istnieje. Kiszonkę tę znajdziemy niemal w każdej potrawie. Jest zjadana na surowo jako dodatek, gotowana w niezliczonej ilości przepisów, dodawana do zup, mięs, naleśników czy ryżu. Przeważnie składa się z: kapusty pekińskiej, rzodkwi, ogórka, szczypioru i czosnku, przyprawionych dużą ilością sproszkowanych ostrych papryczek gochugaru i sfermentowanych. Jej dobroczynny wpływ na mikrobiotę jelit jest od dawna znany. Pojawiły się jednak dowody także na to, że może wspierać odporność. Jak wyglądało badanie kimchi? Przeprowadzili je – a jakże – naukowcy z Korei Południowej. W 12-tygodniowym eksperymencie uczestniczyło 13 osób z nadwagą. Zostali podzieleni na trzy grupy: placebo oraz dwie grupy otrzymujące różne rodzaje sproszkowanego, zamkniętego w kapsułkach kimchi. Jedno było fermentowane naturalnie, drugie z użyciem wyselekcjonowanej kultury bakterii. Dzienne dawki w kapsułkach odpowiadały 30 gramom świeżego kimchi. Przed i po badaniu pobierano próbki krwi, analizując aktywność różnych typów komórek odpornościowych. Kimchi – selektywny wzmacniacz odporności Stwierdzono, że kimchi zwiększa aktywność tzw. komórek prezentujących antygeny (APC). W układzie odpornościowym odpowiadają one za rozpoznawanie patogenów i przekazywanie informacji limfocytom T. To jednak nie wszystko – po kimchi wzrosła także aktywność genów ułatwiających przekazywanie sygnałów między APC a limfocytami T i ekspresja genów samych limfocytów T, dzięki czemu szybciej reagowały na bodźce. Podobnych efektów nie zaobserwowano w innych rodzajów komórek odpornościowych. To dobrze, bo wygląda na to, że kimchi wzmacnia odpowiedź immunologiczną bez ryzyka nadmiernego stanu zapalnego. Oba rodzaje kimchi były skuteczne, choć to fermentowane kulturą starterową działało nieco silniej. W grupie placebo nie odnotowano zmian. Nie tylko kimchi: supermoce produktów fermentowanych Wyniki badania są obiecujące. Kimchi może mieć znaczenie dla ochrony przed mikroorganizmami, odpowiedzi …

kimchi-odpornosc-c1f136c.jpg
width: 2121
height: 1414

Maskotki i ochrona środowiska. Naukowcy: sport może zmienić los zagrożonych gatunków
type: item
date: 2025-12-05T10:08:33.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: ochrona przyrody
subject: Sport
subject: zwierzęta
description: Florida Gators, Chicago Bulls czy Miami Dolphins to tylko przykłady drużyn sportowych posiadających w swoich herbach zwierzęta. Dla wielu klubów taki animalistyczny symbol staje się elementem tożsamości, z którym silnie utożsamiają się ich kibice. Naukowcy zwracają uwagę, że to emocjonalne przywiązanie może mieć ogromny potencjał ekologiczny – odpowiednio ukierunkowane, mogłoby wspierać działania na rzecz ochrony bioróżnorodności.
encoded: Najbliższe Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej, które rozpoczną się w czerwcu 2026 roku, będą pierwszymi rozgrywanymi w trzech krajach: USA, Kanadzie i Meksyku. Trzech organizatorów oznacza trzy maskotki turniejowe. W tym przypadku publiczność do kibicowania będą zagrzewać: jaguar Zayu (reprezentujący Meksyk), łoś Maple (Kanadę) oraz bielik Clutch (Stany Zjednoczone). Każdy z tych przedstawicieli stanowi przykład flagowego zwierzęcia danego kraju. Naukowcy z paryskiego Uniwersytetu Paris-Saclay pochylili się nad kwestią przywiązania drużyn sportowych do swoich herbów, które często zawierają wątek zwierzęcy. Według badaczy ingerencja klubów mogłaby pomóc w zachowaniu bioróżnorodności ekologicznej. Jak zostało przeprowadzone badanie? By określić skalę występowania motywów zwierzęcych na koszulkach sportowych, naukowcy przeanalizowali 727 drużyn w 50 krajach i 10 najważniejszych dyscyplinach sportowych. Pozwoliło to na identyfikację co najmniej 161 różnych gatunków zwierząt wykorzystywanych w budowaniu sportowej marki. Wyniki ukazały, że wśród zwierzęcych herbów dominują ssaki i ptaki. Wynik ten nie może dziwić: ssaki podbijają serca fanów swoją dostojnością i inteligencją, a ptaki – sprytem i walecznością. Mimo tej dominacji na sportowych koszulkach pojawia się bardzo zróżnicowana fauna. Potyczki sportowe są prowadzone pomiędzy aligatorami, pingwinami, wilkami czy rekinami. Co ciekawe, wykorzystywanie animalistycznej heraldyki nie ogranicza się jedynie do konkretnych dyscyplin sportowych. Za herb ze zwierzęciem walczą zarówno piłkarze, rugbiści, jak i siatkarze. Naukowcy zauważyli, że zwierzęta pojawiają się w symbolach sportowych na całym świecie – zarówno w drużynach męskich, jak i żeńskich. Wybory te różnią się jednak między regionami. W Afryce i Azji dominują gatunki rodzime, takie jak słonie, natomiast w Europie i obu Amerykach chętniej sięga się po symbole spoza kontynentu, m.in. lwy czy tygrysy. Za herb w służbie przyrody – jak kluby sportowe mogą walczyć ze zmie…

shutterstock2329347971-3c8501e.jpg
width: 6048
height: 4024

Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
type: item
date: 2025-12-04T14:19:05.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: bakterie
subject: naukowcy
subject: polska
subject: terapia
subject: wirusy
description: Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
encoded: Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego …

bakteriofagi-6671276.jpg
width: 1733
height: 1264

Koniec hurraoptymizmu? Brakuje dowodów na skuteczność medycznej marihuany przy większości schorzeń
type: item
date: 2025-12-04T13:29:44.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: marihuana
subject: medycyna
subject: nowotwory
subject: Zdrowie
description: Złe wieści dla osób, które widzą w medycznej marihuanie remedium na całe zło świata – nawet na nowotwory. Analiza 2500 badań wykazała, że jej skuteczność można potwierdzić zaledwie w ułamku schorzeń, na które jest stosowana. Czy kannabinoidy czeka podobna przyszłość co opioidy?
encoded: Popularność terapii kannabinoidami stale rośnie, a wielu chorych liczy na jej korzystny wpływ w leczeniu rozmaitych dolegliwości. Wyniki badań są jednak dalekie od jednoznacznych, a najnowsze analizy wskazują na istnienie poważnych ograniczeń dotyczących skuteczności marihuany. To jednak temat, który wciąż budzi emocje. Czy medyczna marihuana działa? Zespół badawczy pod kierownictwem dr Michaela Hsu z UCLA Health przeanalizował ponad 2500 publikacji opublikowanych od stycznia 2010 do września 2025 roku. Przegląd objął randomizowane badania kliniczne, metaanalizy oraz wytyczne kliniczne. Analiza miała na celu ocenę skuteczności medycznej marihuany oraz innych kannabinoidów w leczeniu różnych schorzeń. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of the American Medical Association”, a w badaniu wzięli udział naukowcy z Harvardu, UC San Francisco, Washington University School of Medicine i New York University. Wyniki przeglądu wykazały, że istnieje poważna luka między postrzeganiem społecznym a rzeczywistym stanem wiedzy naukowej na temat skuteczności medycznej marihuany. Pomimo rosnącej popularności jej stosowania – 27% populacji USA i Kanady zadeklarowało w 2018 roku stosowanie medycznej marihuany – dowody naukowe na jej skuteczność są ograniczone lub niewystarczające. – Pacjenci zasługują na szczerą dyskusję o tym, co dokładnie nauka wie na temat medycznej marihuany – mówi dr Michael HSU, autor przeglądu. Na co medyczna marihuana faktycznie pomaga, a na co nie? Na podstawie badań skuteczność farmaceutycznych kannabinoidów udało się potwierdzić jedynie w wąskim zakresie schorzeń. Są to m.in.: utrata apetytu związana z HIV/AIDS, nudności i wymioty wywołane chemioterapią, ciężkie pediatryczne zaburzenia napadowe: zespół Dravet i zespół Lennoxa-Gastauta. W przypadku takich schorzeń jak przewlekły ból, lęk czy bezsenność – w których medyczna marihuana jest często stosowana – brakuje przekonujących dowodów naukowych potwierdzających jej skuteczność. Według naukowcó…

GettyImages-1371077400-8fbd1da.jpg
width: 7952
height: 5304

Ten smak może trafić na talerze obok słodkiego i słonego. Eksperci są podzieleni
type: item
date: 2025-12-04T06:55:27.000Z
creator: Stacey Colino
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: jedzenie
subject: nauka
subject: neurologia
description: Czy „tłusty” lub „skrobiowy” może stać się szóstym podstawowym smakiem? Naukowcy z całego świata próbują to udowodnić – i choć nie ma jeszcze jednomyślności, jeden z kandydatów ma sporą szansę.
encoded: Spis treści: Nowy smak? Co zmieni uznanie nowego smaku? Siedem kroków do uznania nowego smaku Od cząsteczki do sygnału mózgu Kto jest blisko uznania? Dlaczego w ogóle to ważne? Czy „tłusty” albo „skrobiowy” może pewnego dnia zostać uznany za szósty podstawowy smak – obok słodkiego i słonego? W 1908 roku japoński chemik Kikunae Ikeda badał substancje czynne w kombu (wodorostach), kiedy dokonał odkrycia, które na zawsze zmieniło naukę o jedzeniu. Zorientował się, że to związek o nazwie kwas glutaminowy nadaje wodorostom wyraźny, mięsno-pikantny posmak. Był zupełnie inny niż znane dotąd podstawowe smaki: słodki, słony, kwaśny i gorzki. Ten nowy smak nazwał umami. Choć ludzie od wieków jedli wodorosty, grzyby, miso, dojrzewające sery i produkty fermentowane, niemal sto lat trwały naukowe spory, zanim umami zostało powszechnie uznane za piąty podstawowy smak. Dopiero w latach 90. XX wieku uzyskało oficjalny status. Stało się tak po serii zakrojonych na szeroką skalę badań psychofizycznych, elektrofizjologicznych i biochemicznych, które potwierdziły, że umami różni się od wszystkich pozostałych smaków. Nowy smak? Czy nadszedł czas, by dodać do tej listy szósty smak? Część naukowców uważa, że tak. Zaproponowali nawet kilku kandydatów. Być może powinien to być smak tłusty. Albo skrobiowy. Może kokumi. A może słona lukrecja. W różnym stopniu badacze w ostatnich latach bronili każdego z tych pomysłów. Nie chodzi o to, że naukowcy celowo „polują” na szósty smak. – W gruncie rzeczy to fundamentalne, oparte na nauce poszukiwanie różnych sposobów, w jakie możemy doświadczać świata poprzez smak oraz tego, jak smak jest wykrywany – wyjaśnia neurobiolożka Emily Liman, kierująca katedrą Harolda Dornsife’a w dziedzinie neurobiologii na Uniwersytecie Południowej Kalifornii i specjalizująca się w biologii zmysłów. Co zmieni uznanie nowego smaku? Przełom w zrozumieniu nauki o smaku pozwoliłby technologom żywności tworzyć smaczniejsze produkty. Mógłby też pomóc lekarzom lepiej diagnozować…

