Ten kraj to jak Japonia i Madera w jednym. Oto, co mnie najbardziej zaskoczyło na Tajwanie
Tajwan to wyspa pełna kontrastów – od futurystycznych miast po spokojne świątynie i szlaki przez tropikalne lasy. Zobacz, co składa się na jej unikatowy charakter.
Spis treści: Miasto żyjące w chmurach Pomiędzy technologią a naturą Świątynie, smoki i sen z pozytywką W głąb Tajwanu: ludzie, wiśnie i motyle Górskie szlaki i noc w świątyni Buddyjskie światła, górska kawa i seniorzy na scenie Zadziwia mnie już mapa. Przekręcam ją na wszystkie strony, ale nie umiem zrozumieć, gdzie jest centrum, a gdzie obrzeża i w jakim kierunku się poruszać. Naszpikowana opisami plama w ramionach dwóch rzek, mniej więcej na środku kilku linii metra, która na pierwszy rzut oka wydaje się sercem miasta, w zbliżeniu okazuje się gigantem podzielonym na kolejne pięć części. Dopiero powiększenie ich daje jako taki ogląd sytuacji. Długie jak autostrady arterie, które biegną ze wschodu na zachód i z południa na północ, dla ułatwienia podzielono na sekcje. Odbiją od nich prostopadle dwa rodzaje ulic – mniej i bardziej podrzędnych – które zamiast nazwami określono tylko cyframi. Przez następne dni poruszam się w tłumie ludzi podążających jak zombie za mapami w smartfonach. Miasto żyjące w chmurach Położone na północnym koniuszku Tajwanu stołeczne Tajpej powstało zaledwie trzy wieki temu. Dziś liczy sobie 9 mln mieszkańców i wydaje mi się, że wszystko jest w nim przesadnie duże. Gdy nad ranem docieram ze sterylnego lotniska do centrum, najwyższych pięter budynków nie widać z mgły, a może z chmur. Najsłynniejsza budowla – Tajpej 101 – mierzy ponad 500 m i długo była najwyższą na świecie; szczęściarzom udaje się zobaczyć, jak jej czubek wystaje ponad chmury. Ze stacji głównej – kilkupoziomowego molocha obsługującego pociągi i metro – na zewnątrz wyprowadza 12 numerowanych wejść. Nie wiem jeszcze, że szukając jakiegoś adresu, najlepiej zapytać wcześniej, którym z nich wyjść. Błąkam się tunelami, pod estakadami, nie potrafiąc znaleźć żadnego punktu zaczepienia. Kiedy w końcu namierzam kierunek, odwracam się kilka razy, żeby zapamiętać drogę. Pierwszego dnia poruszam się jak nieporadne dziecko i gdy alejek robi się za dużo, wracam po własnych śladach do głównej ulicy, starając się zapamiętać, jak leży w stosunku do tej, przy której mieszkam. Mieszkam w kapsule, jednym z wielu klimatyzowanych pudełek z półeczką i wieszakiem rozmieszczonych na dziewięciu piętrach. Z ostatniego Tajpej wygląda jak żywy organizm, a sunące ulicami samochody jak krew płynąca w jego żyłach. Pomiędzy technologią a naturą – Tajwan jest zagospodarowany nawet bardziej niż Japonia. Tam na wsi zachował się jednak dawny klimat – przekonuje mnie niemiecki turysta. Na Tajwanie zachodnie, bardziej rozwinięte i zaludnione wybrzeże to w zasadzie miasto przechodzące w miasto. Tajpej i trzecią co do wielkości tajwańską metropolię Kaohsiung (mniej więcej w połowie drogi jest druga) dzieli 350 km, łączy – cudo techniki, szybka kolej wyciągająca 300 km/godz. „Zwykłym” pospiesznym to minimum pięć godzin. Po drodze budynki się nie kończą, jedno osiedle przechodzi płynnie w inne, na nie „wchodzą” kolejne. Czuję się, jakbym frunęła, bo długie fragmenty torów położono na estakadach, nad którymi krzyżują się wyższe estakady z autostradami. Na wschodzie miast jest zdecydowanie mniej, ale jadąc do Yehliu – geologicznego fenomenu ze zerodowanymi przez wodę skałami wyrastającymi ze złotego podłoża jak grzyby – nie mogę się przyzwyczaić do zapowiedzi kolejnych przystanków. „Village” – czyta uparcie lektor na blokowiskach. Świątynie, smoki i sen z pozytywką Na szczęście Tajwan jest świetnie zorganizowany i przyjazny podróżnym. W każdej większej miejscowości jest wielkie Visitor Centre. Gdy pytam o godzinę odjazdu pociągu, dostaję plik ulotek z rozkładem, atrakcjami przy każdej stacji i mapą każdego rejonu. Wszędzie są bezpłatne czyściutkie toalety, dystrybutory darmowej wody pitnej – zimnej i wrzątku, którym można zalać herbatę w termosie. Rządowy internet śmiga przy najmniejszym urzędzie, a bilety na pociąg można kupić nawet w popularnych sklepach sieci 7-Eleven. Gdy nadjeżdża metro – nie widać go, bo peron oddziela od torów ściana, w której precyzyjne podwójne drzwi otwierają się dopiero po zatrzymaniu pociągu. Zamiast drażniących ucho zapowiedzi gra kojąca muzyka jak z pozytywki. Takie same łagodne dźwięki ostrzegają przed nadjeżdżającą śmieciarką czy pracującym dźwigiem; po kilku dniach słyszę je wszędzie. Jest ich tyle, że w końcu śni mi się, że znajduję tę pozytywkę i rozwalam ją młotkiem. W głąb Tajwanu: ludzie, wiśnie i motyle Czang Kaj-szek, który przegrał wojnę z Mao Zedongiem, nie mógł lepiej zwiać przed komunizmem. Na nowe miejsce do życia wybrał Tajwan, wyspę, którą portugalscy żeglarze nazwali Formosa – piękna. Mnie od początku przypomina ona Maderę, bo z oceanu wyrasta kipiący zielenią grzbiet górski, którego szczyty toną w chmurach tak samo jak wieżowce. W przeciwieństwie do wybrzeży, serce wyspy jest dzikie i trudno dostępne. Tajwan ma niecałe 400 km długości i mniej niż 150 km szerokości, ale szybko przestaję się dziwić ludziom, którzy mówią, że spędzili na nim trzy miesiące i wciąż im mało. Co kilka kilometrów jazdy, co pół godziny marszu coś – wykuty w skale rysunek, kilkusetletnie drzewo, plaża, bajkowe skały, no i nieziemskie widoki. Na każdym kroku są też świetnie oznakowane szlaki, często poprowadzone historycznymi traktami. Górskie szlaki i noc w świątyni Trasa Caoling, uważana za jedną z najpiękniejszych na wyspie, przez tarasy ryżowe, wzdłuż rzeki, wyprowadza mnie omszałymi schodami ku chmurom. Mech jest wysoki jak trawa, paprocie wielkie jak krzaki, poskręcane fantazyjnie drzewa tworzą naturalną pergolę, jest tak nierzeczywiście, że wydaje mi się, że za chwilę zza tych chmur wylecą smoki. Na przełęczy wiatr urywa głowę i przygniata do ziemi trawę, tworząc srebrne fale – zamiast iść dalej wyżyną, uciekam więc na wybrzeże do malutkiej wsi Dali z nadzieją, że pozwolą mi przenocować w świątyni. Imponująca Qingyun ma piękną oprawę – zielone zbocze z jednej strony i ocean z drugiej. Moje pojawienie się tu budzi konsternację, ale rezolutny młody pielgrzym odpala tłumacza i aplikacja wypluwa: „Możesz zostać na jedną noc. Datek wrzuć do skrzynki. Czy chcesz wziąć prysznic wieczorem?”