Trekking w Kirgistanie – podróż przez Tien-szan, jeziora i dziką naturę. Artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Relacja Ewy Kolbusz-Taczały z trekkingu w Kirgistanie – jednym z najbardziej fascynujących przyrodniczo krajów Azji Centralnej – znalazła się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Pomysł był prosty: bierzemy namioty, pakujemy plecaki i ruszamy na trekking do Kirgistanu. Nasza trasa prowadzi z Jety Oguz przez przełęcz Teleti i obok jeziora Ala-Kul do Aku-Suu. Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Lądujemy w Ałmatach w Kazachstanie i przeprawiamy się do Karakołu – miasta w Kirgistanie i bramy Tien-szanu. Po całym dniu w autobusach i marszrutkach jesteśmy na miejscu. Bierzemy taksówkę do Jety Oguz, skąd ruszamy pieszo. Cel: dojść jak najwyżej pod przełęcz Teleti i rozbić namiot przed zmrokiem. Wygodny szlak prowadzi przez rozległe łąki pełne krów i koni. Po drodze mijamy także jurty i pasterzy. Podglądamy życie, niczym zawieszone w czasie. Turyści schodzący z góry mówią, że przełęcz jest nie do przejścia. Spadła masa śniegu i jest duże zagrożenie lawinowe. Początkowo nie dajemy się zniechęcić, ale kolejne ostrzeżenia gaszą nasz zapał. Docieramy na miejsce i rozbijamy obóz na rozległej polanie, nad rzeką. Pachnie mokrą trawą i ozonem. Jesteśmy niemal sami w dolinie. Wokół – szczyty w świeżym śniegu, ale to nie niewinny cukier puder, który czasem spada w Tatrach jesienią, lecz ciężka masa zalegająca w żlebach. Noc okazuje się trudna. Kirgiskie bakterie eliminują niektórych zawodników, a kolejne opady śniegu sprawiają, że decydujemy się wrócić do Karakołu. Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Po dwóch dniach odpoczynku wracamy w góry – planujemy trasę z doliny Karakoł do jeziora Ala-Kul i dalej do Altyn-Arashan. Rano docieramy marszrutką do bramy parku narodowego i ruszamy w górę. Szlak wiedzie szeroką, zieloną doliną, w której wije się rzeka i pasą się stada koni. Widok, jak z typowego „landsztafu”, który na ścianie wydaje się kiczowaty i nierealny, a tutaj zapiera dech w piersiach. Zostawiamy plecaki w obozie i ruszamy na lekko w stronę lodowca pod Pik Karakoł. Po kilku godzinach docieramy do moreny. Niestety nadciągają ciemne chmury, robi się zimno i zaczyna grzmieć. Coraz częściej. Odwrót! Nie wiem, jak to się stało, że w międzyczasie, w tych warunkach zostałam narzeczoną… ale to już zupełnie inna historia. Biegniemy w dół ulewie i po kilku godzinach docieramy do obozu. Cali mokrzy. Na szczęście ciepła jurta i kirgiskie napoje wyskokowe robią swoje i pozwalają się ogrzać. Następnego dnia ruszamy w stronę jeziora Ala-Kul. Szlak wiedzie przez lasy, kwieciste łąki, kluczy po gołoborzach, mija wodospady, aż wreszcie wyprowadza nas skalistą ścieżką na punkt widokowy na jezioro. Obłędne, turkusowe jezioro otoczone górami i lodowcami. Nierealne. View Gallery on the source website Odpoczywamy chwilę nad wodą i ruszamy dalej. Niestety, pogoda znów się psuje. Wiatr i śnieg nie dają nam cieszyć się widokami. Gdy stajemy na przełęczy, leje całkiem mocno i grzmi. Zbiegamy błotnistym zboczem w dół, uciekając przed burzą. Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Niżej pogoda się poprawia, ale zejście do Altyn-Arashan dłuży się niemiłosiernie, a ciężkie plecaki nie pomagają. Na szczęście myśl o gorących źródłach podtrzymuje morale. Gdy docieramy do celu, wioska nas rozczarowuje. Nie jest urocza, a gorące źródła nie są dzikie – jak to miało miejsce w naszych wyobrażeniach – a ujarzmione rurami i obudowane czymś, co bardziej przypomina wybetonowany kurnik niż miejsce relaksu. Na szczęście domowe jedzenie rekompensuje trochę te rozczarowania. Zasypiamy w ciepłej jurcie, by rano ruszyć na ostatni odcinek do Aku-Suu, skąd wracamy marszrutką do Karakołu. Po chwili odpoczynku wyruszamy nad jezioro Song-Kul. Po całym dniu w marszrutkach, psującym się jeepie i kurzu kirgiskich dróg, docieramy na przełęcz chroniącą to miejsce przed resztą świata. To jak brama do innego wymiaru. Song-Kul leży trzy tysiące metrów nad poziomem morza, jak w kraterze, otoczone pierścieniem gór. Brzegi porasta falująca na wietrze trawa, a w niej – stada koni. Aż po horyzont. Wydaje się, że tam mamy wrażenie, jakbyśmy wjeżdżali do Równiny Serengeti. Nie ma słów, żeby to wyrazić. Błękit jeziora miesza się z błękitem nieba. Zieleń traw jest soczysta i błyszczy się w słońcu. Do tego brak ludzi. Tylko kilka pasterskich jurt, w których mieszkają Kirgizi. Poza nimi nie ma tu nikogo. Rozbijamy namiot nad brzegiem i siedzimy kilka godzin bez ruchu zapatrzeni w taflę jeziora, w zachodzące nad nim słońce i konie. Pasące się spokojnie kilka metrów obok nas. Żyjące swoim najlepszym życiem. Pachnie trawą, wodą i szczęściem. Ten widok zostanie ze mną na lata. Ten idealny moment, którego nie da się opisać, wyrazić słowami czy pokazać na zdjęciach. Uczucie wydestylowanego szczęścia. Te kilka wspomnień z Kirgistanu nie oddają tego, jaki jest ten kraj i co ma do zaoferowania, ale mam nadzieję, że zachęcą kogoś, żeby tam pojechać i przywieźć swoje wspomnienia, swoją historię z tego pięknego miejsca. Z kraju gór i koni. Z kraju, gdzie tradycja wciąż miesza się z nowoczesnością. Z kraju ośnieżonych szczytów i kwitnących łąk. Z kraju prostego życia i szczęścia. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Trzecie największe miasto Indii jednych zachwyca, a innych przytłacza. Najlepiej poznawać je przez historie kobiet
Kalkuta to miasto pełne kontrastów, w którym przeszłość wciąż przeplata się z nowoczesnością. Od kolonialnych budynków po tętniące życiem ulice – sprawdź, co wyróżnia to miejsce na tle innych indyjskich metropolii.
Spis treści: Miasto między przeszłością a nowoczesnością Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Smaki i codzienność Bengalu Duchowość i kontrasty życia 3 sposoby na tanie Indie Kalkuta, na tle innych wielkich indyjskich metropolii, wyróżnia się swoją tożsamością. W przeciwieństwie do dynamicznego Delhi czy technologicznego Bangaluru, to miasto zachowuje nostalgiczny charakter dawnej epoki, który wciąż definiuje jego rytm. Miasto między przeszłością a nowoczesnością W przeciwieństwie do Delhi, które przypomina brutalnie rozpychającego się mężczyznę, czy Bangaluru, któremu bliżej do nastolatka wpatrzonego w ekran smartfona, Kalkuta jest kobietą. Stateczną damą, która nosi stare koronki, choć już zmurszały i przydałoby się cerowanie. Jest najmłodszym z wielkich indyjskich miast, ale tylko ona ma w sobie wdzięk wspaniałego wczoraj. Inni pędzą ku przyszłości. Delhi się rozrasta, buduje satelickie miasta. Mumbaj pnie się wzwyż, bo nowoczesność musi się pomieścić z biedą. A Kalkuta drepcze, próbując dogonić postęp. Przeszła ostatnio rozległy lifting i kilka zabiegów upiększających. Wzdłuż centralnej alei Chowringhee leżą nowe chodniki, pyszni się kwitnący park, w którym jeszcze kilka lat temu na ubitej ziemi przysypiały bezpańskie psy. Lśniący gmach Victoria Memorial, pamiątka po brytyjskim panowaniu, jest symbolicznym śladem kolonialnej historii – onieśmielający i obcy, jak obiekt pozostawiony przez kosmitów. Przed odrestaurowanym ceglanym budynkiem głównego targowiska New Market szumią nowe fontanny – zadziwiający dowód troski o komfort mieszkańców w mieście, w którym w wielu miejscach wciąż trudno o stały dostęp do bieżącej wody. Dawne rezydencje Brytyjczyków, o pałacowych kopułach zdobionych zegarami, przechodzą metamorfozę. Otoczone rusztowaniami z bambusa cierpliwie czekają, aż bosonodzy mężczyźni odmalują ich frontony. Robota ciągnie się miesiącami, a odzyskana uroda i tak uleci z pierwszym atakiem monsunu. Mimo to sprawa została przesądzona – Kalkuta zdecydowała się na nowoczesność. By szybciej ku niej iść, wszczepiła sobie swoistą „endoprotezę” – w dzielnicy Salt Lake, niedaleko sennego lotniska i wiecznie zakorkowanej obwodnicy, przyjął się nowy byt: nowoczesne osiedla z centrami handlowymi i multipleksami. Również w śródmieściu, przy Park Street i Esplanade, przybywa klimatyzowanych salonów z telefonami i kawiarni z mrożoną kawą. Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Jedno, czego indyjska Kalkuta nie odmładza, to jej serce, bijące w najstarszej, północnej części. Tu zegary wciąż pokazują XIX wiek. W wąskich uliczkach rzemieślnicy wykuwają metalowe dzwonki dla rikszarzy, którzy pobiegną z drewnianym wózkiem nawet w najcięższą ulewę. W małych świątyniach tlą się kadzidła, a handlarze przekrzykują się, negocjując ceny. Wysyłają tragarzy, by na głowach przenieśli kopy twardych guaw i delikatnych, czerwieniejących mango. Wokół poczty głównej przy dawnym placu Dalhousiego kucają pakowacze – obszywają przesyłki płótnem, kaligrafują adres, lakują, stemplują. Tradycyjne metody pakowania wciąż funkcjonują obok nowoczesnej logistyki lotniczej. Wokół domu Rabindranatha Tagorego, nagrodzonego Noblem geniusza literatury i muzyki, rozciąga się nieregularna sieć uliczek. Zabłądzić w którąkolwiek to zanurzyć się w opowieść, która toczy się od wieków. Smaki i codzienność Bengalu W małych knajpach ze stołami z surowego drewna leżą umyte liście bananowca. Wąsaty kelner wyrzuca na nie górę sypkiego ryżu, kawałki ryby w marynacie, duszone warzywa – wszystko, co oferuje tradycyjna kuchnia bengalska. Obok, w gęstym syropie, pływa gorący gulab dźamun albo biała roszogula – życie jeszcze nigdy nie było tak słodkie. Nieopodal, w położonej nad brzegiem Hugli dzielnicy Kumartuli, rzeźbiarze budzą do życia ukochane bóstwa. Słomiany szkielet otulają miękką gliną – spod ich dłoni wyłaniają się krągłe piersi, słoniowe trąby i ostre tygrysie kły. To właśnie tutaj powstają figury wykorzystywane podczas religijnych festiwali Durga Puja. Kiedy wyschną, zostaną pomalowane na jaskrawe barwy widoczne nawet nocą, podczas upojnych religijnych festiwali. Duchowość i kontrasty życia Szybki przejazd metrem na południe to podróż po jeszcze silniejsze przeżycia. W świątyni Kali, sąsiadującej z najstarszym wciąż działającym przytułkiem założonym przez Matkę Teresę, drżą młode kozy. Jeszcze chwila i zostaną złożone w ofierze – to element lokalnych rytuałów religijnych, które wciąż są obecne w przestrzeni miasta. Znużeni kwiaciarze wyplatają girlandy – czerwone kwiaty przypominają krople krwi. Przed świątynią zamieszanie – trwa handel nadzieją na lepsze jutro. Z dachu restauracji w jedynym wieżowcu przy New Market widać miasto, które właśnie się przebudziło. Zrzuca z siebie pleśń i upalny letarg. Warto je zobaczyć, zanim gwałtowna modernizacja całkowicie zmieni jego oblicze. 3 sposoby na tanie Indie Loty z Europy do Kalkuty są drogie. Lepiej w Delhi przesiąść się na linie indyjskie lub kolej – to często tańsza alternatywa podróży. Jeden kurs żółtą taksówką wystarczy, by poczuć urok jazdy słynnym ambasadorem. Potem warto wybrać autobusy i tramwaje – transport publiczny jest bardzo tani (całe miasto nawet za 10 rupii). Tanią i dobrą knajpkę najłatwiej znaleźć w porze lunchu, podążając za tłumem. Je się w tłoku, ale świeżo i lokalnie, często bez użycia sztućców. Źródło: National Geographic Traveler
Wygląda jak z bajki, a spotkasz go w polskim zoo. Czym jest takin złoty?
Takin złoty to wyjątkowy ssak górski, który fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników przyrody. Jego charakterystyczna budowa ciała, złożone zachowania społeczne, specjalistyczna dieta i zdolność do migracji w górskich warunkach to doskonałe przykłady przystosowania do życia w surowym środowisku Himalajów i Gór Qin.
Spis treści: Wygląd i charakterystyka takinów złotych Co jedzą takiny? Okres rozrodczy i poród Zagrożenia dla gatunku Takin złoty (Budorcas taxicolor) jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikatowych zwierząt żyjących w Azji. Porusza się na wysokościach od 1000 do 4250 m n.p.m., będąc wyjątkowo przystosowanym do życia w górskich, często niedostępnych terenach, gdzie temperatury gwałtownie spadają, a warunki pogodowe zmieniają się z godziny na godzinę. Zimą takiny schodzą w doliny w poszukiwaniu pożywienia, tworząc mniejsze grupy, natomiast wiosną i wczesnym latem gromadzą się w dużych stadach, czasami liczących nawet 300 osobników. W zależności od pory roku, struktura stad ulega zmianie. Starsze samce zwykle żyją samotnie i dołączają do grup tylko w okresie rui, aby konkurować o samice. Stada składają się głównie z dorosłych samic, młodych samców oraz młodocianych osobników. Wygląd i charakterystyka takinów złotych Takin złoty osiąga długość ciała około 2 metrów, wysokość do 1,3 m i wagę do 350 kg. Jego gruba sierść chroni przed zimnem, a obecność oleistych substancji na całym ciele dodatkowo zapobiega utracie ciepła. Kolor sierści waha się od żółto-złotego, beżowego i ciemnoczerwonego po prawie czarny, a samce wyróżniają się intensywniejszym odcieniem na szyi i klatce piersiowej. Krótkie, grube i czarne rogi występują u obu płci. Wyrastają one około szóstego miesiąca życia. Kończyny, nozdrza i kopyta są ciemne, trójkątny ogon jest krótki i bezwłosy od spodu, a uszy spiczaste i wąskie. Zachowanie takinów jest silnie związane z porami dnia i roku. Zwierzęta są najbardziej aktywne o zmierzchu i w nocy, w ciągu dnia często odpoczywają w zacienionych miejscach. Komunikacja między osobnikami obejmuje m.in. feromony zawarte w moczu – samce zaznaczają teren i sygnalizują status seksualny, a samice używają moczu do informowania o gotowości do krycia. Co jedzą takiny? Takiny złote to zwierzęta roślinożerne. Żywią się trawami, liśćmi, pędami bambusów i rododendronów, a także ziołami dostępnymi w górskich lasach. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia włóknistej roślinności, a przemiana materii wspomagana jest przez mikrobiotę kałową, której skład zmienia się sezonowo. W środowisku naturalnym dostępność pokarmu wpływa na zachowania społeczne i migracyjne tego gatunku. Takiny złociste każdej wiosny przemieszczają się w górę, korzystając z wydeptanych szlaków przez gęste zarośla bambusów, w poszukiwaniu lizawek solnych i świeżej roślinności. Zimą natomiast, gdy pożywienia jest mniej, stada schodzą zalesionych dolin i dzielą się na mniejsze grupy, dzięki czemu mogą lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Okres rozrodczy i poród Okres rui u takinów przypada na lipiec i sierpień. Samce w tym czasie stają się agresywne, ryczą głośno i konkurują o samice, wykorzystując zarówno sygnały zapachowe, jak i bezpośredni kontakt fizyczny. Cielęta przychodzą na świat wczesną wiosną. Ciąże trwające od 200 do 220 dni są najczęściej pojedyncze, rzadko zdarzają się bliźniacze. Porody odbywają się zazwyczaj w gęstych zaroślach. Młode są ciemniejsze od dorosłych, co pomaga im kamuflować się wśród skał i roślinności. Cielęta przestają ssać mleko po upływie około dwóch miesięcy od porodu. Wówczas pobierają już wyłącznie stały, roślinny pokarm, choć często pozostają w pobliżu matki do czasu narodzin kolejnego potomka. Zagrożenia dla gatunku Takin złoty jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Największe niebezpieczeństwa dla jego populacji wynikają z utraty siedlisk spowodowanej wylesianiem i działalnością rolniczą człowieka. Poważnym problemem jest także celowe niszczenie siedlisk oraz kłusownictwo. Takiny złote są dla lokalnej ludności źródłem mięsa oraz cennego futra i rogów. Naturalni wrogowie takinów to m.in. niedźwiedzie, wilki, lamparty i cyjony. W obliczu ataku takiny stosują skuteczne strategie obronne – ostrzegają członków stada charakterystycznym dźwiękiem i błyskawicznie uciekają, skacząc po skałach lub chowając się w gęstych zaroślach, gdzie mogą ukryć się przed drapieżnikiem. Takie zachowania zwiększają ich szanse na przeżycie w trudnym górskim środowisku. Ochrona takina złotego Ochrona tych górskich zwierząt obejmuje monitorowanie populacji w naturze metodami nieinwazyjnymi. Nie bez znaczenia są także działania mające na celu edukację lokalnych społeczności oraz tworzenie rezerwatów przyrody w rejonach występowania takinów złocistych. Dzięki tym inicjatywom możliwe jest nie tylko zachowanie populacji, ale też zwiększenie wiedzy naukowej o tym unikatowym ssaku. W ogrodach zoologicznych takiny pełnią podwójną funkcję – edukacyjną i badawczą. Pozwalają odwiedzającym obserwować życie dzikich mieszkańców gór, ich zwyczaje, dietę i cykl rozrodczy. Hodowla w kontrolowanych warunkach umożliwia prowadzenie badań nad zdrowiem, rozrodem i zachowaniami społecznymi zwierząt, a jednocześnie zwiększa szanse przetrwania gatunku. W Polsce takiny złote można zobaczyć w kilku ogrodach zoologicznych: w Krakowie, Wrocławiu oraz Gdańsku. Wrocławskie Zoo prowadzi hodowlę od 2017 roku, a w ostatnich latach rodziło się tam średnio po dwa młode rocznie. Sukcesy hodowlane w Polsce i na świecie (w około 80 ogrodach zoologicznych znajduje się ponad 450 takinów) świadczą o znaczeniu takich programów ochronnych dla przyszłości gatunku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W Chinach odkryto gigantyczne zapadlisko z lasem. Na dnie mogą żyć nieznane gatunki
Na dnie ogromnego zapadliska w Chinach odkryto bujny las. Rosną tam wysokie drzewa i gęsta roślinność. Naukowcy podejrzewają, że mogą żyć tam nieznane gatunki.
W tym artykule: Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? Podziemne życie nietoperzy i paproci Formy krasowe na świecie Otwory w ziemi – zwłaszcza te największe – wzbudzają ogromne zainteresowanie badaczy i amatorów, którzy często dopisują do tych miejsc mało wiarygodne historie. Jedne z najbardziej znanych dziur to tzw. Wrota Piekieł w Turkmenistanie i Piekielna Studnia w Jemenie. Osobna kategoria to leje krasowe. Ten odnaleziony niedawno w Chinach, zamiast z piekłem kojarzy się jednak z niebem. To zasługa odkrycia na jego dnie. Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? W 2022 roku grupa speleologów i grotołazów eksplorowała, jak się okazało, wyjątkowo malownicze zapadlisko w Regionie Autonomicznym Kuangsi-Czuang na południu Chin. Na głębokości prawie 200 m rosną mierzące 40 metrów wysokości stare drzewa i bujne poszycie. Badacze trafili też na trzy wejścia do jaskiń. Jak napisali w komunikacie prasowym, najprawdopodobniej zamieszkują je zwierzęta, które do tej pory nie zostały opisane przez naukowców. Podobne zagłębienia są typowe dla krasowego krajobrazu południowych Chin. Jak powstają? Podłoże skalne rozpuszcza się, kiedy opady deszczu wsiąkają w glebę. W ziemi woda zakwasza się i drąży coraz większe komory jaskiniowe. W końcu przestrzeń jest na tyle duża, że ziemia nad nią po prostu się zapada. Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekści... Podziemne życie nietoperzy i paproci W języku mandaryńskim na takie otwory w ziemi mówi się „tiankeng”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „niebiańską dziurę”. Samo odkrycie nie zaskoczyło badaczy. Region Kuangsi-Czuang słynie ze spektakularnych formacji krasowych – od zapadlisk przez filary po naturalne mosty. Część z nich została wpisana na listę naturalnego dziedzictwa UNESCO. Nie wszystkie leje krasowe są jednak tak głębokie i tak zielone na dnie. To jednak niejedyne zapadlisko, na którego dnie tętni życie. Przykładowo w Teksasie znajduje się lej, w którym rosną tropikalne paprocie. Zarodniki roślin przyleciały razem z nietoperzami migrującymi między Ameryką Północną i Południową. Leje krasowe mogą być schronieniem dla wielu gatunków roślin i zwierząt, ale nie tylko. To też źródła wód podziemnych. George Veni, międzynarodowy ekspert od badania jaskiń, przypomina, że krasowe warstwy wodonośne stanowią jedyne lub podstawowe źródło wody dla 700 milionów ludzi na całym świecie. Problem w tym, że często są zanieczyszczone. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" /> Formy krasowe na świecie Nie wszędzie na świecie tego typu zapadliska są tak zjawiskowe. Jak tłumaczy Veni, cytowany przez portal „Live Science”, w Chinach ogromne znacznie na formowanie się między innymi jaskiń ma zróżnicowana geologia i klimat. – W Chinach mamy niesamowity wizualnie kras z ogromnymi dziurami i gigantycznymi wejściami do jaskiń. W innych częściach świata można ich nawet nie zauważyć. Jaskinie mają średnicę od metra do dwóch. Trzeba się więc przez nie przeciskać – tłumaczy badacz. W Polsce najpopularniejszym regionem, w którym można podziwiać formy krasowe, jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Prowadzi przez nią pieszy i rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Na jego pokonanie warto zaplanować kilka dni. Co prawda na trasie nie będziemy mijali zapadlisk z lasami na dnie, ale obok charakterystycznych formacji skalnych równie trudno przejść lub przejechać obojętnie. Część jaskiń na szlaku została udostępniona zwiedzającym. Do niektórych wejdziemy tylko z przewodnikiem. Źródło: Xinhua News Agency Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dlaczego w Japonii istnieją 72 pory roku? Ten system zmienia sposób myślenia i podróżowania
Podczas gdy większość świata funkcjonuje w rytmie czterech pór roku, w Japonii tradycyjny kalendarz dzieli czas znacznie precyzyjniej – na krótkie, kilkunastodniowe mikrosezony. To nie tylko sposób obserwowania przyrody, lecz także element filozofii życia, który sprzyja większej uważności i pozwala dostrzegać subtelne zmiany zachodzące w naturze na co dzień.
