Dlaczego w Japonii tak trudno znaleźć kosz na śmieci? Turyści nie kryją frustracji
Wielu podróżnych odwiedzających Japonię po raz pierwszy szybko zauważa coś, co może wydawać się zaskakujące – niezwykle trudno znaleźć tam publiczny kosz na śmieci. Dla turystów przyzwyczajonych do koszy ustawionych na ulicach, dworcach czy w parkach jest to często jedno z najbardziej nieoczekiwanych doświadczeń podczas pobytu. Zjawisko to może wydawać się szczególnie paradoksalne w kraju, który od lat uchodzi za jeden z najczystszych i najlepiej zorganizowanych na świecie. Jak więc mieszkańcy radzą sobie z utrzymaniem porządku w przestrzeni publicznej?
Japonia od lat fascynuje podróżnych swoją kulturą, nowoczesnymi technologiami i wyjątkową dbałością o przestrzeń publiczną. Dla wielu odwiedzających pobyt w Kraju Kwitnącej Wiśni wiąże się jednak również z pewnymi wyzwaniami organizacyjnymi, które mogą zaskoczyć osoby przyzwyczajone do europejskich standardów. Potwierdzają to wyniki badania przeprowadzonego przez Japońską Narodową Organizację Turystyczną (JNTO) wśród zagranicznych turystów opuszczających kraj. Aż 22% respondentów wskazało trudności ze znalezieniem miejsca do wyrzucenia śmieci jako największą niedogodność napotkaną podczas podróży. Problem ten wyprzedził nawet barierę językową (15%) oraz zatłoczenie najpopularniejszych atrakcji turystycznych (13%). Choć dla wielu przyjezdnych brak koszy pozostaje źródłem frustracji, za tym charakterystycznym elementem japońskiej rzeczywistości kryją się konkretne uwarunkowania historyczne, społeczne i kulturowe. Dlaczego w Japonii tak trudno znaleźć kosz na śmieci? Brak publicznych pojemników na odpady nie oznacza jednak, że w Japonii problem śmieci został zignorowany. Wręcz przeciwnie – przez lata wykształcił się tam model oparty przede wszystkim na indywidualnej odpowiedzialności mieszkańców za utrzymanie porządku. Osoby kupujące przekąski, napoje czy gotowe posiłki zazwyczaj zabierają opakowania ze sobą i wyrzucają je dopiero po powrocie do domu, biura lub miejsca zakwaterowania. W wielu przypadkach noszenie przy sobie niewielkiej torby przeznaczonej na odpady jest czymś całkowicie naturalnym. Dla zagranicznych turystów może to być zaskakujące, ponieważ w wielu krajach przyzwyczajono się do możliwości pozbycia się śmieci niemal na każdym rogu ulicy. Znaczenie mają również normy społeczne związane z codziennym funkcjonowaniem w przestrzeni publicznej. W Japonii spożywanie posiłków podczas spaceru przez długi czas było postrzegane jako zachowanie nieeleganckie, dlatego wiele osób zjada zakupione produkty w pobliżu punktu sprzedaży lub zabiera je do domu. To właśnie z tego powodu problem najczęściej dotyka przyjezdnych. Gdzie podziały się kosze na śmieci? Jak zauważa prof. Chris McMorran, wykładowca japonistyki, szczególnie kłopotliwe bywa to dla turystów podróżujących oszczędnie, którzy chętnie kupują gotowe przekąski w sklepach typu konbini (spożywczych) lub na ulicznych straganach. – Po skończonym posiłku na próżno szukają miejsca, gdzie można wyrzucić śmieci – tłumaczy badacz. Na obecny wygląd japońskich miast wpłynęły również wydarzenia z przeszłości. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu kosze były znacznie powszechniejsze, zwłaszcza na stacjach kolejowych i w metrze. Sytuacja zmieniła się jednak po ataku gazem sarin przeprowadzonym przez sektę Aum Shinrikyo w tokijskim metrze w 1995 roku. Tragedia, w której zginęło kilkanaście osób, doprowadziła do zaostrzenia środków bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej. W kolejnych latach część operatorów transportu stopniowo usuwała pojemniki na odpady, uznając je za potencjalne miejsca ukrywania niebezpiecznych przedmiotów. W efekcie rozwiązanie wprowadzone początkowo ze względów bezpieczeństwa z czasem stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów codzienności w Japonii. Czystość w Japonii to kwestia odpowiedzialności, a nie wygody Choć dla wielu turystów brak publicznych koszy wydaje się niedogodnością, w Japonii jest on częścią znacznie szerszego podejścia do porządku i gospodarowania odpadami. Kraj ten od lat rozwija jeden z najbardziej szczegółowych systemów segregacji śmieci na świecie. W zależności od gminy odpady mogą być dzielone nawet na kilkanaście lub kilkadziesiąt kategorii, a mieszkańcy zobowiązani są do przestrzegania precyzyjnych harmonogramów odbioru poszczególnych materiałów. Takie rozwiązanie pozwala skutecznie zwiększać poziom recyklingu i ograniczać ilość odpadów trafiających na wysypiska. Jak zauważa prof. Michael Sheridan z Temple University Japan, przyczyn takiego modelu należy szukać nie tylko w kwestiach organizacyjnych. – W Japonii brakuje publicznych koszy na śmieci z powodu problemów z bezpieczeństwem, cięć budżetowych i silnego poczucia odpowiedzialności osobistej – wyjaśnia. Za tym podejściem stoją również głęboko zakorzenione wartości kulturowe. Czystość od stuleci odgrywa ważną rolę zarówno w tradycji shintō, jak i buddyzmie, a dbanie o wspólną przestrzeń traktowane jest jako obowiązek każdego członka społeczeństwa. Zdaniem Sheridana to właśnie ten aspekt często umyka zagranicznym gościom. – Najważniejszym wnioskiem dla turystów nie jest to, że Japonia jest niewygodna, ale to, że wkraczają w środowisko, w którym utrzymanie czystości jest postrzegane jako zbiorowa odpowiedzialność, a nie tylko usługa świadczona dla ich wygody – podkreśla ekspert. Rosnąca liczba odwiedzających sprawia jednak, że system ten bywa wystawiany na próbę. Szczególnie widoczne jest to w miejscach odwiedzanych przez miliony turystów każdego roku. W Narze, słynącej z oswojonych jeleni swobodnie poruszających się po mieście, pozostawiane przez przyjezdnych plastikowe odpady stały się na tyle poważnym problemem, że po śmierci kilku zwierząt zdecydowano się ustawić dodatkowe pojemniki na śmieci w najpopularniejszych punktach turystycznych. Podobne wyzwania pojawiają się również w tokijskiej dzielnicy Shibuya, gdzie lokalne władze regularnie poszukują sposobów na ograniczenie ilości odpadów pozostawianych przez odwiedzających. Mimo tych wyjątków podstawowa zasada pozostaje jednak niezmienna: to nie infrastruktura, lecz odpowiedzialność mieszkańców i gości ma być fundamentem utrzymania porządku w przestrzeni publicznej. Źródła: CNN, USA Today, Internship in Japan Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To koniec wielomiesięcznych podróży po Tajlandii? Kraj zaostrza przepisy i ogranicza bezwizowe pobyty
W ostatnich latach Tajlandia stała się jednym z ulubionych kierunków podróży także wśród Polaków. Tani nocleg, ciepły klimat i możliwość długiego podróżowania po Azji sprawiały, że kraj szczególnie upodobali sobie backpackerzy oraz osoby pracujące zdalnie. Teraz jednak wielotygodniowe pobyty mogą stać się znacznie trudniejsze. Tajlandia zapowiedziała ważne zmiany dotyczące ruchu bezwizowego, które odczują również podróżni z Europy.
Tajlandia zamierza skrócić okres bezwizowego pobytu dla turystów z 93 krajów, w tym państw europejskich. Jak poinformowało tajskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, obecny program umożliwiający 60-dniowy pobyt bez wizy ma zostać ograniczony. Władze tłumaczą decyzję między innymi rosnącymi problemami związanymi z nielegalną pracą, łamaniem przepisów wizowych oraz zachowaniem części zagranicznych turystów. Zmiana może szczególnie dotknąć osoby planujące dłuższe podróże po Azji Południowo-Wschodniej. Tajlandia skróci pobyty bezwizowe. Zmiany uderzą w turystów z Europy Tajskie władze coraz wyraźniej sygnalizują, że liberalna polityka wizowa z ostatnich miesięcy przyniosła również niepożądane skutki. W kraju regularnie pojawiają się informacje o zagranicznych obywatelach zamieszanych w handel narkotykami, nielegalny biznes czy działalność prowadzoną bez odpowiednich zezwoleń. Lokalne media donoszą także o rosnącej liczbie cudzoziemców wykorzystujących ruch bezwizowy do wielomiesięcznego pobytu i pracy „na czarno”. To właśnie między innymi dlatego rząd chce ponownie ograniczyć długość pobytu turystycznego bez konieczności wyrabiania wizy. Według zapowiedzi standardowy okres ma zostać skrócony z 60 do 30 dni dla podróżnych z ponad 90 państw, w tym większości krajów europejskich. W przestrzeni publicznej pojawiają się również informacje, że nowe przepisy mogą być różne w zależności od kraju pochodzenia turysty. Niektóre państwa miałyby zachować dłuższy okres pobytu, podczas gdy obywatele innych mogliby otrzymać jedynie 15 dni bezwizowego wjazdu lub konieczność uzyskania wizy po przylocie. Dla wielu backpackerów i osób planujących długie podróże po Azji oznaczałoby to koniec wyjątkowo wygodnego systemu, który obowiązywał w Tajlandii od 2024 roku. Tajlandia chce bardziej kontrolować turystów. Zmieni się też system wiz Tajlandia od lat należy do najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, a w samym 2025 roku kraj odwiedziło niemal 33 miliony zagranicznych gości. W ostatnich latach wyraźnie zmieniła się jednak struktura odwiedzających. Coraz większą grupę stanowią między innymi Rosjanie, którzy po rozpoczęciu wojny w Ukrainie zaczęli masowo wybierać Tajlandię jako alternatywę dla europejskich kurortów. Kraj utrzymał bowiem otwarte granice dla posiadaczy rosyjskich paszportów, podczas gdy część państw europejskich zaostrzyła przepisy dotyczące wjazdu. Tajskie służby wielokrotnie ostrzegały jednak obcokrajowców przed przekraczaniem dozwolonego czasu pobytu oraz łamaniem lokalnych przepisów. Władze coraz częściej podkreślają, że chcą przyciągać przede wszystkim turystów respektujących lokalne prawo i kulturę, a nie osoby próbujące wykorzystywać liberalny system wizowy do wielomiesięcznego życia bez odpowiednich zezwoleń. Jednocześnie Tajlandia nie zamierza zamykać się całkowicie na podróżnych planujących dłuższe pobyty. Alternatywą dla skróconego ruchu bezwizowego ma pozostać między innymi Destination Thailand Visa, czyli pięcioletnia wiza wielokrotnego wjazdu skierowana do cyfrowych nomadów, pracowników zdalnych oraz osób uczestniczących w kursach związanych z tajską kulturą, sportem czy gastronomią. Wiza pozwala na pobyt do 180 dni podczas jednego wjazdu, z możliwością jednorazowego przedłużenia o kolejne pół roku. Kandydaci muszą jednak spełnić konkretne warunki, między innymi wykazać środki finansowe w wysokości co najmniej 500 tys. bahtów, czyli około 55 tys. złotych, oraz udokumentować zatrudnienie poza Tajlandią w przypadku pracy zdalnej. Wszystko wskazuje więc na to, że kraj chce stopniowo odchodzić od modelu łatwej, długoterminowej turystyki na rzecz bardziej kontrolowanego systemu pobytowego. Źródła: CNN, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnica Równiny Dzbanów odkryta. Nowe fakty o megalitycznych naczyniach w Laosie
Najnowsze badania na tajemniczej Równinie Dzbanów w Laosie obalają dotychczasowe teorie naukowe. W jednym z megalitycznych naczyń odkryto gęsto upakowane kości kilkudziesięciu osób oraz artefakty z Mezopotamii i Indii. Okazuje się, że te niezwykłe obiekty służyły jako wielopokoleniowe sanktuaria rodzinne. Oddawano tam cześć przodkom.
Równina Dzbanów jest jednym z najbardziej zagadkowych krajobrazów archeologicznych w Azji Południowo-Wschodniej. Na płaskowyżu Xieng Khouang w północnym Laosie rozsiane są setki potężnych, wydrążonych w kamieniu naczyń. Niektóre ważą po kilka ton. Choć badania nad nimi trwają od lat 30. XX wieku, kiedy to pierwsze pomiary przeprowadziła francuska archeolog Madeleine Colani, ich dokładne przeznaczenie i pochodzenie budzi wiele wątpliwości. Dominowała teoria o funkcji pogrzebowej. Jednak brakowało konkretnych dowodów na to, jak dokładnie wyglądały rytuały, kto stworzył te obiekty i kiedy powstały. Badanie jednego z gigantów Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, dr Nicholas Skopal z James Cook University oraz Souliya Bounxayhip z laotańskiego Departamentu Dziedzictwa przeprowadzili szczegółowe wykopaliska na Stanowisku 75. Miejsce to znajduje się na północny wschód od miasta Phonsavan. Naukowcy przebadali wykopaliskowo nienaruszony i wyjątkowo duży dzban o wysokości 1,3 metra i szerokości przekraczającej 2 metry. Kości poupychane w dzbanie Wewnątrz badanego naczynia archeolodzy natrafili na niezwykle gęsto upakowane ludzkie kości, które należały do co najmniej 37 osób. Co istotne, szczątki te nie znajdowały się w układzie anatomicznym, lecz stanowiły zbiór kości długich i fragmentów czaszek zgromadzonych w grupach. Ciała zmarłych były początkowo deponowane w innym miejscu, a dopiero po ich rozkładzie kości przenoszono do kamiennego dzbanu. Odkrycie to koryguje wcześniejsze założenia, według których dzbany miały być pierwotnym i ostatecznym miejscem spoczynku zmarłych. Nowy kalendarz Równiny Dzbanów Zastosowanie nowoczesnego datowania radiowęglowego na próbkach zębów i kości przyniosło rezultaty, które zmieniają dotychczasową periodyzację regionu. Badania wykazały, że kościu trafiły do badanego dzbanu między IX a XII wiekiem n.e. Oznacza to, żę praktyki pogrzebowe w tym konkretnym naczyniu trwały przez bardzo długi czas, potencjalnie nawet 270 lat. Wyniki te podważają wcześniejsze hipotezy, przypisujące istnienie tradycji megalitycznej w Laosie wyłącznie epoce żelaza (ok. 500 p.n.e. – 500 n.e.) i wskazują na jej rozkwit w czasach historycznych. Rodzinne sanktuaria i kult przodków – Liczba pochowanych tam osób wskazuje na to, że naczynia były własnością rodzin lub większych grup krewniaczych. Najpewniej były to miejsca, w których kolejne pokolenia kultywowały rytuały ku czci swoich przodków – mówi dr Nicholas Skopal. Naukowcy zauważyli również ślady modyfikacji zębów u pochowanych tam osób, co było powszechną praktyką kulturową w ówczesnej Azji Południowo-Wschodniej. Ślady globalnych kontaktów Odkrycia na Równinie Dzbanów w Laosie rzucają również światło na dawne szlaki handlowe. Wewnątrz dzbanu, obok szczątków ludzkich, znaleziono liczne artefakty, w tym żelazny nóż, miedziany dzwonek oraz szklane paciorki. Analiza chemiczna tych ostatnich wykazała, że zostały one wyprodukowane w Indiach Południowych oraz w Mezopotamii. Dowodzi to, że mieszkańcy wyżyn, mimo geograficznej izolacji, byli aktywnymi uczestnikami rozległych, transazjatyckich sieci wymiany. Rozwój tych kontaktów zbiegał się w czasie z okresem ekspansji chińskiej dynastii Song oraz potęgi imperium Khmerów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Żmija łańcuszkowa jest mistrzynią kamuflażu i śmiertelnie skutecznym drapieżnikiem