. Pięknie tu i spokojnie, w basenie za dormitorium pływają kolorowe jak tęcza karpie koi, nawet w drodze do toalety świecą setki żółtych lampionów, a wieczorem słychać tylko szum wiatru i delikatne odgłosy świątyni. Spanie w świątyniach to doskonały sposób na poznanie prawdziwszego oblicza Tajwanu. W popularnych miejscach w ciągu dnia są tłumy turystów, ale kiedy wieczorem autokary odjeżdżają, zostaję tam tylko z miejscowymi. Buddyjskie światła, górska kawa i seniorzy na scenie W Fo Guang Shan, gigantycznym kompleksie z 36-metrowym posągiem Buddy, zamieszkałam z wolontariuszkami. Wieczorem dostałam lampion i poszłam na ceremonię świateł, ludzie się cieszyli i dziękowali, że jestem z nimi. W Taroko, monumentalnym wąwozie z pionowymi ścianami opadającymi do grzmiącej rzeki, trafiłam do kamiennego prezbiteriańskiego kościółka. W ogrodzie, w którym kwitły właśnie wiśnie, zarządca noclegowni przygotowywał co rano jak alchemik kawę z upraw od sąsiadów. Pijałam ją z dwójką emerytów z zachodniego, słonecznego wybrzeża, współczesnymi nomadami podróżującymi po wyspie i śpiącymi głównie w aucie. – Mamy nieustające wakacje – śmiali się. Na Tajwanie starsi ludzie są bardzo aktywni i widać ich na każdym kroku. Raz na wsi trafiłam na występ zespołu ludowego. Sześć kobiet, dwóch mężczyzn, średnia wieku – na oko 85 lat. Po śpiewach i tańcach zdjęli stroje, wsiedli na wózki elektryczne i machając mi, odjechali. Źródło: National Geographic Travelr
Świat zakupów ma nowego lidera. Kiedyś Paryż, dziś… zupełnie inny kontynent
Przez dziesięciolecia Paryż uchodził za najważniejszy punkt na mapie światowej mody, a podróżni przyjeżdżali tu po rzeczy, których nie dało się kupić nigdzie indziej. Dziś ten porządek wyraźnie się zmienia. Rosnąca siła marek z Azji i tempo, w jakim rozwijają się tamtejsze miasta, sprawiają, że to właśnie one stają się nowym centrum zakupowych trendów – bardziej dynamicznym, nowocześniejszym i bliższym temu, czego szukają współcześni trendsetterzy.
Najnowsze wyniki plebiscytu „Condé Nast Traveler” pokazują, że ranking najlepszych miast na zakupy wygląda dziś inaczej, niż jeszcze kilka lat temu. W tegorocznym zestawieniu aż połowę miejsc zajmują metropolie Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej, czyli regionu, który w ostatniej dekadzie wyznaczył kierunek zmian w modzie, handlu i trendach konsumenckich. To tam rozwijają się dzielnice skupiające młode marki, innowacyjne domy towarowe i targowiska, które przyciągają zarówno lokalnych twórców, jak i międzynarodowe brandy. W efekcie to właśnie Azja zaczyna dominować w zestawieniach miejsc, w których zakupy stają się doświadczeniem samym w sobie, a Paryż – choć wciąż ważny – stopniowo traci pozycję niekwestionowanego lidera. Najlepsze miasta na świecie dla miłośników zakupów W tegorocznym zestawieniu pierwsze miejsce zdobył Seul. To właśnie tu tradycja spotyka się z futurystyczną innowacją, co sprawia, że stolica Korei jest dziś jednym z najbardziej dynamicznych punktów na mapie światowej mody. Na słynnym targu Gwangjang, między straganami pełnymi jedwabiu i lokalnych wyrobów, można obserwować codzienny rytm miasta. Tymczasem kilka kilometrów dalej, w Seongsu-dong (dzielnicy określanej czasem „koreańskim Brooklynem”) powstają koncepty, w których zakupy łączą się z prezentacjami nowych kosmetyków i lokalnych marek. Z kolei w Myeongdong (najpopularniejszej dzielnicy handlowej Seulu) w sklepie Olive Young oferta zmienia się niemal z tygodnia na tydzień, a marka prezentuje odwiedzającym najnowsze trendy pielęgnacyjne. To właśnie taka różnorodność sprawia, że Seul stał się kierunkiem, do którego wielu turystów przylatuje z niemal pustą walizką. Drugie miejsce zajął Singapur, słynący z perfekcyjnie zorganizowanej infrastruktury handlowej. Orchard Road (najważniejsza ulica zakupowa miasta) przyciąga wielopoziomowymi domami towarowymi i luksusowymi butikami, które oferują chwilę wytchnienia od tropikalnego klimatu. W dzielnicy Chinatown działają pracownie rzemieślnicze odnawiające elementy architektury, a w Kampong Gelam funkcjonują atelier tworzące tradycyjne stroje Peranakanów. Co więcej, gdy zapada wieczór, Singapur zamienia się w miasto nocnych zakupów – można tu znaleźć liczne stoiska z jedzeniem, jak i całodobowe centra handlowe w Little India. Trzecie miejsce przypadło Tokio, które od lat zachwyca szerokością oferty – od luksusowych marek po unikatowe sklepy vintage. Ginza (najbardziej prestiżowa dzielnica handlowa miasta) słynie z flagowych butików największych światowych marek, Harajuku przyciąga miłośników mody ulicznej i młodych projektantów, a Koenji i Shimokitazawa stały się zagłębiem butików sprzedających starannie wyselekcjonowaną odzież z drugiej ręki. Tokio oferuje również niezwykle rozwinięty segment rzemiosła – od małych sklepów z ręcznie robioną ceramiką, po zakłady, w których od lat wytwarza się tradycyjne akcesoria. To właśnie to połączenie nowoczesności z tradycją sprawia, że miasto utrzymuje pozycję jednego z najciekawszych miejsc na zakupy na świecie. Światowe centra zakupów. Jak wypadły kolejne miasta w rankingu? Choć w pierwszej