Tradycyjny japoński kalendarz to znacznie więcej niż podział roku na wiosnę, lato, jesień i zimę. Jego struktura opiera się na dawnym systemie 24 okresów zwanych sekki, które dodatkowo dzielą się na jeszcze krótsze, kilkudniowe etapy – kō. Każdy z nich opisuje konkretne zjawiska przyrodnicze, takie jak kwitnienie roślin, migracje zwierząt czy zmiany temperatury. Choć system ten wywodzi się z tradycji chińskiej i przez lata pozostawał w cieniu zachodniego kalendarza, dziś ponownie zyskuje na znaczeniu, przyciągając osoby poszukujące głębszego kontaktu z naturą i bardziej świadomego przeżywania upływu czasu. Japoński kalendarz i mikropory roku – skąd wzięły się kō? Złożony system japońskiego kalendarza ma swoje korzenie w dawnych rozwiązaniach stosowanych w Azji Wschodniej, a jego obecna forma jest efektem wielowiekowej ewolucji. Choć współcześnie w Japonii funkcjonuje przede wszystkim kalendarz gregoriański (seireki), równolegle wykorzystywany jest system nazw er cesarskich (gengō), a także rzadziej spotykane, historyczne sposoby odmierzania czasu. Fundamentem tradycyjnego kalendarza był jednak model księżycowo-słoneczny, który dotarł do Japonii z Chin przez Półwysep Koreański już w VI wieku. Opierał się nie tylko na obserwacji cykli natury, lecz także na elementach takich jak chiński zodiak czy system rokuyō, przypisujący dniom określoną pomyślność lub jej brak. Kluczowa zmiana nastąpiła w okresie Edo, kiedy astronom Shibukawa Shunkai (uznawany za pierwszego oficjalnego astronoma Japonii) dostrzegł niedoskonałości dotychczasowego kalendarza i opracował jego nową wersję. Uwzględnił w niej długość roku wynoszącą 365 dni oraz dostosował system do rzeczywistych warunków panujących na archipelagu. Wprowadzony przez niego podział roku na 24 główne okresy (sekki), a następnie na 72 krótsze etapy (kō), został oficjalnie przyjęty w 1685 roku. Każde kō trwa zaledwie kilka dni i opisuje bardzo konkretne zjawiska przyrodnicze – od pojawiania się pierwszych pąków, przez migracje zwierząt, aż po zmiany temperatury i długości dnia. W przeciwieństwie do pierwotnego chińskiego systemu, japoński kalendarz został przeorganizowany tak, aby odzwierciedlać lokalny klimat, florę i faunę. Poszczególne okresy otrzymały poetyckie nazwy, a ich przebieg powiązano z rytmem natury charakterystycznym dla Japonii – od Risshun, czyli początku wiosny przypadającego na początek lutego, po Daikan, oznaczający najchłodniejszy moment roku na przełomie stycznia i lutego. Choć dziś większość Japończyków na co dzień posługuje się kalendarzem zachodnim (wykorzystywanym w administracji, dokumentach i życiu codziennym) elementy tradycyjnego systemu wciąż pozostają obecne. Widoczne są m.in. w odniesieniach do sezonowości, kalendarzach zawierających oznaczenia rokuyō czy w praktykach związanych z określonymi momentami roku. W niektórych środowiskach, takich jak ogrodnictwo czy ceremonia herbaciana, mikropory roku nadal pełnią funkcję praktycznego punktu odniesienia, wyznaczając odpowiedni czas na konkretne działania i rytuały. Mikropory roku w Japonii – jak wyglądają i co oznaczają w praktyce? Tradycyjny japoński kalendarz wyróżnia się tym, że nie opisuje czasu w sposób ogólny, lecz poprzez konkretne, obserwowalne zmiany w przyrodzie i codziennym życiu. Poszczególne mikropory roku nie są więc abstrakcyjnymi kategoriami, ale odzwierciedleniem tego, co faktycznie dzieje się w otoczeniu – od pierwszych oznak wiosny po subtelne sygnały nadchodzącej zimy. A które z mikropór roku są w Japonii najważniejsze? Otóż jedną z nich jest okres Shunbun (21 marca – 4 kwietnia), związany z równonocą wiosenną, który symbolizuje moment odrodzenia natury. To właśnie wtedy przypada czas kwitnienia wiśni, zwiększonej aktywności ptaków i pierwszych prac rolniczych, a także rodzinnych zwyczajów, takich jak porządki czy odwiedzanie grobów przodków. Wraz z nadejściem lata kalendarz koncentruje się na intensyfikacji zjawisk pogodowych i zmianie rytmu życia. Okres Taisho (23 lipca – 7 sierpnia) odzwierciedla szczyt wysokich temperatur i wilgotności, które mają bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców. To czas licznych festiwali letnich, sezonowych pozdrowień oraz wydarzeń odbywających się na świeżym powietrzu, które wpisują się w specyfikę japońskiego lata. Z kolei przejście do jesieni nie następuje nagle, lecz stopniowo zaznacza się w przyrodzie. Okres Risshū (8 – 22 sierpnia) sygnalizuje pierwsze, często ledwo zauważalne zmiany – chłodniejsze podmuchy wiatru, charakterystyczne odgłosy cykad czy pojawiające się mgły. W tym czasie obchodzone jest także święto Obon, podczas którego Japończycy symbolicznie witają duchy przodków, co dodatkowo podkreśla związek kalendarza z rytmem życia społecznego i duchowego. Zimowy okres Tōji (22 grudnia – 4 stycznia) natomiast związany jest z przesileniem zimowym i skupia się na mniej oczywistych oznakach zmian zachodzących w naturze. Zamiast spektakularnych zjawisk uwagę kieruje się na detale – pierwsze pąki roślin, zmiany w zachowaniu zwierząt czy powolne wydłużanie się dnia. Towarzyszą temu praktyki mające przynieść zdrowie i pomyślność, takie jak kąpiele z dodatkiem owoców yuzu czy spożywanie sezonowych potraw. Dlaczego japoński kalendarz mikropór roku zyskuje dziś na znaczeniu? Tak szczegółowy podział czasu sprawia, że kalendarz przestaje być jedynie narzędziem organizacyjnym, a zaczyna pełnić funkcję przewodnika po rytmie natury. Zwracając uwagę na momenty przejściowe i krótkie, często pomijane etapy między jedną a drugą porą roku (które w rzeczywistości kształtują codzienne doświadczenie otoczenia), pozwala dostrzec zmiany, jakie w standardowym podziale na cztery pory roku łatwo umykają. Takie podejście znajduje również zastosowanie w podróżowaniu. Planowanie wyjazdu z uwzględnieniem mikropór roku umożliwia bowiem poznanie mniej oczywistych aspektów Japonii – zarówno pod względem przyrody, jak i lokalnych zwyczajów czy sezonowych wydarzeń. Może to oznaczać kontakt z naturą w jej bardziej kameralnym wydaniu, a także uniknięcie największego natężenia ruchu turystycznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na najpopularniejszych momentach w roku, uwaga kieruje się na to, co aktualnie dzieje się w danym miejscu. – W tradycyjnym japońskim kalendarzu pory roku są podzielone na mniejsze części, co pozwala nam dostrzec nawet najmniejsze zmiany w naturze. Uświadamiając sobie te drobne zmiany, możemy doświadczać świata w sposób bardziej subtelny i głęboki – podkreślała Marie Kondo w rozmowie z BBC. Jak dodała, takie podejście zmienia również sposób przeżywania podróży, gdyż skupienie się na sezonowych elementach – od lokalnych produktów po charakter powietrza – sprawia, że doświadczenie staje się pełniejsze i bardziej świadome. Właśnie dlatego tradycyjny japoński kalendarz, mimo że na co dzień pozostaje w cieniu systemu zachodniego, ponownie przyciąga uwagę. Dla wielu osób staje się sposobem na zwolnienie tempa i oderwanie się od nadmiaru bodźców, a także próbą bardziej uważnego funkcjonowania w świecie, który coraz częściej wymusza pośpiech i ciągłą dostępność. Źródła: Sakuraco, Nippon, BBC, The New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak konflikt w Iranie wpływa na popularne kierunki turystyczne poza Bliskim Wschodem?
Napięcia wokół Iranu i strategicznej Cieśniny Ormuz zaczynają wywoływać skutki wykraczające daleko poza Bliski Wschód. Wiele gospodarek Azji opiera się na dostawach ropy przepływającej przez ten szlak, dlatego rosnąca niepewność przekłada się nie tylko na rynki energii, ale także na funkcjonowanie popularnych kierunków turystycznych. W jaki sposób konflikt wpływa na podróże w innych częściach świata?
Konsekwencje eskalacji napięć z udziałem Iranu coraz wyraźniej odczuwalne są w globalnej branży turystycznej. Choć pierwsze reakcje obejmowały głównie region Bliskiego Wschodu – w tym zmiany w siatkach połączeń lotniczych i ostrzeżenia dla podróżnych – wpływ konfliktu szybko rozprzestrzenił się na inne części świata. Kluczową rolę odgrywa tu Cieśnina Ormuz, przez którą transportowana jest znaczna część światowych dostaw ropy. W rezultacie wiele państw Azji, w tym Indie, Chiny czy Japonia, musi mierzyć się z rosnącą presją na sektor energetyczny. Przekłada się to na konkretne działania w turystyce – od ograniczania zużycia paliwa po dostosowywanie funkcjonowania infrastruktury i transportu. W efekcie zmiany te zaczynają wpływać również na doświadczenia podróżnych odwiedzających popularne kierunki poza samym regionem konfliktu. Sri Lanka a kryzys paliwowy. Jak konflikt wpływa na turystykę na wyspie? Wpływ napięć wokół Iranu i niepewności na rynku ropy zaczyna być widoczny także w takich kierunkach jak Sri Lanka, silnie uzależnionych od importowanych surowców energetycznych. Kraj ten pozostaje jednym z ważniejszych celów podróży w regionie – w 2024 roku odwiedziło go około 2,05 mln turystów zagranicznych, z czego ponad połowa pochodziła z Europy (w tym niemal 180 tys. z Wielkiej Brytanii, ponad 135 tys. z Niemiec oraz ponad 44 tys. z Polski). Tym samym utrzymanie stabilności sektora turystycznego ma kluczowe znaczenie dla gospodarki. W odpowiedzi na ograniczenia w dostępności paliwa wprowadzono limity jego zakupu oraz zmiany organizacyjne w administracji publicznej, w tym czterodniowy tydzień pracy dla części urzędników. Jednocześnie władze zdecydowały się wyłączyć branżę turystyczną z części restrykcji, wdrażając specjalne rozwiązania dla organizatorów wycieczek i hoteli. W praktyce oznacza to, że choć mieszkańcy odczuwają skutki ograniczeń, sektor turystyczny funkcjonuje w trybie uprzywilejowanym, a obsługa podróżnych pozostaje w dużej mierze niezakłócona. Egipt wprowadza krótsze godziny otwarcia – co to oznacza dla turystów? Egipt pozostaje jednym z najważniejszych kierunków turystycznych regionu, notując rekordowe wyniki – w 2025 roku kraj odwiedziło około 19 milionów turystów, co oznacza wzrost o blisko 20% w porównaniu z rokiem wcześniejszym. Duże znaczenie dla tego wyniku miało otwarcie Wielkiego Muzeum Egipskiego, które stało się jedną z najważniejszych nowych atrakcji przyciągających odwiedzających z całego świata. Pomimo tego władze zdecydowały się na wprowadzenie działań mających ograniczyć zużycie energii. Od końca marca zmieniają się godziny funkcjonowania sklepów, restauracji i centrów handlowych – w dni robocze będą one zamykane około godziny 21:00, a w czwartki i piątki, które pełnią rolę weekendu, około 22:00. Zmiany te wpisują się w szersze działania oszczędnościowe i mogą wpłynąć przede wszystkim na wieczorny rytm życia w miastach. Dla turystów oznacza to konieczność dostosowania planu dnia, zwłaszcza w zakresie kolacji czy zakupów, jednak główne atrakcje oraz infrastruktura turystyczna pozostaną dostępne. Najpopularniejsze kierunki (jak Kair, Luksor czy kurorty nad Morzem Czerwonym) nadal funkcjonują bez większych zakłóceń. Transport w Tajlandii pod presją. Taksówki ograniczają kursy Tajlandia, czyli jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych na świecie, również zaczyna odczuwać konsekwencje napięć na rynku energii. W 2024 roku kraj odwiedziło blisko 33 miliony turystów zagranicznych (w tym ponad 180 tysięcy z Polski), co pokazuje skalę ruchu i znaczenie sprawnie działającej infrastruktury transportowej. Obecnie problemy z dostępnością paliwa szczególnie widoczne są w Bangkoku, gdzie funkcjonowanie transportu indywidualnego uległo wyraźnemu ograniczeniu. Na lotnisku Suvarnabhumi Airport liczba dostępnych taksówek spadła z około 6000 do niespełna 2500, co przekłada się na wydłużony czas oczekiwania dla przylatujących pasażerów. Część kierowców unika także dłuższych kursów, obawiając się problemów z ponownym zatankowaniem pojazdów. Równocześnie władze starają się utrzymać stabilność cen w transporcie publicznym, wprowadzając mechanizmy kontrolujące koszty paliwa i apelując do operatorów o niepodnoszenie opłat. W praktyce oznacza to, że choć podróżni mogą napotkać utrudnienia logistyczne, alternatywne środki transportu – takie jak kolej miejska czy autobusy – pozostają dostępne i funkcjonują bez większych zakłóceń. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dotarłam do zaginionego królestwa w Himalajach. Ludzie żyją tu tak, jak ich przodkowie setki lat temu
Artykuł Marianny Armańskiej o królestwie Mustangu znalazł się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Królestwo Mustangu – zaginiony świat u podnóża Himalajów Przedszkole na krańcu świata 100 kilometrów przez pustynię dla jednego marzenia Szkoła w Phylak – kolejny krok pomocy Są miejsca, które choć odległe, stają się dziwnie bliskie. Nie dlatego, że są spektakularne, ale dlatego, że budzą w nas to, co najlepsze. Nie spodziewałam się, że miejsce, do którego tak trudno dotrzeć, może tak głęboko poruszyć moje wnętrze. Królestwo Mustangu – zaginione buddyjskie królestwo, leżące na półpustynnej wyżynie u podnóża Himalajów. Kraina ciszy i wiatru. Królestwo Mustangu – zaginiony świat u podnóża Himalajów Zanim postawiłam stopę na nepalskiej ziemi, dostałam od losu prezent – samolot utknął w powietrznej kolejce do lądowania w Katmandu. Przez ponad pół godziny krążyliśmy wokół chmur – raz się w nie zanurzając, raz oddalając – a na drugim planie widziałam ośnieżone szczyty himalajskich ośmiotysięczników. Zawieszenie między niebem a ziemią. Czysta magia. Ale to był dopiero początek. Kilka dni później dotarłam do Królestwa Mustangu, zaginionego buddyjskiego świata, gdzie życie biegnie niespiesznie, a ludzie żyją tak, jak ich przodkowie setki lat temu. Przez wieki region był zamknięty dla obcych, a otworzył się dopiero w 1992 roku. Położony na półpustynnej wyżynie stanowi fragment dawnego Tybetu. Krajobraz jest niemal księżycowy – rozległy i milczący. Ale to nie góry poruszyły mnie najmocniej. To byli ludzie. Przedszkole na krańcu świata Z dala od wydeptanych szlaków, w szałasie z kamieni – nie większym niż dwa na dwa metry – spotkałam starszą kobietę z twarzą pooraną wiatrem i czasem. Bez słowa podała mi herbatę i… jabłko. Tym gestem skradła moje serce na zawsze, bo jestem wielką fanką jabłek. W Lo Manthang, stolicy regionu, gdy wspinałam się po stromych schodach na dach, by przewietrzyć ubrania, poczułam nagle ciepły dotyk na dłoni. To była ręka kilkuletniego chłopca – Aruna. Spojrzał na mnie z uśmiechem i już po chwili siedzieliśmy razem, przeglądając w moim telefonie zdjęcia z wcześniejszych wypraw. Arun nie znał mojego języka, ja nie znałam jego, ale to nie przeszkodziło nam się zaprzyjaźnić. Właśnie wtedy, wysoko w Himalajach, narodziła się we mnie potrzeba zrobienia czegoś więcej. Nie chciałam być tylko turystką z plecakiem, która przemierza szlaki i wraca do swojego świata. Zapragnęłam, aby dzieci takie jak Arun miały więcej możliwości, by mogły się uczyć i rozwijać, zamiast tylko pomagać w domu. Tak zrodziła się myśl o przedszkolu na krańcu świata – miejscu, które dałoby dzieciom szansę na lepszą przyszłość. Kiedy podzieliłam się tym marzeniem ze współtowarzyszką podróży, opowiedziała mi o fundacji „Szkoły na Końcu Świata”, która wspiera edukację dzieci i młodzieży z Mustangu. Dzięki ich programowi stypendialnemu „Scholarships for Better Future” młodzi ludzie dostają szansę na lepszą przyszłość. 100 kilometrów przez pustynię dla jednego marzenia Po powrocie do Polski nie mogłam przestać myśleć o Mustangu. Nie chciałam być tylko turystką, która przyszła, zobaczyła i wróciła. Postanowiłam działać. Kilka miesięcy później stanęłam przed ogromnym wyzwaniem – biegiem przez pustynię. Do pokonania miałam 100 kilometrów w cztery dni, w upale sięgającym 50°C, z całym ekwipunkiem na plecach. Postanowiłam połączyć Mustang i pustynię, by zbierać środki na czesne dla jednej ze stypendystek fundacji – Dolmy Gurung. Dolma Gurung to pierwsza kobieta z regionu, która dostała szansę studiowania medycyny tybetańskiej w Katmandu. Jej marzeniem było zostać lekarką i wrócić pomagać swoim. Ma szansę zostać pierwszą kobietą-lekarzem w swoim regionie. Za każdy pokonany przeze mnie kilometr na pustyni można było symbolicznie wpłacić 1, 2 lub 5 złotych, pomagając w ten sposób spełnić marzenie młodej kobiety z odległego królestwa. Szkoła w Phylak – kolejny krok pomocy Rok później, wspólnie z fundacjami „Szkoły na Końcu Świata” oraz austriacką „Schule macht Schule”, zorganizowałam zbiórkę brakujących funduszy na wyposażenie nowo powstającej szkoły w Phylak. Między innymi na 10 piętrowych łóżek, by dzieci miały gdzie odpoczywać po długich dniach nauki i zabawy. Nie wiem, czy Arun i starsza pani z jabłkiem pamiętają mnie. Ale to właśnie oni poruszyli coś we mnie. To dzięki nim przestałam patrzeć na podróż tylko przez pryzmat szczytów i krajobrazów. Zaczęłam widzieć ludzi. Ta podróż, ten bieg i te zbiórki to opowieść o tym, że każde spotkanie może coś zmienić. Czasem wystarczy jedno miejsce, by odmienić swoje spojrzenie na świat. Dla mnie tym miejscem był Mustang. Nie przez wysokość gór, lecz przez głębokość spotkań. To, co najcenniejsze, nie wydarzyło się na szczytach, ale w spojrzeniach, uśmiechach i herbacie z jabłkiem. I w drobnej dłoni Aruna, która niespodziewanie chwyciła moją. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
„Lwia Skała" Sigirija to największy skarb Sri Lanki. Wielu uważa ją za nieoficjalny 8 cud świata
Twierdza Sigiriya to jeden z najbardziej niezwykłych zabytków Sri Lanki. Wzniesiona na szczycie monumentalnej, 180-metrowej Lwiej Skały, powstała w V wieku n.e. jako spektakularna forteca i królewska rezydencja.