Żmija łańcuszkowa jest zaliczana do tzw. wielkiej czwórki jadowitych węży Indii. Gatunek ten odpowiada za tysiące ukąszeń rocznie, jednak nie można nie wspomnieć także o nieocenionej roli, jaką te gady pełnią w ekosystemie. Jak wygląda żmija łańcuszkowa? Jakie tereny preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Taksonomia żmii łańcuszkowej Naturalny kamuflaż Zasięg występowania i siedlisko Zwyczaje i behawior Pożywienie i techniki łowieckie Potężna broń żmii łańcuszkowej Żmija łańcuszkowa doprowadziła sztukę kamuflażu do prawdziwej perfekcji. Jej jad sieje spustoszenie w organizmie, a syk budzi autentyczną grozę wśród ludzi. Z drugiej strony, ten śmiertelnie niebezpieczny wąż pełni funkcję kluczowego regulatora populacji gryzoni, które dziesiątkują plony. Taksonomia żmii łańcuszkowej Naukowa nazwa tego gatunku – Daboia russelii – honoruje Patricka Russella, szkockiego przyrodnika i lekarza, który pod koniec XVIII wieku poświęcił życie dokumentowaniu gadów Indii. To on jako pierwszy zauważył, że ten konkretny wąż jest odpowiedzialny za lwią część tragicznych w skutkach spotkań z ludźmi. Naukowy opis gatunku pojawił się w 1797 roku dzięki pracy George’a Shawa i Fredericka Polydore’a Noddera. Przez długi czas żmija ta figurowała w podręcznikach jako Vipera russelii, jednak badania wykazały, że zasługuje ona na własny, odrębny rodzaj – Daboia. Słowo to wywodzi się z języka hindi i oznacza „tego, który się ukrywa” lub „czyhającego”, co idealnie oddaje strategię łowiecką tego zwierzęcia. Współczesna taksonomia dokonała jeszcze jednego istotnego podziału. Dawniej uznawano żmiję łańcuszkową za jeden gatunek o ogromnym zasięgu. Dziś wiemy, że mamy do czynienia z dwoma odrębnymi, choć blisko spokrewnionymi gatunkami – formą zachodnią (Daboia russelii) występującą głównie w Indiach, Pakistanie i na Sri Lance, i formą wschodnią (Daboia siamensis), zamieszkującą Azję Południowo-Wschodnią, południowe Chiny i Tajwan. Naturalny kamuflaż Wąż ten cechuje się krępą, masywną budową ciała. Przeciętny dorosły osobnik osiąga ok. 120 cm długości, jednak niektóre mierzą nawet 185 cm. Co ciekawe, istnieje wyraźna zmienność regionalna w rozmiarach. Populacje zamieszkujące Sri Lankę są zazwyczaj mniejsze, osiągając średnio 90 cm. Głowa gada jest spłaszczona, wyraźnie trójkątna i szeroka, co sprawia, że wyraźnie odcina się od stosunkowo cienkiej szyi. Pysk jest tępy, zaokrąglony i nieco zadarty, co nadaje wężowi charakterystyczny profil. Oczy są duże, z pionowymi, eliptycznymi źrenicami, a ich tęczówka mienią się odcieniami złota lub żółci. Charakterystycznym elementem są wystające łuski nadoczne, którym zwierzę zawdzięcza swoje groźne spojrzenie. Najcharakterystyczniejszą cechą żmii łańcuszkowej jest jej ubarwienie. Tło ciała waha się od ciemnożółtego przez brązowe aż po szare. Na nim wyróżniają się trzy rzędy dużych owali, ciemnobrązowych lub czerwonawych. Każdy z nich jest otoczony czarnym marginesem z białą lub kremową obwódką. W wielu przypadkach wzory łączą się ze sobą, tworząc formację przypominającą łańcuch. To charakterystyczne ubarwienie sprawia, że wśród suchych traw, opadłych liści lub na skraju zaoranego pola, zwinięta w kłębek żmija jest praktycznie niewidoczna. Zasięg występowania i siedlisko Daboia russelii to gatunek, który opanował niemal cały subkontynent indyjski i jego sąsiedztwo. Tego niebezpiecznego gada można spotkać w Indiach (gdzie jest wyjątkowo pospolita w Pendżabie i na południu kraju), Pakistanie, Sri Lance, Bangladeszu i Nepalu. O ile żmija łańcuszkowa nie jest specjalnie wybredna w kwestii wyboru siedliska, to należy podkreślić, że ma w tej kwestii pewne preferencje. Nie występuje w gęstych lasach deszczowych i rzadko pojawia się na terenach o ekstremalnej wilgotności, takich jak bagna czy namorzyny. Preferuje obszary otwarte, trawiaste, zarośla krzewiaste i o charakterze sawanny. Najbardziej upodobała sobie krajobraz przekształcony przez człowieka. Pola uprawne, szczególnie plantacje trzciny cukrowej i pola ryżowe, to dla niej prawdziwy raj. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta – to właśnie tam znajduje najwięcej ofiar. Obfitość myszy i szczurów sprawia, że żmije ochoczo osiedlają się w pobliżu wiosek, a nawet w miastach, chowając się w stertach drewna, szczelinach murów czy starych kopcach termitów. Mimo że jest kojarzona przede wszystkim z nizinami, żmija łańcuszkowa potrafi wspinać się wysoko. Jej obecność odnotowano w górskich dolinach na wysokościach od 2300 do nawet 3000 metrów n.p.m. Zwyczaje i behawior Żmija łańcuszkowa prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, choć warto zaznaczyć, że nie jest to ścisłą regułą. W gorące dni spędza czas w ukryciu, chroniąc się przed palącym słońcem w norach gryzoni, pod kamieniami lub w gęstej trawie. Aktywuje się tuż po zachodzie słońca, kiedy temperatura nieco spada, a jej ofiary wyruszają na żer. W chłodniejszych okresach roku lub na większych wysokościach, zwierzę zmienia swój harmonogram i staje się bardziej aktywne w ciągu dnia, wygrzewając się na słońcu, by przyspieszyć metabolizm. Dorosłe osobniki poruszają się powoli i nie wykazują agresji, jeżeli nie zostaną sprowokowane. Trzeba jednak zaznaczyć, że „flegmatyczne” usposobienie tych węży jest złudne. Kiedy gad czuje się zagrożony, staje się szybki jak błyskawica, a przy tym – śmiertelnie niebezpieczny. Mechanizmy obronne Podstawą jego systemu obronnego jest syk. Żmija łańcuszkowa wydaje głośny i przenikliwy dźwięk, który w Indiach zyskał miano „gwizdu śmierci”. Jest on często porównywany do dźwięku pary uchodzącej pod wysokim ciśnieniem z szybkowaru. Jeżeli sygnał dźwiękowy nie odstraszy potencjalnego agresora, żmija przechodzi do ataku. Jej wyrzut ciała jest jednym z najszybszych w świecie gadów. Atakuje z ogromną furią i siłą. Duże osobniki mogą na moment całkowicie oderwać się od podłoża. To właśnie determinacja sprawia, że jest ona tak groźna – rzadko chybia, a siła uderzenia ułatwia głęboką penetrację zębami jadowymi. Warto wspomnieć o jeszcze jednej ciekawej cesze – żmija łańcuszkowa doskonale radzi sobie z wykrywaniem ciepła. Badania anatomiczne wykazały obecność tzw. woreczka nadnosowego, który jest gęsto unerwiony i prawdopodobnie pełni funkcję receptora podczerwieni. Pozwala to drapieżnikowi na precyzyjne lokalizowanie stałocieplnych ofiar w całkowitych ciemnościach, co czyni ją niemal idealnym nocnym łowcą. Pożywienie i techniki łowieckie Żmija łańcuszkowa pożre niemal wszystko, co zmieści się w jej gardle, jednak fundamentem jej diety są gryzonie. Szczury polne, myszy, ryjówki i paseczniki palmowe stanowią większość jej posiłków, co czyni ją nieocenionym sojusznikiem człowieka w walce ze szkodnikami niszczącymi plony. Jadłospis tego gatunku jest jednak znacznie bogatszy, zwłaszcza w przypadku młodych osobników, które muszą zadowolić się nieco mniejszą zdobyczą. Ofiarą Daboia russelii padają między innymi jaszczurki, żaby i ropuchy. Sezonowo drapieżniki te polują na ptaki gniazdujące na ziemi. Nie gardzą też dużymi owadami. Strategia łowiecka żmii łańcuszkowej opiera się na cierpliwości. Jako drapieżnik polujący z zasadzki, potrafi godzinami tkwić w bezruchu, polegając na kamuflażu. Kiedy ofiara zbliży się na odpowiednią odległość, następuje błyskawiczne uderzenie. Po zaaplikowaniu jadu, wycofuje się, pozwalając toksynie zadziałać. Potężna broń żmii łańcuszkowej W Indiach żmija łańcuszkowa odpowiada za więcej zgonów niż kobra indyjska. Jad tego drapieżnika jest przede wszystkim hemotoksyczny i cytotoksyczny. Składa się z koktajlu enzymów, takich jak metaloproteinazy, serynowe proteazy i fosfolipazy A2. Kluczowym składnikiem jest RVV-X – białko wywołujące w organizmie ofiary gwałtowne krzepnięcie krwi wewnątrz naczyń. Krew zużywa wszystkie swoje zasoby krzepnięcia w niekontrolowany sposób, co prowadzi do stanu, w którym pojawia się krwawienie ze wszystkich możliwych miejsc – dziąseł, nosa, starych ran, a nawet do narządów wewnętrznych i mózgu. Dawka jadu wstrzykiwana podczas jednego ukąszenia jest ogromna. Żmija potrafi wstrzyknąć jednorazowo ponad 150 mg toksycznego koktajlu, co stanowi wielokrotność dawki potrzebnej do zabicia dorosłego mężczyzny. Odwrócone dojrzewanie Jednym z najdziwniejszych aspektów działania jadu jest jego wpływ na układ hormonalny. U części osób, które przeżyły ostre stadium zatrucia, wiele miesięcy a nawet lat później zaobserwowano niezwykłe objawy. Mowa o martwicy przysadki mózgowej, czego efektem jest tzw. odwrócone dojrzewanie. Mężczyźni tracą owłosienie na ciele, ich głos staje się wyższy, zanika popęd płciowy, a mięśnie wiotczeją. U kobiet dochodzi do zaniku miesiączki i braku laktacji. Pojawia się skrajne osłabienie, apatia i zmiany w teksturze skóry, która staje się cienka i woskowata. Istnieją udokumentowane przypadki, gdzie diagnoza została postawiona dopiero 15 lat po ukąszeniu, gdy pacjent zgłosił się z powodu skrajnego wycieńczenia i braku cech męskich. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Turcja to nie tylko niebiańskie plaże. 15 faktów o ulubionym wakacyjnym kierunku Polaków
Turcja nie bez powodu pozostaje jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Fascynująca historia, unikalna kultura i zróżnicowana geografia tworzą mieszankę, którą warto poznać bliżej.
W tym artykule: Ciekawostki o geografii Turcji Ciekawostki o tureckiej historii Turcja – ciekawostki o kulturze Wydaje nam się, że ją znamy, jeśli nie z osobistych doświadczeń, to choćby ze słyszenia. Ale Turcja jest krajem, którego nie da się poznać do końca. Stanowi fascynującą mieszankę krajobrazów, kultur, kulinariów i sposobów życia. Jest krajem starych szlaków handlowych. Od tysiącleci przemierzały ją karawany wiozące wiadomości i towary z całego znanego wówczas świata. Można tu spędzać leniwe wakacje, podziwiać zabytki z listy UNESCO, zdobywać góry, odkrywać ślady historii. No i delektować się specjałami być może najlepszej kuchni na świecie. Co warto wiedzieć o kraju, jakim jest Turcja? Ciekawostki na jej temat znajdziecie poniżej. Ciekawostki o geografii Turcji Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Całkowita długość tureckich granic to ok. 9827 km. Aż trzy czwarte z tego stanowi linia brzegowa – wybrzeża mórz Czarnego, Egejskiego, Śródziemnego i Marmara, w tym cieśnin Bosfor i Dardanele. Kontrola Turcji nad cieśninami, czyli jedyną drogą łączącą Morze Czarne ze Śródziemnym, była głównym czynnikiem w jej stosunkach z innymi państwami. Dawała ogromną przewagę w handlu. Turcja to kraj wyjątkowo górzysty. Około jedna czwarta jej powierzchni leży na wysokości powyżej 1200 m n.p.m., a mniej niż dwie piąte poniżej 460 m n.p.m. Góry w wielu miejscach przekraczają 2300 m. Szczególnie na wschodzie, gdzie najwyższa góra Turcji – Ararat (Ağrı) w pobliżu granic z Armenią i Iranem – osiąga imponujące 5165 m. Nic więc dziwnego, że kraj posiada kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są Palandoken i Erciyes. Czy wiedzieliście, że Turcja to geograficzny środek świata? A konkretniej – środek wszystkich lądów na Ziemi. Pomysł, by wyznaczyć taki punkt, po raz pierwszy pojawił się w 1864 r. Prawie sto lat później, w 1973 r., amerykański fizyk Andrew J. Woods użył cyfrowej mapy świata i obliczył współrzędne centrum wszystkich lądów: 39°00′N 34°00′E. Dokładnie w tym miejscu znajduje się turecka wioska Seyfe w regionie Kirsehir. Obliczenia zostały potwierdzone w 2003 r. przy użyciu danych satelitarnych. Kapadocja to nie tylko spektakularne widoki i zabytki sięgające prehistorii, ale również geologiczny unikat. Za wyjątkowo fantazyjne, miejscami kolorowe formacje skalne odpowiadają miliony lat erozji formującej wulkaniczny tuf. To miękka, porowata skała powstająca z wulkanicznego popiołu, podatna na działanie żywiołów. Wiatr i woda przez miliony lat wyrzeźbiły w niej niezwykłe księżycowe formy. Miękkość tufu umożliwiła też drążenie w nim przestrzeni na potrzeby człowieka, np. mieszkalnych jaskiń, kościołów, a nawet podziemnych miast, z których najsłynniejsze to Kaymakli i Derinkuyu. Turcja to kraj o wyjątkowym położeniu geograficznym – leży częściowo w Azji, a częściowo w Europie. W całej swojej historii stanowiła zarówno barierę, jak i pomost między dwoma kontynentami. Przez wieki łączyła handlowymi szlakami Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód i Morze Śródziemne. To jeden z najrozleglejszych krajów regionu, większy niż jakiekolwiek państwo europejskie. Choć kojarzy się z ciepłem klimatu śródziemnomorskiego, Turcja jest niezwykle zróżnicowana klimatycznie i wiele razy może nas zaskoczyć. Północne wybrzeże Morza Czarnego to np. region z największymi w kraju opadami, gdzie zarówno lato, jak i zima są wilgotne. Centralna Anatolia z kolei, gdzie znajduje się stolica kraju – Ankara – charakteryzuje się srogimi zimami, w trakcie których temperatury mogą spadać nawet poniżej minus 30 stopni. W Anatolii Wschodniej zimą może być jeszcze chłodniej. Latem, dla odmiany, jest tam niezwykle sucho i gorąco, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą. Z kolei na południowym i zachodnim wybrzeżu nawet w styczniu temperatura rzadko spada poniżej 7–10 stopni. Ciekawostki o tureckiej historii Dzisiaj jest prawie zupełnie zapomniane. Kiedyś Ani nazywane było miastem tysiąca i jednego kościoła Niegdyś Ani zamieszkiwane było przez 100 tysięcy ludzi. Liczyło ponad 10 tys. domów. Było tu także mnóstwo świątyń. W Aspendos (40 km od Antalyi) znajduje się starożytny teatr, jeden z najlepiej zachowanych na świecie. Budowla pochodzi z czasów rzymskich. Ukończono ją w 160 r. n. e., wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Niecka teatru została wkomponowana w zbocze góry. Może w niej zasiąść 7 tys. widzów. Zachowały się też – co jest rzadkością – pozostałe elementy teatru, m.in. fasada i kulisy (zwane w starożytności skene). Budowla przetrwała dzięki temu, że była używana właściwie nieprzerwanie. Za panowania Turków służyła m.in. jako karawanseraj i pałac. Dziś wróciła do pierwotnej teatralnej funkcji. Odbywają się tu koncerty i przedstawienia, m.in. Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu. W 1503 r. sam Leonardo da Vinci zaprojektował most, który miał być zbudowany w Stambule (wówczas Konstantynopolu) nad cieśniną Złoty Róg. Projekt przesłany sułtanowi Bajazydowi II nie został jednak zaakceptowany. Most nigdy nie powstał. A szkoda, bo mając ok. 350 m, byłby wówczas najdłuższy na świecie. Dziś w miejscu zbliżonym do projektu Leonarda stoi Most Galaty. To jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w Stambule, z doskonałym widokiem na najważniejsze zabytki europejskiej części miasta. Wybudowana w 537 r. w Stambule Hagia Sophia to jeden z najsłynniejszych budynków na świecie, cud inżynierii i architektury. Powstała jako kościół chrześcijański w ówczesnym Cesarstwie Wschodniorzymskim (później nazywanym Cesarstwem Bizantyjskim). Jest imponująca. Jej kopuła ma 32 m średnicy i wznosi się na wysokość 55 m. Budynek stoi na planie prostokąta o wymiarach ok. 71 x 77 m. Do 1453 r., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków, była kościołem Mądrości Bożej, potem meczetem, od 1934 r. – muzeum. Od 2020 r. ponownie jest meczetem. Mimo to wciąż można ją zwiedzać bezpłatnie, z zachowaniem wymogów islamu (zdjęcie butów, okrycie włosów przez kobiety). Turcja odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu kawy w Europie. W Istambule i na innych terenach ówczesnego Imperium Osmańskiego kawę pito już w wieku XVI. Pierwsza stambulska kawiarnia powstała w 1554 r. Do Europy kawa trafiła dzięki handlowi z Turkami oraz tureckim podbojom. Podobno po bitwie pod Wiedniem w 1683 r. żołnierz Jana III Sobieskiego, Jerzy Franciszek Kulczycki, wszedł w posiadanie 300 worków porzuconej przez Turków kawy. Dzięki temu otworzył pierwszą kawiarnię w Wiedniu. Turcja – ciekawostki o kulturze Opuszczone osiedle w Turcji wygląda jak Disneyland. Dlaczego nikt tam nie mieszka? Disneyland kojarzy się z miejscem pełnym radości i zabawy. Burj Al Babas ma jednak niewiele wspólnego z postaciami z bajek. Oto historia bez happy endu. Język turecki, choć nam może wydawać się unikatowy, jest częścią dużej rodziny języków turkijskich. Jest ich prawie 60, a używa ich ok. 140 mln ludzi, głównie w Turcji, krajach Azji Środkowej i różnych częściach dzisiejszej Rosji. Do tej rodziny należą m.in. języki: kazachski, tatarski, kirgiski, turkmeński i uzbecki. Tureckiemu najbliżej do gagauskiego, którym mówi się w części Mołdawii, Ukrainy, Bułgarii i na Bałkanach. I właśnie turecki jest w całej tej językowej rodzinie najpopularniejszy. Posługuje się nim ponad 66 mln ludzi nie tylko w Turcji, ale też na Cyprze, w Iraku i na Bałkanach. Turcja jest piątym krajem na świecie pod względem obszaru winnic. Lwia część z produkowanych tam winogron jest spożywana w postaci świeżych owoców, suszona na rodzynki lub przerabiana na melasę. Ale z ok. 3% zbiorów produkuje się wino, co jest ewenementem jak na kraj w 90% muzułmański. Dodajmy – jest to wino dobre. Najwięcej wina powstaje w Tracji, blisko Stambułu, oraz nad Morzem Egejskim, w okolicach Izmiru. Turcja ma 140 zarejestrowanych producentów wina. Najszerzej znana jest winnica Kavaklidere, której produkty są dostępne również w Polsce. Stambuł to nie tylko fascynujące miasto, ale i gigantyczny hub lotniczy. Po otwarciu w 2019 r. nowego lotniska jeszcze zyskał na znaczeniu. W 2022 r. odprawiono tu 64 mln pasażerów, co było najlepszym wynikiem w całej Europie. A turecki narodowy przewoźnik Turkish Airlines też ma na swoim koncie rekordy. Lata do 340 destynacji w 122 krajach świata. Tylu połączeń nie ma żadna inna linia lotnicza. Nazwa kamienia szlachetnego zwanego turkusem ma ścisły związek z Turcją. Francuskie słowo „turqes” dosłownie oznacza „turecki”. Z czasem „turqes” zmieniło się w „turqoise” i dziś oznacza zarówno turkus, jak i kolor turkusowy. Ten cenny minerał, występujący m.in. w Iranie i Afganistanie, trafiał do Europy przez Turcję właśnie, dzięki handlowi z Imperium Osmańskim. Nazwa „turkus” używana jest mniej więcej od XVII w. Wcześniej minerał nazywany był kalaitem. Całkowita długość tureckiej linii brzegowej wynosi ok. 7200 km (17. wynik na świecie). Z tego aż 1000 km to turecka „perła w koronie”, czyli Turkusowe Wybrzeże, zwane też Riwierą Turecką. To pas rozciągający się mniej więcej od Alanyi na wschodzie do Canakkale na północnym zachodzie. Jest on jedną z najpiękniejszych i najciekawszych linii brzegowych na świecie. Każdego roku Riwierę Turecką odwiedzają miliony turystów. Znajdziemy tu spektakularne plaże, np. uwiecznianą na potęgę na zdjęciach Oludeniz. A także obfitość starożytnych zabytków, m.in. jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zespołów miejskich, czyli Efez.