trójce dominują miasta azjatyckie, w dalszej części zestawienia pojawiają się kierunki o zupełnie innym charakterze. Hongkong (zajmujący czwarte miejsce) łączy futurystyczne galerie handlowe z targami ulicznymi, dzięki czemu zakupy stają się tu doświadczeniem angażującym wszystkie zmysły – od luksusowych butików, po nocne bazary pełne jedzenia i drobnych wyrobów rzemieślniczych. Paryż, który przez dekady nie miał sobie równych jako stolica mody, nadal przyciąga miłośników klasyki i rzemiosła, lecz w tej edycji rankingu ustąpił miejsca azjatyckim metropoliom. Wysokie pozycje Singapuru, Tokio i Seulu sprawiły, że francuska stolica znalazła się poza podium – głównie dlatego, że to tam rozwijają się dziś dzielnice młodych marek, innowacyjne domy towarowe i koncepty zakupowe, które coraz mocniej kształtują globalne trendy. W pierwszej dziesiątce utrzymał się również Madryt, doceniany za połączenie innowacji z tradycją oraz rozbudowaną ofertą sklepów vintage, które stały się jedną z wizytówek miasta. Bangkok z kolei imponuje skalą – od ogromnych centrów handlowych po weekendowe targi przypominające niewielkie miasteczka, co sprawia, że zakupy stają się tu doświadczeniem o intensywności trudnej do porównania z jakimkolwiek innym miejscem. W zestawieniu znalazł się również Londyn (na ósmym miejscu), gdzie historyczne ulice i dzielnice o własnej tożsamości nadal kształtują charakter miasta, a także Kapsztad i Dublin, które zyskują na znaczeniu dzięki lokalnemu rzemiosłu i niezależnym markom. Razem tworzą one obraz świata, w którym zakupy dawno przestały być prostą transakcją – stały się sposobem odkrywania kultury, historii i miejskiej tożsamości. Źródło: Condé Nast Traveler Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy odkryli, kim byli zmarli z wiszących trumien. Geny potwierdzają legendę
Tajemnicze trumny wiszą wysoko na ścianach skalnych w Chinach i w Azji Południowo-Wschodniej. Ten niezwykły zwyczaj pogrzebowy trwał kilka tysięcy lat. Teraz, dzięki genetyce, naukowcy odkryli, kim byli ich twórcy. Wyniki są zbieżne ze starożytnymi legendami.
Tradycja tzw. wiszących trumien to jeden z najbardziej niezwykłych zwyczajów pogrzebowych w Azji Południowej. Polegała ona na umieszczaniu trumien w trudno dostępnych miejscach, jak jaskinie lub półki skalne. Jeden ze średniowiecznych skrybów pisał, że im wyżej umieszczono trumnę na półce skalnej, tym było to bardziej korzystne dla zmarłego lub zmarłej. Historyczne zapisy sugerują, że za tym zwyczajem stoi lud Bo. Jednak ta grupa etniczna niemal zniknęła z kart historii do końca istnienia chińskiej dynastii Ming (1368–1644 lat n.e.). Ale czy tak było naprawdę? Genetyczni detektywi tropią zaginiony lud Naukowcy podjęli się zadania rozwikłania tej zagadki, używając nowoczesnej technologii analizy DNA. Przeprowadzili kompleksowe badanie, sekwencjonując jedenaście starożytnych genomów z czterech stanowisk tzw. wiszących trumien. Porównali je z trzydziestoma genomami współczesnych ludzi ze społeczności Bo. To porównanie miało kluczowe znaczenie: pozwoliło sprawdzić, czy lud Bo był zbliżony genetycznie do starożytnych społeczności praktykujących niezwykły rytuał pogrzebowy. Wnioski opublikowano na łamach „Nature Communications”, a autorami jest kilkudziesięciu chińskich badaczy między innymi z Chińskiej Akademii Nauk. Początki nad morzem i zaskakujący goście Badania genetyczne wskazują na to, że kolebka tradycji wiszących trumien znajdowała się we wschodnich Chinach w czasach starożytnych. Najstarsze ślady tego zwyczaju pochodzą sprzed ponad 3 tys. lat z gór Wuyi w prowincji Fujian, niedaleko południowo-wschodniego wybrzeża. Ludzie ci byli genetycznie podobni do neolitycznych populacji, które żyły na wybrzeżu. Są to przodkowie współczesnych grup, które dziś posługują się językami Tai-Kadai i austronezyjskimi. Tradycja ta rozprzestrzeniła się następnie na zachód i południe. Co zaskakujące, analiza DNA ujawniła, że społeczność ta była otwarta kulturowo. Około 1200 lat temu, w czasie panowania dynastii Tang (618–907 lat n.e.), dołączali do niej ludzie z bardzo odległych regionów. W próbkach z Yunnan znaleziono dwie osoby o bardzo odmiennej genetyce. Jedna z nich była blisko spokrewniona z rolnikami z doliny rzeki Żółtej. Druga wykazywała silne powiązania z populacjami z Płaskowyżu Mongolskiego w Azji Północno-Wschodniej. Świadczy to o kontaktach na dużą skalę i włączaniu obcych w obręb tej kultury. Ciągłość niezwykłej tradycji Najważniejszym wnioskiem z analiz genetycznych jest potwierdzenie ciągłości historycznej. Współcześni ludzie Bo, żyjący w odległym powiecie Qiubei, są genetycznymi potomkami starożytnych twórców tradycji zwyczaju umieszczania pochówków na ścianach skalnych. Jest to jednocześnie dowód na prawdziwość przekazywanych z pokolenia na pokolenie legend. Choć obrzędy pogrzebowe ewoluowały – bo w późniejszych czasach pochówki umieszczano w jaskiniach – to nadal pod względem genetycznym i kulturowym był to ten sam lud. Co ciekawa tradycja „wiszących trumien” nie ograniczała się do Chin. Badanie wykazało wspólne komponenty genetyczne z populacjami, które umieszczały zmarłych w kłodach w północno-zachodniej Tajlandii. Także na Filipinach można znaleźć „wiszące trumny”. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Afryka wciąż „ucieka” Azji, chociaż proces ten miał się zatrzymać miliony lat temu. Co przegapiliśmy?
Płyty tektoniczne afrykańska i arabska 28 milionów lat temu nie rozstąpiły się. Choć wiele wskazywało na to, że się rozstąpią. Nie nastąpiło oderwanie dawno związanych ze sobą lądów, a Afryka nie powędrowała na środek oceanu. I chociaż myśleliśmy, że ich rozstanie się zatrzymało, to nie mieliśmy racji: ono po prostu spowolniło. I trwa dalej.