W tym artykule: Jak powstała twierdza Sigirija? Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Twierdza Sigirija (Sigiriya) leży w Prowincji Środkowej Sri Lanki. Starożytna forteca została wzniesiona na szczycie 180-metrowej skały przez króla Kassapę w V wieku n.e. Konstrukcja jest od 1982 roku wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest również jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych na Sri Lance. Jak powstała twierdza Sigirija? Twierdza Sigirija została zbudowana przez króla Kassapę I jako stolica jego państwa. Pałac wzniesiono w V wieku naszej ery na szczycie 200-metrowej Lwiej Skały. Ośrodek pełnił funkcję siedziby władcy Sri Lanki zaledwie przez kilka lat. Od początku twierdza miała służyć obronie państwa przed oczekiwanym atakiem ze strony królewskiego brata Mogallany. Kilka lat wcześniej Kassapa pozbawił praw do tronu Mogallanę, który był prawowitym następcą tronu. Mężczyzna został zmuszony do ucieczki do Indii. Jego ostateczny powrót na Sri Lankę był jednak tylko kwestią czasu. Doszło do tego w 497 roku, kiedy w wyniku wojny domowej Kassapa stracił tron i królem został Mogallana. Aż do XIV wieku twierdza Sigirija pełniła funkcję klasztoru buddyjskiego. Później została opuszczona. Dziś jest to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na Sri Lance. Ciekawostki o Brazylii, które wielu zaskoczą. Nawet jej największych miłośników Ciekawostki o Brazylii, czyli kraju o powierzchni 27 razy większej od Polski. W tym artykule zebraliśmy wiele zaskakujących i mało znanych faktów na temat tego najludniejszego państwa Ameryki... Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Sigirija zachwyca położeniem na potężnej skale. Wejście do twierdzy prowadzi przez charakterystyczną, monumentalną rzeźbę przedstawiającą lwie łapy z pazurami. Twierdza jest otoczona pięknymi ogrodami, stawami i freskami. Pałac Królewski, który znajdował się na szczycie Lwiej Skały, był dostępny dzięki rozbudowanemu systemowi schodów, korytarzy i chodników. Ściana Lustrzana, która znajduje się u podstawy góry, jest znana z połyskującej wypolerowanej powierzchni. To na tej ścianie odwiedzający wypisywali wiersze i malowali rysunki. Freski Sigirija są jednymi z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych przykładów starożytnej sztuki na Sri Lance. Obrazy przedstawiają młode dziewczęta. Uważa się, że powstały na osobiste zlecenie króla Kassapy I. Twierdza jest również znana z zaawansowanego – jak na swoją epokę – systemu hydraulicznego, doprowadzającego i odprowadzającego wodę z Lwiej Skały. Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? W tej chwili nie ma bezpośrednich stałych połączeń lotniczych z Polski na Sri Lankę. Do Kolombo najłatwiej dolecieć z jedną przesiadką w Londynie (British Airways) lub w Dubaju (Emirates). Podróż będzie trwała około 11 godzin. Za bilety będzie trzeba zapłacić przynajmniej 3,5 tys. zł w dwie strony. Odwiedzając Sri Lankę, warto rozważyć zatrzymanie się w jednym z hoteli ekologicznych, których kilkanaście jest na wyspie. O kameralnym hotelu The Kip pisaliśmy w National-Geographic.pl. Najlepszym sposobem dotarcia do twierdzy Sigirija z Kolombo jest pociąg do Habrany. Za bilety będzie trzeba zapłacić od 800 do 1200 rupii lankijskich (ok. 13 zł). Podróż trwa około 5 godzin. Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Sigiriya to jedno z najpopularniejszych miejsc turystycznych na Sri Lance. Stanowisko archeologiczne jest otwarte dla zwiedzających od poniedziałku do piątku od 7.00 do 17.30. Opłata za wstęp dla obcokrajowców wynosi 30-35 USD za osobę. Odwiedzający mogą wspinać się na skalną fortecę i zwiedzać ruiny Pałacu Królewskiego, Lustrzaną Ścianę i lokalne freski. Wspinaczka na szczyt skały bez wcześniejszego przygotowania może być wymagająca. Jednak zapierające dech w piersiach widoki ze szczytu są warte wysiłku. Wejście po schodach może być równie emocjonujące. Trzeba być jednak gotowym na pokonanie 1200 stopni. Oprócz twierdzy turyści mogą również zwiedzać zachwycające ogrody otaczające Sigiriję. W ogrodach można podziwiać endemiczne gatunki roślin, w tym wiele roślin leczniczych. Ogrody są siedliskiem różnych roślin, w tym roślin leczniczych. Są też świadectwem wyrafinowanej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Plan ogrodów jest jednym z lepszych przykładów znakomitej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Szczyt sezonu na Sri Lance przypada na okres od stycznia do kwietnia. Wówczas na wyspie panuje klimat umiarkowany, co sprzyja jednodniowym wycieczkom. Pora sucha panuje od maja do sierpnia. Przez większą część roku na Sri Lance temperatura dochodzi do około 30 stopni Celsjusza, a wilgotność osiąga nawet 80%. Październik, listopad i grudzień to najbardziej wilgotne miesiące na Sri Lance. W tym czasie nie warto planować dłuższego pobytu na wyspie. Źródło: SigiriyaFortress.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Święto kwitnącej wiśni odwołane. Mieszkańcy mówią wprost: to kryzys
Co roku sezon kwitnienia wiśni zamienia Japonię w różowo-białą bajkę, która przyciąga miliony turystów z całego świata. Tradycja Hanami stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kraju i magnesem dla zagranicznych podróżnych. W nadchodzących tygodniach w całej Japonii rozpoczną się festiwale organizowane z tej okazji. Jednak nie wszystkie samorządy zdecydowały się je utrzymać. W jednej z miejscowości w pobliżu Tokio wydarzenie zostało odwołane z powodu nadmiernego napływu turystów.
Japonia od lat znajduje się w czołówce podróżniczych marzeń – przyciąga zarówno futurystycznym obliczem Tokio, historycznym Kioto, jak i mniej oczywistymi miejscami (czyli np. azjatycką Wenecją), które zyskują popularność dzięki mediom społecznościowym. Po pandemicznym załamaniu branża turystyczna w kraju przeżywa rekordowe odbicie, a liczba zagranicznych gości bije kolejne historyczne wyniki. Problem w tym, że największe obciążenie coraz częściej spada nie na metropolie, lecz na małe miejscowości, które nie są przygotowane na tak intensywny ruch. Jednym z symboli tego napięcia stała się położona u stóp góry Fudżi Fujiyoshida, gdzie lokalne władze zdecydowały się odwołać festiwal kwitnącej wiśni, argumentując decyzję względami bezpieczeństwa i komfortu mieszkańców. Napływ turystów do Japonii. Festiwal w Fujiyoshidzie odwołany Powrót zagranicznych podróżnych do Japonii po pandemii okazał się bardziej obfity, niż przewidywano. W 2025 roku kraj odwiedziło aż 42,7 miliona turystów – to najwyższy wynik w historii i wyraźny wzrost względem niemal 37 milionów gości rok wcześniej. Osłabiony jen dodatkowo zwiększył atrakcyjność Japonii jako kierunku podróży, czyniąc ją bardziej dostępną cenowo. Szczególnie mocno odczuły to najpopularniejsze miasta. W Kioto mieszkańcy od miesięcy skarżą się na tłumy oraz zachowania turystów, którzy zaczepiają gejsze ubrane w kimona, próbując robić im zdjęcia bez zgody. Coraz częściej jednak problem wykracza poza metropolie i dotyka mniejszych miejscowości, których infrastruktura nie była projektowana z myślą o masowej turystyce. W Fujiyoshidzie (mieście położonym u podnóża góry Fudżi w prefekturze Yamanashi) sytuacja stała się nie do wytrzymania. Lokalne władze informowały o permanentnych korkach, niedopałkach papierosów wyrzucanych na ulice, wchodzeniu na prywatne posesje oraz przypadkach załatwiania potrzeb fizjologicznych w ogrodach mieszkańców. – Za pięknym krajobrazem góry Fuji kryje się rzeczywistość, w której spokojne życie mieszkańców jest zagrożone. Czujemy że jesteśmy w kryzysie – oświadczył burmistrz miasta Shigeru Horiuchi. W rezultacie podjęto decyzję o odwołaniu odbywającego się od dekady festiwalu kwitnącej wiśni, który co roku przyciągał około 200 tysięcy osób. – Aby chronić godność i warunki życia naszych obywateli, postanowiliśmy zakończyć festiwal – podkreśliły władze. Odwołany festiwal nie zatrzyma tłumów. Hanami przyciąga miliony Decyzja o zakończeniu 10-letniego festiwalu nie oznacza, że okolice Fujiyoshidy nagle opustoszeją. Władze miasta nie mają złudzeń, że nawet bez festiwalu park Arakurayama Sengen (słynący z widoku na górę Fudżi, pięciopiętrową pagodę Chureito i aleję kwitnących wiśni) będzie przeżywać oblężenie. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Japonii, regularnie pojawiające się w mediach społecznościowych, przewodnikach i na tysiącach zdjęć. W szczycie sezonu miasto notuje ponad 10 tysięcy odwiedzających dziennie, a turyści potrafią ustawiać się w wielogodzinnych kolejkach, by uchwycić idealne ujęcie góry Fudżi w otoczeniu różowych kwiatów. Samorządowcy wskazują, że napływ gości napędzają m.in. korzystny kurs jena oraz viralowa popularność miejsca w internecie. Aby ograniczyć chaos, planowane jest zwiększenie liczby pracowników porządkowych, utworzenie tymczasowych parkingów i instalacja przenośnych toalet. Wregionie podejmowano już bardziej radykalne kroki – ustawiano bariery zasłaniające widok na Fudżi, wprowadzano opłaty oraz limity wejść na niektóre szlaki. Mimo to sezon kwitnienia wiśni pozostaje jednym z najważniejszych momentów w japońskim kalendarzu turystycznym. W marcu i kwietniu parki, świątynie i nadrzeczne bulwary w całym kraju – od Tokio i Kioto po Hiroszimę czy Fukuokę – wypełniają się mieszkańcami i gośćmi z zagranicy organizującymi pikniki pod kwitnącymi drzewami. To tradycja sięgająca setek lat, łącząca estetyczne doświadczenie z refleksją nad ulotnością życia. Wiele miast nadal organizuje własne wydarzenia i iluminacje nocne (yozakura), które przyciągają tłumy mimo rosnących obaw. Odwołanie jednego festiwalu nie zmienia więc faktu, że kwitnąca wiśnia pozostaje symbolem Japonii – i jednym z największych magnesów dla turystów. Źródła: ABC News, The Guardian Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Potrafią wstrzymać oddech na kilka minut. Ten lud przystosował się do życia pod wodą
Ludność Bajau od pokoleń żyje w ścisłej symbiozie z morzem. To społeczność z Azji Południowo-Wschodniej, która zasłynęła niezwykłymi zdolnościami nurkowania na jednym oddechu. Badania naukowe pokazują, że ich organizmy wykazują realne adaptacje fizjologiczne i genetyczne związane z życiem w warunkach niedotlenienia.
Spis treści: Bajau – kim są morscy nomadzi? Wyjątkowe umiejętności nurkowania Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Mit o „ludziach ze skrzelami” Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Żyją głównie na wodach Filipin, Malezji i Indonezji. Tradycyjnie zamieszkiwali łodzie lub domy na palach, a ich codzienność przez stulecia była nierozerwalnie związana z rybołówstwem, połowem mięczaków i polowaniem podwodnym. Współcześnie część społeczności prowadzi bardziej osiadły tryb życia, jednak kulturowa tożsamość Bajau nadal silnie związana jest z morzem. Bajau – kim są morscy nomadzi? Bajau (Sama-Bajau, Badjao, Badżawowie) to grupa etniczna określana często mianem „morskich nomadów”. Ich tradycyjny model życia opierał się na stałej mobilności – przemieszczali się między wyspami i lagunami, żyjąc na łodziach zwanych lepa-lepa. Morze było dla nich nie tylko źródłem pożywienia, lecz także przestrzenią społeczną, duchową i ekonomiczną. W przeciwieństwie do wielu społeczności lądowych Bajau przez setki lat funkcjonowali w środowisku, w którym kluczową umiejętnością było nurkowanie bez sprzętu. To właśnie ten styl życia stał się impulsem do badań nad możliwą adaptacją ewolucyjną. Wyjątkowe umiejętności nurkowania Bajau są uznawani za jednych z najlepszych freediverów (nurków wstrzymujących oddech) na świecie. Tradycyjnie nurkowali w poszukiwaniu: ryb, pereł, ogórków morskich, skorupiaków. Niektórzy członkowie społeczności osiągają głębokości kilkudziesięciu metrów, pozostając pod wodą przez kilka minut bez aparatu tlenowego. Kluczowe jest tu zrozumienie, że nie chodzi wyłącznie o trening. Oprócz praktyki istotne znaczenie mają także uwarunkowania fizjologiczne. Warto jednak zaznaczyć, że często powtarzana informacja, jakoby Bajau spędzali „60% czasu pracy pod wodą”, nie ma jednoznacznego potwierdzenia w literaturze naukowej. Nurkowanie jest integralną częścią ich zajęć, lecz dokładne proporcje zależą od regionu i trybu życia danej społeczności. Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Najbardziej znanym odkryciem jest fakt, że Bajau mają średnio większą śledzionę niż sąsiednie populacje lądowe. Dlaczego śledziona jest tak ważna? Śledziona pełni funkcję magazynu krwi bogatej w tlen. W sytuacji niedotlenienia – np. podczas zanurzenia – może się kurczyć i uwalniać dodatkową porcję czerwonych krwinek do krwiobiegu. To zwiększa zdolność transportu tlenu i wydłuża czas przebywania pod wodą. Mechanizm ten jest elementem tzw. odruchu nurkowego ssaków – naturalnej reakcji organizmu na zanurzenie twarzy w wodzie i wstrzymanie oddechu. U Bajau efekt ten może być silniejszy dzięki większej objętości śledziony. Badania wykazały, że nawet osoby z tej społeczności, które nie nurkują zawodowo, mają powiększoną śledzionę. Sugeruje to, że nie jest to wyłącznie efekt treningu, lecz może mieć podłoże genetyczne. Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Analizy genetyczne wskazują na obecność wariantów genów powiązanych z regulacją funkcji śledziony oraz reakcji organizmu na niedotlenienie (hipoksję). Wśród badanych genów zwrócono uwagę m.in. na: PDE10A – gen związany z regulacją hormonów tarczycy, które mogą wpływać na wielkość śledziony, BDKRB2 – gen powiązany z odpowiedzią naczyń krwionośnych na niedotlenienie. Naukowcy podkreślają jednak, że mówimy o wielogenowym charakterze adaptacji. Nie istnieje pojedynczy „gen nurkowania”. To złożona kombinacja wariantów genetycznych, które w warunkach określonego stylu życia mogły być premiowane przez dobór naturalny. Ewolucja czy trening? Co naprawdę odpowiada za zdolności Bajau Często pojawia się uproszczenie, że „ewolucja obdarzyła Bajau supermocami”. W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony. Ewolucja nie działa celowo. Jeśli dana cecha – np. większa śledziona – zwiększa szanse przeżycia i reprodukcji w określonym środowisku, może stopniowo stawać się częstsza w populacji. W przypadku Bajau środowiskiem selekcyjnym było życie wymagające regularnego nurkowania i pracy w warunkach hipoksji. Nie można jednak pominąć roli: intensywnego treningu od najmłodszych lat, adaptacji układu oddechowego, zmian w tolerancji na podwyższony poziom dwutlenku węgla, uwarunkowań kulturowych i dietetycznych. To współdziałanie biologii i środowiska. Mit o „ludziach ze skrzelami” W przestrzeni medialnej i internetowej pojawiają się sensacyjne teorie, jakoby Bajau mieli „przodków ze skrzelami”. Nie ma na to żadnych dowodów. Człowiek jako gatunek nie posiada ani nie posiadał struktur anatomicznych pozwalających na oddychanie pod wodą. Takie narracje mają charakter mitologiczny lub marketingowy i nie znajdują potwierdzenia w genetyce ani antropologii. Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Przypadek Bajau jest szczególnie interesujący dla biologów ewolucyjnych, ponieważ pokazuje, że adaptacje do środowiska mogą zachodzić stosunkowo szybko w skali ewolucyjnej. Podobne zjawiska obserwuje się u: Tybetańczyków przystosowanych do życia na dużych wysokościach, mieszkańców Andów czy mieszkańców Etiopii żyjących w warunkach przewlekłej hipoksji. U Bajau presja środowiskowa była jednak związana nie z wysokością, lecz z częstym przebywaniem pod wodą. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dagestan to fascynująca kraina gór. Region skrywa wiele skarbów historii i natury
Dagestan, a dokładnie – Republika Dagestanu – przez tysiące lat pełnił funkcję strategicznego zwornika kontrolującego przepływ armii, towarów i idei pomiędzy stepami Eurazji a cywilizacjami Bliskiego Wschodu. Współcześnie, staje się coraz popularniejszym kierunkiem turystycznych eskapad, mimo że wiąże się z tym pewne ryzyko. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie skarby skrywa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Geografia Republiki Dagestanu Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dziedzictwo Dagestanu Nazwa regionu to hybryda tureckiego rdzenia dağ (góra) i perskiego przyrostka stan (kraj). W najprostszym tłumaczeniu oznacza „krainę gór”, jednak ta definicja nie jest w stanie w pełni określić tego wielokulturowego, a przy tym także pięknego zakątka. Geografia Republiki Dagestanu Dagestan rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego na długości około 405 kilometrów. Od północy graniczy z Kałmucją, od zachodu – z Czeczenią, a od północnego zachodu – z Krajem Stawropolskim. Granice południowe i południowo-zachodnie mają charakter państwowy, oddzielając Federację Rosyjską od Azerbejdżanu i Gruzji. Republika zajmuje powierzchnię 50300 kilometrów kwadratowych, co czyni ją największą na Kaukazie Północnym. Teren Dagestanu można podzielić na trzy zasadnicze strefy. Są to: Nizina Nadkaspijska – północna i wschodnia część kraju to obszary nizinne, miejscami depresyjne. Jest to strefa półpustynna i stepowa; pogórze – strefa przejściowa, charakteryzująca się łagodniejszym klimatem i żyznymi glebami, sprzyjająca rolnictwu i sadownictwu; Wielki Kaukaz – południowa i zachodnia część są zdominowane przez wysokie góry, zajmujące ponad połowę terytorium republiki. W przeciwieństwie do zachodniego Kaukazu, góry Dagestanu nie tworzą jednego głównego grzbietu, a skomplikowany system pasm bocznych, płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Najwyższym szczytem jest Bazarduzu (4466 m n.p.m.), zlokalizowany na granicy z Azerbejdżanem. Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Historię Dagestanu wypełniają nieustanne walki o kontrolę nad strategicznym korytarzem, łączącym Europę z Azją. Każda kolejna potęga – Rzym, Persja, Kalifat Arabski, Złota Orda, Imperium Osmańskie, Rosja – pozostawiła tam swój ślad. Brama Kaspijska Derbent to jedno z najstarszych miast na terenie obecnej Rosji, z historią osadnictwa sięgającą 5000 lat. W odległej przeszłości, wąski pas nizinny między górami a morzem (o szerokości zaledwie 3 km) był dla wielkich armii jedyną drogą omijającą Kaukaz. W VI wieku n.e. szachowie z dynastii Sasanidów wznieśli tam ogromny system fortyfikacji, mający chronić imperium przed koczownikami z północy. Jego sercem była cytadela Naryn-Kala. Od tej potężnej fortyfikacji w głąb gór ciągnął się mur Dag-Bary o długości ponad 40 km, blokujący wszelkie obejścia. Greccy geografowie opisywali to miejsce jako „Bramę Kaspijską”. Islamizacja i złoty wiek W VII wieku Derbent zdobyli Arabowie. Miasto zyskało wówczas nazwę Bab al-Abwab, oznaczającą „brama bram”. Stało się ono przyczółkiem islamizacji Kaukazu Północnego i ważnym centrum handlowym Jedwabnego Szlaku. W IX wieku, z populacją przekraczającą 50 tys. mieszkańców, było największym miastem regionu, przewyższając wielkością ówczesne ośrodki europejskie. To właśnie tam krzyżowały się wpływy arabskie, perskie i tureckie, a miasto stało się stolicą niezależnego emiratu. Średniowieczny Dagestan był luźną konfederacją chanatów i wolnych stowarzyszeń wiejskich. Wojna kaukaska XIX wiek przyniósł konfrontację z Imperium Rosyjskim. Dążąc do inkorporacji Kaukazu, carska potęga napotkała jednak na zacięty opór górali. Rozpętał się wówczas konflikt, który w historii zapisał się jako wojna kaukaska. Kluczową postacią tego okresu był Awar Imam Szamil – teolog i strateg, który stworzył Imamat Kaukaski, państwo teokratyczne oparte na szariacie, jednoczące Dagestan i Czeczenię. Szamil przez dekady skutecznie opierał się potędze carskiej armii, wykorzystując taktykę wojny podjazdowej i niedostępność terenu. Dopiero w 1859 roku, po oblężeniu na górze Gunib, został zmuszony do kapitulacji, co symbolicznie zakończyło zorganizowany opór na wschodnim Kaukazie. Okres radziecki i współczesność XX i XXI wiek przyniósł modernizację, edukację i infrastrukturę, ale także represje religijne i przymusowe przesiedlenia ludności górskiej na niziny. Rozpad ZSRR w 1991 roku zapoczątkował serię problemów etnicznych i ekonomicznych. W 1999 roku Dagestan stał się celem inwazji bojowników czeczeńskich pod wodzą Szamila Basajewa i Chattaba, co zapoczątkowało II wojnę czeczeńską. Co istotne, ludność Dagestanu masowo stanęła wówczas po stronie sił federalnych, formując oddziały samoobrony i odrzucając radykalną ideologię wahabicką najeźdźców. Mimo to region przez kolejne dwie dekady zmagał się z podziemiem terrorystycznym, którego aktywność została stłumiona dopiero w połowie 2010 roku. Niestety, 14 lat później terror powrócił w formie incydentalnych, ale krwawych ataków. Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dagestan oferuje geologiczne atrakcje, które swoją skalą mogą konkurować z najsłynniejszymi miejscami na świecie. Poniżej wymieniamy kilka najpiękniejszych. Kanion Sulak To najcharakterystyczniejsza wizytówka regionu. Wcięcie rzeki Sulak w wapienne skały osiąga głębokość 1920 metrów, co czyni ten kanion najgłębszym w Europie. W osadzie Dubki znajduje się wspaniały punkt widokowy, z którego roztacza się panorama na meandrującą w dole rzekę o nienaturalnie turkusowym kolorze. Sary-kum W odległości zaledwie 18 km od Machaczkały wznosi się Sary-kum – gigantyczna góra piasku otoczona stepem i górami. Mierząca ok. 260 m wysokości wydma jest jedną z najwyższych w Eurazji. Panuje tam unikatowy mikroklimat. Na piasku temperatura sięga 60 stopni Celsjusza. Występują tam skorpiony i jadowite węże, w tym żmija lewantyńska. To właśnie dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wyznaczonych kładkach. Dziedzictwo Dagestanu Republika Dagestanu to nie tylko zachwycająca natura. Na przestrzeni wieków ścierało się tam wiele cywilizacji, a każda pozostawiła po sobie wyraźny ślad. Cytadela Naryn-Kala Wpisany na listę UNESCO kompleks w Derbencie to obowiązkowy punkt w planie wycieczki po Dagestanie. Zwiedzanie obejmuje mury obronne, ruiny pałacu chanów, łaźnie, podziemne więzienia i tajemniczy obiekt na planie krzyża, który według niektórych badaczy mógł być najstarszą chrześcijańską świątynią w regionie, później zasypaną i używaną jako cysterna. Kubachi Wysoko w górach znajduje się Kubachi – wieś od średniowiecza słynąca z wyrobu broni i biżuterii. Miejscowi złotnicy cieszyli się sławą na dworach Persji i Rosji. Do dziś można tam kupić wyroby ze srebra bezpośrednio od rzemieślników. Gamsutl Często nazywany „Dagestańskim Machu Picchu”, Gamsutl to opuszczona osada na szczycie góry, na wysokości ok. 1500 m n.p.m.. Wioska, której historia sięga tysięcy lat, wyludniła się w XX wieku. Ostatni mieszkaniec zmarł w 2015 roku. Goor i Kahib W rejonie szamilskim znajdują się ruiny starych osad obronnych – Goor i Kahib. W pierwszej zachowały się kamienne wieże rodowe, a na krawędzi urwiska znajduje się formacja skalna zwana „Językiem Trolla” – idealne miejsce na pamiątkowe zdjęcie nad przepaścią. Stary Kahib to „przyklejone” do zbocza miasto-widmo, z ruinami domów i wież, do których prowadzą wąskie ścieżki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To wtedy komary zwróciły się przeciwko ludziom. Badanie DNA ujawnia przełomowy moment
Komary nie zawsze traktowały ludzi jako główne źródła pożywienia. Najnowsze badania DNA pokazują, że ich preferencje zmieniły się znacznie wcześniej, niż sądzono. Kluczową rolę odegrało pojawienie się Homo erectus w Azji Południowo-Wschodniej. To odkrycie rzuca nowe światło na naszą trudną relację z moskitami.