Gigant z Tajlandii. Nowo odkryty gatunek dinozaura ważył tyle, co dziewięć słoni
Na obrzeżach stawu w Tajlandii odnaleziono kości giganta, który 120 mln lat temu dominował w regionie. Ważący 27 ton Nagatitan chaiyaphumensis, to największy dinozaur odkryty dotąd w Azji Południowo-Wschodniej. Żywił się tylko roślinami.
W nazwie nowo opisanego dinozaura, Nagatitan chaiyaphumensis, zaklęto mnóstwo ciekawych informacji. „Naga” odnosi się do mitycznego węża wodnego z folkloru tajskiego i Azji Południowo-Wschodniej, „Titan” do olbrzymów z mitologii greckiej, a „chaiyaphumensis” oznacza „z Chaiyaphum”, czyli z tajskiej prowincji, w której odkryto skamieniałości. Informacje na jego temat opublikowano na łamach „Scientific Reports”. – Dinozaury fascynowały mnie od dziecka. Niniejsza praca nie tylko dokumentuje odkrycie nowego gatunku, ale pozwala mi także dotrzymać złożonej w dzieciństwie obietnicy, że nazwę kiedyś dinozaura – mówi główny autor nowej publikacji dr Perth Sethapanichsakul z UCL. Znalezisko na brzegu stawu Historia Nagatitana zaczęła się 10 lat temu, kiedy na obrzeżach stawu w północno-wschodniej Tajlandii odnaleziono pierwsze kości. Współpraca między University College London (UCL) a tajskimi uniwersytetami – Mahasarakham i Suranaree – oraz Muzeum Sirindhorn umożliwiła szczegółową analizę szczątków. Badania prowadzono m.in. przy użyciu skanowania i druku 3D, co umożliwiło wymianę danych między kontynentami bez konieczności transportu delikatnych skamieniałości. Nagatitan. Gigant w liczbach Analiza kręgów, żeber, miednicy oraz kości kończyn pozwoliła oszacować rozmiary zwierzęcia. Najbardziej imponującym elementem była kość nogi przedniej o długości 1,78 metra – niemal tyle, ile wzrost dorosłego człowieka. Nagatitan mierzył 27 metrów długości i ważył około 27 ton, co odpowiada masie dziewięciu dorosłych słoni azjatyckich. Co prawda ustępuje on południowoamerykańskim gigantom, takim jak Patagotitan, to jest o co najmniej 10 ton cięższy od słynnego diplodoka. Świat „ostatniego tytana” Nagatitan żył we wczesnej kredzie, około 100–120 milionów lat temu. W tamtym okresie region ten charakteryzował się suchym lub półsuchym klimatem, który sprzyjał zauropodom; ich długie szyje i ogony pomagały w regulacji temperatury ciała. Warto wspomnieć, że ten gatunek było w pełni roślinożerny. Dinozaur ten zamieszkiwał wśród meandrujących rzek. Dzielił środowisko z rybami, słodkowodnymi rekinami, krokodylami oraz mniejszymi roślinożercami i dużymi teropodami. Dlaczego to odkrycie jest istotne? Nagatitan jest nazywany „ostatnim tytanem”, ponieważ pochodzi z najmłodszej tajskiej formacji skalnej zawierającej szczątki dinozaurów. Późniejsze warstwy geologiczne wskazują na obecność płytkiego morza, co czyni go prawdopodobnie ostatnim wielkim zauropodem regionu. Odkrycie to wzbogaca wiedzę o ewolucji tych wielkich stworzeń, ale też wzbudza nadzieję, że pojawią się kolejne znaleziska w postaci nieznanych gatunków dinozaurów. Tajlandia. Ten kraj skrywa dinozaury Choć Tajlandia jest stosunkowo niewielkim krajem, pod względem bogactwa skamieniałości dinozaurów zajmuje prawdopodobnie trzecie miejsce w Azji. – Dążę do tego, aby dinozaury z Azji Południowo-Wschodniej zyskały należne miejsce w nauce światowej – mówi dr Sethapanichsakul. Badania paleontologiczne trwają tu od około 40 lat, a od 1986 roku, kiedy nazwano pierwszy gatunek, kraj ten przeżywa rozkwit za sprawą nowej generacji badaczy. Nagatitan chaiyaphumensis jest czternastym dinozaurem opisanym w tym regionie, co potwierdza, że tamtejsze formacje skalne skrywają sporo gatunków. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W chińskim mauzoleum złożono dekorację z piór. Spajał je klej z... bawoła
Starożytni wierzyli, że pióra pozwalają duszy wznieść się do nieba. Być może z tego właśnie powodu w królewskim mauzoleum w Chinach złożono dekorację wykonaną z upierzenia pięciu gatunków ptaków i specjalnego kleju z wymarłego… bawoła.
Odkrycia dokonano na stanowisku Wuwangdun w prowincji Anhui, gdzie znajduje się monumentalny grobowiec. Jest to mauzoleum królewskie państwa Chu z III wieku p.n.e., przypisywane królowi Kaolie, który zmarł w 238 roku p.n.e. Jak wyglądał grobowiec? To największy i najlepiej zachowany królewski pochówek tej chińskiej epoki, jaki kiedykolwiek wyeksplorowano metodami naukowymi. Składa się z wielu pomieszczeń. W mauzoleum odkryto imponującą liczbę ponad 10 000 artefaktów, wśród których znajdowały się cenne przedmioty rytualne i codzienne, w tym rzadkie szczątki organiczne. W jednej z komór odnaleziono barwną dekorację z piór, która pomimo upływu tysiącleci zachowała swoje kolory. Teraz stała się unikatowym obiektem badań nad dawnym rzemiosłem. Wnioski na ten temat opublikowano w „Science Bulletin”. Analizy molekularne piór Ustalenie tego, z jakich zwierząt pochodziły pióra, nie było możliwe ze względu na stan ich zachowania. W końcu mają 2300 lat. Naukowcy musieli sięgnąć po zaawansowane metody analizy białek, takie jak MALDI-TOF-MS oraz LC-MS/MS. Pozwoliły one na zbadanie keratyny zawartej w piórach oraz kolagenu obecnego w klejach. Pięć ptasich gatunków i symbolika dudka Z analizy wynika, że do stworzenia kompozycji wykorzystano pióra co najmniej pięciu różnych ptaków: dudka, grubodzioba żałobnego, fletówki złotobrzuchej, szerokodzioba czarnobrewego, krzyżodzioba świerkowego. Szczególną uwagę przykuwa dudek. W starożytnych Chinach był on symbolem szczęścia i pomyślności. Co ciekawe, w innych wielkich cywilizacjach, takich jak starożytny Egipt czy Persja, również postrzegano go jako przewodnika dusz, co sugeruje ponadkulturowe podobieństwa w postrzeganiu tego gatunku przez elity dawnego świata. Niespodzianka w spoiwie. Ślad wymarłego bawoła Pióra ptaków przetrwały jako zwarta dekoracja, ponieważ zostały połączone za pomocą kleju zwierzęcego. Tą substancję udało się zidentyfikować jako klej wykonany z bawoła. Aby dokładnie określić gatunek, naukowcy przeprowadzili dodatkowe testy porównawcze na szkieletach z Yinxu (datowanych na lata 1300–1046 p.n.e.). Dzięki identyfikacji wariantów aminokwasowych odróżniających różne gatunki bawołów potwierdzono, że spoiwo pochodzi od wymarłego już bawoła krótkorogiego (Bubalus mephistopheles). Źródło: Science Bulletin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Trekking w Kirgistanie – podróż przez Tien-szan, jeziora i dziką naturę. Artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Relacja Ewy Kolbusz-Taczały z trekkingu w Kirgistanie – jednym z najbardziej fascynujących przyrodniczo krajów Azji Centralnej – znalazła się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Pomysł był prosty: bierzemy namioty, pakujemy plecaki i ruszamy na trekking do Kirgistanu. Nasza trasa prowadzi z Jety Oguz przez przełęcz Teleti i obok jeziora Ala-Kul do Aku-Suu. Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Lądujemy w Ałmatach w Kazachstanie i przeprawiamy się do Karakołu – miasta w Kirgistanie i bramy Tien-szanu. Po całym dniu w autobusach i marszrutkach jesteśmy na miejscu. Bierzemy taksówkę do Jety Oguz, skąd ruszamy pieszo. Cel: dojść jak najwyżej pod przełęcz Teleti i rozbić namiot przed zmrokiem. Wygodny szlak prowadzi przez rozległe łąki pełne krów i koni. Po drodze mijamy także jurty i pasterzy. Podglądamy życie, niczym zawieszone w czasie. Turyści schodzący z góry mówią, że przełęcz jest nie do przejścia. Spadła masa śniegu i jest duże zagrożenie lawinowe. Początkowo nie dajemy się zniechęcić, ale kolejne ostrzeżenia gaszą nasz zapał. Docieramy na miejsce i rozbijamy obóz na rozległej polanie, nad rzeką. Pachnie mokrą trawą i ozonem. Jesteśmy niemal sami w dolinie. Wokół – szczyty w świeżym śniegu, ale to nie niewinny cukier puder, który czasem spada w Tatrach jesienią, lecz ciężka masa zalegająca w żlebach. Noc okazuje się trudna. Kirgiskie bakterie eliminują niektórych zawodników, a kolejne opady śniegu sprawiają, że decydujemy się wrócić do Karakołu. Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Po dwóch dniach odpoczynku wracamy w góry – planujemy trasę z doliny Karakoł do jeziora Ala-Kul i dalej do Altyn-Arashan. Rano docieramy marszrutką do bramy parku narodowego i ruszamy w górę. Szlak wiedzie szeroką, zieloną doliną, w której wije się rzeka i pasą się stada koni. Widok, jak z typowego „landsztafu”, który na ścianie wydaje się kiczowaty i nierealny, a tutaj zapiera dech w piersiach. Zostawiamy plecaki w obozie i ruszamy na lekko w stronę lodowca pod Pik Karakoł. Po kilku godzinach docieramy do moreny. Niestety nadciągają ciemne chmury, robi się zimno i zaczyna grzmieć. Coraz częściej. Odwrót! Nie wiem, jak to się stało, że w międzyczasie, w tych warunkach zostałam narzeczoną… ale to już zupełnie inna historia. Biegniemy w dół ulewie i po kilku godzinach docieramy do obozu. Cali mokrzy. Na szczęście ciepła jurta i kirgiskie napoje wyskokowe robią swoje i pozwalają się ogrzać. Następnego dnia ruszamy w stronę jeziora Ala-Kul. Szlak wiedzie przez lasy, kwieciste łąki, kluczy po gołoborzach, mija wodospady, aż wreszcie wyprowadza nas skalistą ścieżką na punkt widokowy na jezioro. Obłędne, turkusowe jezioro otoczone górami i lodowcami. Nierealne. View Gallery on the source website Odpoczywamy chwilę nad wodą i ruszamy dalej. Niestety, pogoda znów się psuje. Wiatr i śnieg nie dają nam cieszyć się widokami. Gdy stajemy na przełęczy, leje całkiem mocno i grzmi. Zbiegamy błotnistym zboczem w dół, uciekając przed burzą. Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Niżej pogoda się poprawia, ale zejście do Altyn-Arashan dłuży się niemiłosiernie, a ciężkie plecaki nie pomagają. Na szczęście myśl o gorących źródłach podtrzymuje morale. Gdy docieramy do celu, wioska nas rozczarowuje. Nie jest urocza, a gorące źródła nie są dzikie – jak to miało miejsce w naszych wyobrażeniach – a ujarzmione rurami i obudowane czymś, co bardziej przypomina wybetonowany kurnik niż miejsce relaksu. Na szczęście domowe jedzenie rekompensuje trochę te rozczarowania. Zasypiamy w ciepłej jurcie, by rano ruszyć na ostatni odcinek do Aku-Suu, skąd wracamy marszrutką do Karakołu. Po chwili odpoczynku wyruszamy nad jezioro Song-Kul. Po całym dniu w marszrutkach, psującym się jeepie i kurzu kirgiskich dróg, docieramy na przełęcz chroniącą to miejsce przed resztą świata. To jak brama do innego wymiaru. Song-Kul leży trzy tysiące metrów nad poziomem morza, jak w kraterze, otoczone pierścieniem gór. Brzegi porasta falująca na wietrze trawa, a w niej – stada koni. Aż po horyzont. Wydaje się, że tam mamy wrażenie, jakbyśmy wjeżdżali do Równiny Serengeti. Nie ma słów, żeby to wyrazić. Błękit jeziora miesza się z błękitem nieba. Zieleń traw jest soczysta i błyszczy się w słońcu. Do tego brak ludzi. Tylko kilka pasterskich jurt, w których mieszkają Kirgizi. Poza nimi nie ma tu nikogo. Rozbijamy namiot nad brzegiem i siedzimy kilka godzin bez ruchu zapatrzeni w taflę jeziora, w zachodzące nad nim słońce i konie. Pasące się spokojnie kilka metrów obok nas. Żyjące swoim najlepszym życiem. Pachnie trawą, wodą i szczęściem. Ten widok zostanie ze mną na lata. Ten idealny moment, którego nie da się opisać, wyrazić słowami czy pokazać na zdjęciach. Uczucie wydestylowanego szczęścia. Te kilka wspomnień z Kirgistanu nie oddają tego, jaki jest ten kraj i co ma do zaoferowania, ale mam nadzieję, że zachęcą kogoś, żeby tam pojechać i przywieźć swoje wspomnienia, swoją historię z tego pięknego miejsca. Z kraju gór i koni. Z kraju, gdzie tradycja wciąż miesza się z nowoczesnością. Z kraju ośnieżonych szczytów i kwitnących łąk. Z kraju prostego życia i szczęścia. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Trzecie największe miasto Indii jednych zachwyca, a innych przytłacza. Najlepiej poznawać je przez historie kobiet
Kalkuta to miasto pełne kontrastów, w którym przeszłość wciąż przeplata się z nowoczesnością. Od kolonialnych budynków po tętniące życiem ulice – sprawdź, co wyróżnia to miejsce na tle innych indyjskich metropolii.