Granica między Afryką a Azją od milionów lat pozostaje areną nieustających zmian geologicznych. Najbardziej interesującym regionem jest Zatoka Sueska, którą do tej pory uważano za przykład zatrzymanego riftingu. Najnowsze analizy pokazują jednak, że wciąż się rozszerza – my to po prostu przegapiliśmy. To rzuca nowe światło na przyszłość Ziemi. Zatoka Sueska do dziś się rozszerza, pogłębiając różnice między kontynentami Przez lata uważano, że Zatoka Sueska – łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym – stanowiąca granicę pomiędzy Afryką a Azją jest przykładem tzw. nieudanego riftingu, który przestał ją rozszerzać około. 5 mln lat temu. Wyniki najnowszego badania opublikowanego w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” przeczą jednak tej tezie: rifting, chociaż znacząco spowolniony, trwa nadal. Rozciąganie skorupy ziemskiej w tym miejscu postępuje w tempie ok. 0,5 mm rocznie. Kropla drąży skałę Chociaż może się wydawać, że pół milimetra to niewiele, ale w skali geologicznej ma to ogromne znacznie. To właśnie takie procesy odpowiadają za powstawanie nowych oceanów, prowadzą do trzęsień ziemi czy deformacji powierzchni kontynentów. Jak naukowcy odkryli, że Afryka jednak „ucieka”? Nie da się po prostu zbadać dna. Naukowcy musieli połączyć kilka niezależnych metod badawczych. Przede wszystkim konieczny był szczegółowy pomiar topografii i wysokości raf koralowych, który pozwolił stwierdzić, że są one obecnie wyniesione nawet 18 metrów nad zatokę, pomimo swojego powstania na poziomie morza podczas okresów cieplejszego klimatu. Przeanalizowano także przebieg rzek regionu i ich nietypowe profile – wykraczające poza naturalne kształtowanie przez erozję i wskazujące na wpływ ruchów tektonicznych. Kluczowe okazało się również rejestrowanie niewielkich, ale powtarzających się trzęsień ziemi w głębinach. To wszystko pozwoliło ustalić, że ruchy tektoniczne nadal trwają. Dlaczego Azja i Afryka oddalają się od siebie? Rozdzielanie się kontynentów to skutek złożonej gry sił wewnętrznych planety. W regionie Wielkich Rowów Afrykańskich i Zatoki Sueskiej główną rolę odgrywa tzw. pióropusz płaszcza – pionowy strumień gorącej magmy, który podnosi, rozgrzewa i rozrywa skorupę ziemską od spodu. Takie pióropusze są w stanie deformować litosferę na ogromnych obszarach. Magma nie tylko wpływa na skorupę w sposób ciągły, ale także okresowo pulsuje, przypominając bicie serca planety. Każda taka „pulsacja” powoduje mikrorozciąganie skorupy ziemskiej, co w długiej perspektywie prowadzi do jej pęknięć i rozdzielenia. Proces ten, nazywany riftingiem właśnie, w przyszłości może skutkować powstaniem nowego oceanu. Tak działo się już wcześniej w historii geologicznej Ziemi – właśnie w ten sposób powstało Morze Czerwone. Czemu warto obserwować rifting? To ważny sygnał, że Ziemia pozostaje dynamiczna i zmienna. Powolne oddalanie się kontynentów wpływa na krajobraz, różnorodność biologiczną oraz potencjalne zagrożenia sejsmiczne. Najnowsze metody badawcze pozwalają monitorować te zmiany i przewidywać ich skutki dla ludzi i środowiska. To także klucz do lepszego zrozumienia przeszłości naszej planety. Źródło: Geophysical Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tarczówka marmurkowata – inwazyjny owad, który podbija Europę
Tarczówka marmurkowata to owad, który w ciągu ostatnich lat zyskał miano jednego z najbardziej uciążliwych gatunków inwazyjnych. Choć jeszcze niedawno był znany wyłącznie w Azji Wschodniej, dziś można go spotkać w wielu częściach świata, w tym także w Polsce. Często wzbudza zainteresowanie osób, które nagle odkrywają go w swoim ogrodzie czy nawet w domu. Co warto o nim wiedzieć, jakie zagrożenie stanowi i jak go rozpoznać?
Spis treści: Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Gdzie występuje? Co je tarczówka marmurkowata? Rozmnażanie i stadia rozwojowe Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Dorosła tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) to pluskwiak osiągający 12–17 mm długości i 7–10 mm szerokości. Jej ciało ma typowy dla tej rodziny pluskwiaków kształt tarczki – szerokie, nieco spłaszczone, z wyraźnym, trójkątnym przedpleczem. Ubarwienie jest zmienne, ale najczęściej brązowo-zielone z marmurkowymi plamami. Charakterystycznym elementem są pięcioczłonowe czułki oraz odnóża ozdobione jasnymi i ciemnymi obrączkami. Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Na brzegach odwłoka widoczne są naprzemiennie ułożone jasne i ciemne pasy, które dodatkowo ułatwiają rozpoznanie owada. Kolor spodu tułowia i odwłoka zależy m.in. od rodzaju pobieranego pokarmu i może mieć barwę jasnobrązową z połyskiem rudym lub różowym. Warto podkreślić, że tarczówka marmurkowata lata. Wbrew obiegowej opinii, nie jest owadem ograniczonym wyłącznie do pełzania po roślinach. Jej loty nie należą jednak do szczególnie dynamicznych. Gdzie występuje? Rodzimym obszarem występowania tarczówki marmurkowatej jest wschodnia część Azji – Japonia, Korea Północna, Korea Południowa, Tajwan, północny Wietnam oraz częściowo także Chiny. Jednak od lat 90. XX wieku owad ten rozpoczął swoją ekspansję na inne kontynenty. Pod koniec XX wieku pojawił się w Ameryce Północnej, a kilka lat później zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać. W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 2004 roku w Liechtensteinie i w 2007 roku w Szwajcarii. Od