GettyImages-1629172751-54ef961.jpg
width: 5627
height: 3751

Koty miauczą więcej do mężczyzn. Czy to znak futrzastego patriarchatu?
type: item
date: 2025-12-03T12:23:32.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: komunikacja
subject: koty
subject: mężczyźni
subject: zwierzęta
description: Zdarzyło mi się słyszeć, że do mężczyzn trzeba mówić głośno i wyraźnie. Jeśli to prawda, to z pewnością wiedzą to koty – okazuje się, że miauczą one znacznie częściej, gdy do domu wraca mężczyzna niż kobieta. Czy to sprytna strategia na zwrócenie męskiej uwagi czy może patriarchalne przyzwyczajenia?
encoded: Domowe koty mogą być nieobojętne na płeć osoby, która przekracza próg mieszkania – tak wynika z badań przeprowadzonych na Uniwersytecie w Ankarze. Analiza pierwszych chwil spotkania kotów z opiekunami ujawniła, że te zdecydowanie częściej miauczą na mężczyzn. Czy koty „obchodzi”, że wracamy do domu? Niezwykle ciężko jest dokładnie prześledzić zachowania domowych kotów. Do tej pory dane zbierano za pomocą ankiet wypełnianych przez właścicieli, ale nie zawsze było to miarodajne. Tureccy badacze mieli inny pomysł: przebadali dokładne interakcje 31 par opiekunów i ich kotów za pomocą kamer. Właściciele zwierząt zostali poproszeni o użycie kamery zamontowanej na klatce piersiowej (np. telefonu komórkowego lub popularnego GoPro) w celu filmowania pierwszych minut po powrocie do domu, zachowując się przy tym tak naturalnie, jak to tylko możliwe. Następnie zespół przeanalizował tylko pierwsze 100 sekund każdej interakcji, śledząc 22 konkretne kocie zachowania. Obejmowały one intensywność miauczeń, ocieranie się o nogi czy ziewanie – mechanizm związany ze stresem. Koty miauczą więcej do mężczyzn Wyniki badań były jednoznaczne – koty znacznie częściej wokalizowały (m.in. miauczały i mruczały) podczas witania opiekunów płci męskiej niż opiekunek płci żeńskiej. Co ciekawe, ta zwiększona częstotliwość była taka sama u wszystkich kotów i niezależna od wieku, rasy, płci zwierzęcia czy nawet wielkości gospodarstwa domowego. Średnio koty wydawały 4,3 miauczenia w ciągu pierwszych 100 sekund witania się z mężczyznami, a zaledwie 1,8 w przypadku witania się z kobietami. Pozostało pytanie, dlaczego. Czy koty wolą mężczyzn? Według naukowców wbrew pozorom nie chodzi o sympatię, a o pragmatyzm. Ustalili oni, że... mężczyźni po prostu rzadziej rozmawiają ze swoimi kotami i są na nie generalnie mniej uważni. Koty dostosowują swoją komunikację, aby zwrócić ich uwagę. – Opiekunowie płci męskiej mogą rzadziej angażować się w zachowania werbalne niż opiekunki płci żeńskiej. Ta różnica może skła…

GettyImages-578260326-9ac7d3a.jpg
width: 3425
height: 2279

3I/ATLAS nie przestaje zaskakiwać. Międzygwiezdna kometa ma związek z meteorytem z Antarktydy
type: item
date: 2025-12-03T07:03:29.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: badania naukowe
subject: kometa
subject: obserwacje
description: Kometa 3I/ATLAS może zawierać aktywne kriowulkany – odkrył zespół hiszpańskich naukowców. Analiza zdjęć ujawniła strumienie gazu i pyłu wyrzucane z jądra komety. Dzięki temu udało się wstępnie określić skład chemiczny tego tajemniczego gościa. Okazał się zaskakująco podobny do znanych obiektów.
encoded: Najnowsze obserwacje sugerują, że międzygwiazdowa kometa 3I/ATLAS może być pokryta aktywnymi kriowulkanami, czyli „lodowymi wulkanami”, wyrzucającymi strumienie gazu i pyłu. Zauważono to, gdy zbliżała się do Słońca. Ta obserwacja pozwala wyciągać nowe wnioski co do składu i budowy tajemniczego obiektu. Nowa analiza 3I/ATLAS Od chwili odkrycia komety w lipcu pojawiały się rozmaite spekulacje, także sensacyjne, o jej rzekomym sztucznym pochodzeniu. Jednak astronomowie są przekonani, że to naturalny obiekt międzygwiazdowy. To dopiero trzecia taka znana nam kometa, dlatego naukowcy intensywnie ją obserwują, zanim opuści ona Układ Słoneczny w przyszłym roku. Według nowej analizy, 3I/ATLAS okazuje się zaskakująco podobna do obiektów z naszej kosmicznej okolicy, mimo że pochodzi z innego układu planetarnego. Autorzy badania pod kierunkiem Josepa Trigo-Rodrígueza z Institute of Space Sciences w Hiszpanii podkreślają, że podobieństwo to było nieoczekiwane. Hiszpanie odkrywają kriowulkany W ramach badań wykorzystano teleskop Joan Oró w obserwatorium Montsec w Katalonii oraz inne lokalne obserwatoria. Kometa była monitorowana podczas zbliżania się do peryhelium, co nastąpiło 29 października. Gdy znalazła się około 378 mln km od Słońca, nastąpił skokowy wzrost sublimacji lodu i jasności obiektu. Uzyskano wtedy zdjęcia o najwyższej jak dotąd rozdzielczości, ukazujące wyraźne strumienie gazu i pyłu. Według hiszpańskich naukowców są to erupcje kriowulkaniczne. Kriowulkany na planetach działają inaczej W odróżnieniu od dużych, lodowych obiektów planetarnych, gdzie kriowulkanizm jest napędzany przez ciepło wewnętrzne ciała niebieskiego, w 3I/ATLAS proces ten może wynikać z reakcji chemicznych. Podgrzewanie komety przez Słońce doprowadziło do sublimacji (przemiany z ciała stałego w gaz) dwutlenku węgla, w wyniku czego jądro komety przestało być ściśle chronione warstwami lodu i zaczęło ulegać korozji. 3I/ATLAS jest podobna do obiektów zza orbity Neptuna Aby sprawdzić wiarygodność teo…