Spis treści: Miasto między przeszłością a nowoczesnością Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Smaki i codzienność Bengalu Duchowość i kontrasty życia 3 sposoby na tanie Indie Kalkuta, na tle innych wielkich indyjskich metropolii, wyróżnia się swoją tożsamością. W przeciwieństwie do dynamicznego Delhi czy technologicznego Bangaluru, to miasto zachowuje nostalgiczny charakter dawnej epoki, który wciąż definiuje jego rytm. Miasto między przeszłością a nowoczesnością W przeciwieństwie do Delhi, które przypomina brutalnie rozpychającego się mężczyznę, czy Bangaluru, któremu bliżej do nastolatka wpatrzonego w ekran smartfona, Kalkuta jest kobietą. Stateczną damą, która nosi stare koronki, choć już zmurszały i przydałoby się cerowanie. Jest najmłodszym z wielkich indyjskich miast, ale tylko ona ma w sobie wdzięk wspaniałego wczoraj. Inni pędzą ku przyszłości. Delhi się rozrasta, buduje satelickie miasta. Mumbaj pnie się wzwyż, bo nowoczesność musi się pomieścić z biedą. A Kalkuta drepcze, próbując dogonić postęp. Przeszła ostatnio rozległy lifting i kilka zabiegów upiększających. Wzdłuż centralnej alei Chowringhee leżą nowe chodniki, pyszni się kwitnący park, w którym jeszcze kilka lat temu na ubitej ziemi przysypiały bezpańskie psy. Lśniący gmach Victoria Memorial, pamiątka po brytyjskim panowaniu, jest symbolicznym śladem kolonialnej historii – onieśmielający i obcy, jak obiekt pozostawiony przez kosmitów. Przed odrestaurowanym ceglanym budynkiem głównego targowiska New Market szumią nowe fontanny – zadziwiający dowód troski o komfort mieszkańców w mieście, w którym w wielu miejscach wciąż trudno o stały dostęp do bieżącej wody. Dawne rezydencje Brytyjczyków, o pałacowych kopułach zdobionych zegarami, przechodzą metamorfozę. Otoczone rusztowaniami z bambusa cierpliwie czekają, aż bosonodzy mężczyźni odmalują ich frontony. Robota ciągnie się miesiącami, a odzyskana uroda i tak uleci z pierwszym atakiem monsunu. Mimo to sprawa została przesądzona – Kalkuta zdecydowała się na nowoczesność. By szybciej ku niej iść, wszczepiła sobie swoistą „endoprotezę” – w dzielnicy Salt Lake, niedaleko sennego lotniska i wiecznie zakorkowanej obwodnicy, przyjął się nowy byt: nowoczesne osiedla z centrami handlowymi i multipleksami. Również w śródmieściu, przy Park Street i Esplanade, przybywa klimatyzowanych salonów z telefonami i kawiarni z mrożoną kawą. Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Jedno, czego indyjska Kalkuta nie odmładza, to jej serce, bijące w najstarszej, północnej części. Tu zegary wciąż pokazują XIX wiek. W wąskich uliczkach rzemieślnicy wykuwają metalowe dzwonki dla rikszarzy, którzy pobiegną z drewnianym wózkiem nawet w najcięższą ulewę. W małych świątyniach tlą się kadzidła, a handlarze przekrzykują się, negocjując ceny. Wysyłają tragarzy, by na głowach przenieśli kopy twardych guaw i delikatnych, czerwieniejących mango. Wokół poczty głównej przy dawnym placu Dalhousiego kucają pakowacze – obszywają przesyłki płótnem, kaligrafują adres, lakują, stemplują. Tradycyjne metody pakowania wciąż funkcjonują obok nowoczesnej logistyki lotniczej. Wokół domu Rabindranatha Tagorego, nagrodzonego Noblem geniusza literatury i muzyki, rozciąga się nieregularna sieć uliczek. Zabłądzić w którąkolwiek to zanurzyć się w opowieść, która toczy się od wieków. Smaki i codzienność Bengalu W małych knajpach ze stołami z surowego drewna leżą umyte liście bananowca. Wąsaty kelner wyrzuca na nie górę sypkiego ryżu, kawałki ryby w marynacie, duszone warzywa – wszystko, co oferuje tradycyjna kuchnia bengalska. Obok, w gęstym syropie, pływa gorący gulab dźamun albo biała roszogula – życie jeszcze nigdy nie było tak słodkie. Nieopodal, w położonej nad brzegiem Hugli dzielnicy Kumartuli, rzeźbiarze budzą do życia ukochane bóstwa. Słomiany szkielet otulają miękką gliną – spod ich dłoni wyłaniają się krągłe piersi, słoniowe trąby i ostre tygrysie kły. To właśnie tutaj powstają figury wykorzystywane podczas religijnych festiwali Durga Puja. Kiedy wyschną, zostaną pomalowane na jaskrawe barwy widoczne nawet nocą, podczas upojnych religijnych festiwali. Duchowość i kontrasty życia Szybki przejazd metrem na południe to podróż po jeszcze silniejsze przeżycia. W świątyni Kali, sąsiadującej z najstarszym wciąż działającym przytułkiem założonym przez Matkę Teresę, drżą młode kozy. Jeszcze chwila i zostaną złożone w ofierze – to element lokalnych rytuałów religijnych, które wciąż są obecne w przestrzeni miasta. Znużeni kwiaciarze wyplatają girlandy – czerwone kwiaty przypominają krople krwi. Przed świątynią zamieszanie – trwa handel nadzieją na lepsze jutro. Z dachu restauracji w jedynym wieżowcu przy New Market widać miasto, które właśnie się przebudziło. Zrzuca z siebie pleśń i upalny letarg. Warto je zobaczyć, zanim gwałtowna modernizacja całkowicie zmieni jego oblicze. 3 sposoby na tanie Indie Loty z Europy do Kalkuty są drogie. Lepiej w Delhi przesiąść się na linie indyjskie lub kolej – to często tańsza alternatywa podróży. Jeden kurs żółtą taksówką wystarczy, by poczuć urok jazdy słynnym ambasadorem. Potem warto wybrać autobusy i tramwaje – transport publiczny jest bardzo tani (całe miasto nawet za 10 rupii). Tanią i dobrą knajpkę najłatwiej znaleźć w porze lunchu, podążając za tłumem. Je się w tłoku, ale świeżo i lokalnie, często bez użycia sztućców. Źródło: National Geographic Traveler
Wygląda jak z bajki, a spotkasz go w polskim zoo. Czym jest takin złoty?
Takin złoty to wyjątkowy ssak górski, który fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników przyrody. Jego charakterystyczna budowa ciała, złożone zachowania społeczne, specjalistyczna dieta i zdolność do migracji w górskich warunkach to doskonałe przykłady przystosowania do życia w surowym środowisku Himalajów i Gór Qin.
Spis treści: Wygląd i charakterystyka takinów złotych Co jedzą takiny? Okres rozrodczy i poród Zagrożenia dla gatunku Takin złoty (Budorcas taxicolor) jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikatowych zwierząt żyjących w Azji. Porusza się na wysokościach od 1000 do 4250 m n.p.m., będąc wyjątkowo przystosowanym do życia w górskich, często niedostępnych terenach, gdzie temperatury gwałtownie spadają, a warunki pogodowe zmieniają się z godziny na godzinę. Zimą takiny schodzą w doliny w poszukiwaniu pożywienia, tworząc mniejsze grupy, natomiast wiosną i wczesnym latem gromadzą się w dużych stadach, czasami liczących nawet 300 osobników. W zależności od pory roku, struktura stad ulega zmianie. Starsze samce zwykle żyją samotnie i dołączają do grup tylko w okresie rui, aby konkurować o samice. Stada składają się głównie z dorosłych samic, młodych samców oraz młodocianych osobników. Wygląd i charakterystyka takinów złotych Takin złoty osiąga długość ciała około 2 metrów, wysokość do 1,3 m i wagę do 350 kg. Jego gruba sierść chroni przed zimnem, a obecność oleistych substancji na całym ciele dodatkowo zapobiega utracie ciepła. Kolor sierści waha się od żółto-złotego, beżowego i ciemnoczerwonego po prawie czarny, a samce wyróżniają się intensywniejszym odcieniem na szyi i klatce piersiowej. Krótkie, grube i czarne rogi występują u obu płci. Wyrastają one około szóstego miesiąca życia. Kończyny, nozdrza i kopyta są ciemne, trójkątny ogon jest krótki i bezwłosy od spodu, a uszy spiczaste i wąskie. Zachowanie takinów jest silnie związane z porami dnia i roku. Zwierzęta są najbardziej aktywne o zmierzchu i w nocy, w ciągu dnia często odpoczywają w zacienionych miejscach. Komunikacja między osobnikami obejmuje m.in. feromony zawarte w moczu – samce zaznaczają teren i sygnalizują status seksualny, a samice używają moczu do informowania o gotowości do krycia. Co jedzą takiny? Takiny złote to zwierzęta roślinożerne. Żywią się trawami, liśćmi, pędami bambusów i rododendronów, a także ziołami dostępnymi w górskich lasach. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia włóknistej roślinności, a przemiana materii wspomagana jest przez mikrobiotę kałową, której skład zmienia się sezonowo. W środowisku naturalnym dostępność pokarmu wpływa na zachowania społeczne i migracyjne tego gatunku. Takiny złociste każdej wiosny przemieszczają się w górę, korzystając z wydeptanych szlaków przez gęste zarośla bambusów, w poszukiwaniu lizawek solnych i świeżej roślinności. Zimą natomiast, gdy pożywienia jest mniej, stada schodzą zalesionych dolin i dzielą się na mniejsze grupy, dzięki czemu mogą lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Okres rozrodczy i poród Okres rui u takinów przypada na lipiec i sierpień. Samce w tym czasie stają się agresywne, ryczą głośno i konkurują o samice, wykorzystując zarówno sygnały zapachowe, jak i bezpośredni kontakt fizyczny. Cielęta przychodzą na świat wczesną wiosną. Ciąże trwające od 200 do 220 dni są najczęściej pojedyncze, rzadko zdarzają się bliźniacze. Porody odbywają się zazwyczaj w gęstych zaroślach. Młode są ciemniejsze od dorosłych, co pomaga im kamuflować się wśród skał i roślinności. Cielęta przestają ssać mleko po upływie około dwóch miesięcy od porodu. Wówczas pobierają już wyłącznie stały, roślinny pokarm, choć często pozostają w pobliżu matki do czasu narodzin kolejnego potomka. Zagrożenia dla gatunku Takin złoty jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Największe niebezpieczeństwa dla jego populacji wynikają z utraty siedlisk spowodowanej wylesianiem i działalnością rolniczą człowieka. Poważnym problemem jest także celowe niszczenie siedlisk oraz kłusownictwo. Takiny złote są dla lokalnej ludności źródłem mięsa oraz cennego futra i rogów. Naturalni wrogowie takinów to m.in. niedźwiedzie, wilki, lamparty i cyjony. W obliczu ataku takiny stosują skuteczne strategie obronne – ostrzegają członków stada charakterystycznym dźwiękiem i błyskawicznie uciekają, skacząc po skałach lub chowając się w gęstych zaroślach, gdzie mogą ukryć się przed drapieżnikiem. Takie zachowania zwiększają ich szanse na przeżycie w trudnym górskim środowisku. Ochrona takina złotego Ochrona tych górskich zwierząt obejmuje monitorowanie populacji w naturze metodami nieinwazyjnymi. Nie bez znaczenia są także działania mające na celu edukację lokalnych społeczności oraz tworzenie rezerwatów przyrody w rejonach występowania takinów złocistych. Dzięki tym inicjatywom możliwe jest nie tylko zachowanie populacji, ale też zwiększenie wiedzy naukowej o tym unikatowym ssaku. W ogrodach zoologicznych takiny pełnią podwójną funkcję – edukacyjną i badawczą. Pozwalają odwiedzającym obserwować życie dzikich mieszkańców gór, ich zwyczaje, dietę i cykl rozrodczy. Hodowla w kontrolowanych warunkach umożliwia prowadzenie badań nad zdrowiem, rozrodem i zachowaniami społecznymi zwierząt, a jednocześnie zwiększa szanse przetrwania gatunku. W Polsce takiny złote można zobaczyć w kilku ogrodach zoologicznych: w Krakowie, Wrocławiu oraz Gdańsku. Wrocławskie Zoo prowadzi hodowlę od 2017 roku, a w ostatnich latach rodziło się tam średnio po dwa młode rocznie. Sukcesy hodowlane w Polsce i na świecie (w około 80 ogrodach zoologicznych znajduje się ponad 450 takinów) świadczą o znaczeniu takich programów ochronnych dla przyszłości gatunku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W Chinach odkryto gigantyczne zapadlisko z lasem. Na dnie mogą żyć nieznane gatunki
Na dnie ogromnego zapadliska w Chinach odkryto bujny las. Rosną tam wysokie drzewa i gęsta roślinność. Naukowcy podejrzewają, że mogą żyć tam nieznane gatunki.
W tym artykule: Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? Podziemne życie nietoperzy i paproci Formy krasowe na świecie Otwory w ziemi – zwłaszcza te największe – wzbudzają ogromne zainteresowanie badaczy i amatorów, którzy często dopisują do tych miejsc mało wiarygodne historie. Jedne z najbardziej znanych dziur to tzw. Wrota Piekieł w Turkmenistanie i Piekielna Studnia w Jemenie. Osobna kategoria to leje krasowe. Ten odnaleziony niedawno w Chinach, zamiast z piekłem kojarzy się jednak z niebem. To zasługa odkrycia na jego dnie. Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? W 2022 roku grupa speleologów i grotołazów eksplorowała, jak się okazało, wyjątkowo malownicze zapadlisko w Regionie Autonomicznym Kuangsi-Czuang na południu Chin. Na głębokości prawie 200 m rosną mierzące 40 metrów wysokości stare drzewa i bujne poszycie. Badacze trafili też na trzy wejścia do jaskiń. Jak napisali w komunikacie prasowym, najprawdopodobniej zamieszkują je zwierzęta, które do tej pory nie zostały opisane przez naukowców. Podobne zagłębienia są typowe dla krasowego krajobrazu południowych Chin. Jak powstają? Podłoże skalne rozpuszcza się, kiedy opady deszczu wsiąkają w glebę. W ziemi woda zakwasza się i drąży coraz większe komory jaskiniowe. W końcu przestrzeń jest na tyle duża, że ziemia nad nią po prostu się zapada. Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekści... Podziemne życie nietoperzy i paproci W języku mandaryńskim na takie otwory w ziemi mówi się „tiankeng”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „niebiańską dziurę”. Samo odkrycie nie zaskoczyło badaczy. Region Kuangsi-Czuang słynie ze spektakularnych formacji krasowych – od zapadlisk przez filary po naturalne mosty. Część z nich została wpisana na listę naturalnego dziedzictwa UNESCO. Nie wszystkie leje krasowe są jednak tak głębokie i tak zielone na dnie. To jednak niejedyne zapadlisko, na którego dnie tętni życie. Przykładowo w Teksasie znajduje się lej, w którym rosną tropikalne paprocie. Zarodniki roślin przyleciały razem z nietoperzami migrującymi między Ameryką Północną i Południową. Leje krasowe mogą być schronieniem dla wielu gatunków roślin i zwierząt, ale nie tylko. To też źródła wód podziemnych. George Veni, międzynarodowy ekspert od badania jaskiń, przypomina, że krasowe warstwy wodonośne stanowią jedyne lub podstawowe źródło wody dla 700 milionów ludzi na całym świecie. Problem w tym, że często są zanieczyszczone. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" /> Formy krasowe na świecie Nie wszędzie na świecie tego typu zapadliska są tak zjawiskowe. Jak tłumaczy Veni, cytowany przez portal „Live Science”, w Chinach ogromne znacznie na formowanie się między innymi jaskiń ma zróżnicowana geologia i klimat. – W Chinach mamy niesamowity wizualnie kras z ogromnymi dziurami i gigantycznymi wejściami do jaskiń. W innych częściach świata można ich nawet nie zauważyć. Jaskinie mają średnicę od metra do dwóch. Trzeba się więc przez nie przeciskać – tłumaczy badacz. W Polsce najpopularniejszym regionem, w którym można podziwiać formy krasowe, jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Prowadzi przez nią pieszy i rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Na jego pokonanie warto zaplanować kilka dni. Co prawda na trasie nie będziemy mijali zapadlisk z lasami na dnie, ale obok charakterystycznych formacji skalnych równie trudno przejść lub przejechać obojętnie. Część jaskiń na szlaku została udostępniona zwiedzającym. Do niektórych wejdziemy tylko z przewodnikiem. Źródło: Xinhua News Agency Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dlaczego w Japonii istnieją 72 pory roku? Ten system zmienia sposób myślenia i podróżowania
Podczas gdy większość świata funkcjonuje w rytmie czterech pór roku, w Japonii tradycyjny kalendarz dzieli czas znacznie precyzyjniej – na krótkie, kilkunastodniowe mikrosezony. To nie tylko sposób obserwowania przyrody, lecz także element filozofii życia, który sprzyja większej uważności i pozwala dostrzegać subtelne zmiany zachodzące w naturze na co dzień.