tego czasu populacje pojawiły się w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Niemczech, Francji, na Węgrzech i w Grecji. Tarczówkę marmurkowatą w Polsce po raz pierwszy stwierdzono w 2018 roku w Dobczycach (woj. małopolskie). Kolejne obserwacje miały miejsce w Cieszynie i Warszawie. Od tego czasu liczba zgłoszeń stopniowo rośnie, co wskazuje, że owad zadomawia się także u nas. Najczęściej zauważa się go w miastach – przy oknach, na balkonach, a nawet wewnątrz mieszkań, gdzie szuka schronienia na zimę (podobnie jak inny gatunek inwazyjny pluskwiaka występujący w naszym kraju, wtyk amerykański). Co je tarczówka marmurkowata? Tarczówka marmurkowata to fitofag, czyli owad odżywiający roślinami. Jest przy tym gatunkiem wyjątkowo polifagicznym – oznacza to, że nie ogranicza się do jednego typu roślin. W USA stwierdzono żerowanie tego pluskwiaka na ponad 175 gatunkach! Atakuje zarówno drzewa i krzewy owocowe, jak i warzywa czy kukurydzę. W menu tego owada znajdują się m.in.: jabłoń, grusza, śliwa, czereśnia, brzoskwinia i morela, winorośl i malina, jesion, klon, leszczyna, paulownia omszona, pomidor, ogórek, papryka, fasola, kukurydza, rośliny ozdobne, jak budleja Davida czy róże. Żerowanie polega na nakłuwaniu tkanek roślin i wysysaniu soków. Efektem są deformacje liści i owoców, opóźnienie wzrostu, a w przypadku owoców – przebarwienia, spadek jakości i gorszy smak. To sprawia, że tarczówka marmurkowata jest traktowana jako groźny szkodnik gospodarczy. Rozmnażanie i stadia rozwojowe Samice składają jaja w klastrach liczących 20–30 sztuk, najczęściej na spodniej stronie liści. Cykl życiowy tarczówki marmurkowatej jest dość złożony i obejmuje pięć stadiów. Pierwsze stadium larwalne (ok. 2,4 mm długości) wyróżnia się kontrastowym czarno-czerwonym ubarwieniem. Nimfy pozostają początkowo blisko miejsca wylęgu. W kolejnych stadiach larwy stopniowo rosną, nabierają bardziej stonowanych barw i obrączkowania na odnóżach i czułkach. W ostatnim, piątym stadium można już rozpoznać płeć – u samic pojawia się charakterystyczna bruzda na spodzie odwłoka. Liczba pokoleń w ciągu roku zależy od klimatu: w środkowej części USA zwykle są dwa, w południowych Chinach nawet pięć. W Europie, w tym w Polsce, owady rozwijają się głównie w okresie od lipca do września, co pokrywa się z czasem dojrzewania wielu owoców. Jaja tarczówki marmurkowatej mogą być atakowane przez naturalnych wrogów – m.in. błonkówki z rodzaju Telenomus. Dorosłe osobniki są z kolei atakowane przez muchówki Trichopoda pennipes. Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Jednym z najbardziej dokuczliwych aspektów jest to, że owady te jesienią masowo szukają schronienia przed zimnem. Często dorosłe osobniki wchodzą do domów i budynków gospodarczych. Zdarza się, że zimą można znaleźć je w dużych skupiskach za meblami, w szczelinach okien, w piwnicach i na strychach. Choć są niegroźne dla ludzi i nie gryzą, ich obecność bywa uciążliwa ze względu na specyficzny zapach, który wydzielają, gdy zostaną zaniepokojone (podobnie jak nasz rodzimy odorek zieleniak). To właśnie od tej cechy pochodzi angielska nazwa – stink bug. Zapach wydzielany przez tarczówki marmurkowate jest opisywany jako ostry, przypominający kolendrę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Azjatycka Wenecja podbija serca podróżników. Jej popularność rośnie z roku na rok
Wenecja od lat zachwyca swoim urokiem i każdego roku odwiedzana jest przez miliony turystów. Teraz okazuje się, że ma swój azjatycki odpowiednik. W Japonii znajduje się miejscowość, która dzięki niepowtarzalnej zabudowie i położeniu nad wodą budzi coraz większe zainteresowanie wśród podróżnych z całego świata.
Wenecja od dawna uchodzi za jedno z najbardziej romantycznych miejsc na świecie, jednak rosnący napływ turystów sprawia, że jej zwiedzanie bywa coraz większym wyzwaniem. Władze wprowadziły tam dodatkowe opłaty dla osób odwiedzających miasto tylko na jeden dzień, a część podróżnych wybiera noclegi w pobliskim Treviso, które oferuje spokojniejszą atmosferę i niższe ceny. Tymczasem okazuje się, że podobne doświadczenie można znaleźć w Japonii. Niewielka nadmorska wioska znana z tradycyjnych domów rybackich położonych bezpośrednio nad wodą przyciągnęła w 2024 roku niemal 480 tysięcy turystów, czyli około 270 razy więcej niż wynosi liczba jej mieszkańców. Niezwykły charakter tej miejscowości sprawia, że bywa określana mianem azjatyckiej Wenecji. Japońska Wenecja, czyli wioska domów zbudowanych nad wodą Położone około dwóch godzin drogi od Kioto Ine to niewielkie miasteczko rybackie liczące około 1800 mieszkańców. Jego charakter kształtował się przez stulecia w bezpośrednim sąsiedztwie morza, które stanowiło zarówno źródło utrzymania, jak i podstawę lokalnej tożsamości. Najbardziej rozpoznawalnym elementem krajobrazu są tu funaya, czyli drewniane domy wznoszone na palach tuż nad wodą. W dolnych kondygnacjach mieściły się niegdyś miejsca do cumowania łodzi, co pozwalało wypływać na połów dosłownie z progu własnego domu. Taki sposób budowy był naturalną odpowiedzią na warunki zatoki, gdzie spokojna linia brzegowa umożliwiała bezpieczne trzymanie łodzi blisko lądu. W ten sposób uformował się wyjątkowy układ przestrzenny miasteczka, postrzegany dziś jako przykład harmonii pomiędzy człowiekiem a morskim krajobrazem. W ostatnich latach Ine zaczęło przyciągać podróżnych pragnących