Na świecie żyje około 3500 gatunków komarów, ale tylko nieliczne widzą w człowieku główne źródło pożywienia. Niestety, ich ugryzienia są nie tylko nieprzyjemne, ale mogą też prowadzić do zachorowania np. na malarię. Z nowych analiz wynika, że komary zainteresowały się po raz pierwszy człowiekiem w regionie zwanym Sundalandem, który obejmował dzisiejszy Półwysep Malajski, Borneo, Sumatrę i Jawę. Zmiany klimatu zaczęły przerzedzać gęstą dżunglę, tworząc bardziej otwarte przestrzenie. W tym samym czasie w menu owadów pojawiły się wczesne istoty ludzkie. Działo się to między 2,9 a 1,6 miliona lat temu. To był moment przełomowy, który na zawsze zmienił relację między naszym gatunkiem a tymi nieustępliwymi owadami. Skąd to wszystko wiemy? Z najnowszych badań naukowców, które opublikowano właśnie na łamach „Scientific Reports”. Genetyka rzuca światło na nasze relacje z moskitami Naukowcy zbadali DNA 38 komarów należących do 11 gatunków z grupy Anopheles leucosphyrus, żyjących w Azji Południowo-Wschodniej. Zespół przeprowadził zaawansowaną analizę filogenomiczną 2657 genów jądrowych oraz 13 genów mitochondrialnych. Eksperci wykorzystali modele komputerowe i szacunkowe tempo mutacji DNA, aby precyzyjnie zrekonstruować drzewo ewolucyjne tych owadów. W ten sposób udało się wyselekcjonować zestaw 25 genów o najbardziej stabilnym tempie zmian. Porównując różnice genetyczne między komarami, badacze mogli precyzyjnie wskazać moment, w którym w ich menu pojawiła się krew naszych przodków. Uzyskane wyniki badań DNA zestawiono z danymi o historycznych zmianach klimatu oraz zapisami kopalnymi wczesnych ludzi. To dało jasny obraz tego, kiedy komary skierowały swoją ciekawość z małp na człowieka. I okazał się nim być Homo erectus. Erectus na komarzym „talerzu” Głównym wnioskiem płynącym z badań jest to, że upodobanie komarów z grupy Anopheles leucosphyrus do ludzkiej krwi rozwinęło w odpowiedzi na przybycie wczesnych hominidów do Azji Południowo-Wschodniej około 1,8 miliona lat temu. Oznacza to, że pierwszą ofiarą był Homo erectus, a nie Homo sapiens sapiens, który pojawił się na tych terenach znacznie później. Wcześniej komary żywiły się głównie krwią małp przebywających wysoko w koronach tropikalnych drzew. Zmiany klimatyczne prowadzące do przerzedzania dżungli zachęciły komary do szukania pokarmu na ziemi, gdzie nowym i obfitym źródłem pożywienia stali się nasi przodkowie. Ta trwała zmiana preferencji diety uczyniła wybrane gatunki komarów zabójczo skutecznymi roznosicielami malarii wśród ludzi. Wyniki te stanowią unikatowy, nie-archeologiczny dowód na to, że wczesne homininy były liczne i obecne w regionie Sundalandu znacznie wcześniej, niż sugerowały niektóre znaleziska kopalne. Znaczenie badań prehistorycznych komarów To badanie jest ważne dla poznania odległej przeszłości. Ale nie tylko. Może mieć kluczowe znaczenie dla przyszłości. Dlaczego? Oto kluczowe kierunki: Ograniczanie skutków rozprzestrzeniania się nowych chorób. Zrozumienie ewolucyjnych przyczyn upodobania komarów do ludzi pozwala lepiej przygotować się na łagodzenie skutków nowych chorób przenoszonych przez te owady. Zrozumienie mechanizmów rozprzestrzeniania chorób. Wiedza o tym, że preferencje żywieniowe są głównym czynnikiem szerzenia patogenów, pozwala naukowcom lepiej identyfikować najbardziej niebezpieczne gatunki. Przewidywanie reakcji na zmiany środowiska. Badanie pokazuje, jak zmiany klimatyczne i pojawienie się nowych gospodarzy wymuszają adaptację owadów, co pomaga prognozować ich zachowanie w obliczu współczesnych zmian klimatu. Nowe metody kontroli populacji. Identyfikacja zmian genetycznych odpowiedzialnych za wykrywanie ludzkiego zapachu może przysłużyć się opracowaniu w przyszłości skuteczniejszych pułapek i środków odstraszających. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaskakujące wyniki badań. W Chinach odkryto najstarsze szczątki pradawnego krewnego człowieka
Naukowcy jeszcze raz zbadali trzy czaszki Homo erectus znalezione w chińskim Yunxian. Okazało się, że mają prawie 1,8 miliona lat. To oznacza, że jest to najstarszy dowód na istnienie krewnego człowieka w Azji Wschodniej.
Opanował ogień, a także tworzył zaawansowane narzędzia, które wykorzystywał w codziennym życiu. Jako jeden z pierwszych żył w zorganizowanych grupach i skutecznie przystosowywał się do różnych środowisk. Homo erectus to wymarły gatunek człowieka, który pojawił się w Afryce około 2 milionów lat temu i był jednym z pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo o w pełni wyprostowanej postawie ciała. Naukowcy uważają, że to jeden z pierwszych gatunków człowieka, który opuścił kontynent afrykański i dotarł do Europy i Azji. Kiedy Homo erectus trafił do Azji? Właśnie dlatego H. erectus odegrał kluczową rolę w ewolucji człowieka. Ponadto uważa się go za przodka późniejszych gatunków, w tym Homo sapiens. Jednak ekspansja pradawnych krewnych współczesnych ludzi to jedno z największych wyzwań dla naukowców badających ewolucję człowieka. Wciąż nie do końca wiadomo, kiedy dokładnie opuścili Afrykę i czy była to jedna fala migracji, czy kilka, a także którą drogą się przemieszczali i jak szybko dotarli do Azji Wschodniej. Nowe badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” rzuca jednak nowe światło na powyższe zagadnienia. W chińskim Yunxian w prowincji Hubei w przeszłości archeolodzy odnaleźli trzy niemal kompletne czaszki Homo erectus, co sprawiło, że region ten uznano za jedno z najważniejszych stanowisk hominidów z wczesnego plejstocenu we wschodniej Azji. Pierwotnie jednak ich wiek został określony na 1,2 mln lat temu. Nowe badania przesuwają ten okres aż o 600 tys. lat. „Wyniki datowania przesuwają czaszki z Yunxian na okres ok. 1,8 mln lat temu, co stanowi najstarsze skamieniałości hominidów odkryte we wschodniej Azji” – napisali w swojej pracy autorzy. Badacze dodają także, że skorygowane datowanie potwierdza model szybkiej ekspansji i szerokiego rozprzestrzenienia Homo erectus. „Przyczynia się także do zmniejszenia luki chronologicznej między najwcześniejszą archeologią a paleontologią hominidów we wschodniej Azji” – czytamy. „Absolutne zaskoczenie” – To było absolutne zaskoczenie, gdy po raz pierwszy zobaczyliśmy wyniki naszej analizy. Starszy wiek może zmusić ekspertów do ponownego przemyślenia daty pojawienia się Homo erectus w Afryce – powiedział Live Science Christopher Bae, współautor badania i profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim w Manoa. Badacz stawia hipotezę, że należałoby rozważyć przesunięcie daty pojawienia się tego gatunku człowieka na około 2,6 miliona lat temu. To dlatego, że do tej pory to skamieniałości odkryte na stanowisku Dmanisi w Gruzji, datowane na 1,78–1,85 miliona lat, przez długi czas uznawano za najwcześniejsze dowody obecności ludzi w Azji. Kiedy na Ziemi pojawił się Homo erectus? W najnowszym badaniu szczątków naukowcy wykorzystali technikę datowania czasu pogrzebania osadów na podstawie rozpadu nuklidów kosmogenicznych. W ten sposób autorzy chcieli określić wiek kwarcu znajdującego się w warstwach, w których znaleziono czaszki. Ta metoda mierzy okres półtrwania dwóch wariantów chemicznych – glinu-26 i berylu-10 – aby określić, ile czasu minęło od wystawienia kwarcu na działanie promieniowania kosmicznego. Prof. Bae zwraca jednak uwagę, że obecnie jest duża różnica pomiędzy wiekiem trzech czaszek z Yunxian a najwcześniejszymi dowodami w postaci narzędzi stworzonych przez Homo erectus. Ale ponieważ ta data jest zbliżona do skamieniałości z Dmanisi w Gruzji, wyniki sugerują, że H. erectus przemieszczał się po Azji stosunkowo szybko. – Rozmiar i kształt czaszek z Yunxian dowodzą jednak, że osobniki te miały większe mózgi, niż te znalezione w Gruzji, pomimo stosunkowo podobnego wieku. Wskazuje to na istotne zróżnicowanie wśród wczesnych człowiekowatych poza Afryką – dodaje prof. Bae. Źródło: Science Advances Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Kraina gościnnych ludzi i zachwycających krajobrazów. Arabia Saudyjska zaprasza do odkrywania nieodkrytego
Arabia Saudyjska fascynuje podróżników, a dziś można ją odkrywać w łatwy i komfortowy sposób. Nowoczesność spotyka się tu z autentycznym duchem odkrywania, a bezpośrednie połączenia z Warszawy ułatwiają planowanie podróży. Dodatkowym atutem jest łagodny klimat od jesieni do wiosny, co sprawia, że kierunek ten jest atrakcyjnym wyborem przez większą część roku.
Arabia Saudyjska zaprasza do fascynującego świata kontrastów i autentyczności. Saudyjska część wybrzeża Morza Czerwonego, nowoczesne miasta, bogate dziedzictwo kulturowe, zielone oazy i starożytne miejscowości tworzą przestrzeń, w której historia płynnie przenika się z nowoczesnością. Nowy rozdział nabiera kształtów Transformacja Arabii Saudyjskiej realizowana jest w ramach długofalowej strategii Saudi Vision 2030, która stawia turystykę w centrum przyszłego rozwoju kraju. Nie jest to nagła zmiana, lecz konsekwentne otwieranie Królestwa na świat, wspierane szeroko zakrojonymi inwestycjami oraz wyraźnym ukierunkowaniem na gości zagranicznych. Ta wizja rozwijającej się gospodarki i ambitnego państwa, oparta na filarach dynamicznego społeczeństwa, jest już widoczna w praktyce. Rozbudowana infrastruktura, dynamicznie rozwijająca się oferta kulturalna i rozrywkowa oraz coraz większa dostępność sprawiają, że podróżowanie po kraju staje się łatwiejsze i bardziej atrakcyjne. Jako dwunasty co do wielkości kraj świata, Arabia Saudyjska oferuje ponad 1800 kilometrów linii brzegowej oraz dziesiątki tysięcy stanowisk archeologicznych – wiele z nich jeszcze do niedawna pozostawało właściwie nieodkryte przez podróżników. Dziś to rozległe i zróżnicowane dziedzictwo staje się coraz bardziej dostępne, zapraszając do poznawania miejsca imponującego skalą, historią i naturalnym pięknem. Dynamiczne społeczeństwo kształtujące doświadczenie odwiedzających Jedną z kluczowych cech współczesnej Arabii Saudyjskiej jest energia szybko rozwijającego się społeczeństwa, które patrzy w stronę świata. Dynamika ta widoczna jest w sposobie, w jaki Królestwo tworzy ofertę dla międzynarodowych gości – poprzez programy kulturalne, wydarzenia na światowym poziomie oraz ambitne projekty urbanistyczne skierowane do globalnej publiczności, a jednocześnie zakorzenione w lokalnej tożsamości. Miasta takie jak Rijad i Dżudda goszczą coraz bogatszy kalendarz wydarzeń o międzynarodowej randze, atrakcyjnych dla podróżnych w każdym wieku i o różnych zainteresowaniach. Arabia Saudyjska zaprasza odwiedzających na prestiżowe wydarzenia – w tym wyścig Formuły 1 o Grand Prix Arabii Saudyjskiej na torze Jeddah Corniche Circuit, turnieje tenisowe najwyższej rangi, walki bokserskie o mistrzowskie tytuły czy kultowy Rajd Dakar, który przemierza spektakularne krajobrazy Królestwa. Ta otwartość na świat idzie w parze z głębokim szacunkiem dla dziedzictwa. Obok odważnych projektów architektonicznych i nowoczesnych obiektów wciąż tętnią życiem wielowiekowe zabytki, tworząc przestrzeń, w której tradycja współistnieje z innowacją – oferując odwiedzającym wielowymiarowe doświadczenie oparte na otwartości, dumie i wyrazistych kontrastach. Szlakami historii, smaków i aromatów Możliwości spędzania wolnego czasu są niezwykle zróżnicowane. Miłośnicy przyrody mogą wędrować górskimi szlakami, nurkować wśród jednych z najlepiej zachowanych raf koralowych na świecie lub przemierzać rozległe pustynie podczas wypraw terenowych. Entuzjaści kultury znajdą tu muzea, festiwale i zabytki sięgające początków cywilizacji. Osoby ceniące wielkomiejski styl życia odkryją go w restauracjach, centrach handlowych i podczas wydarzeń organizowanych w Rijadzie czy Dżuddzie. Arabia Saudyjska zaprasza do poznawania swoich miast, krajobrazów i zwyczajów, przypominając jednocześnie o znaczeniu poszanowania lokalnej kultury. Kraj zachwyca różnorodnością, której niewielu się spodziewa. Z jednej strony rozciągają się pustynie o niemal księżycowym charakterze, z drugiej – zielone góry południa, oazy pełne palm i błękitne wody saudyjskiego Morza Czerwonego. Klimat również potrafi zaskoczyć, oferując łagodniejsze temperatury w regionach górskich nawet w szczycie lata. Warto pamiętać, że jest to kraj o ogromnej powierzchni. Poszczególne regiony różnią się tradycjami, kuchnią i stylem życia, a nowoczesne metropolie współistnieją z miejscami, w których dawne zwyczaje pozostają żywe. Nowoczesność przejawia się także w śmiałych projektach architektonicznych oraz wydarzeniach na międzynarodową skalę. Magii tego kraju można doświadczyć również na talerzu. Nie sposób zrozumieć Arabii Saudyjskiej bez poznania jej kuchni. Saudyjskie smaki odzwierciedlają długą historię, wpływy dawnych szlaków handlowych oraz lokalne tradycje. Dania oparte na ryżu, mięsie, przyprawach i aromatycznych dodatkach tworzą kulinarną mapę, która sama w sobie jest zaproszeniem do podróży. Przykłady? Na szczególną uwagę zasługują takie potrawy jak kabsa – aromatyczne danie z ryżu i mięsa – oraz jareesh, sycący gulasz na bazie pszenicy. Desery wypełnione miodem, orzechami i daktylami opowiadają kolejną, słodszą część tej historii. Niezbędnym elementem każdego spotkania jest saudyjska kawa, której kardamonowy aromat wypełnia domy i restauracje. Wizyta w Arabii Saudyjskiej może więc stać się prawdziwą kulinarną przygodą. Festiwale kulinarne, warsztaty gotowania i lokalne targi pozwalają zajrzeć za kulisy tradycyjnych receptur. Trzy miasta, które warto poznać Podróż po Arabii Saudyjskiej – kulinarna lub inna – często rozpoczyna się w Rijadzie. Stolica łączy historyczne warstwy z odważną wizją przyszłości. Zabytki takie jak Forteca Masmak, Muzeum Narodowe czy historyczna Dirijja – gdzie znajduje się wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO At-Turaif – opowiadają o początkach Królestwa, podczas gdy nowoczesna dzielnica finansowa i imponujące wieżowce definiują jego współczesny charakter. Z tarasu widokowego Kingdom Centre Tower można podziwiać panoramę metropolii, która nieustannie się rozwija. Dżudda, położona nad saudyjskim wybrzeżem Morza Czerwonego, oferuje zupełnie inny rytm. Jej historyczna dzielnica Al-Balad, wpisana na listę UNESCO, zachwyca tradycyjną architekturą z koralu i bogatym dziedzictwem handlowym. Nadmorska promenada, różnorodna scena kulinarna i bliskość wody tworzą idealne warunki dla podróżnych poszukujących spokojniejszej atmosfery. Dżudda stanowi również bramę do tętniących życiem raf koralowych, przyciągających nurków z całego świata. AlUla przenosi odwiedzających w zupełnie inny wymiar czasu. Nabatejskie grobowce Hegra – pierwszy w Arabii Saudyjskiej obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO – oraz monumentalne formacje skalne tworzą krajobraz przypominający żywą lekcję starożytnej historii. Wśród tych naturalnych i historycznych świadków wznosi się Maraya, największy na świecie lustrzany budynek, w którym odbywają się koncerty i wydarzenia kulturalne. Spacer wąskimi uliczkami starego miasta pozwala odkryć galerie, małe sklepy i miejsca pełne lokalnego charakteru – pokazując, jak harmonijnie historia łączy się ze sztuką współczesną. Zaledwie kilka kroków do własnej opowieści Podróż do Arabii Saudyjskiej jest dziś łatwiejsza niż kiedykolwiek. Obywatele Polski mogą skorzystać z systemu e-wizy lub uzyskać wizę po przylocie, co znacząco upraszcza planowanie wyjazdu. Do rozpoczęcia przygody, która na długo pozostanie w pamięci, wystarczy paszport ważny co najmniej sześć miesięcy. Poszanowanie lokalnych zwyczajów, skromny strój oraz uprzejme zachowanie są mile widziane i świadczą o świadomości kulturowej podczas wizyty w Arabii Saudyjskiej. Warto również po przylocie zaopatrzyć się w lokalną kartę SIM lub eSIM, co znacząco ułatwi poruszanie się po kraju. Dla turystów Arabia Saudyjska jest kierunkiem wygodnym i gościnnym, a komunikację dodatkowo ułatwia powszechna znajomość języka angielskiego. Arabia Saudyjska znajduje się dziś w wyjątkowym momencie swojej historii. Otwiera się na świat, zaprasza podróżnych i oferuje doświadczenia, które w innych miejscach stają się coraz rzadsze. To kraina kontrastów, zróżnicowanych krajobrazów i żywej kultury, gotowa przyjąć tych, którzy chcą naprawdę odkrywać. Warto doświadczyć tej autentycznej gościnności, spróbować nieznanych smaków i zobaczyć świat, który dla wielu dopiero zaczyna się odsłaniać. Więcej informacja na www.visitsaudi.com Materiał promocyjny Saudi Tourism Authority
Olbrzymia modliszka azjatycka kolonizuje Europę. To prawdziwa inwazja
Niewiele gatunków świata entomologii budzi tyle emocji, co modliszka. Ma swoją silną reprezentację w kulturze – szczególnie z powodu morderczych skłonności samic. Na przestrzeni dziejów te niezwykłe owady były głęboko wplecione w lokalne mity i legendy, a niekiedy nawet czczone. Niedługo może być ich coraz więcej – wielkie modliszki azjatyckie szturmem podbijają Europę, budząc wielkie zainteresowanie. I lęk.
Duża modliszka azjatycka (a raczej jej dwa gatunki: Hierodula tenuidentata oraz Hierodula patellifera) wyjątkowo szybko rozprzestrzenia się w Europie, zwłaszcza w regionie śródziemnomorskim i kontynentalnym. Naukowcy alarmują, że inwazyjny gatunek zagraża rodzimym owadom i drobnym kręgowcom – to prawdziwy owadzi morderca. Namnaża się nawet w miastach, ale skąd ta modliszka się wzięła? Azjatyckie modliszki z inwazją na Europę Modliszki z rodzaju Hierodula coraz śmielej panoszą się w Europie. Według badań zespołu Roberta Battistona z Muzeum Archeologicznego i Przyrodniczego we włoskiej Vicenzie te gatunki pojawiają się na naszym kontynencie od około dekady, jednak ich liczebność znacząco wzrosła w ostatnich latach. Skąd pochodzą i jak wyglądają agresorki? Modliszki azjatyckie pochodzą głównie z Azji Południowo-Wschodniej. Hierodula patellifera osiąga 8 centymetrów długości i świetnie radzi sobie na drzewach, a Hierodula tenuidentata to jej większa kuzynka – mierzy nawet 12 centymetrów. Obie charakteryzują się wydłużonym ciałem, dużą głową i masywnymi przednimi odnóżami chwytającymi. Są drapieżnikami – polują zarówno na owady latające, jak i drobne kręgowce, np. jaszczurki, żaby czy młode ptaki. Zabijają także pożyteczne zapylacze, np. pszczoły miodne. Szybkość ekspansji zawdzięcza zmianom klimatycznym i miastom Jednym z najważniejszych czynników umożliwiających ekspansję tych modliszek są zmiany klimatyczne, które łagodzą zimy w Europie i pozwalają azjatyckim gatunkom na przetrwanie sezonów chłodnych. Modliszki te doskonale wykorzystują również środowiska miejskie i podmiejskie – korzystają z tzw. efektu miejskiej wyspy ciepła oraz licznych kryjówek, takich jak ogrody, parki czy tzw. hotele dla owadów. Europejskie modliszki nie mogą sobie poradzić Ekspansja Hierodula patellifera i Hierodula tenuidentata wywołuje poważne zaburzenia w lokalnych ekosystemach. Szczególnie na obszarach, gdzie wcześniej nie występowały tak silne, drapieżne owady – np. w Polsce. Modliszki zwyczajne występujące w Europie są dużo mniejsze (mierzą zwykle około 6 centymetrów), ale także mniej skutecznie się rozmnażają. Olbrzymia modliszka azjatycka ma bardzo wysoką płodność – jedna samica składa nawet 200 jaj w swojej kapsule jajowej, co niemal dwukrotnie przewyższa potencjał rozrodczy rodzimych europejskich modliszek. Nowo wyklute nimfy rzadziej zjadają się nawzajem, więc więcej z nich przeżywa do dorosłości. To przekłada się na szybki wzrost populacji. Inwazyjne modliszki mogą wywierać presję nie tylko przez konkurencję pokarmową, ale również przez tzw. pułapkę reprodukcyjną. Lokalne samce próbują kopulować z samicami azjatyckimi, co często kończy się śmiercią samca. Z pomocą przychodzą... koty W europejskich miastach żyją jednak drapieżniki, z którymi nawet modliszka nie da sobie rady. Analizy wykazały, że aż 45% przypadków śmierci tych owadów kolonizujących miasta to efekt polowania przez koty. Problem polega jednak na tym, że futrzaki nie rozróżniają modliszek rodzimych od inwazyjnych i polują na oba gatunki, pogłębiając kryzys rodzimych populacji. Jak reagować na inwazję? W Europie uruchomiono szeroko zakrojone projekty „citizen science”, których celem jest zbieranie zgłoszeń obecności modliszek, np. poprzez aplikacje mobilne czy dedykowane platformy internetowe. Dzięki temu powstała ogromna baza danych licząca już ponad 2300 zgłoszeń. To pomaga naukowcom lepiej śledzić, jakie tereny kolonizowane są przez intruzów i szybko reagować. Co robią naukowcy? Jednym z najskuteczniejszych sposobów ograniczenia populacji jest rozpoznawanie i usuwanie ootheca (kapsuł jajowych) zimą, gdy drzewa i krzewy są pozbawione liści. Ootheca Hierodula patellifera mają ok. 2–3 cm długości, są brązowe, spłaszczone i mają gąbczastą strukturę. Ich zniszczenie zapobiega wylęgnięciu się setek nowych osobników na wiosnę. Przed ich usunięciem zaleca się jednak konsultację z entomologiem, aby nie pomylić ich z kapsułami jajowymi naszych rodzimych modliszek. Źródła: Journal of Orthoptera Research, Acta Entomologica Serbica, kp.org.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trzecia rzeka świata wraca do życia. Taki projekt mogły przeprowadzić tylko Chiny
W rzece Jangcy odradza się bioróżnorodność, a liczebnośc ryb gwałtownie rośnie. Po 70 latach degradacji ekosystemu rząd Chin wprowadził bezprecedensowy, 10-letni zakaz połowów. I przynosi on wymierne efekty, potwierdzone badaniami opublikowanymi w „Science”.