Tradycyjny japoński kalendarz to znacznie więcej niż podział roku na wiosnę, lato, jesień i zimę. Jego struktura opiera się na dawnym systemie 24 okresów zwanych sekki, które dodatkowo dzielą się na jeszcze krótsze, kilkudniowe etapy – kō. Każdy z nich opisuje konkretne zjawiska przyrodnicze, takie jak kwitnienie roślin, migracje zwierząt czy zmiany temperatury. Choć system ten wywodzi się z tradycji chińskiej i przez lata pozostawał w cieniu zachodniego kalendarza, dziś ponownie zyskuje na znaczeniu, przyciągając osoby poszukujące głębszego kontaktu z naturą i bardziej świadomego przeżywania upływu czasu. Japoński kalendarz i mikropory roku – skąd wzięły się kō? Złożony system japońskiego kalendarza ma swoje korzenie w dawnych rozwiązaniach stosowanych w Azji Wschodniej, a jego obecna forma jest efektem wielowiekowej ewolucji. Choć współcześnie w Japonii funkcjonuje przede wszystkim kalendarz gregoriański (seireki), równolegle wykorzystywany jest system nazw er cesarskich (gengō), a także rzadziej spotykane, historyczne sposoby odmierzania czasu. Fundamentem tradycyjnego kalendarza był jednak model księżycowo-słoneczny, który dotarł do Japonii z Chin przez Półwysep Koreański już w VI wieku. Opierał się nie tylko na obserwacji cykli natury, lecz także na elementach takich jak chiński zodiak czy system rokuyō, przypisujący dniom określoną pomyślność lub jej brak. Kluczowa zmiana nastąpiła w okresie Edo, kiedy astronom Shibukawa Shunkai (uznawany za pierwszego oficjalnego astronoma Japonii) dostrzegł niedoskonałości dotychczasowego kalendarza i opracował jego nową wersję. Uwzględnił w niej długość roku wynoszącą 365 dni oraz dostosował system do rzeczywistych warunków panujących na archipelagu. Wprowadzony przez niego podział roku na 24 główne okresy (sekki), a następnie na 72 krótsze etapy (kō), został oficjalnie przyjęty w 1685 roku. Każde kō trwa zaledwie kilka dni i opisuje bardzo konkretne zjawiska przyrodnicze – od pojawiania się pierwszych pąków, przez migracje zwierząt, aż po zmiany temperatury i długości dnia. W przeciwieństwie do pierwotnego chińskiego systemu, japoński kalendarz został przeorganizowany tak, aby odzwierciedlać lokalny klimat, florę i faunę. Poszczególne okresy otrzymały poetyckie nazwy, a ich przebieg powiązano z rytmem natury charakterystycznym dla Japonii – od Risshun, czyli początku wiosny przypadającego na początek lutego, po Daikan, oznaczający najchłodniejszy moment roku na przełomie stycznia i lutego. Choć dziś większość Japończyków na co dzień posługuje się kalendarzem zachodnim (wykorzystywanym w administracji, dokumentach i życiu codziennym) elementy tradycyjnego systemu wciąż pozostają obecne. Widoczne są m.in. w odniesieniach do sezonowości, kalendarzach zawierających oznaczenia rokuyō czy w praktykach związanych z określonymi momentami roku. W niektórych środowiskach, takich jak ogrodnictwo czy ceremonia herbaciana, mikropory roku nadal pełnią funkcję praktycznego punktu odniesienia, wyznaczając odpowiedni czas na konkretne działania i rytuały. Mikropory roku w Japonii – jak wyglądają i co oznaczają w praktyce? Tradycyjny japoński kalendarz wyróżnia się tym, że nie opisuje czasu w sposób ogólny, lecz poprzez konkretne, obserwowalne zmiany w przyrodzie i codziennym życiu. Poszczególne mikropory roku nie są więc abstrakcyjnymi kategoriami, ale odzwierciedleniem tego, co faktycznie dzieje się w otoczeniu – od pierwszych oznak wiosny po subtelne sygnały nadchodzącej zimy. A które z mikropór roku są w Japonii najważniejsze? Otóż jedną z nich jest okres Shunbun (21 marca – 4 kwietnia), związany z równonocą wiosenną, który symbolizuje moment odrodzenia natury. To właśnie wtedy przypada czas kwitnienia wiśni, zwiększonej aktywności ptaków i pierwszych prac rolniczych, a także rodzinnych zwyczajów, takich jak porządki czy odwiedzanie grobów przodków. Wraz z nadejściem lata kalendarz koncentruje się na intensyfikacji zjawisk pogodowych i zmianie rytmu życia. Okres Taisho (23 lipca – 7 sierpnia) odzwierciedla szczyt wysokich temperatur i wilgotności, które mają bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców. To czas licznych festiwali letnich, sezonowych pozdrowień oraz wydarzeń odbywających się na świeżym powietrzu, które wpisują się w specyfikę japońskiego lata. Z kolei przejście do jesieni nie następuje nagle, lecz stopniowo zaznacza się w przyrodzie. Okres Risshū (8 – 22 sierpnia) sygnalizuje pierwsze, często ledwo zauważalne zmiany – chłodniejsze podmuchy wiatru, charakterystyczne odgłosy cykad czy pojawiające się mgły. W tym czasie obchodzone jest także święto Obon, podczas którego Japończycy symbolicznie witają duchy przodków, co dodatkowo podkreśla związek kalendarza z rytmem życia społecznego i duchowego. Zimowy okres Tōji (22 grudnia – 4 stycznia) natomiast związany jest z przesileniem zimowym i skupia się na mniej oczywistych oznakach zmian zachodzących w naturze. Zamiast spektakularnych zjawisk uwagę kieruje się na detale – pierwsze pąki roślin, zmiany w zachowaniu zwierząt czy powolne wydłużanie się dnia. Towarzyszą temu praktyki mające przynieść zdrowie i pomyślność, takie jak kąpiele z dodatkiem owoców yuzu czy spożywanie sezonowych potraw. Dlaczego japoński kalendarz mikropór roku zyskuje dziś na znaczeniu? Tak szczegółowy podział czasu sprawia, że kalendarz przestaje być jedynie narzędziem organizacyjnym, a zaczyna pełnić funkcję przewodnika po rytmie natury. Zwracając uwagę na momenty przejściowe i krótkie, często pomijane etapy między jedną a drugą porą roku (które w rzeczywistości kształtują codzienne doświadczenie otoczenia), pozwala dostrzec zmiany, jakie w standardowym podziale na cztery pory roku łatwo umykają. Takie podejście znajduje również zastosowanie w podróżowaniu. Planowanie wyjazdu z uwzględnieniem mikropór roku umożliwia bowiem poznanie mniej oczywistych aspektów Japonii – zarówno pod względem przyrody, jak i lokalnych zwyczajów czy sezonowych wydarzeń. Może to oznaczać kontakt z naturą w jej bardziej kameralnym wydaniu, a także uniknięcie największego natężenia ruchu turystycznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na najpopularniejszych momentach w roku, uwaga kieruje się na to, co aktualnie dzieje się w danym miejscu. – W tradycyjnym japońskim kalendarzu pory roku są podzielone na mniejsze części, co pozwala nam dostrzec nawet najmniejsze zmiany w naturze. Uświadamiając sobie te drobne zmiany, możemy doświadczać świata w sposób bardziej subtelny i głęboki – podkreślała Marie Kondo w rozmowie z BBC. Jak dodała, takie podejście zmienia również sposób przeżywania podróży, gdyż skupienie się na sezonowych elementach – od lokalnych produktów po charakter powietrza – sprawia, że doświadczenie staje się pełniejsze i bardziej świadome. Właśnie dlatego tradycyjny japoński kalendarz, mimo że na co dzień pozostaje w cieniu systemu zachodniego, ponownie przyciąga uwagę. Dla wielu osób staje się sposobem na zwolnienie tempa i oderwanie się od nadmiaru bodźców, a także próbą bardziej uważnego funkcjonowania w świecie, który coraz częściej wymusza pośpiech i ciągłą dostępność. Źródła: Sakuraco, Nippon, BBC, The New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak konflikt w Iranie wpływa na popularne kierunki turystyczne poza Bliskim Wschodem?
Napięcia wokół Iranu i strategicznej Cieśniny Ormuz zaczynają wywoływać skutki wykraczające daleko poza Bliski Wschód. Wiele gospodarek Azji opiera się na dostawach ropy przepływającej przez ten szlak, dlatego rosnąca niepewność przekłada się nie tylko na rynki energii, ale także na funkcjonowanie popularnych kierunków turystycznych. W jaki sposób konflikt wpływa na podróże w innych częściach świata?
Konsekwencje eskalacji napięć z udziałem Iranu coraz wyraźniej odczuwalne są w globalnej branży turystycznej. Choć pierwsze reakcje obejmowały głównie region Bliskiego Wschodu – w tym zmiany w siatkach połączeń lotniczych i ostrzeżenia dla podróżnych – wpływ konfliktu szybko rozprzestrzenił się na inne części świata. Kluczową rolę odgrywa tu Cieśnina Ormuz, przez którą transportowana jest znaczna część światowych dostaw ropy. W rezultacie wiele państw Azji, w tym Indie, Chiny czy Japonia, musi mierzyć się z rosnącą presją na sektor energetyczny. Przekłada się to na konkretne działania w turystyce – od ograniczania zużycia paliwa po dostosowywanie funkcjonowania infrastruktury i transportu. W efekcie zmiany te zaczynają wpływać również na doświadczenia podróżnych odwiedzających popularne kierunki poza samym regionem konfliktu. Sri Lanka a kryzys paliwowy. Jak konflikt wpływa na turystykę na wyspie? Wpływ napięć wokół Iranu i niepewności na rynku ropy zaczyna być widoczny także w takich kierunkach jak Sri Lanka, silnie uzależnionych od importowanych surowców energetycznych. Kraj ten pozostaje jednym z ważniejszych celów podróży w regionie – w 2024 roku odwiedziło go około 2,05 mln turystów zagranicznych, z czego ponad połowa pochodziła z Europy (w tym niemal 180 tys. z Wielkiej Brytanii, ponad 135 tys. z Niemiec oraz ponad 44 tys. z Polski). Tym samym utrzymanie stabilności sektora turystycznego ma kluczowe znaczenie dla gospodarki. W odpowiedzi na ograniczenia w dostępności paliwa wprowadzono limity jego zakupu oraz zmiany organizacyjne w administracji publicznej, w tym czterodniowy tydzień pracy dla części urzędników. Jednocześnie władze zdecydowały się wyłączyć branżę turystyczną z części restrykcji, wdrażając specjalne rozwiązania dla organizatorów wycieczek i hoteli. W praktyce oznacza to, że choć mieszkańcy odczuwają skutki ograniczeń, sektor turystyczny funkcjonuje w trybie uprzywilejowanym, a obsługa podróżnych pozostaje w dużej mierze niezakłócona. Egipt wprowadza krótsze godziny otwarcia – co to oznacza dla turystów? Egipt pozostaje jednym z najważniejszych kierunków turystycznych regionu, notując rekordowe wyniki – w 2025 roku kraj odwiedziło około 19 milionów turystów, co oznacza wzrost o blisko 20% w porównaniu z rokiem wcześniejszym. Duże znaczenie dla tego wyniku miało otwarcie Wielkiego Muzeum Egipskiego, które stało się jedną z najważniejszych nowych atrakcji przyciągających odwiedzających z całego świata. Pomimo tego władze zdecydowały się na wprowadzenie działań mających ograniczyć zużycie energii. Od końca marca zmieniają się godziny funkcjonowania sklepów, restauracji i centrów handlowych – w dni robocze będą one zamykane około godziny 21:00, a w czwartki i piątki, które pełnią rolę weekendu, około 22:00. Zmiany te wpisują się w szersze działania oszczędnościowe i mogą wpłynąć przede wszystkim na wieczorny rytm życia w miastach. Dla turystów oznacza to konieczność dostosowania planu dnia, zwłaszcza w zakresie kolacji czy zakupów, jednak główne atrakcje oraz infrastruktura turystyczna pozostaną dostępne. Najpopularniejsze kierunki (jak Kair, Luksor czy kurorty nad Morzem Czerwonym) nadal funkcjonują bez większych zakłóceń. Transport w Tajlandii pod presją. Taksówki ograniczają kursy Tajlandia, czyli jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych na świecie, również zaczyna odczuwać konsekwencje napięć na rynku energii. W 2024 roku kraj odwiedziło blisko 33 miliony turystów zagranicznych (w tym ponad 180 tysięcy z Polski), co pokazuje skalę ruchu i znaczenie sprawnie działającej infrastruktury transportowej. Obecnie problemy z dostępnością paliwa szczególnie widoczne są w Bangkoku, gdzie funkcjonowanie transportu indywidualnego uległo wyraźnemu ograniczeniu. Na lotnisku Suvarnabhumi Airport liczba dostępnych taksówek spadła z około 6000 do niespełna 2500, co przekłada się na wydłużony czas oczekiwania dla przylatujących pasażerów. Część kierowców unika także dłuższych kursów, obawiając się problemów z ponownym zatankowaniem pojazdów. Równocześnie władze starają się utrzymać stabilność cen w transporcie publicznym, wprowadzając mechanizmy kontrolujące koszty paliwa i apelując do operatorów o niepodnoszenie opłat. W praktyce oznacza to, że choć podróżni mogą napotkać utrudnienia logistyczne, alternatywne środki transportu – takie jak kolej miejska czy autobusy – pozostają dostępne i funkcjonują bez większych zakłóceń. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dotarłam do zaginionego królestwa w Himalajach. Ludzie żyją tu tak, jak ich przodkowie setki lat temu
Artykuł Marianny Armańskiej o królestwie Mustangu znalazł się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Królestwo Mustangu – zaginiony świat u podnóża Himalajów Przedszkole na krańcu świata 100 kilometrów przez pustynię dla jednego marzenia Szkoła w Phylak – kolejny krok pomocy Są miejsca, które choć odległe, stają się dziwnie bliskie. Nie dlatego, że są spektakularne, ale dlatego, że budzą w nas to, co najlepsze. Nie spodziewałam się, że miejsce, do którego tak trudno dotrzeć, może tak głęboko poruszyć moje wnętrze. Królestwo Mustangu – zaginione buddyjskie królestwo, leżące na półpustynnej wyżynie u podnóża Himalajów. Kraina ciszy i wiatru. Królestwo Mustangu – zaginiony świat u podnóża Himalajów Zanim postawiłam stopę na nepalskiej ziemi, dostałam od losu prezent – samolot utknął w powietrznej kolejce do lądowania w Katmandu. Przez ponad pół godziny krążyliśmy wokół chmur – raz się w nie zanurzając, raz oddalając – a na drugim planie widziałam ośnieżone szczyty himalajskich ośmiotysięczników. Zawieszenie między niebem a ziemią. Czysta magia. Ale to był dopiero początek. Kilka dni później dotarłam do Królestwa Mustangu, zaginionego buddyjskiego świata, gdzie życie biegnie niespiesznie, a ludzie żyją tak, jak ich przodkowie setki lat temu. Przez wieki region był zamknięty dla obcych, a otworzył się dopiero w 1992 roku. Położony na półpustynnej wyżynie stanowi fragment dawnego Tybetu. Krajobraz jest niemal księżycowy – rozległy i milczący. Ale to nie góry poruszyły mnie najmocniej. To byli ludzie. Przedszkole na krańcu świata Z dala od wydeptanych szlaków, w szałasie z kamieni – nie większym niż dwa na dwa metry – spotkałam starszą kobietę z twarzą pooraną wiatrem i czasem. Bez słowa podała mi herbatę i… jabłko. Tym gestem skradła moje serce na zawsze, bo jestem wielką fanką jabłek. W Lo Manthang, stolicy regionu, gdy wspinałam się po stromych schodach na dach, by przewietrzyć ubrania, poczułam nagle ciepły dotyk na dłoni. To była ręka kilkuletniego chłopca – Aruna. Spojrzał na mnie z uśmiechem i już po chwili siedzieliśmy razem, przeglądając w moim telefonie zdjęcia z wcześniejszych wypraw. Arun nie znał mojego języka, ja nie znałam jego, ale to nie przeszkodziło nam się zaprzyjaźnić. Właśnie wtedy, wysoko w Himalajach, narodziła się we mnie potrzeba zrobienia czegoś więcej. Nie chciałam być tylko turystką z plecakiem, która przemierza szlaki i wraca do swojego świata. Zapragnęłam, aby dzieci takie jak Arun miały więcej możliwości, by mogły się uczyć i rozwijać, zamiast tylko pomagać w domu. Tak zrodziła się myśl o przedszkolu na krańcu świata – miejscu, które dałoby dzieciom szansę na lepszą przyszłość. Kiedy podzieliłam się tym marzeniem ze współtowarzyszką podróży, opowiedziała mi o fundacji „Szkoły na Końcu Świata”, która wspiera edukację dzieci i młodzieży z Mustangu. Dzięki ich programowi stypendialnemu „Scholarships for Better Future” młodzi ludzie dostają szansę na lepszą przyszłość. 100 kilometrów przez pustynię dla jednego marzenia Po powrocie do Polski nie mogłam przestać myśleć o Mustangu. Nie chciałam być tylko turystką, która przyszła, zobaczyła i wróciła. Postanowiłam działać. Kilka miesięcy później stanęłam przed ogromnym wyzwaniem – biegiem przez pustynię. Do pokonania miałam 100 kilometrów w cztery dni, w upale sięgającym 50°C, z całym ekwipunkiem na plecach. Postanowiłam połączyć Mustang i pustynię, by zbierać środki na czesne dla jednej ze stypendystek fundacji – Dolmy Gurung. Dolma Gurung to pierwsza kobieta z regionu, która dostała szansę studiowania medycyny tybetańskiej w Katmandu. Jej marzeniem było zostać lekarką i wrócić pomagać swoim. Ma szansę zostać pierwszą kobietą-lekarzem w swoim regionie. Za każdy pokonany przeze mnie kilometr na pustyni można było symbolicznie wpłacić 1, 2 lub 5 złotych, pomagając w ten sposób spełnić marzenie młodej kobiety z odległego królestwa. Szkoła w Phylak – kolejny krok pomocy Rok później, wspólnie z fundacjami „Szkoły na Końcu Świata” oraz austriacką „Schule macht Schule”, zorganizowałam zbiórkę brakujących funduszy na wyposażenie nowo powstającej szkoły w Phylak. Między innymi na 10 piętrowych łóżek, by dzieci miały gdzie odpoczywać po długich dniach nauki i zabawy. Nie wiem, czy Arun i starsza pani z jabłkiem pamiętają mnie. Ale to właśnie oni poruszyli coś we mnie. To dzięki nim przestałam patrzeć na podróż tylko przez pryzmat szczytów i krajobrazów. Zaczęłam widzieć ludzi. Ta podróż, ten bieg i te zbiórki to opowieść o tym, że każde spotkanie może coś zmienić. Czasem wystarczy jedno miejsce, by odmienić swoje spojrzenie na świat. Dla mnie tym miejscem był Mustang. Nie przez wysokość gór, lecz przez głębokość spotkań. To, co najcenniejsze, nie wydarzyło się na szczytach, ale w spojrzeniach, uśmiechach i herbacie z jabłkiem. I w drobnej dłoni Aruna, która niespodziewanie chwyciła moją. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
„Lwia Skała" Sigirija to największy skarb Sri Lanki. Wielu uważa ją za nieoficjalny 8 cud świata
Twierdza Sigiriya to jeden z najbardziej niezwykłych zabytków Sri Lanki. Wzniesiona na szczycie monumentalnej, 180-metrowej Lwiej Skały, powstała w V wieku n.e. jako spektakularna forteca i królewska rezydencja.