uciec od zatłoczonych centrów Kioto i Tokio. Zdjęcia oraz krótkie nagrania przedstawiające funaya odbijające się w nieruchomej tafli wody zyskały ogromną popularność w mediach społecznościowych, co sprawiło, że miasteczko stało się bardziej rozpoznawalne. Jednocześnie poprawa połączeń komunikacyjnych, w tym regularne autobusy oraz jednodniowe wycieczki organizowane z Kioto, ułatwiły dostęp do wioski. Wszystko to sprawiło, że miejsce, które przez lata zachowywało niemal niezmieniony rytm życia, stało się jednym z najchętniej wybieranych kierunków przez osoby poszukujące spokojnej i autentycznej Japonii. Wzrost popularności Ine i wyzwania związane z turystyką Rosnąca popularność Ine przyniosła jednak miasteczku zarówno rozgłos, jak i wyzwania. Ponieważ przez miejscowość nie przebiega linia kolejowa, większość gości przyjeżdża samochodami, co znacząco obciąża lokalną infrastrukturę. Wąskie, historyczne drogi, które przez dekady wystarczały niewielkiej społeczności, obecnie szybko się korkują. W okresach świątecznych i podczas weekendów ruch bywa tak intensywny, że część mieszkańców nie jest w stanie nawet wyjechać z własnego podwórka. Co więcej, napływ turystów wiąże się też z naruszaniem przestrzeni prywatnej. Odwiedzający, zachwyceni wyjątkową architekturą funaya, często traktują je jak atrakcję do swobodnego zwiedzania, zapominając, że są to domy, w których toczy się zwykłe, codzienne życie. Zdarza się, że turyści siadają na progach, jedzą pod drzwiami albo głośno przeciągają walizki wąskimi uliczkami tuż pod oknami mieszkańców. Poczucie ciągłego naruszenia prywatności wywołało frustrację, dlatego Stowarzyszenie Turystyki Ine opublikowało komunikat przypominający, że funaya nie są muzeum pod gołym niebem, lecz miejscem zamieszkania. Te trudności szczególnie odczuwają rodziny związane z rybołówstwem, które od pokoleń utrzymują się z morza. „To my dbamy o domy na wodzie. Rząd powinien myśleć przede wszystkim o mieszkańcach, a dopiero potem o turystyce” – podkreślił jeden z lokalnych rybaków. Ze względu na to władze podjęły działania mające złagodzić napięcia. Zwiększono liczbę miejsc parkingowych, zaczęto rozdawać ulotki dotyczące zasad zachowania, a w sezonie na ulicach wprowadzono pracowników kontrolujących ruch. Jednocześnie część mieszkańców dostrzega pozytywne skutki wzrostu zainteresowania Ine. Sklepy i lokale, które wcześniej zamknięto z powodu braku klientów, zaczynają działać ponownie, a miasteczko odzyskuje dawne życie uliczne. „Miasto straciło wiele sklepów, ale turystyka je przywróciła. Młodzi ludzie znów otwierają lokale, a ulice zaczynają tętnić życiem” – stwierdził mieszkaniec Ine. Warto dodać, że sytuacja tej wioski odzwierciedla szerszy trend w całej Japonii, gdzie rekordowy powrót turystyki po pandemii szczególnie obciąża małe miejscowości. Jak dodał Toyoda Yuko z lokalnego urzędu: „Cieszymy się, że tak wiele osób chce zobaczyć nasze miasto. Ale mieszkańcy nie mogą już żyć tak spokojnie jak dawniej. Naszym celem jest stworzenie miejsca, w którym zarówno turyści, jak i mieszkańcy czują się komfortowo”. Źródła: Unseen Japan, Ine Tourist Information Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Japońskie pradzieje pełne niespodzianek. Mieszkańcy wysp zaskoczyli kuchenną innowacją
W Japonii i Chinach ludzie gotowali i przechowywali pożywienie w garnkach tysiące lat wcześniej niż w innych częściach świata. Najstarsze dzieje tego rejonu świata pełne są niespodzianek. Poznajcie je.
Spis treści: Najstarsze naczynia ceramiczne świata Kraina obfitości Japoński świt rolnictwa Rytuały i ceremonie pradawnej Japonii Jest rok 14 500 p.n.e. Gdzieś na wschodnich krańcach kontynentu azjatyckiego, w pomroce dziejów, wschodzi w lesie świt. Niektórzy ludzie zbierają chrust, inni kucają, próbując rozpalić ognisko. Jest im zimno i ściślej naciągają swoje okrycia ze zwierzęcych skór na cienkie, tkane ubrania. Część z nich ma długie luźno rozpuszczone włosy, inni spięli je za pomocą kości lub drewnianych spinek. Odkryli właśnie, że tam, gdzie palili ogniska, podłoże staje się twarde jak kamień. Gliniasta, zbita ziemia daje się ugniatać. Kobieta bierze kawałek i kształtuje, wyrabiając otwór kciukiem, zwężając brzegi w ścianki, ściskając je i wygładzając. Następnie wkłada uformowaną glinę do ognia. Wychodzi twarda i wystarczająco nieprzepuszczalna, aby można było w niej przechowywać wodę lub pokarm. Tak powstaje garnek, rewolucyj­ny wynalazek, który przeobrazi życie ludzi. Tysiące lat później kobieta ta i jej towarzysze zostaną nazwa­ni ludem okresu Jōmon, co oznacza „wzór sznurowy”, od wzo­rów przypominających skręcony sznur, które wyciskali na swoich naczyniach. Najstarsze naczynia ceramiczne świata Datowanie metodą węgla radioaktywnego pozwoliło ustalić czas powstania pierwszych wypalanych naczyń kultury Jōmon właśnie na rok 14 500 p.n.e. Bardziej na zachód globu takież na­czynia pojawiły się, w Mezopotamii, dopiero po kolejnych siedmiu tysiącach lat, a Sfinks i piramidy – po kolejnych wielu stuleciach. W Japonii i Chinach ludzie gotowali i przechowywali pożywienie w garnkach tysiące lat wcześniej niż w innych częściach świata. Na długo zaś przed tym, jak lud okresu Jōmon zaczął tworzyć swe gliniane naczynia, świat trwał w objęciach epoki lodowcowej. Znaczna część wody w oceanach zamarzła i poziom mórz spadł tak bardzo, że Azję kontynentalną, obecną Syberię i Koreę, połączy­ły