Dorzecze Jangcy to jeden z najważniejszych na świecie obszarów pod względem bioróżnorodności słodkich wód. W ciągu ostatnich 70 lat działalność człowieka doprowadziła jednak niemal do załamania całego ekosystemu. Aby powstrzymać tę degradację, w 2021 roku chiński rząd wprowadził bezprecedensowy zakaz połowów na 10 lat. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Science” wskazuje, że to radykalne podejście zaczyna przynosić efekty. Jangcy – życiodajna tętnica Chin Jangcy, nazywana też Rzeką Błękitną, jest najdłuższą rzeką Azji i trzecią pod względem długości na świecie. Ma długość ok. 6300 km, a jej dorzecze obejmuje około 1,8 mln km², co stanowi aż jedną piątą powierzchni Chin. Rzeka ma fundamentalne znaczenie dla Państwa Środka: w jej dorzeczu mieszka około 40% ludności kraju, a z tamtejszych pól pochodzi aż 75% ogólnokrajowych zbiorów ryżu. Jangcy jest też kluczowym szlakiem transportowym oraz gigantycznym źródłem energii dzięki licznym tamom, w tym słynnej Zaporze Trzech Przełomów, która jest jedną z największych elektrowni wodnych na świecie. Pierwsze oznaki odrodzenia Monitoring prowadzony w latach 2018–2023 wykazał, że wprowadzenie zakazu połowów skutecznie odwróciło trwający od 70 lat trend spadkowy w populacjach ryb. Analizy biomasy i bioróżnorodności pokazują znaczną poprawę kondycji fizycznej ryb, przy czym najbardziej skorzystały na tym duże gatunki. Pozytywne zmiany odnotowano również w przypadku rzadkich gatunków, takich jak krytycznie zagrożony jesiotr z Jangcy (Acipenser dabryanus) czy Myxocyprinus asiaticus. Przyszłość innego giganta – jesiotra chińskiego (Acipenser sinensis) – nadal jednak pozostaje niepewna. W sumie, według szacunków naukowców, biomasa ryb wzrosła aż o 209%, a bioróżnorodność – o 13%. Nie tylko ryby wracają Jednym z najbardziej spektakularnych sukcesów jest poprawa sytuacji morświnka chińskiego (Neophocaena asiaeorientalis asiaeorientalis), jedynego ssaka słodkowodnego w tej rzece, który nie występuje nigdzie indziej. Jego populacja wzrosła z 445 osobników w 2017 roku do 595 w 2022 roku. To wzrost aż o jedną trzecią w zaledwie pięć lat. Badania statystyczne potwierdziły, że głównym motorem tej zmiany był właśnie zakaz połowów. Na poprawę stanu ekosystemu wpłynęły też bardziej pośrednie konsekwencje zakazu, na przykład zmniejszenie ruchu statków, odrodzenie stref roślinności przybrzeżnej oraz poprawa czystości wody. Co czeka rzekę Jangcy? Ustawa o ochronie Jangcy to gigantyczne przedsięwzięcie. Z użycia wycofano 111 000 łodzi i przesiedlono 231 000 rybaków. Inwestycje w redukcję azotu i fosforu trafiających do rzeki pochłonęły około 300 miliardów dolarów w ciągu ostatnich 10 lat. Znacząco ograniczono też wydobycie jednego z kluczowych surowców: piasku. Wprowadzenie ustawy okazało się milowym krokiem w ratowaniu przyrody, ale naukowcy podkreślają, że proces odbudowy dopiero się zaczyna. Przed nami jeszcze 5 lat zakazu połowów, a potem wysiłki trzeba będzie kontynuować. Jangcy cierpi nie tylko z powodu przełowienia – jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych plastikiem rzek na świecie. Poza tym, jak każdy ekosystem, jest dotknięta zmianami klimatycznymi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W Wietnamie chcą, by ich zęby były czarne. To praktyka sięgająca aż epoki żelaza
Nie każdy chce, by jego zęby były śnieżnobiałe i lśniące – to element kultury zachodniej. W Wietnamie jest zupełnie inaczej, a czernienie zębów jest do dzisiaj popularną praktyką wśród niektórych społeczności. Archeolodzy znaleźli dowody na to, że ten szokujący z naszej perspektywy zwyczaj ma już ponad 2000 lat.
Na stanowisku archeologicznym Dong Xa w północnym Wietnamie naukowcy natrafili na ludzkie szczątki, które są najstarszym dowodem na celowe czernienie zębów. Teraz wiemy więcej o tradycji, która przetrwała wieki i nadal jest elementem wietnamskiej kultury – chociaż z pespektywy Europejczyka nieco szokującym. Czernienie zębów Wietnamie, czyli zupełnie inne kanony piękna Ostatnie znaleziska sprzed 2000 lat potwierdzają, że świadomie barwienie zębów substancjami bogatymi w żelazo i taniny w Wietnamie ma wyjątkowo długą tradycję. Sięga ona funkcjonowania kultury Dong Son, która wyróżniała się rozwiniętym rzemiosłem, obróbką metali oraz rozbudowaną siecią wymian kulturowych i handlowych. Praktyka czernienia zębów była nie tylko lokalnym fenomenem – ślady podobnych zwyczajów można odnaleźć także na terenie innych krajów Azji Południowo-Wschodniej, jak Filipiny, Laos, czy Tajwan, lecz to właśnie w Wietnamie przetrwała ona najdłużej i nabrała najszerszego znaczenia społecznego. Skąd wiemy, że kilka tysięcy lat temu barwiono zęby? Zęby odkryte w jednym z grobów na stanowisku Dong Xa poddano szczegółowej analizie, która wykazała obecność wysokich stężeń żelaza i siarki. Australijscy naukowcy udowodnili, że nie była to przypadkowa zmiana koloru – wynikająca np. z diety czy żucia orzechów – ale efekt specjalnie stosowanych mieszanek barwiących. Te chemiczne odciski palca pokrywają się z efektami uzyskanymi w późniejszych rekonstrukcjach procesu czernienia zębów, a także z danymi etnograficznymi z XIX i XX wieku. Czym czerni się zęby? Starożytne metody czernienia zębów opierały się na wykorzystywaniu żelaza oraz tanin – związków chemicznych naturalnie występujących w roślinach, szczególnie w ich korze, liściach czy łupinach owoców. Proces polegał na aplikowaniu specjalnych past lub cieczy przygotowywanych z lokalnych roślin i związków mineralnych. Jedną z popularnych substancji była sadza z łupin kokosa lub mieszanki zawierające galasy dębowe. Z czasem techniki te zostały udoskonalone – najpierw stosowano szybkie metody obejmujące pocieranie zębów odpowiednimi substancjami, a w późniejszym okresie wykształciły się bardziej zaawansowane, wielodniowe rytuały barwienia, które gwarantowały trwały, głęboki, czarny kolor. Prowadziły one do powstania trwałej warstwy czarnego pigmentu, odpornej na ścieranie. Podobno czernienie było też elementem dbania o higienę. Ale czemu właściwie zęby miały być czarne? Czarne zęby nie były – i nie są – w Wietnamie kwestią estetyki. To symbol przynależności do określonej grupy, a także miara dojrzałości czy moralności. Czernienie zębów było jednym z elementów przejścia z dzieciństwa w dorosłość. Wierzono, że ciemny kolor zębów chroni przed złymi duchami, chorobami, a nawet demonami pożądania. Dla wielu społeczności czarne zęby były oznaką skromności i wierności rodzinie, podkreślały powagę i dojrzałość oraz – co ciekawe – odróżniały ludzi cywilizowanych od „dzikich”, którzy takich praktyk nie stosowali. Jak to wygląda dzisiaj? Czernienie zębów było praktyką powszechną i szeroko akceptowaną – dotyczyło zarówno kobiet, jak i mężczyzn, niezależnie od pochodzenia etnicznego czy statusu społecznego. W dokumentach z początku XX wieku czarne uśmiechy goszczą na twarzach zarówno arystokracji, jak i chłopów. Praktyka ta była także środkiem walki z zachodnią modą na białe zęby, będącymi symbolem młodości, dzikości czy braku ogłady. Współcześnie, choć czernienie zębów nie jest już tak powszechne, wciąż jest obecne w kulturze niektórych mniejszości etnicznych oraz w świadomości społecznej jako element dziedzictwa. Dziedzictwo dawnego Wietnamu wciąż jest pielęgnowane Dla wielu osób starszego pokolenia czarne zęby pozostają symbolem dumy, przynależności i autentyczności w obliczu przemijających trendów globalnych. Ta tradycja przetrwała tysiące lat, adaptując się do zmieniających się warunków społecznych, kulturowych i estetycznych. Warto pamiętać, że nasza wizja piękna jest tylko jedną z wielu, które wykształciły się na całym świecie. Czy lepszą? Na to nie ma z pewnością obiektywnej odpowiedzi. Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences, UNESCO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Słońce nad Mezopotamią. Czym urzekło mnie tureckie Mardin?
Zabieram was na weekend do południowo-wschodniej Turcji, do miasta Mardin zawieszonego w chmurach. Przyjechałem tutaj dla widoków, a zostałem dla ludzi, smaków i historii, która dzieje się tu na każdym kroku.
Spis treści: Prawo do słońca i tajemnica abbar Twierdza z mydła i błękitne migdały Zachód słońca w Medresie „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Kościół, słońce i królowa Wiktoria Finał w pianie Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin DZIEŃ PIERWSZY Wczesne słońce nad Mardin w południowo-wschodniej Turcji działa jak antyczny alchemik. Powoli nasyca fasady domów z żółtego wapienia, nadając im miodowy odcień. Siedzę na tarasie hotelu, który zdaje się wisieć w powietrzu na stromym zboczu wzgórza. Przede mną paruje szklaneczka mocnej herbaty, a poniżej moich stóp rozpościera się Mezopotamia. Bezkresna, płaska jak tafla jeziora równina ginie gdzieś we mgle na horyzoncie, tam gdzie zaczyna się dzisiejsza Syria. Jestem w mitycznym „Międzyrzeczu”, wciśniętym w żyzne widły Tygrysu i Eufratu. Region, w którym się znajduję – Tur Abdin („Góra Sług Bożych”) – od ponad 1600 lat stanowi bijące serce syryjskiego chrześcijaństwa, a jednocześnie dom dla mistyków islamu. Prawo do słońca i tajemnica abbar Mardin przez wieki był kluczowym przystankiem na Jedwabnym Szlaku. To tutaj zmęczone karawany z dalekich Chin i Indii zatrzymywały się, by wymienić jedwab, porcelanę i korzenne przyprawy na lokalne skarby. Historia osadnictwa sięga tu plemienia Subarów, żyjącego na tych ziemiach już 4500 lat p.n.e.. To miejsce jest jak palimpsest – kolejne cywilizacje nadpisywały tu swoje historie na poprzednich, tworząc wielokulturową mozaikę Arabów, Kurdów, Asyryjczyków i Turków. Odrywam wzrok od horyzontu i spoglądam na miasto. To kamienny chaos, który ma jednak swój ukryty porządek. Spacerując uliczkami z przewodnikiem Alimem Kocabıyık, odkrywam geniusz tutejszych architektów. – Domy budowano tu według świętej zasady: żaden budynek nie może rzucać cienia na dom sąsiada ani zasłaniać mu widoku na równinę. Każdy ma tu prawo do słońca i przestrzeni – opowiada Alim. Żółty wapień to nie tylko budulec, to naturalna klimatyzacja – latem chroni przed żarem, zimą oddaje ciepło. Aby zrozumieć to miasto, trzeba się w nim zgubić, a najlepiej zanurkować w abbary. To unikatowe dla Mardin rozwiązanie urbanistyczne – publiczne przejścia poprowadzone tunelami pod prywatnymi rezydencjami. Wchodzimy w jedną z nich. Nagła cisza i chłód są uderzające. Sklepienia kolebkowe nad głową mają setki lat. Abbary to krwiobieg miasta – skracają drogę przez strome zbocza, ale pełnią też funkcję społeczną. To tutaj sąsiedzi chronią się przed deszczem i słońcem, wymieniają plotki. Kiedyś było ich ponad sto, dziś spacerujemy siecią około pięćdziesięciu z nich, czując się, jakbyśmy przechodzili przez cudze piwnice, będąc wciąż na ulicy. Twierdza z mydła i błękitne migdały Schodzimy stromymi schodkami do handlowego serca miasta. Labirynt Revaklı Çarşı (Bazaru z Portykami) wciąga mnie bez reszty. Wpadam w zakupowy szał do tego stopnia, że Alim, widząc to, z rezygnacją (i uśmiechem) wybiera odpoczynek przy szklance herbaty, zostawiając mnie sam na sam ze sprzedawcami. Zatrzymuję się przy stoisku, które wygląda jak zielona fortyfikacja. Wielkie, ręcznie krojone piramidy mydła piętrzą się pod sufit. Właścicielem tego królestwa jest Yusuf Demir. – Bıttım sabunu! – woła, widząc moje zainteresowanie. – Z dzikiego pistacjowca. Najlepsze na świecie! Umyjesz włosy raz i będziesz miał grzywę jak lew! Bezkrytycznie mu wierzę. Biorę do ręki chropowatą kostkę. Cena jest niska, około 50-60 lirów (6 zł), ale Yusuf patrzy na mnie wyczekująco. Tu nie chodzi o pieniądze, tu chodzi o relację. Jeśli zapłacę od razu, pozbawię nas obu przyjemności. Zaczynamy więc się targować. To przyzwoita, radosna gra na argumenty i uśmiechy. Ostatecznie kupuję dziesięć kostek dla całej rodziny, a Yusuf w podziękowaniu dorzuca mi jeszcze jedno mydło oliwkowe i naturalną gąbkę do mycia ciała. Idę dalej, mijając góry przypraw, w tym moją ulubioną, dymną paprykę Urfa biber. Co chwila ktoś podsuwa mi pod nos buteleczkę z „kolonią” (wodą kolońską) dla odświeżenia albo częstuje imlebbes – słynnymi niebieskimi migdałami. Ich kolor, uzyskiwany z korzenia drzewa lahore, jest tak intensywny, że wydaje się nierealny, ale smakują wybornie. Nagle bazarowy gwar przecina dźwięk, którego nie da się zignorować: głębokie wibrujące w mostku dudnienie bębna davul i dziki pisk piszczałki zurna. W wąskiej alejce, między workami z papryką a stosem moich mydeł, formuje się ludzki łańcuch. To govend – taniec, który tutaj jest czymś więcej niż rozrywką. Mężczyźni i kobiety łapią się mocno za ręce, tworząc nierozerwalny krąg. Na czele stoi lider – sergovend, wymachując kolorową chustą. Ich nogi uderzają o brukowaną ziemię w idealnej, hipnotyzującej synchronizacji. – Govend to manifestacja solidarności. W tym kręgu wszyscy są równi – zauważa Alim, który dołączył do mnie po herbacie. Zachód słońca w Medresie Pierwszy dzień kończymy w miejscu, które jest esencją spokoju – Medresie Kasımiye. Ta XV-wieczna szkoła koraniczna, ufundowana przez dynastię Akkoyunlu, to arcydzieło architektury otwarte na południe, by łapać wiatr od Mezopotamii. – To suficka opowieść o losie człowieka zapisana w hydraulice – szepcze Alim, wskazując na centralny basen na dziedzińcu. Woda wypływa z fontanny w ścianie (narodziny), wpada do szybkiego kanału (młodość), rozlewa się w szerokim, spokojnym basenie (wiek dojrzały), by na końcu wpaść do wąskiego otworu w ziemi (śmierć). Medresa skrywa jednak mroczną legendę. Alim wskazuje na rdzawe plamy na ścianie w jednym z iwanów. – Mówi się, że to krew sułtana Kasıma, ściętego tu przez najeźdźców – prawdopodobnie wojska Tamerlana. Jego siostra roztarła krew brata na murach, rzucając klątwę pamięci. Miejscowi wierzą, że gdy poleje się te plamy wodą, znów stają się świeże i czerwone. DZIEŃ DRUGI Poranek drugiego dnia wita mnie śpiewem muezzinów, który w Mardin brzmi wyjątkowo doniośle. Wracam do centrum, by zobaczyć dwa oblicza wiary, które tu ze sobą sąsiadują. „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Nad panoramą dominuje symbol miasta – Wielki Meczet (Ulu Cami) z XII wieku. To potężna budowla z czasów dynastii Artukidów, charakteryzująca się unikatową, żebrowaną kopułą (pierwowzór dla późniejszych meczetów). Jednak to minaret przyciąga wzrok – jest pokryty misternymi inskrypcjami, które wyglądają jak kamienna koronka. Na dziedzińcu inicjatywę przejmują miejscowe nastolatki – samozwańczy, ale pełni pasji przewodnicy. Jeden z chłopców, gestykulując żywiołowo, tłumaczy mi symbolikę reliefów: – Widzi pan te kształty kropel? To deszcz bożych łask, choć moja babcia mówi, że to minaret płacze nad historią miasta. A te pasy dookoła to święte imiona kalifów zapisane pismem kufickim. Chłopiec robi pauzę i pyta retorycznie: – A dlaczego jest tylko jeden minaret? Bo symbolizuje Tawhid – jedność Boga! Nie potrzebujemy dwóch, żeby to udowodnić. Prowadzi mnie też do wnętrza, by pokazać Sakal-ı Şerif – relikwię włosa z brody Proroka. W jego oczach widać dumę. To dowód, że te mury to nie skansen, ale żywa tkanka miasta. Kościół, słońce i królowa Wiktoria Zaledwie kawałek dalej, ukryty za wysokim murem, stoi syryjski Kościół Marii Panny (Meryem Ana). Wchodzę w inną strefę czasową. Alim zwraca moją uwagę na drzwi. – To technika kündekari – wyjaśnia. – Mistrzowska sztuka łączenia setek małych kawałków drewna w geometryczne wzory. Nie użyto tu ani jednego gwoździa, ani kropli kleju. Dzięki temu drewno może „pracować” w zmiennych temperaturach i przetrwało 300 lat bez pęknięć. W rogu sali stoi obiekt, którego się tu nie spodziewałem: ciężka, żeliwna prasa drukarska. To prezent od samej królowej Wiktorii, sprowadzony tu w 1874 roku z Londynu przez patriarchę Piotra IV. To na niej wydrukowano pierwszą gazetę i książki w regionie! Ale kościół ma też drugie dno – dosłownie. Schodzimy do podziemi. Znajdujemy się w dawnej Świątyni Słońca. Widać tu ślady kultu starszego niż chrześcijaństwo. – W dni równonocy słońce wpada tu przez precyzyjnie wykute szczeliny, oświetlając ołtarz. Pierwsi chrześcijanie budowali na fundamentach dawnych wierzeń, adaptując wiedzę astronomiczną przodków – tłumaczy Alim. Finał w pianie Po intensywnym weekendzie pełnym wspinaczki po kamiennych schodach, wracam do hotelu z jedną myślą: hammam. Trafiam do historycznego Emir Hamamı, działającego nieprzerwanie od XIII wieku. To nie spa dla turystów, to instytucja społeczna. W przebieralni owijam się peştemal (ręcznikiem w kratę) i wchodzę do gorącej sali (sıcaklık). Architektura zachwyca – leżę na wielkim, podgrzewanym marmurze (göbek taşı), a nade mną wznosi się kopuła z otworami w kształcie gwiazd, przez które wpadają snopy światła, tnąc gęstą parę. Ciepło rozpuszcza napięcie mięśni. Po chwili podchodzi tellak (łaziebny). Nie ma litości. Szorstką rękawicą kese metodycznie zdziera ze mnie cały kurz Mezopotamii. A potem następuje nagroda. Tellak okrywa mnie górą gęstej piany z mydła oliwkowego i wykonuje masaż. Kiedy wychodzę na zewnątrz do chłodni, popijając herbatę, czuję się nowym człowiekiem. Moja skóra oddycha, a głowa jest lekka. Zmyłem zmęczenie, ale zabieram ze sobą energię tego niezwykłego miasta. Dojazd Jak dotrzeć z Polski? Najwygodniejszą opcją jest lot z Warszawy, Krakowa lub Katowic do Stambułu (obsługiwany przez LOT lub Turkish Airlines). Ze Stambułu (z obu lotnisk: IST lub SAW) codziennie latają samoloty do Mardin (MQM). Lot krajowy trwa niespełna 2 godziny. Lotnisko w Mardin jest kameralne, położone ok. 20 km od centrum. Do miasta kursują busy HAVAŞ (ok. 30 minut) oraz taksówki. Kiedy jechać? Najlepszy czas to wiosna (kwiecień-maj) i jesień (wrzesień-listopad). Lata są upalne (temperatury sięgają 45 st. C), a zimy bywają śnieżne. Przyjedź na Festiwal Szlaku Kulturowego! Jeśli myślisz, że Mardin nie może być jeszcze bardziej magiczne, przyjedź tu w październiku. To wtedy kamienne miasto zamienia się w jedną wielką scenę w ramach Türkiye Culture Route Festivals (Festiwali Szlaku Kulturowego) – prestiżowego projektu tureckiego Ministerstwa Kultury i Turystyki. Podczas festiwalu historia wychodzi na ulice. Dziedzińce starożytnych medres (jak Kasımiye czy Zinciriye) zamieniają się w galerie sztuki nowoczesnej i sale koncertowe. Wąskie uliczki starego miasta tętnią muzyką na żywo – od tradycyjnych pieśni kurdyjskich i arabskich, po jazz i muzykę klasyczną. To jedyny czas w roku, kiedy surowe mury kościołów i meczetów stają się tłem dla instalacji świetlnych i cyfrowych, a na placach odbywają się warsztaty tradycyjnego rzemiosła (ebru, kaligrafia, telkari). To także święto dla podniebienia – festiwalowi towarzyszą liczne wydarzenia gastronomiczne promujące lokalną kuchnię Mezopotamii. Wstęp na większość wydarzeń (wystawy, koncerty plenerowe, warsztaty) jest bezpłatny. Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin Mardin to doskonała baza wypadowa. Jeśli masz dodatkowy dzień, oto co musisz zobaczyć w promieniu godziny drogi. Dara: Efez Mezopotamii (30 km od Mardin) Ten rzymski garnizon z VI wieku, rozbudowany przez cesarza Anastazjusza I, robi piorunujące wrażenie – często większe niż Efez, bo historię chłonie się tu w samotności. Najważniejszym punktem jest Wielka Nekropolia – skalna ściana z setkami grobowców, zwana „Galerią Zmartwychwstania”. Spoczywają tu obok siebie chrześcijanie i zaratusztrianie. Drugim cudem jest Zindan (Loch) – monumentalna, podziemna cysterna głęboka na 25 metrów. Jej potężne filary oświetlone snopami światła sprawiają, że wygląda jak zatopiona katedra. Midyat: miasto srebra i filmu (60 km od Mardin) Jeśli Mardin jest twierdzą, Midyat to barokowy pałac. Miasto słynie z bogato zdobionych rezydencji (konak), z których najsłynniejszą jest Dom Gościnny (Konuk Evi). To tutaj kręcono hity znane w Polsce, jak „Sıla” czy „Hercai” (Wietrzna Ziemia). Midyat to także stolica telkari – sztuki filigranu. Na spokojniejszym niż w Mardin bazarze można podejrzeć asyryjskich mistrzów, którzy bez użycia odlewów, samą pęsetą, splatają srebrne nici w misterne, koronkowe wzory. Monastyr Mor Gabriel: duchowa twierdza (20 km od Midyat) Założony w 397 r. n.e., jest najstarszym działającym klasztorem Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego na świecie. Nazywany „Drugą Jerozolimą”, otoczony sadami pistacjowymi, pamięta fundacje cesarzy rzymskich. W Głównej Świątyni zachwyca złota, bizantyjska mozaika z VI wieku oraz posadzka z inkrustowanego marmuru. W krypcie Domu Świętych spoczywa aż 12 tysięcy mnichów. To jednak nie muzeum, a żywy dom – dzieci wciąż uczą się tu języka aramejskiego, mowy Jezusa, a liturgia w tym języku to mistyczne przeżycie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
104-letnia Azi Begum nie pamięta takiej tragedii. Co się stało z szafranem?