W tym artykule: Jak powstała twierdza Sigirija? Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Twierdza Sigirija (Sigiriya) leży w Prowincji Środkowej Sri Lanki. Starożytna forteca została wzniesiona na szczycie 180-metrowej skały przez króla Kassapę w V wieku n.e. Konstrukcja jest od 1982 roku wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest również jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych na Sri Lance. Jak powstała twierdza Sigirija? Twierdza Sigirija została zbudowana przez króla Kassapę I jako stolica jego państwa. Pałac wzniesiono w V wieku naszej ery na szczycie 200-metrowej Lwiej Skały. Ośrodek pełnił funkcję siedziby władcy Sri Lanki zaledwie przez kilka lat. Od początku twierdza miała służyć obronie państwa przed oczekiwanym atakiem ze strony królewskiego brata Mogallany. Kilka lat wcześniej Kassapa pozbawił praw do tronu Mogallanę, który był prawowitym następcą tronu. Mężczyzna został zmuszony do ucieczki do Indii. Jego ostateczny powrót na Sri Lankę był jednak tylko kwestią czasu. Doszło do tego w 497 roku, kiedy w wyniku wojny domowej Kassapa stracił tron i królem został Mogallana. Aż do XIV wieku twierdza Sigirija pełniła funkcję klasztoru buddyjskiego. Później została opuszczona. Dziś jest to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na Sri Lance. Ciekawostki o Brazylii, które wielu zaskoczą. Nawet jej największych miłośników Ciekawostki o Brazylii, czyli kraju o powierzchni 27 razy większej od Polski. W tym artykule zebraliśmy wiele zaskakujących i mało znanych faktów na temat tego najludniejszego państwa Ameryki... Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Sigirija zachwyca położeniem na potężnej skale. Wejście do twierdzy prowadzi przez charakterystyczną, monumentalną rzeźbę przedstawiającą lwie łapy z pazurami. Twierdza jest otoczona pięknymi ogrodami, stawami i freskami. Pałac Królewski, który znajdował się na szczycie Lwiej Skały, był dostępny dzięki rozbudowanemu systemowi schodów, korytarzy i chodników. Ściana Lustrzana, która znajduje się u podstawy góry, jest znana z połyskującej wypolerowanej powierzchni. To na tej ścianie odwiedzający wypisywali wiersze i malowali rysunki. Freski Sigirija są jednymi z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych przykładów starożytnej sztuki na Sri Lance. Obrazy przedstawiają młode dziewczęta. Uważa się, że powstały na osobiste zlecenie króla Kassapy I. Twierdza jest również znana z zaawansowanego – jak na swoją epokę – systemu hydraulicznego, doprowadzającego i odprowadzającego wodę z Lwiej Skały. Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? W tej chwili nie ma bezpośrednich stałych połączeń lotniczych z Polski na Sri Lankę. Do Kolombo najłatwiej dolecieć z jedną przesiadką w Londynie (British Airways) lub w Dubaju (Emirates). Podróż będzie trwała około 11 godzin. Za bilety będzie trzeba zapłacić przynajmniej 3,5 tys. zł w dwie strony. Odwiedzając Sri Lankę, warto rozważyć zatrzymanie się w jednym z hoteli ekologicznych, których kilkanaście jest na wyspie. O kameralnym hotelu The Kip pisaliśmy w National-Geographic.pl. Najlepszym sposobem dotarcia do twierdzy Sigirija z Kolombo jest pociąg do Habrany. Za bilety będzie trzeba zapłacić od 800 do 1200 rupii lankijskich (ok. 13 zł). Podróż trwa około 5 godzin. Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Sigiriya to jedno z najpopularniejszych miejsc turystycznych na Sri Lance. Stanowisko archeologiczne jest otwarte dla zwiedzających od poniedziałku do piątku od 7.00 do 17.30. Opłata za wstęp dla obcokrajowców wynosi 30-35 USD za osobę. Odwiedzający mogą wspinać się na skalną fortecę i zwiedzać ruiny Pałacu Królewskiego, Lustrzaną Ścianę i lokalne freski. Wspinaczka na szczyt skały bez wcześniejszego przygotowania może być wymagająca. Jednak zapierające dech w piersiach widoki ze szczytu są warte wysiłku. Wejście po schodach może być równie emocjonujące. Trzeba być jednak gotowym na pokonanie 1200 stopni. Oprócz twierdzy turyści mogą również zwiedzać zachwycające ogrody otaczające Sigiriję. W ogrodach można podziwiać endemiczne gatunki roślin, w tym wiele roślin leczniczych. Ogrody są siedliskiem różnych roślin, w tym roślin leczniczych. Są też świadectwem wyrafinowanej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Plan ogrodów jest jednym z lepszych przykładów znakomitej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Szczyt sezonu na Sri Lance przypada na okres od stycznia do kwietnia. Wówczas na wyspie panuje klimat umiarkowany, co sprzyja jednodniowym wycieczkom. Pora sucha panuje od maja do sierpnia. Przez większą część roku na Sri Lance temperatura dochodzi do około 30 stopni Celsjusza, a wilgotność osiąga nawet 80%. Październik, listopad i grudzień to najbardziej wilgotne miesiące na Sri Lance. W tym czasie nie warto planować dłuższego pobytu na wyspie. Źródło: SigiriyaFortress.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Święto kwitnącej wiśni odwołane. Mieszkańcy mówią wprost: to kryzys
Co roku sezon kwitnienia wiśni zamienia Japonię w różowo-białą bajkę, która przyciąga miliony turystów z całego świata. Tradycja Hanami stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kraju i magnesem dla zagranicznych podróżnych. W nadchodzących tygodniach w całej Japonii rozpoczną się festiwale organizowane z tej okazji. Jednak nie wszystkie samorządy zdecydowały się je utrzymać. W jednej z miejscowości w pobliżu Tokio wydarzenie zostało odwołane z powodu nadmiernego napływu turystów.
Japonia od lat znajduje się w czołówce podróżniczych marzeń – przyciąga zarówno futurystycznym obliczem Tokio, historycznym Kioto, jak i mniej oczywistymi miejscami (czyli np. azjatycką Wenecją), które zyskują popularność dzięki mediom społecznościowym. Po pandemicznym załamaniu branża turystyczna w kraju przeżywa rekordowe odbicie, a liczba zagranicznych gości bije kolejne historyczne wyniki. Problem w tym, że największe obciążenie coraz częściej spada nie na metropolie, lecz na małe miejscowości, które nie są przygotowane na tak intensywny ruch. Jednym z symboli tego napięcia stała się położona u stóp góry Fudżi Fujiyoshida, gdzie lokalne władze zdecydowały się odwołać festiwal kwitnącej wiśni, argumentując decyzję względami bezpieczeństwa i komfortu mieszkańców. Napływ turystów do Japonii. Festiwal w Fujiyoshidzie odwołany Powrót zagranicznych podróżnych do Japonii po pandemii okazał się bardziej obfity, niż przewidywano. W 2025 roku kraj odwiedziło aż 42,7 miliona turystów – to najwyższy wynik w historii i wyraźny wzrost względem niemal 37 milionów gości rok wcześniej. Osłabiony jen dodatkowo zwiększył atrakcyjność Japonii jako kierunku podróży, czyniąc ją bardziej dostępną cenowo. Szczególnie mocno odczuły to najpopularniejsze miasta. W Kioto mieszkańcy od miesięcy skarżą się na tłumy oraz zachowania turystów, którzy zaczepiają gejsze ubrane w kimona, próbując robić im zdjęcia bez zgody. Coraz częściej jednak problem wykracza poza metropolie i dotyka mniejszych miejscowości, których infrastruktura nie była projektowana z myślą o masowej turystyce. W Fujiyoshidzie (mieście położonym u podnóża góry Fudżi w prefekturze Yamanashi) sytuacja stała się nie do wytrzymania. Lokalne władze informowały o permanentnych korkach, niedopałkach papierosów wyrzucanych na ulice, wchodzeniu na prywatne posesje oraz przypadkach załatwiania potrzeb fizjologicznych w ogrodach mieszkańców. – Za pięknym krajobrazem góry Fuji kryje się rzeczywistość, w której spokojne życie mieszkańców jest zagrożone. Czujemy że jesteśmy w kryzysie – oświadczył burmistrz miasta Shigeru Horiuchi. W rezultacie podjęto decyzję o odwołaniu odbywającego się od dekady festiwalu kwitnącej wiśni, który co roku przyciągał około 200 tysięcy osób. – Aby chronić godność i warunki życia naszych obywateli, postanowiliśmy zakończyć festiwal – podkreśliły władze. Odwołany festiwal nie zatrzyma tłumów. Hanami przyciąga miliony Decyzja o zakończeniu 10-letniego festiwalu nie oznacza, że okolice Fujiyoshidy nagle opustoszeją. Władze miasta nie mają złudzeń, że nawet bez festiwalu park Arakurayama Sengen (słynący z widoku na górę Fudżi, pięciopiętrową pagodę Chureito i aleję kwitnących wiśni) będzie przeżywać oblężenie. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Japonii, regularnie pojawiające się w mediach społecznościowych, przewodnikach i na tysiącach zdjęć. W szczycie sezonu miasto notuje ponad 10 tysięcy odwiedzających dziennie, a turyści potrafią ustawiać się w wielogodzinnych kolejkach, by uchwycić idealne ujęcie góry Fudżi w otoczeniu różowych kwiatów. Samorządowcy wskazują, że napływ gości napędzają m.in. korzystny kurs jena oraz viralowa popularność miejsca w internecie. Aby ograniczyć chaos, planowane jest zwiększenie liczby pracowników porządkowych, utworzenie tymczasowych parkingów i instalacja przenośnych toalet. Wregionie podejmowano już bardziej radykalne kroki – ustawiano bariery zasłaniające widok na Fudżi, wprowadzano opłaty oraz limity wejść na niektóre szlaki. Mimo to sezon kwitnienia wiśni pozostaje jednym z najważniejszych momentów w japońskim kalendarzu turystycznym. W marcu i kwietniu parki, świątynie i nadrzeczne bulwary w całym kraju – od Tokio i Kioto po Hiroszimę czy Fukuokę – wypełniają się mieszkańcami i gośćmi z zagranicy organizującymi pikniki pod kwitnącymi drzewami. To tradycja sięgająca setek lat, łącząca estetyczne doświadczenie z refleksją nad ulotnością życia. Wiele miast nadal organizuje własne wydarzenia i iluminacje nocne (yozakura), które przyciągają tłumy mimo rosnących obaw. Odwołanie jednego festiwalu nie zmienia więc faktu, że kwitnąca wiśnia pozostaje symbolem Japonii – i jednym z największych magnesów dla turystów. Źródła: ABC News, The Guardian Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Potrafią wstrzymać oddech na kilka minut. Ten lud przystosował się do życia pod wodą
Ludność Bajau od pokoleń żyje w ścisłej symbiozie z morzem. To społeczność z Azji Południowo-Wschodniej, która zasłynęła niezwykłymi zdolnościami nurkowania na jednym oddechu. Badania naukowe pokazują, że ich organizmy wykazują realne adaptacje fizjologiczne i genetyczne związane z życiem w warunkach niedotlenienia.
Spis treści: Bajau – kim są morscy nomadzi? Wyjątkowe umiejętności nurkowania Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Mit o „ludziach ze skrzelami” Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Żyją głównie na wodach Filipin, Malezji i Indonezji. Tradycyjnie zamieszkiwali łodzie lub domy na palach, a ich codzienność przez stulecia była nierozerwalnie związana z rybołówstwem, połowem mięczaków i polowaniem podwodnym. Współcześnie część społeczności prowadzi bardziej osiadły tryb życia, jednak kulturowa tożsamość Bajau nadal silnie związana jest z morzem. Bajau – kim są morscy nomadzi? Bajau (Sama-Bajau, Badjao, Badżawowie) to grupa etniczna określana często mianem „morskich nomadów”. Ich tradycyjny model życia opierał się na stałej mobilności – przemieszczali się między wyspami i lagunami, żyjąc na łodziach zwanych lepa-lepa. Morze było dla nich nie tylko źródłem pożywienia, lecz także przestrzenią społeczną, duchową i ekonomiczną. W przeciwieństwie do wielu społeczności lądowych Bajau przez setki lat funkcjonowali w środowisku, w którym kluczową umiejętnością było nurkowanie bez sprzętu. To właśnie ten styl życia stał się impulsem do badań nad możliwą adaptacją ewolucyjną. Wyjątkowe umiejętności nurkowania Bajau są uznawani za jednych z najlepszych freediverów (nurków wstrzymujących oddech) na świecie. Tradycyjnie nurkowali w poszukiwaniu: ryb, pereł, ogórków morskich, skorupiaków. Niektórzy członkowie społeczności osiągają głębokości kilkudziesięciu metrów, pozostając pod wodą przez kilka minut bez aparatu tlenowego. Kluczowe jest tu zrozumienie, że nie chodzi wyłącznie o trening. Oprócz praktyki istotne znaczenie mają także uwarunkowania fizjologiczne. Warto jednak zaznaczyć, że często powtarzana informacja, jakoby Bajau spędzali „60% czasu pracy pod wodą”, nie ma jednoznacznego potwierdzenia w literaturze naukowej. Nurkowanie jest integralną częścią ich zajęć, lecz dokładne proporcje zależą od regionu i trybu życia danej społeczności. Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Najbardziej znanym odkryciem jest fakt, że Bajau mają średnio większą śledzionę niż sąsiednie populacje lądowe. Dlaczego śledziona jest tak ważna? Śledziona pełni funkcję magazynu krwi bogatej w tlen. W sytuacji niedotlenienia – np. podczas zanurzenia – może się kurczyć i uwalniać dodatkową porcję czerwonych krwinek do krwiobiegu. To zwiększa zdolność transportu tlenu i wydłuża czas przebywania pod wodą. Mechanizm ten jest elementem tzw. odruchu nurkowego ssaków – naturalnej reakcji organizmu na zanurzenie twarzy w wodzie i wstrzymanie oddechu. U Bajau efekt ten może być silniejszy dzięki większej objętości śledziony. Badania wykazały, że nawet osoby z tej społeczności, które nie nurkują zawodowo, mają powiększoną śledzionę. Sugeruje to, że nie jest to wyłącznie efekt treningu, lecz może mieć podłoże genetyczne. Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Analizy genetyczne wskazują na obecność wariantów genów powiązanych z regulacją funkcji śledziony oraz reakcji organizmu na niedotlenienie (hipoksję). Wśród badanych genów zwrócono uwagę m.in. na: PDE10A – gen związany z regulacją hormonów tarczycy, które mogą wpływać na wielkość śledziony, BDKRB2 – gen powiązany z odpowiedzią naczyń krwionośnych na niedotlenienie. Naukowcy podkreślają jednak, że mówimy o wielogenowym charakterze adaptacji. Nie istnieje pojedynczy „gen nurkowania”. To złożona kombinacja wariantów genetycznych, które w warunkach określonego stylu życia mogły być premiowane przez dobór naturalny. Ewolucja czy trening? Co naprawdę odpowiada za zdolności Bajau Często pojawia się uproszczenie, że „ewolucja obdarzyła Bajau supermocami”. W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony. Ewolucja nie działa celowo. Jeśli dana cecha – np. większa śledziona – zwiększa szanse przeżycia i reprodukcji w określonym środowisku, może stopniowo stawać się częstsza w populacji. W przypadku Bajau środowiskiem selekcyjnym było życie wymagające regularnego nurkowania i pracy w warunkach hipoksji. Nie można jednak pominąć roli: intensywnego treningu od najmłodszych lat, adaptacji układu oddechowego, zmian w tolerancji na podwyższony poziom dwutlenku węgla, uwarunkowań kulturowych i dietetycznych. To współdziałanie biologii i środowiska. Mit o „ludziach ze skrzelami” W przestrzeni medialnej i internetowej pojawiają się sensacyjne teorie, jakoby Bajau mieli „przodków ze skrzelami”. Nie ma na to żadnych dowodów. Człowiek jako gatunek nie posiada ani nie posiadał struktur anatomicznych pozwalających na oddychanie pod wodą. Takie narracje mają charakter mitologiczny lub marketingowy i nie znajdują potwierdzenia w genetyce ani antropologii. Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Przypadek Bajau jest szczególnie interesujący dla biologów ewolucyjnych, ponieważ pokazuje, że adaptacje do środowiska mogą zachodzić stosunkowo szybko w skali ewolucyjnej. Podobne zjawiska obserwuje się u: Tybetańczyków przystosowanych do życia na dużych wysokościach, mieszkańców Andów czy mieszkańców Etiopii żyjących w warunkach przewlekłej hipoksji. U Bajau presja środowiskowa była jednak związana nie z wysokością, lecz z częstym przebywaniem pod wodą. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dagestan to fascynująca kraina gór. Region skrywa wiele skarbów historii i natury