3IATLAS-2401173.jpg
width: 1200
height: 677

Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
type: item
date: 2025-11-30T13:30:38.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Lifestyle
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: medycyna
subject: nowotwory
subject: tatuaże
subject: Zdrowie
description: Czy pokrycie skóry tatuażem chroni ją przed szkodliwym promieniowaniem UV? Tak podpowiada zdrowy rozsądek – jednak badania pokazują co innego. Nowa analiza naukowców ze Szwecji dowodzi, że tatuaże niosą realne zagrożenie.
encoded: Nowe badanie sugeruje, że osoby z tatuażami mają podwyższone ryzyko czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu skóry, powiązanej z ekspozycją na promieniowanie UV. Stwierdzono, że posiadacze tatuaży mieli aż o 29% większe ryzyko zachorowania na czerniaka niż osoby bez tatuaży. Nie zaobserwowano natomiast związku między tatuażami a rakiem kolczystokomórkowym, również związanym z uszkodzeniami spowodowanymi UV, ale dużo mniej agresywnym. Jak wyglądało badanie? Choć tatuaże są powszechne, to ich długoterminowy wpływ na zdrowie pozostaje słabo poznany. Naukowcy ze Szwecji zastosowali mieszane badanie kliniczno-kontrolne: zaczęli od osób już chorych na nowotwór skóry i porównali je z danymi osób zdrowych. Dane pozyskano z narodowych rejestrów medycznych, uczestnicy wypełnili też ankiety dotyczące tatuaży: ich wielkości, lokalizacji oraz wieku wykonania pierwszego tatuażu. W badaniu uwzględniono różne czynniki, w tym styl życia, mogący wpływać zarówno na decyzję o wykonaniu tatuażu, jak i ryzyko nowotworów skóry. Pod lupę wzięto na przykład: ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium, palenie papierosów, wykształcenie, dochody, typ skóry i pigmentację. W ten sposób naukowcy starali się ograniczyć ryzyko błędnych wniosków. Wyniki dają do myślenia Jednak mimo wszystko związek między tatuażami a czerniakiem okazał się wyraźny. Co zaskakujące, większa powierzchnia tatuaży nie zwiększała ryzyka. To ciekawe, bo większa ilość tuszu to więcej substancji chemicznych wprowadzonych do skóry. Jak to wyjaśnić? Badacze sądzą, że makrofagi (jeden z rodzajów komórek odpornościowych organizmu) przenoszą cząstki tuszu do węzłów chłonnych, gdzie mogą one pozostawać latami. Być może prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja nowotworzeniu. Tusz, układ odpornościowy czy styl życia? Naukowcy podkreślają, że pojedyncze badanie nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Nie wiadomo, czy to tusz, reakcje immunologiczne, czy zachowania posiadaczy tatuaży odpowiadają za wzrost ryzyka.…

tatuaze-ryzyko-raka-2537133.jpg
width: 2001
height: 1499

Historia, która wyciska łzy. Tak rodzeństwo orangutanów poradziło sobie ze stratą matki
type: item
date: 2025-11-27T14:55:33.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: indonezja
subject: orangutany
description: Gdy orangutany Rossa i Ronnie pojawiły się razem, nikt nie podejrzewał, że nie są matką i córką. To, co odkryli naukowcy w Indonezji, zadziwiło nawet doświadczonych biologów.
encoded: Spis treści: Pierwsza adopcja wśród orangutanów Jak nadążyć za orangutanem w lesie? Genetyczna zagadka: kto jest kim? Różne oblicza troski u małp Rossa i Ronnie wchodzą w dorosłość Na pierwszy rzut oka orangutany Rossa i Ronnie wyglądały jak każda inna mama z córką: w dzień wędrowały razem, nocą spały w tym samym gnieździe, a Rossa nosiła Ronnie po lesie. Gdy mała Ronnie wyrywała mamie z ręki owoce, doświadczona samica pozwalała jej je zjeść. Ale biolożka Amy Scott zauważyła, że coś tu się nie zgadza. Mama wyglądała zbyt młodo. „Jak ona może mieć sześcioletnie dziecko?” – zastanawiała się Scott i postanowiła to zbadać. Pierwsza adopcja wśród orangutanów Wyniki okazały się niezwykłe. Analiza genetyczna ujawniła, że Rossa i Ronnie są siostrami! Starsza adoptowała młodszą po zniknięciu matki. Scott i jej współpracownicy na opisali tę historię łamach czasopisma „Ethology”. Choć już stwierdzano adopcje u wielkich małp, związek Rossy i Ronnie to pierwszy tak szczegółowo opisany przypadek u orangutanów. Tryb życia tych małp sprawia, że przetrwanie osieroconego młodego jest wyjątkowo trudne. Wszystkie wielkie małpy są silnie zależne od swoich matek, ale u orangutanów odstawianie od piersi trwa najdłużej. Samice karmią młode nawet przez dziewięć lat. I są zdane tylko na siebie: w przeciwieństwie do szympansów, bonobo czy goryli, które żyją w grupach – orangutany prowadzą samotniczy tryb życia. Matka wędruje z jednym lub dwójką młodych, ale poza tym małpy te żyją samotnie. Jak nadążyć za orangutanem w lesie? Ich badanie to wyzwanie. Nawet zespół ludzi podążających za jednym orangutanem od rana do nocy, nie stwierdzi co zwierzę robi w koronach drzew. W Parku Narodowym Gunung Palung w Indonezji, gdzie żyją Rossa i Ronnie, antropolożka Cheryl Knott od 1994 roku kieruje projektem badania orangutanów. – Możemy obserwować tylko skrawek ich życia – mówi Knott, główna autorka nowego badania. Genetyczna zagadka: kto jest kim? W swojej analizie genetycznej Amy Scott odkryła, że Rossa j…

adopcja-u-orangutanow-3fcb8c3.png
width: 1248
height: 832

Mózg starzeje się skokowo. W ciągu Twojego życia zmienia się 4 razy i naukowcy wreszcie wiedzą, kiedy
type: item
date: 2025-11-26T14:04:44.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: dojrzewanie
subject: mózg
subject: rozwój
subject: starość
description: Naukowcy z Cambridge odkryli, że mózg człowieka wcale nie rozwija się liniowo – przechodzi przez 5 drastycznie różniących się od siebie „epok”, rozdzielonych 4 punktami zwrotnymi w wieku 9, 32, 66 i 83 lat. Starzejemy i dojrzewamy skokowo, a nie każdego dnia po trochu.
encoded: Analiza skanów ludzkich głów wykazała, że mózgi – wbrew naszej intuicji – nie rozwijają się w sposób liniowy. Badacze oszacowali 4 punkty zwrotne w naszych życiach, które przenoszą nas do kolejnej „epoki” funkcjonowania mózgu. Odkrycie naukowców ujawnia kolejne tajemnice najbardziej skomplikowanego organu ludzkiego ciała. 5 epok życia mózgu – jak i kiedy się zmieniamy? Naukowcy pod kierownictwem dr Alexy Mousley przeanalizowali skany mózgu 3802 osób w wieku od 0 do 90 lat. Wykorzystali technikę MRI z opcją dyfuzji (rezonansu magnetycznego, która obrazuje ruch cząsteczek wody w tkankach) i odkryli, że mózg człowieka nie rozwija się w sposób liniowy. Zamiast tego przechodzi przez pięć wyraźnie różnych od siebie epok. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications” i potwierdzają to, że zmiany w strukturze mózgu wcale nie są stopniowe. Jakie przeżywamy „epoki” i kiedy starzeje się mózg? 1. Dzieciństwo. Do 9. roku życia trwa konsolidacja sieci neuronowych Pierwsza „epoka” obejmuje okres od narodzin do około 9. roku życia. W tym czasie nasze sieci neuronowe się konsolidują – nadmiar synaps, charakterystyczny dla niemowlęcego mózgu, zostaje stopniowo zredukowany, a najaktywniejsze połączenia (czyli intensywnie pobudzane w dzieciństwie) są wzmacniane. To kluczowy etap rozwoju mózgu, który później ciężko jest nadrobić. Dlaczego? W tym czasie gwałtownie rośnie objętość istoty szarej i białej, co prowadzi do osiągnięcia maksymalnej grubości kory mózgowej. Cały mózg reorganizuje się w jednolity sposób aż do 9. roku życia. Wtedy następuje radykalna zmiana zdolności poznawczych, ale także zaczynają pojawiać się zmiany związane z ryzykiem zaburzeń psychicznych 2. Dorastanie, które trwa aż do… 32. roku życia Kolejny etap rozwoju mózgu trwa długo, bo aż do wczesnych lat 30. Okazuje się, że w kontekście pracy mózgu młodzi dorośli niewiele różnią się od nastolatków. Etap ten charakteryzuje się znacznym wzrostem efektywności w połączeniach nerwowych. Struktura mózgu…