z dzisiejszą Japonią ogromne przestrzenie lądu – mosty lądowe. Przodkowie tego ludu parli na wschód, ku słońcu, podążając za stadami prehistorycznych słoni o długich ciosach oraz jeleni ol­brzymich, w poszukiwaniu łownej zwierzyny i jadalnych roślin. Panowały ostre mrozy, leżał śnieg, szalały zamiecie. Trudno było znaleźć pożywienie. Gdy jednak lud kultury Jōmon nauczył się wyrabiać garnki, mógł gotować warzywa, żołędzie i kasztany, a także zabierać zapasy ze sobą w podróż. Gotowali miękkie pokar­my dla dzieci i bezzębnych starców, ci zaś żyli dzięki temu dłużej i mogli dzielić się swoją mądrością oraz doświadczeniem. Kraina obfitości Około roku 11 000 p.n.e. lodowce się roztopiły. Lód zniknął, poziom morza się podniósł, odcinając mosty lądowe i tworząc wy­spy, które obecnie znamy pod nazwą Japonii. Klimat stał się łagod­ny, ciepły i wilgotny, z obfitymi opadami deszczu. Ci łowcy-zbieracze trafili do krainy obfitości, nieomal raju. W bujnych puszczach liściastych porastających wzgórza można było zbierać orzechy, jagody, korzenie, owoce, nasiona i grzy­by oraz polować na dziki, jelenie, kozice górskie i niedźwiedzie. W wyższych partiach gór myśliwi znajdowali obsydian, twardą skałę wulkaniczną, z której wyrabiali groty strzał i ostrza oszcze­pów. Tam, gdzie dawniej rozciągały się mosty lądowe, teraz znaj­dowały się płytkie morza obfitujące w tuńczyki, morświny, foki i łososie. Ludzie ci odżywiali się skorupiakami, krabami i wodoro­stami, pozostawiając po sobie ogromne kopce wyrzuconych skorup. Ziemia była tak płodna, że w poszukiwaniu pożywienia nie musieli wędrować daleko. Większość tych łowiecko-zbierackich lu­dów nie wyrabiała naczyń, gdyż trudno było je nosić ze sobą. Lecz z czasem przyjęto osiadły tryb życia i rozwinięto bogatą i wyrafi­nowaną kulturę. Liczba ludności powoli urosła od kilku tysięcy do ćwierć miliona. Japoński świt rolnictwa Dziesięć tysięcy lat po ulepieniu pierwszego garnka – około 4000 roku p.n.e. – zaczęły powstawać społeczności. Wznoszono domostwa ziemne kryte grubą strzechą sięgającą gruntu i z pale­niskiem w części centralnej, skąd znad ognia przez okrągły otwór w dachu unosiły się kłęby dymu. Uprawiano soję, tykwę, konopie, fasolę azuki i brzoskwinie. Szczególnie duża społeczność powstała w Sannai Maruyamie na północy wyspy Honsiu. W 2900 roku p.n.e. znajdowało się tam około 700 domów, niektóre z kamienną podłogą, z krytymi strzechą spichlerzami stojącymi na słupach i wieżą obserwacyjną na grubych kolumnach. Istniały też inne społeczności, głównie na Honsiu i Kiusiu. W centralnej części wielu z takich osad znajdo­wały się owalne konstrukcje, gdzie mieszkańcy okolicy spotykali się, aby odprawiać obrzędy i święta. Rzemieślnicy zaczęli trudnić się garncarstwem, wyrabiając wspaniałe naczynia o wybujałych płomienno-falistych wzorach tańczących na rozszerzających się brzegach, używane do gotowania i podawania jedzenia. Każdy garnek był inny i każdy był dziełem sztuki; ludzie ci z pewnością cenili kunszt. Rytuały i ceremonie pradawnej Japonii Wyrabiano też dogū („gliniane figurki”) – pięknie wykona­ne figurki, jedne z wyłupiastymi oczami i misterną fryzurą lub w kształcie kobiety z widoczną ciążą, inne w formie psa lub świni. Figurki dogū pomagają nam wyobrazić sobie ludzi kultury Jōmon oraz ich obyczaje. Wyobrażamy ich sobie w ich domo­stwach, z wytatuowanymi twarzami i ciałami, w ubraniu utkanym z włókien kory morwy lub konopi, z kolczykami w uszach, naszyj­nikami i wisiorami. Wielu nie ma zębów – zostały celowo wybite podczas rytuału przejścia. Tańczą i śpiewają do dźwięku bębnów, cytr i gwizdków z rogu jelenia, a także gromadzą się, gdy szamani, spożywszy wcześniej grzyby lub alkohol, wchodzą w trans i obcują z duchami, prosząc o powodzenie w przedsięwzięciach łowieckich lub ochronę przed wybuchami wulkanów, tajfunami, powodziami czy trzęsieniami ziemi. Sannai Maruyama było ważnym ośrodkiem handlu. Ludzie podróżowali od wioski do wioski lub przepływali w wydrążonych łodziach cieśninę na wyspę Ezo (obecnie Hokkaido), a nawet do Azji kontynentalnej. Handlowali obsydianowymi grotami strzał, wyrobami z laki, ceramiką, nefrytem, bursztynem, solą, bran­soletkami z muszli, igłami z kości i rogów, haczykami na ryby i harpunami. Około 1500 roku p.n.e. klimat zaczął się ochładzać. Niemniej kiedy około 900 roku p.n.e. na wyspie Kiusiu pojawili się rolnicy, przybywający morzem z Półwyspu Koreańskiego, ludzie kultury Jōmon nie poszli za ich przykładem i nie zajęli się uprawą roli. Dla­czego mieliby pracować w pocie czoła, pieląc i orząc, gdy mogli nadal zbierać tyle żywności, ile zapragną? Klimat jednak dalej się ochładzał, żywności było coraz mniej, liczebność ludu kultury Jōmon gwałtownie się więc zmniejszyła. Zbliżały się ogromne zmiany. To jest przedruk z książki autorstwa Lesley Downer pt. „Japonia Od mitycznych początków do popkulturowej potęgi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Copernicus Center Press. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Tajlandia wchodzi w okres rocznej żałoby po śmierci królowej. Co warto wiedzieć przed podróżą?
Tajlandia rozpoczyna właśnie roczny okres oficjalnej żałoby narodowej po śmierci królowej Sirikit. Choć kraj wciąż pozostaje otwarty dla turystów, podróżni powinni być świadomi zmian – od zmodyfikowanych ceremonii po subtelne zmiany w atmosferze w miejscach kultu i w przestrzeni publicznej.