Szafran z Kaszmiru, najdroższa przyprawa świata, może zniknąć na zawsze. Rolnicy w Pampore, miejscu od wieków słynącym z jego uprawy, przeżywają dramat po rekordowo niskich zbiorach. Klimat się zmienia, a z nim cała historia i przyszłość kaszmirskiego szafranu.
Spis treści: Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Po jednym z najgorszych sezonów zbiorów w historii rolnicy z Doliny Kaszmiru coraz głośniej wyrażają obawy o przyszłość swojego najcenniejszego skarbu – szafranu. Tylko przez trzy dni w roku tysiące fioletowych kwiatów zakwitają jesienią, ukazując ukryte wewnątrz ciemnoczerwone nitki – znamiona słupka kwiatu krokusa. Po zerwaniu i wysuszeniu przekształcają się one w najdroższą przyprawę świata, cenioną zarówno za intensywny smak, jak i właściwości lecznicze. Tysiące rolników każdego roku wracały na należące do rodzin poletka, by w listopadzie zrywać delikatne kwiaty krokusa. Tradycyjnie zbiory trwały od świtu do zmierzchu i kończyły się dopiero, gdy słońce znikało za zachodnimi górami, w stronę granicy z Pakistanem. Jednak w czasie wyjątkowo suchego sezonu ostatniej jesieni, który przypadł na przełom października i listopada, dzienne zbiory ograniczyły się do zaledwie kilku godzin. Dla wielu mieszkańców był to najgorszy sezon zbiorów, jaki są w stanie sobie przypomnieć. Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn W latach 2024 i 2025 produkcja szafranu w Kaszmirze osiągnęła rekordowo niski poziom. W ciągu dwóch dekad jego uprawy w regionie zmniejszyły się aż o 68%. Lokalni rolnicy i eksperci wskazują, że główną przyczyną są zmieniające się opady i temperatury w zachodnich Himalajach. Przyszłość kaszmirskiego szafranu staje się coraz bardziej niepewna, dlatego wielu producentów stara się łączyć tradycyjne metody z nowoczesną wiedzą, by ratować uprawy. Pampore, miejscowość położona w administrowanej przez Indie części Kaszmiru, znajduje się około godziny jazdy na południe od stolicy regionu – Srinagaru. To właśnie tam, na targach pamiętających czasy Jedwabnego Szlaku, od pokoleń koncentruje się handel szafranem. Pampore uchodzi za serce kaszmirskich upraw, choć dokładna data i sposób pojawienia się tej rośliny w regionie pozostają nieznane. W 2022 roku paleobotanicy, analizując DNA krokusa szafranowego, ustalili, że roślina została udomowiona niemal 3500 lat temu – prawdopodobnie w środkowej Grecji, a być może w Persji. Krokusy rosną dziko w naturze, jednak szafran jako przyprawa już nie – powstał najpewniej w wyniku sztucznego krzyżowego zapylania, być może całkowicie przypadkowego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125126-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-3e72c77.png" width="1290" height="858" alt="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." title="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." /> Z miejsca swojego pochodzenia ta legendarna przyprawa szybko rozprzestrzeniła się po świecie, zdobywając uznanie dzięki jaskrawej barwie, intensywnemu aromatowi i charakterystycznemu smakowi. Przemierzała szlaki handlowe i towarzyszyła armiom oraz karawanom na Bliski Wschód, do Azji Centralnej i dalej – aż do Afryki Północnej. Dziś największym producentem szafranu jest Iran, ale jego uprawy spotyka się także w Kaszmirze, Afganistanie, Hiszpanii i Grecji. „Terroir” każdego z tych miejsc nadaje przyprawie unikalny profil smakowy, a kaszmirski szafran cieszy się szczególnym uznaniem za swoją jakość i rzadkość. Nawet rolnicy z Maroka i Grecji, z dumą uprawiający własne krokusy, wskazują Kaszmir jako źródło najbardziej pożądanej przyprawy świata. Sprzedawcy przypraw podkreślają wyjątkową aromatyczność kaszmirskich zbiorów. Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Shubli Bashir to rolniczka w czwartym pokoleniu i doktorantka zajmująca się rolnictwem na Uniwersytecie Sher-e-Kashmir w pobliskim Dżammu. W swojej pracy naukowej bada związki fitochemiczne szafranu. – Krocyna odpowiada za barwę szafranu, picrocyna wpływa na jego smak, a safranal tworzy intensywny aromat – wyjaśnia Bashir, zrywając kwiaty na rodzinnym poletku. – Gdy szafran jest prawidłowo uprawiany i przetwarzany, kaszmirski osiąga najwyższe stężenia wszystkich trzech związków. To właśnie one budują jego renomę. W Kaszmirze popularna legenda głosi, że szafran pojawił się w XIII wieku – przywieziony przez dwóch sufickich świętych, którzy mieli go ukrytego w kieszeniach podczas wędrówki przez dolinę. Po tym, jak zostali wyleczeni przez miejscowego medyka, podarowali mu dwie bulwy i nauczyli, jak uprawiać i zbierać tę wyjątkową roślinę. Shubli Bashir jednak skłania się ku wersji historycznej. – Folklor chętnie przypisuje zasługi świętym, ale dowody historyczne i rolnicze sugerują, że szafran trafił do Kaszmiru dzięki handlowi, migracjom i wymianie kulturowej – mówi, trzymając wiklinowy kosz wypełniony świeżo zerwanymi krokusami. To właśnie ta różnorodność i otwartość pozwoliły rozwinąć się wyjątkowej lokalnej tradycji. Niezależnie od tego, czy szafran przybył z handlarzami czy mistykami, stał się gospodarczym filarem Pampore. Przyprawa obecna jest w kulinarnej tradycji regionu od około 800 lat. To kluczowy składnik wazwanu – 36-daniowej uczty podawanej niegdyś cesarzom Mogołów. Szafran znajduje też swoje miejsce w kahwie, tradycyjnej herbacie, która rozpowszechniła się w Azji Centralnej w XVIII wieku, w czasach panowania afgańskich królów. Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Szafran uchodzi za jedną z najbardziej pracochłonnych upraw na świecie. Fioletowy krokus kwitnie zaledwie przez około 36 godzin, a nie istnieje żaden zmechanizowany sposób, by zbierać go na masową skalę. W Pampore tę przeszkodę pokonuje siła rodziny i lokalnej społeczności. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125336-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-5549318.png" width="1285" height="865" alt="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" title="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" /> Każdej jesieni, gdy krokusy przebijają się przez jasnobrązową, górską ziemię, liczba mieszkańców wioski wzrasta nawet trzykrotnie. Dzieci wracają z uczelni, lekarze przyjeżdżają z dalekich miast, a policjanci biorą wolne od służby – wszyscy po to, by wspólnie uczestniczyć w corocznych zbiorach. Kwiaty zbiera się ręcznie na polach, a następnie – w domowych salonach lub na podwórkach – wydobywa się z nich cenny szafran i suszy. Aby uzyskać zaledwie jedną łyżeczkę przyprawy, potrzeba około 50 kwiatów. Tymczasem 28 gramów kaszmirskiego szafranu może osiągać na rynku wartość nawet 1000 dolarów – co potwierdzają zarówno lokalni odsprzedawcy, jak i jeden z internetowych sprzedawców przypraw. Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Aby zakwitnąć, bulwy szafranu potrzebują chłodnych i suchych warunków, z delikatnymi opadami mniej więcej w połowie sezonu sadzenia. Tymczasem rolnicy zauważają, że w ciągu ostatniej dekady jesienne temperatury w górskiej dolinie wyraźnie wzrosły. Gdy badacze przeanalizowali aktualne trendy klimatyczne w Dolinie Kaszmiru, odnotowali znaczące wzrosty zarówno temperatur, jak i opadów. Co gorsza, opady coraz częściej przybierają formę gwałtownych ulew i powodzi, a region dotykają też coraz dłuższe okresy suszy. Shubli Bashir zwraca uwagę, że taka zmiana klimatu ogranicza liczbę kwitnących roślin. Te, które mimo wszystko zakwitną, są dodatkowo narażone na atak ze strony zwierząt roślinożernych, takich jak jeżozwierze. Coraz częściej wchodzą one na pola uprawne, ponieważ niestabilna pogoda i wylesianie ograniczają ich naturalne źródła pożywienia – na przykład korzenie czy korę drzew. – Na początku lat 90. potrafiliśmy zebrać nawet 100 kilogramów kwiatów dziennie – mówi Ubaid Bashir, brat Shubli, który na co dzień pracuje jako lekarz rodzinny w Srinagarze. – W 2024 roku udało nam się zebrać jedynie 50 kilogramów przez cały sezon… A w 2025 roku – zaledwie 6 kilogramów łącznie. Shubli przyznaje, że jeszcze nigdy nie widziała zbiorów w tak dramatycznym stanie. – To pierwszy raz w moim życiu, kiedy sytuacja wyglądała aż tak źle – powiedziała. – Pola były niemal puste. Nie dało się nawet zrobić zdjęć, bo nie było czego fotografować. Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Wspólnie z inicjatywami rządowymi, rolnicy i naukowcy – tacy jak Shubli Bashir – szukają sposobów, by wspierać delikatne bulwy szafranu w czasie coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych. – Część rolników i ekspertów decyduje się na uprawy w pomieszczeniach, w kontrolowanych warunkach, by zwiększyć odporność produkcji – wyjaśnia Shubli. – W miejscach, gdzie nie ma dostępu do kosztownej technologii, bulwy szafranu „odmładza się” metodami tradycyjnymi: sortuje ręcznie, stosuje płodozmian i unika nawozów chemicznych oraz pestycydów. Taki model pomaga zachować żyzność gleby i równowagę ekologiczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Choć te działania wciąż są na wczesnym etapie, mogą okazać się skuteczne. Jednak dopiero po kilku sezonach będzie można ocenić ich realny wpływ na jakość i wielkość zbiorów. Niezależnie od tego, czy ratunkiem okaże się nowoczesna technologia, czy powrót do korzeni, wszyscy rolnicy są zgodni: jeśli szafran ma przetrwać, trzeba działać – i to szybko. Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Ostatniego wieczoru w Kaszmirze siedziałem na ręcznie tkanym dywanie w pokoju gościnnym rodziny Bashirów w Pampore. Złote promienie zachodzącego słońca wpadały przez okno, oświetlając tacę z gorącą kahwą – herbatą z dodatkiem szafranu. Na czele pokoju zasiadała 104-letnia Ażi Begum, babcia Shubli i Ubaida. W tej ciepłej atmosferze, przy parującym naparze, rodzina rozmawiała o przyprawach, zmieniającym się klimacie i trudach życia na spornym terytorium Kaszmiru – regionie, który zbyt często pojawia się w światowych mediach jedynie w kontekście przemocy i konfliktów. – Zbiory już się nie opłacają, dlatego wielu z nas wykonuje inne zawody – mówi Ubaid. – A mimo to, co roku wracamy, by kontynuować rodzinną tradycję. Szafran jest symbolem odrodzenia. Gdy jesienią wszystko wokół obumiera, szafran rozkwita na nowo. To piękne przypomnienie o sile natury i tradycji. Choć sytuacja ekonomiczna wielu rolników się pogarsza, ich więź z szafranem i jego znaczenie dla kaszmirskiej kultury pozostają niezmienne. – W dolinach Kaszmiru, w jego ludziach i historii, tkwi piękno, złożoność i człowieczeństwo – mówi Shubli, spoglądając w parujący kubek kahwy. – Gdyby więcej osób potrafiło patrzeć na Kaszmir przez „soczewkę szafranu”, a nie tylko przez nagłówki o konflikcie, mogliby lepiej zrozumieć jego dziedzictwo, odporność i potencjał. Źródło: National Geographic
Dziennikarz Travelera poleciał do Tel Awiwu. „Tego napięcia nie da się znieść”
MSZ odradza podróże do Izraela. Turyści i pielgrzymi z Polski podróżują tam z... aplikacją ostrzegającą przed nalotami. Sprawdziliśmy, jak wygląda sytuacja w Tel Awiwie w 2026 r.
Spis treści: Pielgrzymi i plażowicze Życie na promenadzie Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Ślady na murach Napięcie trudne do zniesienia Ta podróż bardzo się różniła od innych. Zanim w ogóle spakowałem walizkę, musiałem dopełnić procedur, o których jeszcze kilka lat temu bym nie pomyślał, planując podróż nad Morze Śródziemne. Pierwszy krok: rejestracja w systemie „Odyseusz” polskiego MSZ – na wypadek konieczności nagłej ewakuacji. Drugi: złożenie wniosku o ETA-IL. To nowy, bezwzględny wymóg izraelskich służb granicznych – elektroniczne zezwolenie na wjazd, bez którego nie zostanę wpuszczony na pokład samolotu. Ale najważniejsza była instalacja aplikacji „Tzeva Adom” (Red Alert). To system wczesnego ostrzegania zintegrowany z obroną cywilną, który wyciem syreny informuje o nadlatujących rakietach i daje sekundy na znalezienie schronienia. Codziennie przed wylotem śledziłem też doniesienia z Bliskiego Wschodu. Zastanawiałem się nie nad tym, nie jaka będzie pogoda, ale czy przestrzeń powietrzna pozostanie otwarta. To była podróż nerwowa od samego początku. Pielgrzymi i plażowicze Ląduję na lotnisku Ben Guriona w ciągu dnia. Jestem tu pod koniec stycznia, kilka dni po tym, gdy duża część grupy Lufthansy zawiesiła rejsy nocne do Tel Awiwu. Ryzyko operacyjne i trudności w identyfikacji zagrożeń po zmroku uznano za zbyt wysokie. Ze mną turyści i pielgrzymi z Polski, którzy przylecieli bezpośrednio LOT-em (nasz narodowy przewoźnik, podobnie jak linia Wizz Air, realizuje połączenia do Tel Awiwu). Hala przylotów jest cichsza niż zwykle. Czekając na bagaż, wdaję się w rozmowę z mężczyzną stojącym obok. To Marek, pilot wycieczek, który właśnie przyleciał z grupą z Polski. Mimo że nasze MSZ odradza podróże (komunikat „Nie podróżuj”), on jest tu regularnie. – Ludzie pytają mnie: czy tam nie strzelają? – mówi, obserwując przesuwające się walizki. – Odpowiadam im faktami: konflikt toczy się punktowo. Jerozolima czy Galilea to miejsca, które żyją z turystów i są relatywnie bezpieczne. Pielgrzymi mają inną motywację niż plażowicze. Dla nich chęć dotknięcia miejsc świętych jest silniejsza niż strach. Często mówią mi: „Z Bogiem bezpieczniej niż w domu”. Oczywiście omijamy szerokim łukiem północną granicę z Libanem i okolice Strefy Gazy. Odbieramy bagaże. On rusza do swojej grupy, która mimo wojny chce zobaczyć Jerozolimę. Ja wsiadam do taksówki i jadę do Tel Awiwu. Statystyki są nieubłagane – z rekordowych 4,5 miliona turystów w 2019 roku, ruch skurczył się o blisko 80 procent. Życie na promenadzie Melduję się w hotelu Metropolitan – recepcjonistka mówi, że niemal wszystkie pokoje są zajęte. Wybór tego miejsca był strategiczny: druga linia zabudowy od morza, ale przede wszystkim dostępność schronu, do którego biegnie się stąd niespełna minutę. Wychodzę na miasto, by przyjrzeć się, jak Tel Awiw funkcjonuje w trzecim roku konfliktu. Największy dysonans poznawczy czeka na nadmorskiej promenadzie (Tayelet). To tutaj skupia się życie towarzyskie i sportowe miasta. W niedzielę rano wzdłuż wybrzeża mijają mnie biegacze, spacerowicze, rowerzyści i użytkownicy hulajnóg elektrycznych. Na plażach Gordon, Frishman i Bograshov słychać charakterystyczny, rytmiczny stukot piłeczek – to matkot, narodowy sport plażowy Izraela. Plażowiczów nie jest jednak zbyt wielu, jakaś grupka ćwiczy w siłowni na świeżym powietrzu, inni odpoczywają na kocach albo leżakach. Ten sielankowy obrazek jest jednak pocięty elementami wojennymi. Pomiędzy turystami spacerują patrole. To charakterystyczny widok dla dzisiejszego Izraela: młode żołnierki i żołnierze z długą bronią automatyczną przewieszoną przez ramię. Nie wszyscy są na służbie – piją kawę, jedzą lody, rozmawiają, ale broń jest nieodłącznym elementem ich garderoby, tak naturalnym jak plecak czy torebka. W witrynach wielu lokali, wciśnięte między reklamy piwa a menu, widnieją naklejki z napisem „Peace” oraz wszechobecne flagi narodowe. Na deptaku spotykam też parę turystów z Polski. Przylecieli bezpośrednim rejsem. – Wahaliśmy się – przyznaje mężczyzna. – Ale znajomi na miejscu mówili: przyjeżdżajcie. I faktycznie, tu na deptaku czujemy się bezpiecznie, choć z tyłu głowy mamy świadomość zagrożenia – słyszę. Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Idę na rynek Levinsky. Sklepy z orzechami, przyprawami i chałwą pełne są klientów. Wchodzę do słynnej restauracji M25. Jest pełno. Kucharze w otwartej kuchni serwują podroby i steki, panuje gwar. Ale zachowanie gości uległo zmianie. Telefony komórkowe nie są schowane w kieszeniach czy torebkach. Leżą na stołach, ekranami do góry. To nowy odruch społeczny – ciągłe monitorowanie powiadomień z aplikacji alarmowych. Ludzie jedzą, piją wino, śmieją się, ale każde wibrowanie telefonu sprawia, że rozmowy cichną na ułamek sekundy. To życie w stanie ciągłego czuwania. Podobnie jest w Jaffie. Na Pchlim Targu sprzedawcy wykładają perskie dywany bezpośrednio na asfalcie. W kultowej knajpie „Dr Shakshuka” wita mnie tekturowa makieta właściciela, Bino Gabso. W środku turyści mieszają się z miejscowymi, ale jest ich garstka w porównaniu z 2019 roku, gdy byłem tu pierwszy raz. Wbrew powszechnym wyobrażeniom o mieście funkcjonującym w cieniu konfliktu, życie nocne w Tel Awiwie nie zamarło. Po zmroku wąskie uliczki przylegające do targu Carmel (Shuk HaCarmel) wypełniają się ludźmi. Bary i restauracje, które w ciągu dnia sąsiadują ze straganami, wieczorem przeżywają oblężenie. Frekwencja jest na tyle wysoka, że znalezienie wolnego stolika „z marszu”, bez wcześniejszej rezerwacji, jest w wielu miejscach niemożliwe. Tłum gości wylewa się z lokali na chodniki, a gwar rozmów i muzyka trwają do późnych godzin nocnych, ignorując napiętą sytuację geopolityczną. Ślady na murach Choć miasto za wszelką cenę stara się zachować normalność, wojna zostawiła tu swoje fizyczne podpisy. Spacerując po centrum, wciąż można dostrzec na elewacjach niektórych budynków wyrwy i uszkodzenia tynku. To ślady po odłamkach irańskich rakiet, które spadły na aglomerację Tel Awiwu podczas ostatnich zmasowanych ataków w czerwcu 2025 roku. Najbardziej wymownym miejscem jest jednak Dizengoff Square (Plac Dizengoffa). Centralnym punktem placu jest fontanna, wokół której oraz na jej betonowych krawędziach ustawiono setki zdjęć osób porwanych. Obok fotografii znajdują się instalacje artystyczne, w tym puste krzesła. Przechodnie zatrzymują się tu w milczeniu, konfrontując turystyczną codzienność miasta z tragedią, która rozgrywa się zaledwie 70 kilometrów na południe. A potem idą do jednej z knajp w pobliżu na lunch. Napięcie trudne do zniesienia Pobyt w Tel Awiwie kończę z tym samym niepokojem, z którym tu przyjechałem. Czy lot powrotny się odbędzie? Czy przestrzeń powietrzna nie zostanie nagle zamknięta? Turystyka w Izraelu w 2026 roku to nie wypoczynek, to ciągłe zarządzanie ryzykiem. Miasto żyje, restauracje karmią, słońce świeci, a pielgrzymi wciąż modlą się w Jerozolimie. Ale pod tą warstwą rutyny pulsuje napięcie, którego nie da się zignorować i którego na dłuższą metę nie mógłbym znieść. Dlatego cieszę się, kiedy po dwóch dniach jestem już w samolocie powrotnym do Polski. Aplikację „Tzeva Adom” odinstalowuję dopiero po wylądowaniu w Europie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
Kilka dni temu do polskich kin trafił film „Rodzina do wynajęcia”, w którym amerykański aktor mieszkający w Tokio podejmuje pracę jako „członek rodziny na zamówienie”. Choć fabuła może brzmieć jak czysta fikcja, podobne usługi naprawdę istnieją. W Japonii od lat działają agencje oferujące wynajem osób, które na kilka godzin lub dni wcielają się w role bliskich, partnerów czy przyjaciół.