mozg-2-25badf8.jpg
width: 4500
height: 2996

W jakim wieku osiągamy szczyt inteligencji? Badanie psychologów z Polski i Australii obala wszystkie przekonania
type: item
date: 2025-11-25T07:51:46.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: inteligencja
subject: mózg
subject: psychologia
description: Badania psychologów wykazały, że szczyt możliwości intelektualnych człowiek osiąga w zupełnie innym wieku, niż sądziliśmy. Analizie poddano m.in. zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencję emocjonalną i empatię.
encoded: Kiedy nasze umysły działają najsprawniej? Wydawałoby się, że podobnie jak nasze ciała – w młodości. A jednak nowe badanie międzynarodowego zespołu psychologów skutecznie obala stereotypy. Jego wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie „Intelligence”. Autorami publikacji są prof. Gilles Gignac z Uniwersytetu Zachodniej Australii oraz prof. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Inteligencja starzeje się inaczej, niż myślimy Tym razem badacze przyjrzeli się zmianom poziomu różnych rodzajów inteligencji i cech psychologicznych w ciągu życia. Wskazują, że choć tzw. inteligencja płynna osiąga szczyt ok. 20. roku życia, to wiele innych zdolności – takich jak inteligencja emocjonalna – poprawia się wraz z wiekiem. Może to tłumaczyć, dlaczego największe osiągnięcia zawodowe często przypadają na okres między 55. a 60. rokiem życia. Co badano? Lista kompetencji W badaniu przeanalizowano dziewięć obszarów uznawanych za kluczowe dla życiowego sukcesu. A są to: zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencja emocjonalna, wiedza finansowa, rozumowanie moralne, odporność na błędy poznawcze, elastyczność poznawcza, empatia, potrzeba poznania. Wszystkie te zmienne zestawiono na wspólnej skali, aby umożliwić bezpośrednie porównania. Jak wyjaśnia prof. Zajenkowski, poszczególne kompetencje intelektualne „starzeją się” w różnym tempie. Niektóre z wiekiem słabną (np. giętkość poznawcza), inne zaś rosną – jak na przykład zdolność do unikania tzw. błędu poznawczego utopionych kosztów, czyli inwestowania zasobów, kiedy wiadomo, że nie ma to już sensu. Kiedy osiągamy szczyt możliwości umysłowych? Analizy wykazały, że ogólny szczyt funkcjonowania pojawia się w późnej dorosłości, między 55. a 60. rokiem życia. – To okres, który pokrywa się z przeciętnym szczytem osiągnięć zawodowych, jak obejmowanie kluczowych stanowisk – podkreśla prof. Zajenkowski. Życiowa mądrość przychodzi z wiekiem Wyniki badań podważają popularne przekonanie, że największe możliwości p…

szczyt-inteligencji-wiek-dc6f846.jpeg
width: 6148
height: 4336

Naukowcy po raz pierwszy znaleźli w morzu rzadkiego wieloryba... i strzelili do niego z kuszy. Dlaczego?
type: item
date: 2025-11-24T12:58:55.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: dna
subject: gatunki
subject: morze
subject: ocean spokojny
subject: walenie
subject: wieloryby
subject: zwierzęta
description: Po latach poszukiwań – udało się. Naukowcy po raz pierwszy zidentyfikowali w morzu żywego dziobowala miłorzębozębnego: rzadkiego walenia, który do tej pory owiany był tajemnicą. Jeśli przykuliśmy waszą uwagę kuszą, to bez obaw – waleniowi nic się nie stało, a „ostrzeliwanie” to standardowy proces.
encoded: Pierwszy raz w historii udało się zaobserwować żywy gatunek wieloryba z rodziny wali dziobogłowych, który do tej pory znaliśmy jedynie za sprawą martwych osobników wyrzucanych na brzeg morza. Temu nieuchwytnemu ssakowi udało się nawet pobrać DNA… za pomocą kuszy. Tajemnicze ssaki ukryte pod powierzchnią wody Dziobowal miłorzebozębny przez dekady owiany był całkowitą tajemnicą. Gdyby nie martwe osobniki wyrzucane przez morze na brzeg nie wiedzielibyśmy tak naprawdę o jego istnieniu. Brakowało potwierdzonych obserwacji tych wielorybów na otwartym morzu. I to mimo tego, że należy on do rodziny wali dziobogłowych – drugiej co do liczby gatunków i zarazem najsłabiej poznanej wśród dużych ssaków żyjących na Ziemi. Przełom w poszukiwaniu dziobowala nastąpił w kilka lat temu, kiedy zespół naukowców prowadzących badania u zachodnich wybrzeży Meksyku zarejestrował wyjątkowe sygnały echolokacyjne. Przypisano je tajemniczemu gatunkowi, jednak brakowało dowodów. W 2020 roku zaczęto poszukiwania. Rzadkie spotkanie na otwartym morzu Badacze korzystali z zaawansowanych podwodnych mikrofonów (hydrofonów) i długo próbowali namierzyć źródło nietypowego dźwięku. W 2024 roku impuls echolokacyjny doprowadził ich do pojedynczego osobnika, który w istocie okazał się być wielorybem dziobogłowym. W ciągu kilku dni udało się dotrzeć do niewielkiego stada, w którym znajdował się m.in. dorosły samiec pokryty wojennymi bliznami i dorosła samica z młodym. Gatunki wielorybów dziobogłowych bywają jednak trudne do rozróżnienia, więc sama obserwacja wielorybów nie wystarcza do identyfikacji. I tutaj w tej historii pojawia się kusza. Naukowcy strzelili do wieloryba z kuszy Zespół mógł potwierdzić swoje obserwacje dopiero po pobraniu próbki DNA. W tym celu badacze strzelili do niego ze specjalnej kuszy – wszystko po to, by pobrać jego tkankę i nie niepokoić zwierzęcia zbytnim zbliżeniem się czy „łapanką”. Gruba skóra ssaka sprawiła jednak, że nie ma się o co martwić. Zwierzę ma się dobrze, a „wyciągnię…