Dagestan, a dokładnie – Republika Dagestanu – przez tysiące lat pełnił funkcję strategicznego zwornika kontrolującego przepływ armii, towarów i idei pomiędzy stepami Eurazji a cywilizacjami Bliskiego Wschodu. Współcześnie, staje się coraz popularniejszym kierunkiem turystycznych eskapad, mimo że wiąże się z tym pewne ryzyko. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie skarby skrywa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Geografia Republiki Dagestanu Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dziedzictwo Dagestanu Nazwa regionu to hybryda tureckiego rdzenia dağ (góra) i perskiego przyrostka stan (kraj). W najprostszym tłumaczeniu oznacza „krainę gór”, jednak ta definicja nie jest w stanie w pełni określić tego wielokulturowego, a przy tym także pięknego zakątka. Geografia Republiki Dagestanu Dagestan rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego na długości około 405 kilometrów. Od północy graniczy z Kałmucją, od zachodu – z Czeczenią, a od północnego zachodu – z Krajem Stawropolskim. Granice południowe i południowo-zachodnie mają charakter państwowy, oddzielając Federację Rosyjską od Azerbejdżanu i Gruzji. Republika zajmuje powierzchnię 50300 kilometrów kwadratowych, co czyni ją największą na Kaukazie Północnym. Teren Dagestanu można podzielić na trzy zasadnicze strefy. Są to: Nizina Nadkaspijska – północna i wschodnia część kraju to obszary nizinne, miejscami depresyjne. Jest to strefa półpustynna i stepowa; pogórze – strefa przejściowa, charakteryzująca się łagodniejszym klimatem i żyznymi glebami, sprzyjająca rolnictwu i sadownictwu; Wielki Kaukaz – południowa i zachodnia część są zdominowane przez wysokie góry, zajmujące ponad połowę terytorium republiki. W przeciwieństwie do zachodniego Kaukazu, góry Dagestanu nie tworzą jednego głównego grzbietu, a skomplikowany system pasm bocznych, płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Najwyższym szczytem jest Bazarduzu (4466 m n.p.m.), zlokalizowany na granicy z Azerbejdżanem. Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Historię Dagestanu wypełniają nieustanne walki o kontrolę nad strategicznym korytarzem, łączącym Europę z Azją. Każda kolejna potęga – Rzym, Persja, Kalifat Arabski, Złota Orda, Imperium Osmańskie, Rosja – pozostawiła tam swój ślad. Brama Kaspijska Derbent to jedno z najstarszych miast na terenie obecnej Rosji, z historią osadnictwa sięgającą 5000 lat. W odległej przeszłości, wąski pas nizinny między górami a morzem (o szerokości zaledwie 3 km) był dla wielkich armii jedyną drogą omijającą Kaukaz. W VI wieku n.e. szachowie z dynastii Sasanidów wznieśli tam ogromny system fortyfikacji, mający chronić imperium przed koczownikami z północy. Jego sercem była cytadela Naryn-Kala. Od tej potężnej fortyfikacji w głąb gór ciągnął się mur Dag-Bary o długości ponad 40 km, blokujący wszelkie obejścia. Greccy geografowie opisywali to miejsce jako „Bramę Kaspijską”. Islamizacja i złoty wiek W VII wieku Derbent zdobyli Arabowie. Miasto zyskało wówczas nazwę Bab al-Abwab, oznaczającą „brama bram”. Stało się ono przyczółkiem islamizacji Kaukazu Północnego i ważnym centrum handlowym Jedwabnego Szlaku. W IX wieku, z populacją przekraczającą 50 tys. mieszkańców, było największym miastem regionu, przewyższając wielkością ówczesne ośrodki europejskie. To właśnie tam krzyżowały się wpływy arabskie, perskie i tureckie, a miasto stało się stolicą niezależnego emiratu. Średniowieczny Dagestan był luźną konfederacją chanatów i wolnych stowarzyszeń wiejskich. Wojna kaukaska XIX wiek przyniósł konfrontację z Imperium Rosyjskim. Dążąc do inkorporacji Kaukazu, carska potęga napotkała jednak na zacięty opór górali. Rozpętał się wówczas konflikt, który w historii zapisał się jako wojna kaukaska. Kluczową postacią tego okresu był Awar Imam Szamil – teolog i strateg, który stworzył Imamat Kaukaski, państwo teokratyczne oparte na szariacie, jednoczące Dagestan i Czeczenię. Szamil przez dekady skutecznie opierał się potędze carskiej armii, wykorzystując taktykę wojny podjazdowej i niedostępność terenu. Dopiero w 1859 roku, po oblężeniu na górze Gunib, został zmuszony do kapitulacji, co symbolicznie zakończyło zorganizowany opór na wschodnim Kaukazie. Okres radziecki i współczesność XX i XXI wiek przyniósł modernizację, edukację i infrastrukturę, ale także represje religijne i przymusowe przesiedlenia ludności górskiej na niziny. Rozpad ZSRR w 1991 roku zapoczątkował serię problemów etnicznych i ekonomicznych. W 1999 roku Dagestan stał się celem inwazji bojowników czeczeńskich pod wodzą Szamila Basajewa i Chattaba, co zapoczątkowało II wojnę czeczeńską. Co istotne, ludność Dagestanu masowo stanęła wówczas po stronie sił federalnych, formując oddziały samoobrony i odrzucając radykalną ideologię wahabicką najeźdźców. Mimo to region przez kolejne dwie dekady zmagał się z podziemiem terrorystycznym, którego aktywność została stłumiona dopiero w połowie 2010 roku. Niestety, 14 lat później terror powrócił w formie incydentalnych, ale krwawych ataków. Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dagestan oferuje geologiczne atrakcje, które swoją skalą mogą konkurować z najsłynniejszymi miejscami na świecie. Poniżej wymieniamy kilka najpiękniejszych. Kanion Sulak To najcharakterystyczniejsza wizytówka regionu. Wcięcie rzeki Sulak w wapienne skały osiąga głębokość 1920 metrów, co czyni ten kanion najgłębszym w Europie. W osadzie Dubki znajduje się wspaniały punkt widokowy, z którego roztacza się panorama na meandrującą w dole rzekę o nienaturalnie turkusowym kolorze. Sary-kum W odległości zaledwie 18 km od Machaczkały wznosi się Sary-kum – gigantyczna góra piasku otoczona stepem i górami. Mierząca ok. 260 m wysokości wydma jest jedną z najwyższych w Eurazji. Panuje tam unikatowy mikroklimat. Na piasku temperatura sięga 60 stopni Celsjusza. Występują tam skorpiony i jadowite węże, w tym żmija lewantyńska. To właśnie dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wyznaczonych kładkach. Dziedzictwo Dagestanu Republika Dagestanu to nie tylko zachwycająca natura. Na przestrzeni wieków ścierało się tam wiele cywilizacji, a każda pozostawiła po sobie wyraźny ślad. Cytadela Naryn-Kala Wpisany na listę UNESCO kompleks w Derbencie to obowiązkowy punkt w planie wycieczki po Dagestanie. Zwiedzanie obejmuje mury obronne, ruiny pałacu chanów, łaźnie, podziemne więzienia i tajemniczy obiekt na planie krzyża, który według niektórych badaczy mógł być najstarszą chrześcijańską świątynią w regionie, później zasypaną i używaną jako cysterna. Kubachi Wysoko w górach znajduje się Kubachi – wieś od średniowiecza słynąca z wyrobu broni i biżuterii. Miejscowi złotnicy cieszyli się sławą na dworach Persji i Rosji. Do dziś można tam kupić wyroby ze srebra bezpośrednio od rzemieślników. Gamsutl Często nazywany „Dagestańskim Machu Picchu”, Gamsutl to opuszczona osada na szczycie góry, na wysokości ok. 1500 m n.p.m.. Wioska, której historia sięga tysięcy lat, wyludniła się w XX wieku. Ostatni mieszkaniec zmarł w 2015 roku. Goor i Kahib W rejonie szamilskim znajdują się ruiny starych osad obronnych – Goor i Kahib. W pierwszej zachowały się kamienne wieże rodowe, a na krawędzi urwiska znajduje się formacja skalna zwana „Językiem Trolla” – idealne miejsce na pamiątkowe zdjęcie nad przepaścią. Stary Kahib to „przyklejone” do zbocza miasto-widmo, z ruinami domów i wież, do których prowadzą wąskie ścieżki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To wtedy komary zwróciły się przeciwko ludziom. Badanie DNA ujawnia przełomowy moment
Komary nie zawsze traktowały ludzi jako główne źródła pożywienia. Najnowsze badania DNA pokazują, że ich preferencje zmieniły się znacznie wcześniej, niż sądzono. Kluczową rolę odegrało pojawienie się Homo erectus w Azji Południowo-Wschodniej. To odkrycie rzuca nowe światło na naszą trudną relację z moskitami.
Na świecie żyje około 3500 gatunków komarów, ale tylko nieliczne widzą w człowieku główne źródło pożywienia. Niestety, ich ugryzienia są nie tylko nieprzyjemne, ale mogą też prowadzić do zachorowania np. na malarię. Z nowych analiz wynika, że komary zainteresowały się po raz pierwszy człowiekiem w regionie zwanym Sundalandem, który obejmował dzisiejszy Półwysep Malajski, Borneo, Sumatrę i Jawę. Zmiany klimatu zaczęły przerzedzać gęstą dżunglę, tworząc bardziej otwarte przestrzenie. W tym samym czasie w menu owadów pojawiły się wczesne istoty ludzkie. Działo się to między 2,9 a 1,6 miliona lat temu. To był moment przełomowy, który na zawsze zmienił relację między naszym gatunkiem a tymi nieustępliwymi owadami. Skąd to wszystko wiemy? Z najnowszych badań naukowców, które opublikowano właśnie na łamach „Scientific Reports”. Genetyka rzuca światło na nasze relacje z moskitami Naukowcy zbadali DNA 38 komarów należących do 11 gatunków z grupy Anopheles leucosphyrus, żyjących w Azji Południowo-Wschodniej. Zespół przeprowadził zaawansowaną analizę filogenomiczną 2657 genów jądrowych oraz 13 genów mitochondrialnych. Eksperci wykorzystali modele komputerowe i szacunkowe tempo mutacji DNA, aby precyzyjnie zrekonstruować drzewo ewolucyjne tych owadów. W ten sposób udało się wyselekcjonować zestaw 25 genów o najbardziej stabilnym tempie zmian. Porównując różnice genetyczne między komarami, badacze mogli precyzyjnie wskazać moment, w którym w ich menu pojawiła się krew naszych przodków. Uzyskane wyniki badań DNA zestawiono z danymi o historycznych zmianach klimatu oraz zapisami kopalnymi wczesnych ludzi. To dało jasny obraz tego, kiedy komary skierowały swoją ciekawość z małp na człowieka. I okazał się nim być Homo erectus. Erectus na komarzym „talerzu” Głównym wnioskiem płynącym z badań jest to, że upodobanie komarów z grupy Anopheles leucosphyrus do ludzkiej krwi rozwinęło w odpowiedzi na przybycie wczesnych hominidów do Azji Południowo-Wschodniej około 1,8 miliona lat temu. Oznacza to, że pierwszą ofiarą był Homo erectus, a nie Homo sapiens sapiens, który pojawił się na tych terenach znacznie później. Wcześniej komary żywiły się głównie krwią małp przebywających wysoko w koronach tropikalnych drzew. Zmiany klimatyczne prowadzące do przerzedzania dżungli zachęciły komary do szukania pokarmu na ziemi, gdzie nowym i obfitym źródłem pożywienia stali się nasi przodkowie. Ta trwała zmiana preferencji diety uczyniła wybrane gatunki komarów zabójczo skutecznymi roznosicielami malarii wśród ludzi. Wyniki te stanowią unikatowy, nie-archeologiczny dowód na to, że wczesne homininy były liczne i obecne w regionie Sundalandu znacznie wcześniej, niż sugerowały niektóre znaleziska kopalne. Znaczenie badań prehistorycznych komarów To badanie jest ważne dla poznania odległej przeszłości. Ale nie tylko. Może mieć kluczowe znaczenie dla przyszłości. Dlaczego? Oto kluczowe kierunki: Ograniczanie skutków rozprzestrzeniania się nowych chorób. Zrozumienie ewolucyjnych przyczyn upodobania komarów do ludzi pozwala lepiej przygotować się na łagodzenie skutków nowych chorób przenoszonych przez te owady. Zrozumienie mechanizmów rozprzestrzeniania chorób. Wiedza o tym, że preferencje żywieniowe są głównym czynnikiem szerzenia patogenów, pozwala naukowcom lepiej identyfikować najbardziej niebezpieczne gatunki. Przewidywanie reakcji na zmiany środowiska. Badanie pokazuje, jak zmiany klimatyczne i pojawienie się nowych gospodarzy wymuszają adaptację owadów, co pomaga prognozować ich zachowanie w obliczu współczesnych zmian klimatu. Nowe metody kontroli populacji. Identyfikacja zmian genetycznych odpowiedzialnych za wykrywanie ludzkiego zapachu może przysłużyć się opracowaniu w przyszłości skuteczniejszych pułapek i środków odstraszających. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaskakujące wyniki badań. W Chinach odkryto najstarsze szczątki pradawnego krewnego człowieka
Naukowcy jeszcze raz zbadali trzy czaszki Homo erectus znalezione w chińskim Yunxian. Okazało się, że mają prawie 1,8 miliona lat. To oznacza, że jest to najstarszy dowód na istnienie krewnego człowieka w Azji Wschodniej.
Opanował ogień, a także tworzył zaawansowane narzędzia, które wykorzystywał w codziennym życiu. Jako jeden z pierwszych żył w zorganizowanych grupach i skutecznie przystosowywał się do różnych środowisk. Homo erectus to wymarły gatunek człowieka, który pojawił się w Afryce około 2 milionów lat temu i był jednym z pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo o w pełni wyprostowanej postawie ciała. Naukowcy uważają, że to jeden z pierwszych gatunków człowieka, który opuścił kontynent afrykański i dotarł do Europy i Azji. Kiedy Homo erectus trafił do Azji? Właśnie dlatego H. erectus odegrał kluczową rolę w ewolucji człowieka. Ponadto uważa się go za przodka późniejszych gatunków, w tym Homo sapiens. Jednak ekspansja pradawnych krewnych współczesnych ludzi to jedno z największych wyzwań dla naukowców badających ewolucję człowieka. Wciąż nie do końca wiadomo, kiedy dokładnie opuścili Afrykę i czy była to jedna fala migracji, czy kilka, a także którą drogą się przemieszczali i jak szybko dotarli do Azji Wschodniej. Nowe badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” rzuca jednak nowe światło na powyższe zagadnienia. W chińskim Yunxian w prowincji Hubei w przeszłości archeolodzy odnaleźli trzy niemal kompletne czaszki Homo erectus, co sprawiło, że region ten uznano za jedno z najważniejszych stanowisk hominidów z wczesnego plejstocenu we wschodniej Azji. Pierwotnie jednak ich wiek został określony na 1,2 mln lat temu. Nowe badania przesuwają ten okres aż o 600 tys. lat. „Wyniki datowania przesuwają czaszki z Yunxian na okres ok. 1,8 mln lat temu, co stanowi najstarsze skamieniałości hominidów odkryte we wschodniej Azji” – napisali w swojej pracy autorzy. Badacze dodają także, że skorygowane datowanie potwierdza model szybkiej ekspansji i szerokiego rozprzestrzenienia Homo erectus. „Przyczynia się także do zmniejszenia luki chronologicznej między najwcześniejszą archeologią a paleontologią hominidów we wschodniej Azji” – czytamy. „Absolutne zaskoczenie” – To było absolutne zaskoczenie, gdy po raz pierwszy zobaczyliśmy wyniki naszej analizy. Starszy wiek może zmusić ekspertów do ponownego przemyślenia daty pojawienia się Homo erectus w Afryce – powiedział Live Science Christopher Bae, współautor badania i profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim w Manoa. Badacz stawia hipotezę, że należałoby rozważyć przesunięcie daty pojawienia się tego gatunku człowieka na około 2,6 miliona lat temu. To dlatego, że do tej pory to skamieniałości odkryte na stanowisku Dmanisi w Gruzji, datowane na 1,78–1,85 miliona lat, przez długi czas uznawano za najwcześniejsze dowody obecności ludzi w Azji. Kiedy na Ziemi pojawił się Homo erectus? W najnowszym badaniu szczątków naukowcy wykorzystali technikę datowania czasu pogrzebania osadów na podstawie rozpadu nuklidów kosmogenicznych. W ten sposób autorzy chcieli określić wiek kwarcu znajdującego się w warstwach, w których znaleziono czaszki. Ta metoda mierzy okres półtrwania dwóch wariantów chemicznych – glinu-26 i berylu-10 – aby określić, ile czasu minęło od wystawienia kwarcu na działanie promieniowania kosmicznego. Prof. Bae zwraca jednak uwagę, że obecnie jest duża różnica pomiędzy wiekiem trzech czaszek z Yunxian a najwcześniejszymi dowodami w postaci narzędzi stworzonych przez Homo erectus. Ale ponieważ ta data jest zbliżona do skamieniałości z Dmanisi w Gruzji, wyniki sugerują, że H. erectus przemieszczał się po Azji stosunkowo szybko. – Rozmiar i kształt czaszek z Yunxian dowodzą jednak, że osobniki te miały większe mózgi, niż te znalezione w Gruzji, pomimo stosunkowo podobnego wieku. Wskazuje to na istotne zróżnicowanie wśród wczesnych człowiekowatych poza Afryką – dodaje prof. Bae. Źródło: Science Advances Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Kraina gościnnych ludzi i zachwycających krajobrazów. Arabia Saudyjska zaprasza do odkrywania nieodkrytego
Arabia Saudyjska fascynuje podróżników, a dziś można ją odkrywać w łatwy i komfortowy sposób. Nowoczesność spotyka się tu z autentycznym duchem odkrywania, a bezpośrednie połączenia z Warszawy ułatwiają planowanie podróży. Dodatkowym atutem jest łagodny klimat od jesieni do wiosny, co sprawia, że kierunek ten jest atrakcyjnym wyborem przez większą część roku.