Starzejące się społeczeństwo, rosnąca samotność i silna presja społecznych oczekiwań sprawiają, że relacje międzyludzkie w Japonii przybierają czasem nieoczywiste formy. W odpowiedzi na te zjawiska powstał specyficzny segment rynku usług – firmy oferujące „wynajem relacji”. Klienci mogą zatrudnić kogoś, kto zagra rolę męża, żony, ojca, matki, babci, a nawet współpracownika czy przyjaciela. Dla jednych to sposób na poradzenie sobie z izolacją, dla innych – narzędzie do utrzymania pozorów w świecie, w którym wizerunek społeczny wciąż ma ogromne znaczenie. Początki wynajmu „rodzin” w Japonii. Skąd wzięło się to zjawisko? W Japonii usługi polegające na wynajmowaniu aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy codziennych aktywności mają swoje korzenie już w początku lat 90. XX wieku, kiedy jedna z pierwszych firm w Tokio zaczęła oferować tego typu rozwiązania jako tzw. „usługi miękkie”, czyli kontakty z innymi z empatią i wsparciem, które miały pomagać osobom w trudnych sytuacjach społecznych. Firmy te, choć brzmią dziś egzotycznie dla zachodnich odbiorców, powstały w odpowiedzi na konkretne potrzeby: samotność, presję społeczną i lukę w tradycyjnych relacjach międzyludzkich. Pionierami tego segmentu byli przedsiębiorcy, którzy już ponad dwie dekady temu dostrzegli potencjał rynku. Jednym z nich jest Ryuichi Ichinokawa, który około 20 lat temu założył firmę Heart Project, określając jej działalność mianem „usługi dodatkowej obecności”. Jego koncepcja polegała na wynajmowaniu ludzi, którzy mogą zastąpić kogoś bliskiego w życiu klienta, wypełniając lukę emocjonalną lub społeczną. Ceny takich usług były zróżnicowane w zależności od roli i długości wynajmu, a sama idea szybko zyskała na popularności i zaczęła się rozprzestrzeniać w całym kraju. To właśnie ta długoletnia praktyka i ewolucja rynku sprawiły, że zjawisko wynajmu relacji stało się na tyle znane, iż stało się inspiracją dla twórców filmowych. Głośno zrobiło się o tym ponownie w kontekście premiery obrazu „Rodzina do wynajęcia”. Jego współautorka Hikari, urodzona w Japonii reżyserka i scenarzystka mieszkająca w USA, w jednym z wywiadów przyznała, że podczas przygotowań do filmu odkryła setki firm oferujących takie usługi. – Przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami branży na temat potrzeb japońskich klientów i na tej podstawie stworzyłam scenariusz – wyznała. Hikari wskazała też, że japońska kultura usług jest ponadprzeciętnie rozwinięta i często włącza elementy, które w innych krajach mogłyby wydawać się nietypowe. – Myślę, że w Japonii mamy tendencję do próbowania wszystkiego. W pewnym momencie mieliśmy nawet usługę przytulania, która nie miała charakteru seksualnego, służyła wyłącznie do przytulania. Są usługi, w ramach których ktoś pomaga w zakupach spożywczych lub robi prawie wszystko, o co poprosisz. A ponieważ są one tak powszechne, ludzie nie czują dyskomfortu, kiedy z nich korzystają – dodała, podkreślając, że wiele z tych usług powstało w odpowiedzi na realne braki w systemie wsparcia społecznego. Kultura wynajmu przyjaciół i rodzin w Azji – normy, zasady i podobne usługi Zjawisko wynajmowania aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy życia codziennego ma w Japonii głębokie społeczne korzenie, wynikające z miejscowych norm dotyczących relacji i zachowań społecznych. W kulturze tego kraju ogromny nacisk kładzie się na zachowanie harmonii w grupie, uniknięcie wstydu czy publicznego zawstydzenia oraz wypełnianie ról przypisanych wiekowi, płci czy statusowi – co sprawia, że samotność, rozwód czy brak rodziny bywają postrzegane jako porażka lub powód do krytyki społecznej. Dla wielu klientów wynajęta osoba pełni przede wszystkim funkcję społeczną, pozwalającą zachować pozory i „dobrą twarz” przed otoczeniem (np. podczas rodzinnych uroczystości, spotkań czy zawodowych imprez) bez konieczności zdradzania prawdziwej sytuacji osobistej. W praktyce firmy oferujące takie usługi działają według surowych zasad: kontakt z wynajętą osobą kończy się wraz z realizacją zlecenia, istnieje zakaz ingerowania w realne życie klienta, a całość ma pozostać umowną, poufną relacją, nawet jeśli emocje będą intensywne. Wiele osób pracujących jako „towarzysze” podkreśla, że ich rola to przede wszystkim obecność i wsparcie, a nie manipulowanie czy wchodzenie w prawdziwe relacje. Podobne, choć kulturowo zróżnicowane formy usług pojawiają się także w innych krajach Azji. W Chinach popularne są oferty wynajmu „narzeczonych” czy partnerów na ważne okazje rodzinne. Np. podczas Święta Wiosny młode kobiety często decydują się na wynajęcie chłopaka, aby uniknąć niezręcznych pytań o stan cywilny ze strony rodziny. W chińskim internecie kwitnie też rynek wynajmu partnerów na święta lub inne uroczystości, które można spędzić z wynajętym „ukochanym”, co ma złagodzić presję społeczną dotyczącą relacji i statusu rodzinnego. W Korei Południowej z kolei działa branża „wynajmu przyjaciół”, choć nieco inaczej zorganizowana i mniej ustandaryzowana, często funkcjonująca przez platformy internetowe. Takie usługi (oferujące towarzystwo czy wsparcie) wiążą się tam z kontrowersjami wokół możliwości rozmycia granic między relacją płatną a emocjonalną oraz z obawami o etyczne aspekty takiej formy kontaktów. Źródła: Alo Japan, AP News, Unseen Japan, Beam Media, Wonder Never Ends Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najbardziej konserwatywny emirat postawił na kulturę zamiast blichtru. Muzea są tu ważniejsze niż wieżowce
Szardża nie błyszczy jak Dubaj, nie imponuje monumentalnością jak Abu Zabi. Słynie z białych plaż i rezerwatów przyrody. Więcej o Zjednoczonych Emiratach Arabskich piszemy w najnowszym wydaniu „Travelera”.
Spis treści: Szardża – najbardziej konserwatywny emirat ZEA Atrakcje Szardży – muzea, meczety i nowoczesna sztuka Pustynie i plaże Szardży – natura poza miastem Szardża – informacje praktyczne Będąc w ZEA, szukałam miejsca bardziej zakorzenionego w tradycji, pełnego orientalnego nastroju i refleksji. I to właśnie tu, w Szardży, to odnalazłam. Nazwa emiratu pochodzi od arabskiego rdzenia oznaczającego „wschód”, dlatego mieszkańcy z dumą nazywają go „krajem, gdzie wschodzi słońce”. Od razu poczułam, że to miejsce inne niż sąsiednie. Wydało mi się lekko zamglone, jakby ktoś posypał dachy domów i strzeliste minarety warstwą rdzawego piasku. W Emiratach mówi się, że Dubaj buduje wieżowce, Abu Zabi inwestuje w potęgę, a Szardża – pielęgnuje duszę. To trzeci co do wielkości emirat ZEA, zaraz po Abu Zabi i Dubaju, zamieszkany przez 1,8 mln osób. Szardża – najbardziej konserwatywny emirat ZEA Emir Szardży, szejk Sułtan ibn Muhammad Al-Qasimi, będąc pisarzem, od lat pracuje nad wizerunkiem swojego emiratu jako oazy wiedzy i humanistyki. To tu powstają jedne z najważniejszych w świecie arabskim centra kultury i projekty literackie – nic dziwnego, że w 2019 r. UNESCO przyznało mu tytuł Światowej Stolicy Książki. Musiałam jednak pamiętać, że ta intelektualna oaza jest równocześnie miejscem, gdzie zasady islamu są wyjątkowo surowo przestrzegane. Emirat uchodzi za najbardziej konserwatywny w ZEA. Znajduje to swoje odzwierciedlenie m.in. w ubiorze. Widziałam kobiety ubrane w długie czarne abaje, z hidżabem zakrywającym włosy, szyję i uszy. Wiele z nich nosi również nikab – maskę zakrywającą dolną część twarzy, pozostawiającą widoczne jedynie oczy. Na publicznych plażach nie wolno nosić bikini ani jednoczęściowych kostiumów. Kobiety mogą wejść do wody jedynie w długiej tunice i legginsach lub w tzw. burkini. Stroje kąpielowe są dozwolone tylko na niektórych prywatnych, hotelowych plażach. W imię zasad islamskiej skromności haya w czasie ramadanu ubierają się w jeszcze bardziej bezkształtne i zakrywające ciało czarne stroje. Haya dotyczy również turystek – w muzeach, parkach, centrach handlowych trzeba mieć zakryte ramiona i kolana, unikać obcisłych czy prześwitujących tkanin. Szardża, jako jedyny emirat w kraju, posiada formalnie ustalone przepisy dotyczące „modest dress” i stosowania się do zasad obyczajowych. Również publiczne okazywanie uczuć nie jest tu mile widziane. Wieczorem nie spodziewałam się więc dyskotek ani klubów. Życie nocne w zachodnim rozumieniu tu po prostu nie istnieje. Sprzedaż alkoholu jest surowo zakazana, co wpływa zarówno na charakter turystyki, jak i codzienne zwyczaje mieszkańców. Trzeba pogodzić się z tym, że przez cały pobyt nie napijecie się ani kieliszka wina w hotelu i w restauracji. Władze emiratu twierdzą, że w ten sposób pilnują społecznego porządku, zgodnie z tradycyjnymi normami islamu. Atrakcje Szardży – muzea, meczety i nowoczesna sztuka Przemierzając miasto w jasnej, długiej sukience, rozpoczęłam zwiedzanie od Muzeum Cywilizacji Islamskiej – jednego z najciekawszych w regionie. Przyglądałam się starym mapom, niezwykle cienkiej porcelanie, misternie kaligrafowanym manuskryptom. Od przewodnika dowiedziałam się, że to miejsce przez lata uchodziło za centrum wiedzy o świecie. Następnym przystankiem na mojej trasie był Heart of Sharjah – kompleks odrestaurowanych dzielnic, po których chodziłam, wyobrażając sobie to miejsce, jakim było kiedyś, gdy mieszkali tu handlujący perłami kupcy. Zatrzymałam się na chwilę przy Al Hisn Fort – dawnym domu szejków i zarazem twierdzy, która strzegła wybrzeża. Dziś jest siedzibą rządu i rezydencją wszechwładnej rodziny Al Qasimi. Od zawsze zainteresowana literami nie mogłam ominąć Muzeum Kaligrafii. Długo patrzyłam na arabskie znaki, które niczym muzyczne frazy zakręcają, dosłownie płyną po pergaminie. Kaligrafia arabskiego alfabetu wydała mi się tutaj, w Arabii, niemal formą medytacji. Al Noor jest jednym z dwóch z 700 meczetów w Szardży dostępnych dla zwiedzających niebędących muzułmanami. Jasne mury i strzeliste minarety nie zrobiły na mnie tak dużego wrażenia jak znajdująca się tam, wpisana do „Księgi rekordów Guinnessa”, największa na świecie skrzynia na darowizny. W Al Noor można nie tylko robić zdjęcia i filmować, ale też napić się mocnej arabskiej kawy. Po wyjściu usiadłam nad laguną Al Majaz i obserwowałam odbicia budynków w spokojnej wodzie. Ale nie trwało to długo, bo czekało na mnie jeszcze 20 nowoczesnych instalacji muzealnych – w pełni interaktywnych, z których Szardża jest bardzo dumna. Wybrałam spośród nich „Pokój deszczu”, w którym krople non stop spadają ze zraszaczy umieszczonych pod sufitem. Gdy jednak zbliżyłam się do ściany wody, zdarzyła się rzecz zadziwiająca. Woda rozstąpiła się, pozostawiając wokół mnie suchy tunel powietrza. Wieczór spędziłam zaś w dzielnicy Al Qasba. Przeszłam się modnym deptakiem i przysiadłam w jednej z kawiarni. Byłam tam jedyną kobietą bez abai i hidżabu. Pustynie i plaże Szardży – natura poza miastem Następnego dnia opuściłam miasto. Krajobraz nagle przybrał odcień ochry, a Szardża zaczęła odsłaniać przede mną to, co ma najcenniejszego: wąwozy, rude wydmy, akacjowe lasy i plaże. Najbardziej magnetycznym miejscem wydała mi się Mleiha i jej pustynny krajobraz. Pomarańczowy piasek ma tam barwę, jakiej nie widziałam nigdzie indziej w Emiratach. Jest to ponoć zasługa obecnych w nim domieszek żelaza i magnezu. Usiadłam pod Fossil Rock i dotknęłam skał, których skamieliny pamiętają życie sprzed miliona lat. W Mleiha Astronomy Centre, które wygląda jak futurystyczna perła wyrzucona na pustynię, najpierw podziwiałam pierścienie Saturna, kratery Księżyca i odległe mgławice przez teleskop. A potem wyszłam na zewnątrz, żeby popatrzeć na nocne niebo gołym okiem i przekonać się, że teleskop, tu na pustyni, nie jest nam do niczego potrzebny. Odwiedziłam też plaże. W Al Khan Beach życie toczy się leniwie: rodziny piknikują, dzieci budują zamki z piasku. Z kolei Al Fisht Beach oferuje ciszę i przestrzeń, w której mogłam się poczuć samotnym wędrowcem. Najbardziej niezwykłe są jednak plaże na wschodnim wybrzeżu, tuż przy Oceanie Indyjskim, szczególnie te w Khorfakkan, gdzie góry schodzą wprost do morza, a fale uderzają o czarne skały. Zatrzymałam się w tym miejscu na dłużej, chłonąc widok. To tu najbardziej zatęskniłam za swobodną kąpielą bez krępujących ciało szat. Wschodnia część emiratu to zupełnie inny krajobraz – jaśniejszy, rzeźbiony przez wodę i góry. Trafiłam do oazy Wadi Shees otoczonej przez rzędy palm i strumień płynący wśród skalnych ścian. Podziwiałam też lasy akacjowe Al Faya i Al Dhaid, które pojawiają się na granicy pustyni. Ich korony rozciągają się, chroniąc przed słońcem, a cienkie gałęzie rzucają na piasek ażurowe wzory. Są częścią rezerwatów, a emirat chroni je z determinacją, zdając sobie sprawę z tego, że to one czynią go wyjątkowym. Pojechałam także do rezerwatu Al Hefaiyah. Wśród gór i żółtych skał, z platformy widokowej wypatrywałam gazeli, oryksów i lisów pustynnych, ucząc się przy tym cierpliwości – pustynne zwierzęta nie znają pośpiechu. Jeszcze bardziej zaciekawiło mnie Wasit Wetland Centre, które – na przekór moim pustynnym wyobrażeniom – okazało się prawdziwym królestwem wody. Gromadzą się tu ptaki wędrowne, flamingi i czaple, które obserwowałam, nie zakłócając ich spokoju, nie wypowiadając ani jednego słowa, bo najpiękniejsze rzeczy odkrywa się w całkowitej ciszy. Jak zaplanować podróż do Szardży? Dojazd Linia lotnicza Air Arabia obsługuje bezpośredni lot z Warszawy. Czas podróży to ok. 5 godz. i 30 min. Takie połączenie to najprostsza i najszybsza opcja, a ceny biletów zaczynają od 1,2 tys. zł w dwie strony. Nocleg The Chedi Al Bait to butikowy 5-gwiazdkowy hotel stworzony w starych, odrestaurowanych domach w historycznej części miasta. Zamiast typowego resortu daje klimat tradycyjnej emirackiej architektury i orientalnej elegancji. Cena: od 400 zł za pokój 2-os. ze śniadaniem. Sahara Beach Resort&Spa. Nadmorski 5-gwiazdkowy hotel z prywatną plażą, basenem i udogodnieniami spa. Dobre miejsce na wakacje na Półwyspie Arabskim. Cena: od 200 zł za noc w pokoju 2-osobowym ze śniadaniem. Muzea Do większości muzeów w Szardży trzeba kupić bilet wstępu, jednak opłaty są zazwyczaj symboliczne. Sharjah Museum of Islamic Civilization (Muzeum Cywilizacji Islamskiej) – bilet dla osoby dorosłej: 10 dirhamów (10 zł), dzieci (2–12 lat): 5 dir. (5 zł), dzieci poniżej 2 lat wchodzą za darmo. Sharjah Heritage Museum – 10 dir. dla dorosłych (ok. 10 zł), 5 dir. dla dzieci 2–12 lat (5 zł), darmowy wstęp dla maluchów. Sharjah Art Museum – wstęp jest bezpłatny. Jedzenie Prawdziwym przysmakiem jest długo gotowana jagnięcina serwowana na aromatycznym ryżu. Bardzo mi smakował balaleet – słodko-słona potrawa z cienkich makaronowych nitek z szafranem i cukrem, podawana z omletem. Polecam restaurację Mushmaool Arabic Grill, w której menu znajdziemy m.in. kebaby, szisz tawook (kurczak z grilla) i typowe arabskie przekąski. Ceny od 10 zł za danie. Źródło: National Geographic Traveler Więcej o Zjednoczonych Emiratach Arabskich przeczytasz w magazynie „National Geographic Traveler” nr 1/2026. Nasza ekspertka Marzena Mróz Dziennikarka, podróżniczka, fotografka. Redaktor naczelna magazynu „Business Traveller”, która z okiem przy obiektywie aparatu od lat dokumentuje zmieniający się świat. Z wykształcenia humanistka, ukończyła polonistykę na UŁ, a także socjologię na wydziale profesora Zygmunta Baumana. Fanka literatury, autorka książek pod tytułem „Domy pisarzy”. Wystawy jej zdjęć można było oglądać m.in. w łodzkim Muzeum Kinematografii. Jej wielką pasją są kraje Dalekiego Wschodu, a także joga i żeglarstwo. Wciąż w podróży, spakowana i gotowa na kolejną przygodę.
To drugie największe miasto Korei Południowej. Plaże sąsiadują tu z wieżowcami
Drugie największe miasto Korei jest znane z międzynarodowego festiwalu filmowego. W Pusanie można też spróbować egzotycznych owoców morza, a potem zdrzemnąć się w parku.