FABRIC-KOLAZ-32-23-debc51c.jpg
width: 2700
height: 1800

Czy psy mogą mieć autyzm? Neuroróżnorodność to domena nie tylko ludzi
type: item
date: 2025-11-22T14:17:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: mózg
subject: neurologia
subject: psy
subject: Zdrowie
subject: zwierzęta
description: Jesteśmy coraz bardziej świadomi tego, jak bardzo możemy się od siebie różnić – jako ludzie. Zwracamy uwagę na diagnozy ADHD czy autyzmu i uczymy się, jak budować zróżnicowaną społeczność. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że neuroróżnorodność może nie być przywilejem wyłącznie ludzi, a zwierzęta także mogą odmiennie doświadczać świata.
encoded: Wiemy, że zwierzęta potrafią mieć od siebie skrajnie odmienne charaktery – nawet w obrębie jednego miotu. Naukowcy pochylający się nad sprawą funkcjonowania ich mózgów wysnuwają hipotezę, że może wynikać to m.in. z neuroróżnorodności. Czy psy mogą być autystyczne? Czym jest neuroróżnorodność? Neuroróżnorodność to zróżnicowanie w zachowaniu ludzi i funkcjonowaniu ich mózgów. Jest wynikiem chemicznych różnic w naszych „komputerach pokładowych”, które sprawiają, że inaczej przetwarzamy otaczający nas świat i reagujemy na bodźce. Najbardziej znanymi przykładami neuroróżnorodności jest np. ADHD czy autyzm. Nawet u ludzi występuje jednak problem z jej diagnozowaniem, a co dopiero u zwierząt. Te nie potrafią nam powiedzieć, jak postrzegają świat ani odpowiedzieć na typowe pytania diagnostyczne. Możemy opisać zachowanie zwierząt jedynie przez pryzmat własnego rozumienia: np. określając je jako impulsywne czy ze skłonnościami do izolacji. Jednak w przypadku niektórych ras może być to typowe zachowanie. Jak więc określić, co jest neuroróżnorodne? Czy zwierzęta mogą być autystyczne? Naukowcy opracowali zwierzęce modele autyzmu, by pomóc sobie zrozumieć czynnik związane ze zwiększonym ryzykiem neuroróżnorodności, a dzięki temu opracować potencjalne wsparcie terapeutyczne. Modele te powstały na podstawie selektywnie dobranych zwierząt i mogą nie w pełni odzwierciedlać typową różnorodność populacji, ale pomagają zrozumieć biologiczne podstawy m.in. autyzmu. Co się okazało? Niektóre psy rasy beagle mają w genach mutację Shank3, która u ludzi jest powiązana z autyzmem i często charakteryzuje się trudnościami w interakcjach społecznych. Beagle z tą mutacją również wykazują słabą chęć do kontaktu z ludźmi. Wykazują również mniejsze sprzężenie neuronalne, czyli efekt, który u ludzi tworzy się podczas rozmowy z drugim człowiekiem czy opowiadania historii. Badania z 2024 roku dowiodły, że psy doświadczają podobnego efektu, gdy patrzą ludziom w oczy. Należy jednak pamiętać, że w rozwój m…

GettyImages-1478380092-e30eca9.jpg
width: 6016
height: 4016

Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
type: item
date: 2025-11-21T10:38:52.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: genetyka
subject: ludzie
subject: Zdrowie
description: Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zaw…

GettyImages-1043593964-a4c9262.jpg
width: 7360
height: 4912

Co kryje DNA Hitlera? Badania ujawniają genetyczne uwarunkowania twórcy nazizmu
type: item
date: 2025-11-14T12:50:05.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Historia
subject: adolf hitler
subject: badania naukowe
subject: dna
subject: genetyka
description: Próbka krwi nazistowskiego przywódcy Adolfa Hitlera pozwoliła naukowcom odpowiedzieć na pytania, które trapiły historyków od dekad. Testy potwierdzają genetyczne schorzenie, występujące u dyktatora oraz obalają mit żydowskiego pochodzenia twórcy nazizmu.
encoded: Grupa badawcza była złożona z naukowców z różnych środowisk — wśród nich znalazła się choćby genetyczka Turi King, znana z identyfikacji szczątków średniowiecznego króla Ryszarda III. Dzięki uzyskanej próbce krwi odnalezionej na fragmencie materiału sofy, na której Adolf Hitler popełnił samobójstwo, udało się zidentyfikować schorzenia genetyczne u dyktatora. Odkrycie nie tylko tłumaczy wiele zachowań z życia nazisty, ale również przedstawia pewien ideologiczny paradoks, według którego Hitler powinien stać się swoją własną ofiarą. Jak zostały przeprowadzone badania? Materiał badawczy został pobrany z berlińskiego bunkra, w którym w 1945 roku Hitler popełnił samobójstwo. Skrawek materiału sofy, na którym znajdowała się krew dyktatora, został zabezpieczony, a następnie poddany specjalistycznej analizie genetycznej. Naukowcy zwrócili uwagę m.in. na geny odpowiedzialne za rozwój hormonalny i funkcje płciowe oraz na genetyczne predyspozycje do zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych. Dodatkowo, poprzez porównanie dwóch kodów DNA – Hitlera i jego krewnego w linii męskiej – obalono mit o żydowskim pochodzeniu Führera. Zespół Kallmanna – czym jest zaburzenie Hitlera? Jednym z celów badania było udzielenie odpowiedzi na pytanie: dlaczego Adolf Hitler czuł się tak niekomfortowo w relacjach z innymi ludźmi, a w szczególności z kobietami? Do tej pory pasjonaci historii prześcigali się w teoriach na temat psychologicznych uwarunkowań dyktatora. Teraz już wiemy, że Führer cierpiał na zespół Kallmanna – rzadkie, wrodzone zaburzenie genetyczne, które wpływa na rozwój hormonalny człowieka. Schorzenie, po raz pierwszy kompleksowo opisane w 1944 roku przez lekarza Franza Josefa Kallmanna, polega na niedoborze lub braku hormonów podwzgórza i przysadki, które są niezbędne do prawidłowego rozwoju narządów płciowych. W efekcie organizm dojrzewa później i nie rozwija w pełni cech płciowych. Zespół Kallmanna nie wpływa bezpośrednio na inteligencję, ale jego objawy mogą silnie oddziaływać…