Arabia Saudyjska zaprasza do fascynującego świata kontrastów i autentyczności. Saudyjska część wybrzeża Morza Czerwonego, nowoczesne miasta, bogate dziedzictwo kulturowe, zielone oazy i starożytne miejscowości tworzą przestrzeń, w której historia płynnie przenika się z nowoczesnością. Nowy rozdział nabiera kształtów Transformacja Arabii Saudyjskiej realizowana jest w ramach długofalowej strategii Saudi Vision 2030, która stawia turystykę w centrum przyszłego rozwoju kraju. Nie jest to nagła zmiana, lecz konsekwentne otwieranie Królestwa na świat, wspierane szeroko zakrojonymi inwestycjami oraz wyraźnym ukierunkowaniem na gości zagranicznych. Ta wizja rozwijającej się gospodarki i ambitnego państwa, oparta na filarach dynamicznego społeczeństwa, jest już widoczna w praktyce. Rozbudowana infrastruktura, dynamicznie rozwijająca się oferta kulturalna i rozrywkowa oraz coraz większa dostępność sprawiają, że podróżowanie po kraju staje się łatwiejsze i bardziej atrakcyjne. Jako dwunasty co do wielkości kraj świata, Arabia Saudyjska oferuje ponad 1800 kilometrów linii brzegowej oraz dziesiątki tysięcy stanowisk archeologicznych – wiele z nich jeszcze do niedawna pozostawało właściwie nieodkryte przez podróżników. Dziś to rozległe i zróżnicowane dziedzictwo staje się coraz bardziej dostępne, zapraszając do poznawania miejsca imponującego skalą, historią i naturalnym pięknem. Dynamiczne społeczeństwo kształtujące doświadczenie odwiedzających Jedną z kluczowych cech współczesnej Arabii Saudyjskiej jest energia szybko rozwijającego się społeczeństwa, które patrzy w stronę świata. Dynamika ta widoczna jest w sposobie, w jaki Królestwo tworzy ofertę dla międzynarodowych gości – poprzez programy kulturalne, wydarzenia na światowym poziomie oraz ambitne projekty urbanistyczne skierowane do globalnej publiczności, a jednocześnie zakorzenione w lokalnej tożsamości. Miasta takie jak Rijad i Dżudda goszczą coraz bogatszy kalendarz wydarzeń o międzynarodowej randze, atrakcyjnych dla podróżnych w każdym wieku i o różnych zainteresowaniach. Arabia Saudyjska zaprasza odwiedzających na prestiżowe wydarzenia – w tym wyścig Formuły 1 o Grand Prix Arabii Saudyjskiej na torze Jeddah Corniche Circuit, turnieje tenisowe najwyższej rangi, walki bokserskie o mistrzowskie tytuły czy kultowy Rajd Dakar, który przemierza spektakularne krajobrazy Królestwa. Ta otwartość na świat idzie w parze z głębokim szacunkiem dla dziedzictwa. Obok odważnych projektów architektonicznych i nowoczesnych obiektów wciąż tętnią życiem wielowiekowe zabytki, tworząc przestrzeń, w której tradycja współistnieje z innowacją – oferując odwiedzającym wielowymiarowe doświadczenie oparte na otwartości, dumie i wyrazistych kontrastach. Szlakami historii, smaków i aromatów Możliwości spędzania wolnego czasu są niezwykle zróżnicowane. Miłośnicy przyrody mogą wędrować górskimi szlakami, nurkować wśród jednych z najlepiej zachowanych raf koralowych na świecie lub przemierzać rozległe pustynie podczas wypraw terenowych. Entuzjaści kultury znajdą tu muzea, festiwale i zabytki sięgające początków cywilizacji. Osoby ceniące wielkomiejski styl życia odkryją go w restauracjach, centrach handlowych i podczas wydarzeń organizowanych w Rijadzie czy Dżuddzie. Arabia Saudyjska zaprasza do poznawania swoich miast, krajobrazów i zwyczajów, przypominając jednocześnie o znaczeniu poszanowania lokalnej kultury. Kraj zachwyca różnorodnością, której niewielu się spodziewa. Z jednej strony rozciągają się pustynie o niemal księżycowym charakterze, z drugiej – zielone góry południa, oazy pełne palm i błękitne wody saudyjskiego Morza Czerwonego. Klimat również potrafi zaskoczyć, oferując łagodniejsze temperatury w regionach górskich nawet w szczycie lata. Warto pamiętać, że jest to kraj o ogromnej powierzchni. Poszczególne regiony różnią się tradycjami, kuchnią i stylem życia, a nowoczesne metropolie współistnieją z miejscami, w których dawne zwyczaje pozostają żywe. Nowoczesność przejawia się także w śmiałych projektach architektonicznych oraz wydarzeniach na międzynarodową skalę. Magii tego kraju można doświadczyć również na talerzu. Nie sposób zrozumieć Arabii Saudyjskiej bez poznania jej kuchni. Saudyjskie smaki odzwierciedlają długą historię, wpływy dawnych szlaków handlowych oraz lokalne tradycje. Dania oparte na ryżu, mięsie, przyprawach i aromatycznych dodatkach tworzą kulinarną mapę, która sama w sobie jest zaproszeniem do podróży. Przykłady? Na szczególną uwagę zasługują takie potrawy jak kabsa – aromatyczne danie z ryżu i mięsa – oraz jareesh, sycący gulasz na bazie pszenicy. Desery wypełnione miodem, orzechami i daktylami opowiadają kolejną, słodszą część tej historii. Niezbędnym elementem każdego spotkania jest saudyjska kawa, której kardamonowy aromat wypełnia domy i restauracje. Wizyta w Arabii Saudyjskiej może więc stać się prawdziwą kulinarną przygodą. Festiwale kulinarne, warsztaty gotowania i lokalne targi pozwalają zajrzeć za kulisy tradycyjnych receptur. Trzy miasta, które warto poznać Podróż po Arabii Saudyjskiej – kulinarna lub inna – często rozpoczyna się w Rijadzie. Stolica łączy historyczne warstwy z odważną wizją przyszłości. Zabytki takie jak Forteca Masmak, Muzeum Narodowe czy historyczna Dirijja – gdzie znajduje się wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO At-Turaif – opowiadają o początkach Królestwa, podczas gdy nowoczesna dzielnica finansowa i imponujące wieżowce definiują jego współczesny charakter. Z tarasu widokowego Kingdom Centre Tower można podziwiać panoramę metropolii, która nieustannie się rozwija. Dżudda, położona nad saudyjskim wybrzeżem Morza Czerwonego, oferuje zupełnie inny rytm. Jej historyczna dzielnica Al-Balad, wpisana na listę UNESCO, zachwyca tradycyjną architekturą z koralu i bogatym dziedzictwem handlowym. Nadmorska promenada, różnorodna scena kulinarna i bliskość wody tworzą idealne warunki dla podróżnych poszukujących spokojniejszej atmosfery. Dżudda stanowi również bramę do tętniących życiem raf koralowych, przyciągających nurków z całego świata. AlUla przenosi odwiedzających w zupełnie inny wymiar czasu. Nabatejskie grobowce Hegra – pierwszy w Arabii Saudyjskiej obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO – oraz monumentalne formacje skalne tworzą krajobraz przypominający żywą lekcję starożytnej historii. Wśród tych naturalnych i historycznych świadków wznosi się Maraya, największy na świecie lustrzany budynek, w którym odbywają się koncerty i wydarzenia kulturalne. Spacer wąskimi uliczkami starego miasta pozwala odkryć galerie, małe sklepy i miejsca pełne lokalnego charakteru – pokazując, jak harmonijnie historia łączy się ze sztuką współczesną. Zaledwie kilka kroków do własnej opowieści Podróż do Arabii Saudyjskiej jest dziś łatwiejsza niż kiedykolwiek. Obywatele Polski mogą skorzystać z systemu e-wizy lub uzyskać wizę po przylocie, co znacząco upraszcza planowanie wyjazdu. Do rozpoczęcia przygody, która na długo pozostanie w pamięci, wystarczy paszport ważny co najmniej sześć miesięcy. Poszanowanie lokalnych zwyczajów, skromny strój oraz uprzejme zachowanie są mile widziane i świadczą o świadomości kulturowej podczas wizyty w Arabii Saudyjskiej. Warto również po przylocie zaopatrzyć się w lokalną kartę SIM lub eSIM, co znacząco ułatwi poruszanie się po kraju. Dla turystów Arabia Saudyjska jest kierunkiem wygodnym i gościnnym, a komunikację dodatkowo ułatwia powszechna znajomość języka angielskiego. Arabia Saudyjska znajduje się dziś w wyjątkowym momencie swojej historii. Otwiera się na świat, zaprasza podróżnych i oferuje doświadczenia, które w innych miejscach stają się coraz rzadsze. To kraina kontrastów, zróżnicowanych krajobrazów i żywej kultury, gotowa przyjąć tych, którzy chcą naprawdę odkrywać. Warto doświadczyć tej autentycznej gościnności, spróbować nieznanych smaków i zobaczyć świat, który dla wielu dopiero zaczyna się odsłaniać. Więcej informacja na www.visitsaudi.com Materiał promocyjny Saudi Tourism Authority
Olbrzymia modliszka azjatycka kolonizuje Europę. To prawdziwa inwazja
Niewiele gatunków świata entomologii budzi tyle emocji, co modliszka. Ma swoją silną reprezentację w kulturze – szczególnie z powodu morderczych skłonności samic. Na przestrzeni dziejów te niezwykłe owady były głęboko wplecione w lokalne mity i legendy, a niekiedy nawet czczone. Niedługo może być ich coraz więcej – wielkie modliszki azjatyckie szturmem podbijają Europę, budząc wielkie zainteresowanie. I lęk.
Duża modliszka azjatycka (a raczej jej dwa gatunki: Hierodula tenuidentata oraz Hierodula patellifera) wyjątkowo szybko rozprzestrzenia się w Europie, zwłaszcza w regionie śródziemnomorskim i kontynentalnym. Naukowcy alarmują, że inwazyjny gatunek zagraża rodzimym owadom i drobnym kręgowcom – to prawdziwy owadzi morderca. Namnaża się nawet w miastach, ale skąd ta modliszka się wzięła? Azjatyckie modliszki z inwazją na Europę Modliszki z rodzaju Hierodula coraz śmielej panoszą się w Europie. Według badań zespołu Roberta Battistona z Muzeum Archeologicznego i Przyrodniczego we włoskiej Vicenzie te gatunki pojawiają się na naszym kontynencie od około dekady, jednak ich liczebność znacząco wzrosła w ostatnich latach. Skąd pochodzą i jak wyglądają agresorki? Modliszki azjatyckie pochodzą głównie z Azji Południowo-Wschodniej. Hierodula patellifera osiąga 8 centymetrów długości i świetnie radzi sobie na drzewach, a Hierodula tenuidentata to jej większa kuzynka – mierzy nawet 12 centymetrów. Obie charakteryzują się wydłużonym ciałem, dużą głową i masywnymi przednimi odnóżami chwytającymi. Są drapieżnikami – polują zarówno na owady latające, jak i drobne kręgowce, np. jaszczurki, żaby czy młode ptaki. Zabijają także pożyteczne zapylacze, np. pszczoły miodne. Szybkość ekspansji zawdzięcza zmianom klimatycznym i miastom Jednym z najważniejszych czynników umożliwiających ekspansję tych modliszek są zmiany klimatyczne, które łagodzą zimy w Europie i pozwalają azjatyckim gatunkom na przetrwanie sezonów chłodnych. Modliszki te doskonale wykorzystują również środowiska miejskie i podmiejskie – korzystają z tzw. efektu miejskiej wyspy ciepła oraz licznych kryjówek, takich jak ogrody, parki czy tzw. hotele dla owadów. Europejskie modliszki nie mogą sobie poradzić Ekspansja Hierodula patellifera i Hierodula tenuidentata wywołuje poważne zaburzenia w lokalnych ekosystemach. Szczególnie na obszarach, gdzie wcześniej nie występowały tak silne, drapieżne owady – np. w Polsce. Modliszki zwyczajne występujące w Europie są dużo mniejsze (mierzą zwykle około 6 centymetrów), ale także mniej skutecznie się rozmnażają. Olbrzymia modliszka azjatycka ma bardzo wysoką płodność – jedna samica składa nawet 200 jaj w swojej kapsule jajowej, co niemal dwukrotnie przewyższa potencjał rozrodczy rodzimych europejskich modliszek. Nowo wyklute nimfy rzadziej zjadają się nawzajem, więc więcej z nich przeżywa do dorosłości. To przekłada się na szybki wzrost populacji. Inwazyjne modliszki mogą wywierać presję nie tylko przez konkurencję pokarmową, ale również przez tzw. pułapkę reprodukcyjną. Lokalne samce próbują kopulować z samicami azjatyckimi, co często kończy się śmiercią samca. Z pomocą przychodzą... koty W europejskich miastach żyją jednak drapieżniki, z którymi nawet modliszka nie da sobie rady. Analizy wykazały, że aż 45% przypadków śmierci tych owadów kolonizujących miasta to efekt polowania przez koty. Problem polega jednak na tym, że futrzaki nie rozróżniają modliszek rodzimych od inwazyjnych i polują na oba gatunki, pogłębiając kryzys rodzimych populacji. Jak reagować na inwazję? W Europie uruchomiono szeroko zakrojone projekty „citizen science”, których celem jest zbieranie zgłoszeń obecności modliszek, np. poprzez aplikacje mobilne czy dedykowane platformy internetowe. Dzięki temu powstała ogromna baza danych licząca już ponad 2300 zgłoszeń. To pomaga naukowcom lepiej śledzić, jakie tereny kolonizowane są przez intruzów i szybko reagować. Co robią naukowcy? Jednym z najskuteczniejszych sposobów ograniczenia populacji jest rozpoznawanie i usuwanie ootheca (kapsuł jajowych) zimą, gdy drzewa i krzewy są pozbawione liści. Ootheca Hierodula patellifera mają ok. 2–3 cm długości, są brązowe, spłaszczone i mają gąbczastą strukturę. Ich zniszczenie zapobiega wylęgnięciu się setek nowych osobników na wiosnę. Przed ich usunięciem zaleca się jednak konsultację z entomologiem, aby nie pomylić ich z kapsułami jajowymi naszych rodzimych modliszek. Źródła: Journal of Orthoptera Research, Acta Entomologica Serbica, kp.org.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trzecia rzeka świata wraca do życia. Taki projekt mogły przeprowadzić tylko Chiny
W rzece Jangcy odradza się bioróżnorodność, a liczebnośc ryb gwałtownie rośnie. Po 70 latach degradacji ekosystemu rząd Chin wprowadził bezprecedensowy, 10-letni zakaz połowów. I przynosi on wymierne efekty, potwierdzone badaniami opublikowanymi w „Science”.
Dorzecze Jangcy to jeden z najważniejszych na świecie obszarów pod względem bioróżnorodności słodkich wód. W ciągu ostatnich 70 lat działalność człowieka doprowadziła jednak niemal do załamania całego ekosystemu. Aby powstrzymać tę degradację, w 2021 roku chiński rząd wprowadził bezprecedensowy zakaz połowów na 10 lat. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Science” wskazuje, że to radykalne podejście zaczyna przynosić efekty. Jangcy – życiodajna tętnica Chin Jangcy, nazywana też Rzeką Błękitną, jest najdłuższą rzeką Azji i trzecią pod względem długości na świecie. Ma długość ok. 6300 km, a jej dorzecze obejmuje około 1,8 mln km², co stanowi aż jedną piątą powierzchni Chin. Rzeka ma fundamentalne znaczenie dla Państwa Środka: w jej dorzeczu mieszka około 40% ludności kraju, a z tamtejszych pól pochodzi aż 75% ogólnokrajowych zbiorów ryżu. Jangcy jest też kluczowym szlakiem transportowym oraz gigantycznym źródłem energii dzięki licznym tamom, w tym słynnej Zaporze Trzech Przełomów, która jest jedną z największych elektrowni wodnych na świecie. Pierwsze oznaki odrodzenia Monitoring prowadzony w latach 2018–2023 wykazał, że wprowadzenie zakazu połowów skutecznie odwróciło trwający od 70 lat trend spadkowy w populacjach ryb. Analizy biomasy i bioróżnorodności pokazują znaczną poprawę kondycji fizycznej ryb, przy czym najbardziej skorzystały na tym duże gatunki. Pozytywne zmiany odnotowano również w przypadku rzadkich gatunków, takich jak krytycznie zagrożony jesiotr z Jangcy (Acipenser dabryanus) czy Myxocyprinus asiaticus. Przyszłość innego giganta – jesiotra chińskiego (Acipenser sinensis) – nadal jednak pozostaje niepewna. W sumie, według szacunków naukowców, biomasa ryb wzrosła aż o 209%, a bioróżnorodność – o 13%. Nie tylko ryby wracają Jednym z najbardziej spektakularnych sukcesów jest poprawa sytuacji morświnka chińskiego (Neophocaena asiaeorientalis asiaeorientalis), jedynego ssaka słodkowodnego w tej rzece, który nie występuje nigdzie indziej. Jego populacja wzrosła z 445 osobników w 2017 roku do 595 w 2022 roku. To wzrost aż o jedną trzecią w zaledwie pięć lat. Badania statystyczne potwierdziły, że głównym motorem tej zmiany był właśnie zakaz połowów. Na poprawę stanu ekosystemu wpłynęły też bardziej pośrednie konsekwencje zakazu, na przykład zmniejszenie ruchu statków, odrodzenie stref roślinności przybrzeżnej oraz poprawa czystości wody. Co czeka rzekę Jangcy? Ustawa o ochronie Jangcy to gigantyczne przedsięwzięcie. Z użycia wycofano 111 000 łodzi i przesiedlono 231 000 rybaków. Inwestycje w redukcję azotu i fosforu trafiających do rzeki pochłonęły około 300 miliardów dolarów w ciągu ostatnich 10 lat. Znacząco ograniczono też wydobycie jednego z kluczowych surowców: piasku. Wprowadzenie ustawy okazało się milowym krokiem w ratowaniu przyrody, ale naukowcy podkreślają, że proces odbudowy dopiero się zaczyna. Przed nami jeszcze 5 lat zakazu połowów, a potem wysiłki trzeba będzie kontynuować. Jangcy cierpi nie tylko z powodu przełowienia – jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych plastikiem rzek na świecie. Poza tym, jak każdy ekosystem, jest dotknięta zmianami klimatycznymi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.