Spis treści: Dlaczego warto odwiedzić jimjilbang w Pusanie choć raz w życiu? Najbardziej niezwykły targ rybny w Korei? W Pusanie zobaczysz rzeczy, które trudno zapomnieć Festiwal filmowy w Pusanie Ajeossi jest trochę skonfundowany. Mimo włożonego trudu nie jest w stanie doprowadzić mnie do należytego porządku. Europejski brud, który przyniosłem ze sobą do jednej z publicznych łaźni w mieście Pusan (Busan), okazał się ponad jego siły. Dla jasności: nie stronię na co dzień od wody i mydła. W podróży zdarza mi się brać prysznic trzy razy dziennie. W Korei to jednak za mało. Jeżeli nie spędzasz kilku godzin każdego dnia na szorowaniu się, udrażnianiu porów skóry, nakładaniu lepkich od śluzu ślimaka maseczek na twarz i wklepywaniu w siebie nieskończonej ilości balsamów, jesteś… no cóż, trochę brudasem. Ten kraj ma obsesję na punkcie piękna i czystości. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni potrafią zrobić wszystko, by zyskać na atrakcyjności. Dlaczego warto odwiedzić jimjilbang w Pusanie choć raz w życiu? Ajeossi to koreańskie słowo, które można przetłumaczyć jako „wujaszek”. Używa się go do określenia w grzeczny sposób mężczyzn starszych od siebie, których dobrze się nie zna. Może być to sprzedawca czy kasjer. Mój „wujaszek” jest szorowaczem-masażystą pracującym w łaźni. Te przybytki przyciągają tłumy, które przelewają się przez kolejne izby, w których można się pławić w wodzie o różnej temperaturze lub wygrzewać się w saunach. Przechodząc z pomieszczenia do pomieszczenia, zawsze należy się umyć. I nie mówimy tu o szybkim prysznicu, lecz o długich minutach spędzonych na skrobaniu się twardą szczotką. Można robić to samodzielnie lub oddać się w ręce ajeossi. Zdecydowałem się na tę drugą opcję. Starszy mężczyzna kazał mi się położyć na plastikowym stole i zabrał się do szorowania żółtą myjką, okładania mnie pięściami i zalewania gorącą wodą z mydłem. Gdy 20 minut później wstałem, zdawało mi się, że moja skóra jest absolutnie miękka i zupełnie nowa, ale mężczyzna potrząsał zmartwiony głową. Nie był zadowolony – zapewniał mnie na migi, że kolejnym razem postara się jeszcze bardziej, i kazał mi koniecznie przyjść następnego dnia. Jimjilbang – publiczne łaźnie parowe – są nieodłącznym elementem koreańskiej kultury, na równi z muzyką K-pop czy sceną filmową. Te miejsca sprzyjają rodzinnym spotkaniom, plotkowaniu, poznawaniu nowych ludzi, a przede wszystkim pozbywaniu się codziennego stresu. Przepracowani Koreańczycy ucinają sobie na podłogach łaźni regenerujące drzemki, a oszczędni turyści czasem do nich dołączają, traktując jimjilbang jako sposób na najtańszy nocleg. Najbardziej niezwykły targ rybny w Korei? W Pusanie zobaczysz rzeczy, które trudno zapomnieć Szeroki dostęp do łaźni nie jest jednak jedynym atutem Pusanu. To położone nad morzem miasto kusi szerokimi piaszczystymi plażami, w tym plażą Haeundae, na którą latem zjeżdżają Koreańczycy z całego kraju, tętniącymi życiem targami ulicznymi i całym mnóstwem wydarzeń kulturalnych. Pusan dawno już przestało się czuć młodszym bratem stołecznego Seulu i w udany sposób buduje własną niezależną markę. Kilka godzin wcześniej, zanim oddałem się w ręce „wujaszka”, wybrałem się na targ rybny Jagalchi. Handel owocami morza odbywał się tutaj już 600 lat temu. Dziś prowadzony jest on w nowoczesnej piętrowej hali, w której ciągną się wyłożone kaflami alejki obstawione setkami stoisk z ilością ryb i owoców morza, której nie da się objąć wyobraźnią. Przez to miejsce przewija się 30–50% wszystkich sprzedawanych w Korei morskich specjałów, a wczesnym rankiem odbywa się tu żywiołowa licytacja zwożonych z portu ładunków ryb. W tym spektaklu biorą udział handlarze oraz szefowie kuchni szukający specjałów do swoich restauracji. W późniejszych godzinach targ odwiedzają mieszkańcy miasta. Przechadzam się wraz z nimi, próbując się odnaleźć w tej mnogości towaru i zupełnie nieznanych mi gatunków morskich stworzeń. Jednym z dziwniejszych są szczetnice, po koreańsku zwane gaebul. Więcej mówiącymi określeniami są jednak „morskie robaki” oraz „ryby penisy” i choć w rzeczywistości nie są to ryby, lecz bezkręgowe pierścienice, reszta nazwy dość dobrze oddaje wygląd tych podwodnych stworów. Szczetnic i innych oferowanych na targu stworzeń można spróbować w restauracyjkach na piętrze, które przygotowują produkty kupione na stoiskach przez klientów. Kto nie przepada za morskimi smakami, powinien przejść obok, na targ Bupyeong Kkangtong. Czeka tu nieskończona ilość gotowych dań, szczególnie po godzinie siódmej wieczorem, gdy Bupyeong Kkangtong zamienia się w nocną arenę street foodu. Kupić tu można wszystko, od bindaetteok (ciasto z fasolą mung) i guksu (koreański makaron) po pajeon (naleśnik z zieloną cebulką) i dwaeji gukbap – typową dla Pusanu pikantną zupę wieprzowo-ryżową. Festiwal filmowy w Pusanie Jednak nie samymi kulinariami żyje Pusan. Po sycącym posiłku popitym piwem z jednego z rzemieślniczych browarów można się oddać uczcie kulturalnej. Od niemal trzech dekad miasto jest organizatorem jednego z najbardziej prestiżowych festiwali filmowych w Azji. Twórcy wydarzenia stawiają sobie za cel promocję młodych filmowców, ale na pokazach pojawiają się też gwiazdy kinematografii. To wydarzenie ma światowy wymiar – przez ekrany przewinęły się dzieła twórców z 85 krajów. Od 2011 r. festiwal organizowany jest w nowym kompleksie Busan Cinema Center mającym 30 tys. m² powierzchni, posiadającym pięć sal kinowych, w tym jedną na otwartym powietrzu, w której filmy może oglądać aż 4 tys. widzów. Podczas festiwalu całe Pusan żyje kinem – projekcje odbywają się w różnych punktach w mieście, a seansom towarzyszą spotkania z twórcami, wystawy i koncerty. Pod koniec dnia uciekam do Citizens Park, by położyć się na kocu w trawie i uciąć sobie krótką drzemkę. Jeszcze 10 lat temu ten 133-hektarowy obszar był bazą wojsk USA (amerykańskie wojska stacjonowały tu podczas wojny koreańskiej). Opuszczony teren zamieniono w oazę zieleni, obsadzając ponad milionem drzew i krzewów. Pojawiły się też staw, fontanna i mostki nad potokami. Park stał się jednym z ulubionych miejsc mieszkańców, którzy przychodzą tu na odpoczynek i pikniki. Kładę się, zamykam oczy i czując promienie słońca na skórze, zapominam na chwilę, że jestem w samym centrum nowoczesnego miasta. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Dziennikarz, pisarz, podróżnik. Związany z polską redakcją „National Geographic” od kilkunastu lat, autor kilkuset tekstów publikowanych na łamach magazynu „National Geographic Traveler”. Laureat nagrody „Magellana” za najlepszą książkę podróżniczą. Miłośnik długich podróży, wypraw rowerowych i trekkingu. Pisze głównie o ciekawych kierunkach, ale interesuje go także kultura, wpływ człowieka na środowisko oraz historia.
To najpiękniejszy hotel na świecie. Powstał w sercu historycznej dzielnicy
Współczesne hotele coraz rzadziej pełnią wyłącznie funkcję noclegową. Coraz częściej zaś oferują gościom doświadczenia wykraczające poza standardowe pobyty, już od progu wprowadzając w inną estetykę, kulturę i sposób myślenia o podróżowaniu. Tak jest również w przypadku obiektu, który niedawno został uznany za najpiękniejszy hotel na świecie. Co istotne, zwycięzca prestiżowego zestawienia znajduje się w Azji i czerpie inspirację z lokalnego dziedzictwa architektonicznego.
Niedawno jeden z hoteli został uhonorowany tytułem „Najpiękniejszego Hotelu Świata” w ramach międzynarodowego konkursu Prix Versailles, przyznającego nagrody za wybitne osiągnięcia w dziedzinie architektury i designu. Laureatów ogłoszono 4 grudnia 2025 roku podczas uroczystej ceremonii w siedzibie UNESCO w Paryżu. Jury, w którego skład w tym roku weszła między innymi aktorka Emma Watson, doceniło zwycięski obiekt za wyjątkową umiejętność uchwycenia ducha stolicy Chin. Kluczowe znaczenie miało tu harmonijne połączenie tradycyjnej architektury pekińskich hutongów z nowoczesną elegancją i współczesnym podejściem do luksusu. Luksus wpisany w historyczne hutongi Pekinu Kiedy Mandarin Oriental Qianmen otworzył się pod koniec 2024 roku, szybko stało się jasne, że ten hotel opowiada o Pekinie w zupełnie inny sposób. Zamiast dominować nad miastem nowoczesną, wielopiętrową bryłą, obiekt został wkomponowany w jedną z najstarszych i najbardziej autentycznych struktur urbanistycznych stolicy – sieć hutongów, czyli wąskich uliczek, które od wieków stanowią serce lokalnego życia. Hotel powstał w historycznej dzielnicy Caochang Hutong, zaledwie kilka minut spacerem od placu Tian’anmen, Zakazanego Miasta i Narodowego Muzeum Chin, a mimo to pozostaje niemal odcięty od miejskiego zgiełku. Jest to jeden z najmniejszych obiektów w globalnym portfolio marki Mandarin Oriental: składa się z 42 parterowych rezydencji rozproszonych wzdłuż kilku ulic, pomiędzy autentycznymi domami mieszkańców, niewielkimi restauracjami i lokalnymi barami. Każdy z domów zaprojektowano indywidualnie, z poszanowaniem oryginalnego układu architektonicznego, i wyposażono w prywatny dziedziniec – tradycyjny element chińskiej zabudowy, sprzyjający ciszy, intymności i naturalnemu rytmowi dnia. Renowację przeprowadzono we współpracy z lokalnymi mistrzami rzemiosła, wykorzystując techniki stolarskie, kamieniarskie i dekoracyjne stosowane od pokoleń, dzięki czemu obiekt nie imituje przeszłości, lecz jest jej świadomą kontynuacją. Efektem jest miejsce, które zapewnia komfort i usługi odpowiadające zachodnim standardom luksusu, równocześnie pozwalając na doświadczenie Pekinu „od środka” – spokojnego, intymnego i zakorzenionego w wielowiekowej tradycji. Hotel bywa określany jako oaza spokoju w jednej z najbardziej dynamicznych metropolii świata, ale trafniejsze wydaje się określenie, że to fragment Pekinu, który zamiast zostać wyparty przez nowoczesność, został przez nią uważnie ochroniony i wyeksponowany. Mandarin Oriental Qianmen i wnętrza zanurzone w historii W Mandarin Oriental Qianmen doświadczenie luksusu odsłania się stopniowo, dopiero po wejściu do jednego z historycznych domów. Goście nocują pod oryginalnymi, odsłoniętymi drewnianymi stropami, a wnętrza wypełniają detale, które nie pełnią wyłącznie funkcji dekoracyjnej, lecz budują narrację miejsca. Ręcznie malowane parawany, elementy tradycyjnej kaligrafii oraz kunsztowne rzemiosło użytkowe tworzą przestrzeń, w której współczesny design prowadzi dialog z estetyką zakorzenioną w wielowiekowej chińskiej tradycji. Istotną rolę odgrywa także sztuka współczesna – prace lokalnych artystów nie są dodatkiem, lecz integralną częścią wystroju, podkreślając, że hotel nie zamyka się w muzealnej formule, lecz pozostaje żywym, ewoluującym organizmem. W centralnym holu z kolei uwagę przyciąga ponad 130-letni klon, który stał się symbolicznym punktem odniesienia dla całego kompleksu – naturalnym świadkiem historii i przemian tej części Pekinu. Autentyczny charakter obiektu doceniają również eksperci zajmujący się turystyką kulturową. Mei Zhang, założycielka WildChina i doradczyni wyróżniana przez magazyn „Travel + Leisure”, podkreśla, że pobyt w Qianmen wykracza poza standardowe doświadczenie hotelowe. Jej zdaniem gość nie tyle zatrzymuje się w Pekinie, ile zanurza się w żywym fragmencie historii miasta, doświadczając jednocześnie najwyższych standardów współczesnej gościnności. Takie podejście widoczne jest również w udogodnieniach rozsianych wzdłuż hutongów: restauracji Yan Garden, inspirowanej kuchnią kantońską i prowadzonej przez nagradzanego szefa kuchni Fei, a także chaozhou, dwupoziomowym barze koktajlowym TIAO ukrytym w jednej z alejek czy herbaciarni Maple Lounge, która przywraca znaczenie rytuału powolnego celebrowania czasu. Integralnym elementem koncepcji pozostaje strefa wellness. Spa, inspirowane tradycyjną medycyną chińską i nowoczesnymi terapiami, oferuje zabiegi w kameralnych wnętrzach oraz na zacisznym dziedzińcu. Całość uzupełnia centrum fitness, w którym – obok intensywnych treningów – proponowane są zajęcia o bardziej holistycznym charakterze, takie jak joga, pilates czy tai chi. To właśnie ta konsekwencja, widoczna zarówno w skali architektonicznej, jak i w detalach codziennego doświadczenia, sprawiła, że hotel zwyciężył w konkursie Prix Versailles, pokonując uznanych rywali z Europy i Bliskiego Wschodu (jak Hôtel du Couvent w Nicei we Francji czy Shebara na wyspie Sheybarah w Arabii Saudyjskiej). W tym przypadku wyróżnienie nie wynika więc ze spektakularności, lecz z konsekwentnego połączenia architektury, rzemiosła i kultury gościnności. Źródła: Travel + Leisure, Mandarin Oriental Qianmen Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Adżman to połączenie arabskiej nowoczesności i tradycji. Znalazłem tu ukryty skarb przyrody
Zanurzony w nowoczesności emirat Ajman (Adżman) często zaskakuje swoim silnym przywiązaniem do tradycji. Więcej o Zjednoczonych Emiratach Arabskich piszemy w najnowszym wydaniu „Travelera”!
Spis treści: Stocznia w Adżmanie Targ suk Saleh Promenada Ajman Corniche Ajman Museum Rezerwat Al Zorah Adżman – informacje praktyczne Dzień zaczyna się od zapachu drewna. Świeżo przyciętych desek, trocin zsuwających się strugami spod hebla, gęstej żywicy. Wdycham go o świcie, przysłuchując się stukotowi młotków i rozmowom toczonym przez rzemieślników. Stocznia w Adżmanie O tej godzinie w stoczni panuje niewielki ruch, ale praca już trwa. Wszystko powstaje tu ręcznie, bez pośpiechu, z wykorzystaniem technik przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Liczy się przede wszystkim jakość, a nie ilość. Jestem w stoczni w Adżmanie, mieście będącym głównym punktem najmniejszego emiratu w ZEA. To najstarsza i ostatnia już w tym regionie stocznia zajmująca się produkcją i naprawą łodzi dau. Przez wieki te wąskie statki napędzane trójkątnym żaglem przecinały Zatokę Perską. Aż do połowy ubiegłego wieku kursowały między krajami arabskimi i wschodnim wybrzeżem Afryki, wykorzystując do tego siłę wiatru. Niosły przyprawy, daktyle, ryby, perły, a w drodze powrotnej głównie drewno, którego tu, w pustynnym otoczeniu, zawsze brakowało. Dau ożywiały handel, który pozwolił Emiratom Arabskim na szybką ekspansję i rozwój. Wciąż jeszcze można je tu zobaczyć, choć dziś są w mniejszości. Bogaci mieszkańcy kraju chętniej wybierają napędzane silnikami motorówki. Zamiłowanie do dau wciąż mają jednak we krwi – często nawet nowoczesne, odlewane z kompozytów kadłuby nawiązują kształtem do tradycyjnych statków. Drewniane dau mają zbyt wiele zalet, by tutejsza społeczność zupełnie je porzuciła. Wielu rybaków używa łodzi odziedziczonych po ojcach i dziadkach. Trzeba o nie dbać i je naprawiać. Pracy dla szkutników więc nie brakuje. Ostatnio jednak stocznia zyskała dodatkową wartość – jest traktowana jako miejsce o znaczeniu historycznym i edukacyjnym. Można się tu wybrać na wycieczkę z przewodnikiem, a przy odrobinie szczęścia nawet spróbować swoich sił w szkutnictwie. Targ suk Saleh Na podobne ślady przeszłości w Adżmanie da się natrafić niemal codziennie. Stocznia znajduje się niemal w samym centrum, ginie jednak w modernistycznym krajobrazie pełnym betonu, stali i szkła. Podobne otoczenie ma suk Saleh, prawdopodobnie najstarszy targ w Emiratach. Powstał na początku lat 50. ubiegłego wieku, a dekadę temu przeszedł gruntowną modernizację, podczas której jednak zachowano pierwotną bryłę obiektu. Gdy wchodzę pod lekki dach z liści palmowych, przepuszczający pojedyncze smugi światła, nowoczesne wieżowce znikają momentalnie z pola widzenia. Wystarczą dwa kroki, by wpaść w unoszący się w powietrzu odurzający zapach przypraw, kadzideł i egzotycznych perfum. Może się od tego zakręcić w głowie. – Wizyta u nas to zupełnie inne doświadczenie niż przemierzanie galerii handlowej – przekonuje mnie Mohammed Shahid, Pakistańczyk, który od niemal trzech dekad prowadzi tu sklep Al Molouk. – Każda rzecz dostępna na suku jest unikatowa. To nie jest przemysłowa produkcja, ale efekt pracy rzemieślników. Klienci przychodzą tu też po to, by po prostu spotkać się z kupcami, pogadać, skorzystać z ich wiedzy. Większość z kupujących to turyści z innych krajów arabskich szukający misternie haftowanych ubrań, wyrobów skórzanych, biżuterii. Przyciąga ich tu też to, co wielu Europejczyków zniechęca – możliwość targowania się. Ta sztuka pozostaje jednak dla mnie niemal obca. Próbując zbić cenę, czuję się bardzo niezręcznie. Z fascynacją obserwuję jednak toczący się na moich oczach handlowy spektakl – przerzucanie się cenami, lamenty, unoszenie rąk ku niebu, idące w ruch kalkulatory. Wszystko jest elementem tego specyficznego teatru. Promenada Ajman Corniche Gdy opuszczam targ, momentalnie wracam do nowoczesnego miasta. Adżman, tworzący z sąsiednim Dubajem niemal jeden ciąg zabudowy, nie odbiega od miejsc, które stają nam przed oczami, gdy mówimy o Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Jest oazą przepychu, technologii, triumfu człowieka nad krajobrazem. Najprzyjemniejszym zaś miejscem w tym otoczeniu jest klimatyczna promenada Ajman Corniche. To prawdziwe serce miasta. 4 km deptaka z pięknymi plażami, kawiarniami i restauracjami. Emiratczycy przyjeżdżają tu nawet z odległych miejscowości, by podziwiać zachody słońca, a także na bardzo tu lubiane rodzinne pikniki – wyposażeni w dziesiątki pakunków i pudełek z jedzeniem. Siadam z kawą w jednej z urokliwych kawiarenek. Przede mną rozciąga się Ajman Beach uważana za najpiękniejszą plażę w całych Emiratach. Co ważne, mimo tej opinii pozostaje ona przy tym niezbyt zatłoczona. Wieczorami na okolicznych murkach zobaczyć można grupy młodzieży. Wygłupiają się, śmieją, choć mam wrażenie, że cały czas ogranicza ich surowy nakaz pewnej obyczajowej poprawności – jaki czuje się w każdym z emiratów. Tak czy inaczej to tutaj rodzą się nastoletnie miłości i przyjaźnie. Powoli nasiąkam tym klimatem. Ajman Museum Następnego dnia jadę zwiedzić Stary Fort. To monumentalna budowla z koralowca, kamienia i cegły mułowej powstała w XVIII w. Obecnie to Ajman Museum. Zobaczyć tu można makiety łodzi dau i warsztatów szkutniczych, a także bogatą dokumentację emirackiego dziedzictwa: zdjęcia i inne pamiątki z czasów poławiaczy pereł, a więc sprzed ery nafty. Są tu więc obrazy i opowieści o tym, co ważne w emiracie: systemy irygacyjne faladż, tradycyjne domy i stroje, rękopisy, a także dawna broń. To naprawdę potężna piguła wiedzy o Adżmanie i nie tylko. Muszę to spokojnie przetrawić, poukładać sobie w głowie – najlepiej w jakimś odludnym miejscu. Co ciekawe, umknięcie do świata natury okazuje się tu zadziwiająco łatwe. I wbrew pozorom, nie musi być to, jak na przykład w Dubaju, wycieczka na piaszczystą pustynię. Rezerwat Al Zorah Adżman skrywa bowiem w granicach miasta prawdziwą perłę. To rozciągający się na niemal 200 ha rezerwat przyrody Al Zorah. Jego sercem jest płytka laguna otoczona gęstymi lasami namorzynowymi. Mimo objęcia terenu ochroną nie został on wyłączony z użytkowania – dozwolone jest przemierzanie kanałów kajakami i łodziami, można się też wybrać na spacer po drewnianych kładkach, popływać z maską i rurką lub wstąpić na pobliskie 18-dołkowe pole golfowe. Na chętnych czeka też plaża. Jadę tam na początku dnia, by uniknąć najwyższych temperatur i palącego słońca. Wypożyczam kajak i wypuszczam się na spokojne wody, próbując wypatrzyć kryjące się tu ptaki. Wysokie sylwetki nowoczesnych budynków tylko co jakiś czas migają na horyzoncie, pomiędzy drzewami, przypominając, że formalnie wciąż jestem w obrębie miasta. Al Zorah okazuje się równie spektakularnym terenem jak sama metropolia i podobnie jak ona – choć trudniej to dostrzec – jest częściowo dziełem człowieka. Władze emiratu już kilkanaście lat temu zdały sobie sprawę, że lasy namorzynowe odgrywają niebagatelną rolę w redukcji dwutlenku węgla, łagodzą zmiany klimatu i chronią regiony nabrzeży przed sztormami. Szejkowie, przyzwyczajeni do działania na dużą skalę, postanowili więc ten teren zielony powiększyć – opracowano plan zasadzenia dodatkowych 500 tys. nowych drzew i podwojenia powierzchni rezerwatu. Plątanina kanałów pozwala penetrować go godzinami. Mijam zarośla, w których podziwiam grupki flamingów brodzących w płytkiej wodzie. To obraz, który może zachwycić. Mam wrażenie, że Al Zorah tworzy świat niemal kompletny – ekosystem mangrowców, turkusowych lagun i piaszczystych plaż. To miejsce udowadnia, że rozwój nie zawsze musi oznaczać destrukcję. Przy odrobinie chęci nadal potrafimy koegzystować z naturą, wystarczy po prostu pozwolić jej być tuż obok. Adżman – informacje praktyczne Dojazd Z Dubaju do Adżmanu można dojechać autobusem E400 albo E411 za 13–18 zł (godzina jazdy) lub taksówką za 80–130 zł. Transport Po samym mieście najlepiej poruszać się pieszo. Można też skorzystać z dobrze rozwiniętej sieci autobusów miejskich. Główna stacja to Al Musalla, a ceny za przejazd zależą od kierunku i zaczynają się od 3 dirhamów (3 zł). Za bilety można zapłacić kartą na pokładzie autobusu. Noclegi Różnica w cenach noclegów pomiędzy hotelami i wynajmowanymi apartamentami potrafi być spora. Za oferowane przez osoby prywatne pokoje zapłacisz w przeliczeniu ok. 150 zł za noc dla 2 os. W większości hoteli ceny zaczynają się od ok. 500 zł, a tańsze zazwyczaj mają fatalne oceny. Dobra okazja to Radisson Blu Hotel – standardowa dwójka to koszt ok. 650 zł. Niezłym kompromisem pomiędzy ceną a jakością może pochwalić się też Onyx Hotel Apartments (ok. 300 zł). Jedzenie Jednym z narodowych dań ZEA jest khuzi, szczególnie popularne w Adżmanie. To specjał z pieczonej jagnięciny podawany z ryżem oraz warzywami, orzechami i rodzynkami. Charakter daniu nadają wyraziste przyprawy, m.in. kardamon, cynamon, szafran i gałka muszkatołowa. Warto wiedzieć Nowocześnie wyglądający Adżman kultywuje tradycje wynikające z religii islamskiej. Przyjęte jest, by w miejscach publicznych ubierać się skromnie, unikać noszenia obcisłych lub mocno odsłaniających ciało ubrań – dotyczy to zwłaszcza kobiet. Zasady te nie obowiązują na plażach czy w hotelowych basenach, gdzie dozwolone są stroje kąpielowe. Źródło: archiwum NG Więcej o Zjednoczonych Emiratach Arabskich przeczytasz w magazynie „National Geographic Traveler” nr 1/2026.