shutterstock754279429-ab2a1dc.jpg
width: 3000
height: 2248

Przemawianie do mew może sprawić, że nie ukradną ci jedzenia. Nowe spojrzenie na komunikację z ptakami
type: item
date: 2025-11-14T08:39:32.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: eksperyment
subject: komunikacja
subject: ptaki
description: Najnowsze eksperymenty udowadniają, że mewom można... przemówić do rozumu. Ton i sposób mówienia ma realny wpływ na zachowanie tych ptaków i może przesądzić o tym, czy skuszą się na jedzenie. To pierwszy taki przypadek wśród dzikiego gatunku zwierząt, który udowadnia, że odstraszanie nie wymaga przemocy fizycznej.
encoded: Mewy często próbują skraść przekąski nieuważnym spacerowiczom. Naukowcy z Uniwersytetu w Exeter postanowili sprawdzić, jak te inteligentne ptaki reagują na ludzkie głosy i czy można skutecznie zniechęcić je do kradzieży jedynie za pomocą komunikatów głosowych. Wyniki eksperymentu są zaskakujące i pokazują, że w kwestii ptaków wciąż wiele jeszcze pozostało do odkrycia. Jak głos człowieka wpływa na zachowanie mew? Zespół naukowców z brytyjskiego Exeter przeprowadził pionierskie badanie, którego celem było sprawdzenie, jak różne formy komunikacji głosowej wpływają na mewy i czy można dzięki nim – wykorzystując wyjątkową inteligencję tych ptaków – skutecznie odstraszyć je od kradzieży jedzenia. Badacze wyszli z założenia, że mewy srebrzyste żyjące w miastach muszą konkurować z innymi zwierzętami i ludźmi o ograniczone zasoby żywności. Z tego powodu nauczyły się obserwować nasze zachowania i interpretować sygnały, które mogą świadczyć o szansie na zdobycie pożywienia. Ciekawym przykładem tej inteligencji jest zdolność do rozróżniania, kiedy człowiek nie zwraca uwagi na swoje jedzenie – wtedy mewy szybciej podejmują próbę kradzieży. Potrafią także zidentyfikować sygnały zagrożenia, takie jak kontakt wzrokowy, energiczne ruchy czy podniesiony głos. Czy ptaki rozumieją, co się do nich mówi? Eksperyment naukowców polegał na wystawieniu mew na różne bodźce dźwiękowe w obecności pojemnika z frytkami. Gdy ptaki zbliżały się do jedzenia, odtwarzano im trzy nagrania – męskiego głosu wypowiadającego frazę: „Nie, zostaw, to moje jedzenie” spokojnym tonem, tego samego komunikatu w wersji wykrzyczanej oraz neutralnego śpiewu słowika jako próby kontrolnej. W badaniu wzięło udział 61 mew z dziewięciu nadmorskich miast Kornwalii. Wyniki okazały się zaskakujące: niemal połowa mew usłyszawszy krzyk, w ciągu minuty odlatywała od pojemnika z jedzeniem. Gdy odtwarzano im spokojny głos, tylko 15% ptaków odlatywało, jednak większość oddalała się pieszo, pozostając czujna. W trakcie emitowania …

shutterstock441224722-8c247b9.jpg
width: 6016
height: 4016

Jak narodził się „Frankenstein”: od naukowych eksperymentów po krajobraz, który zainspirował Mary Shelley
type: item
date: 2025-11-13T07:03:46.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: badania naukowe
subject: filmy
subject: krajobrazy
subject: książki
subject: potwór
description: Horror z 1818 roku, opisujący powstanie potwora Frankensteina uznawany jest za pierwszą na świecie powieść science fiction. Od tamtej pory motyw monstrum, będącego efektem eksperymentów nad martwym ludzkim ciałem, pojawia się w licznych przeróbkach oraz adaptacjach filmowych i serialowych. Skąd autorka – Mary Shelley – zaczerpnęła inspirację do stworzenia tego ponadczasowego popkulturowego klasyka?
encoded: Spis treści: Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Miejsca jak z horroru? Niekoniecznie – co inspirowało autorkę „Frankensteina”? Wulkan Tambora w Indonezji Londyn i Bolonia – świadkowie rozwoju nauki La Spezia, Archangielsk i Orkady – śladami Frankensteina 7 listopada na platformie „Netflix” pojawiła się nowa adaptacja XIX wiecznej powieści „Frankenstein”. Tym razem historia Victora Frankensteina i jego potwora została opowiedziana przez Guillermo del Toro – reżysera znanego z filmów takich jak „Kształt wody” czy „Pinokio”. Choć akcja filmu rozgrywa się głównie w Wielkiej Brytanii, pierwowzór z 1818 roku obejmował swoim zasięgiem wiele zakątków świata. Jakie miejsca były więc inspiracją do powstania historii o człekopodobnym monstrum i skąd wziął się pomysł na stworzenie potwora Frankensteina? Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Początki powstania „Frankensteina” brzmią zaskakująco niewinnie, jeśli zestawić je z późniejszą, światową sławą tej mrocznej historii. Według przekazów praca nad horrorem rozpoczęła się, gdy angielska pisarka Mary Shelley wraz ze swoim mężem Percym Shelleyem wdali się w pewną towarzyską rozrywkę. Przebywali oni wtedy w szwajcarskich Alpach, u innego znanego romantycznego poety – Lorda Georga Byrona. Zabawa polegała na wymyśleniu i stworzeniu opowieści grozy. Mary zdecydowała się na opisanie historii szalonego naukowca, Victora Frankensteina, który zapragnął stworzyć kreaturę podobną do człowieka z fragmentów ciał wydobytych z grobów. Podtytuł powieści – „czyli współczesny Prometeusz” – nawiązuje do mitologicznej postaci Prometeusza. Według greckich mitów nie tylko wykradł on ogień Zeusowi, by podarować go ludziom, lecz także stworzył człowieka – niczym doktor Frankenstein. Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Niektóre źródła donoszą, że Mary Shelley, pisząc swoją powieść, mogła inspirować się prawdziwą postacią zamieszkującą południowe Niemcy. Wiadomo, że małżeństwo Shelleyów, zanim dotar…

shutterstock1857139054-6601f2e.jpg
width: 5064
height: 3456

Czy na boczku i kiełbasie będą ostrzeżenia jak na papierosach? Oto argumenty naukowców
type: item
date: 2025-11-07T12:03:35.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Lifestyle
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: nowotwory
subject: wielka brytania
subject: zdrowe odżywianie
subject: Zdrowie
subject: żywność
description: Brytyjscy naukowcy chcą, by na opakowaniach wędlin pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne – takie, jakie widzimy na papierosach. Wskazują na dowody, że substancje peklujące zwiększają ryzyko raka.
encoded: Brytyjscy naukowcy zaapelowali niedawno, by na opakowaniach m.in. boczku i szynki pojawiły się ostrzeżenia zdrowotne, podobne do tych z papierosów. Ich zdaniem produkty te, konserwowane za pomocą azotynów, stanowią realne zagrożenie nowotworowe, z którym kolejne rządy Wielkiej Brytanii nie potrafiły się zmierzyć. Badacze wskazują, że istnieją coraz silniejsze dowody na związek między spożywaniem przetworzonego w ten sposób mięsa a rozwojem raka. Dotyczy to szczególnie raka jelita grubego – choroby, której częstość, zwłaszcza wśród młodych dorosłych, stale rośnie. E250 z wędlin równie niebezpieczny, co azbest Azotyny (m.in. azotyn sodu, oznaczany jako E250) to składniki mieszanki peklującej, która pozwala zakonserwować mięso i zachować jego różowy kolor. Są powszechnym składnikiem wędlin. Najniebezpieczniejsze stają się podczas obróbki termicznej mięsa (gotowanie, parzenie, wędzenie na gorąco), kiedy reagują z produktami rozpadu aminokwasów i tworzą rakotwórcze związki. Już w 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła tak przetworzone mięso do grupy 1 czynników rakotwórczych. Stawia to peklowane wędliny w tej samej grupie, co tytoń i azbest. Pomimo tego stosowanie azotynów jest wciąż powszechne, także w Polsce. Szacuje się, że ich stosowanie mogło doprowadzić do około 54 tys. przypadków raka jelita grubego w ostatniej dekadzie (dane z Wielkiej Brytanii). Jak działają rakotwórcze azotyny? Zagrożenie wynika z reakcji chemicznych zachodzących w organizmie po spożyciu mięsa konserwowanego azotynami. Substancje te mogą przekształcać się w nitrozoaminy – silne kancerogeny, które uszkadzają DNA. Nitrozoaminy przyłączają się do nici DNA w wątrobie, tworząc tzw. addukt DNA, co prowadzi do błędów genetycznych sprzyjających niekontrolowanemu podziałowi komórek, a co za tym idzie – powstawaniu guzów. Dodatkowo generują reaktywne formy tlenu, które pogłębiają uszkodzenia genetyczne i stres oksydacyjny, dodatkowo napędzając rozwój raka. Co dalej? Nowe normy…

wedliny-90dc9ea.jpeg
width: 4534
height: 3213

Płazy, które łamią zasady– ropuchy z gór Tanzanii zaskoczyły naukowców
type: item
date: 2025-11-07T11:22:28.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: ewolucja
subject: ropucha
subject: tasmania
description: Trzy nowe gatunki ropuch zostały odkryte w górach Tanzanii przez międzynarodowy zespół naukowców. Co czyni to odkrycie wyjątkowym? Te płazy stosują jedną z najrzadszych strategii rozrodczych w świecie zwierząt.
encoded: Badania były prowadzone przez międzynarodowy zespół składający się m.in. z uczonych z Wielkiej Brytanii, Danii czy Niemiec. Przy projektowaniu metodologii, naukowcy wykorzystali technikę muzeomiki, która polega na pozyskiwaniu i analizie DNA z historycznych próbek biologicznych. W ten sposób badacze wyodrębnili trzy nowe gatunki zwierząt, dające przykład tego, jak ewolucja potrafi przystosować osobniki do panujących warunków środowiskowych. 257 ropuch pod lupą – jak przebiegały badania? Od 1905 roku biolodzy żyli w przekonaniu, że jedynym endemiczny gatunkiem ropuch w całej Tanzanii jest Nectophrynoides viviparus. Płazy, opisane po raz pierwszy przez niemieckiego zoologa Gustava Torniera, różniły się od siebie wyglądem w obrębie jednej populacji. Ta różnorodność skłoniła naukowców do przeprowadzenia wnikliwych badań, w trakcie których przeanalizowano 257 kodów genetycznych poszczególnych osobników. Okazy, nad którymi pochylili się naukowcy, były zarówno płazami żyjącymi współcześnie, jak i tymi złapanymi aż 120 lat temu, przy okazji pierwszych badań nad tym gatunkiem. Zespół porównywał próbki z poprzedniego stulecia z tymi współczesnymi i na ich podstawie ustalał stopień pokrewieństwa badanych gatunków. Kierowniczka badań muzeomicznych, Alice Petzold, tak argumentuje wykorzystanie archiwalnych ropuch: „Nasze analizy pozwoliły dokładnie ustalić, do jakich populacji należały te stare okazy. A to daje nam znacznie większą pewność w przyszłych badaniach nad tymi ropuchami”. Jak przetrwać bez wody? – trzy nowe gatunki ropuch Badania udokumentowały występowanie trzech – wcześniej nieopisanych – gatunków ropuch z rodzaju Nectophrynoides. Odkrycie to nie byłoby tak niezwykłe, gdyby nie fakt, który od lat fascynuje naukowców. Nectophrynoides nie stosują bowiem klasycznej dla płazów drogi rozmnażania. Ograniczony dostęp do wody, w której zwykle wykluwają się kijanki, zmusił te zwierzęta do noszenia zapłodnionych zarodków w swoim ciele. Ropucha, niczym w ciąży, nosi w sobie mł…

GettyImages-1041346600-ed13ad7.jpg
width: 5527
height: 3686