Od kilku dni Tajlandia przeżywa wyjątkowy moment w swojej historii. Po śmierci Królowej Matki Sirikit rząd ogłosił roczny okres żałoby narodowej. Dla turystów nie oznacza to wprawdzie poważnych ograniczeń w podróżowaniu, lecz nowy, bardziej refleksyjny kontekst pobytu. Choć większość hoteli, restauracji i atrakcji turystycznych działa bez zmian, podróż do Tajlandii w tym czasie wymaga większej wrażliwości na lokalne zwyczaje i nastroje społeczne. Śmierć królowej Sirikit Śmierć królowej Sirikit, która odeszła 24 października 2025 roku w wieku 93 lat, stała się dla Tajlandii momentem głębokiej refleksji. Nazywana często „Matką Narodu”, przez dziesięciolecia była symbolem troski o kulturę i tradycję, wspierając rozwój rzemiosła oraz inicjatywy na rzecz obszarów wiejskich. Jej działalność, łącząca elegancję z zaangażowaniem społecznym, na trwałe wpisała się w historię kraju i umocniła więź między monarchią a mieszkańcami. Po jej śmierci w całym królestwie ogłoszono żałobę narodową – flagi w instytucjach publicznych i szkołach zostały opuszczone do połowy masztu na trzydzieści dni, a urzędnicy państwowi są zobowiązani do noszenia strojów żałobnych przez rok. Jak poinformował Urząd Turystyki Tajlandii, decyzje te mają nie tylko wymiar symboliczny, lecz także stanowią wyraz wdzięczności wobec kobiety, która przez całe życie łączyła wierność tradycji z otwartością na nowoczesność. Niektóre zarządzenia w pewnym stopniu dotkną także przyjezdnych. Podróż do Tajlandii w czasie żałoby narodowej Choć Tajlandia pozostaje otwarta dla turystów, roczny okres żałoby po śmierci królowej Sirikit sprawił, że codzienne życie w kraju nabrało spokojniejszego rytmu i większej powagi. Urząd Turystyki Tajlandii (TAT) zapewnił, że wszystkie atrakcje, sklepy, restauracje i środki transportu działają bez zakłóceń, jednak odwiedzający proszeni są o dostosowanie się do nastroju narodowej refleksji. Z tego powodu władze zalecają noszenie przez pierwsze 90 dni ubrań w czerni, bieli lub innych stonowanych barwach – nie jako obowiązku, lecz gestu szacunku wobec zmarłej monarchini. W wielu miejscach dostępne są także czarne wstążki, które turyści mogą przypiąć do odzieży jako symbol pamięci. To symboliczne zachowanie ma głębszy wymiar kulturowy. W Bangkoku i innych dużych miastach pojawiły się portrety Królowej Matki otoczone kwiatami i świecami, przy których mieszkańcy oddają hołd w ciszy. W takich sytuacjach zaleca się podróżnym zatrzymanie się na chwilę, ściszenie głosu lub przyłączenie się do wspólnej zadumy. Podobna powściągliwość mile widziana jest także w miejscach publicznych – szczególnie w świątyniach, obiektach królewskich i urzędach państwowych, gdzie zachowanie i ubiór odzwierciedlają szacunek dla tradycji. Niektóre miejsca związane z monarchią, w tym Wielki Pałac Królewski i Świątynia Szmaragdowego Buddy w Bangkoku, pozostaną zamknięte do 8 listopada z powodu ceremonii żałobnych. W miarę zbliżania się oficjalnego pogrzebu królowej można spodziewać się kolejnych czasowych ograniczeń, dlatego TAT zachęca podróżnych do sprawdzania lokalnych komunikatów. W stolicy mogą również obowiązywać zmiany w programach imprez publicznych – pokazy fajerwerków czy sylwestrowe celebracje zostaną zastąpione bardziej stonowanymi formami upamiętnienia, jak chwile ciszy czy ceremonie zapalania świec. Pomimo tych zmian, Tajlandia nie zamyka się na odwiedzających. Wręcz przeciwnie – jak podkreślają przedstawiciele TAT, kraj pragnie, by turyści uczestniczyli w tym czasie z empatią i zrozumieniem. Taka równowaga między żałobą a codziennym życiem, a także tradycją a otwartością, może sprawić, że podróż do Tajlandii w tym okresie stanie się nie tylko doświadczeniem kulturowym, lecz także duchowym. Źródła: Euronews, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czemu kawa z odchodów jest... taka smaczna? Tajemnica kopi luwak rozwiązana
Kawa kopi luwak uchodzi za najdroższą na świecie. Jest jednak obiektem kontrowersji: powstaje przy znacznym udziale zwierząt, bowiem pozyskuje się ją… z odchodów azjatyckiego ssaka, łaskuna palmowego. Od wielu lat zastanawiano się, czemu przez miłośników kawy to właśnie ona uważana jest za najsmaczniejszą – zdaje się, że naukowcy właśnie poznali powody. Próbowaliście?
Od lat intryguje smakoszy i naukowców na całym świecie i potrafi kosztować nawet 3500 złotych za kilogram. Smak kopi luwak i – przede wszystkim – proces powstawania trawionej przez azjatyckie ssaki kawy budzi ciekawość i zachwyt, a najnowsze badania chemiczne pozwalają lepiej zrozumieć to, czemu akurat ten gatunek ziaren stał się najbardziej pożądanym na całym świecie. Jak powstaje kopi luwak? Kawa kopi luwak wyróżnia się dosyć… egzotycznym procesem produkcji. Wszystko zaczyna się od łaskuna palmowego (Paradoxurus hermaphroditus), żyjącego w Azji Południowo-Wschodniej niewielkiego ssaka. Zwierzę to zjada wyłącznie najbardziej dojrzałe i zdrowe owoce kawowca, kierując się naturalnym instynktem selekcyjnym. Działa lepiej niż najlepsza maszyna. Jednak odpowiednia selekcja to nie jedyna zaleta łaskuna. Najważniejsze jest specyficzne funkcjonowanie układu trawiennego zwierzęcia. Otóż w jego przewodzie pokarmowym ziarna nie są trawione, a ulegają wyjątkowemu procesowi fermentacji. Wtedy to przechodzą szereg zmian biochemicznych kluczowych dla ich późniejszego smaku i aromatu. Po wydaleniu ziarna kawy są zbierane ręcznie z odchodów łaskunów, oczyszczane i suszone. Następnie są one łuskane, polerowane i lekko prażone. Chociaż ten rodzaj kawy jest zbierany i sprzedawany od ponad 100 lat, wciąż trwają dyskusje na temat tego, czy to właśnie ta nietypowa metoda zbioru zmienia skład chemiczny kawy. Czemu kawa z odchodów smakuje tak dobrze? Badacze pod kierownictwem prof. Palattiego Allesha Sinu postanowili dokładnie sprawdzić, czym kopi luwak różni się od zwykłej kawy. Hipotezą było to, że ziarna wydalone przez zwierzęta mogą zawierać więcej tłuszczów i innych kluczowych związków wzmacniających smak. Wyniki swoich badań opublikowali w czasopiśmie „Scientific Reports”. W styczniu 2025 roku zebrali oni 68 próbek odchodów dzikich łaskunów z pięciu plantacji kawy robusta w Indyjskiej Karnace. Pobrali także dojrzałe jagody kawy z każdej z upraw, by porównać skład chemiczny owoców. Wszystkie próbki zmielono i przeprowadzono analizę chemiczną. Wykazała ona, że ziarna pochodzące z odchodów z ssaków zawierały około 40% więcej tłuszczów niż porównywane z nimi ziarna zbierane tradycyjną metodą. Szczególnie istotna okazała się obecność estrów metylowych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza kaprylowego i kaprynowego. Związki te znają wszyscy smakosze – nadają produktom mlecznym kremowej nuty i bogatego aromatu. Jak smakuje kopi luwak? Naturalna fermentacja zachodząca w przewodzie pokarmowym tych wyjątkowych zwierząt wyraźnie zmienia profil chemiczny ziaren. Zwiększona zawartość tłuszczów sprawia, ze kawa ma pełniejsze tzw. body i wydłużony, przyjemny posmak. Enzymy rozkładają duże cząsteczki białek i polisacharydów na krótsze, łatwiej rozpuszczalne i przyswajalne formy. W efekcie kawa kopi luwak zawiera mniej białka, co redukuje gorycz, oraz kofeiny, co czyni napar bardziej delikatnym w smaku. Estry kwasów sprawiają, że wyróżnia się gładką, kremową teksturą oraz nutami mlecznymi czy czekoladowymi. Czy warto spróbować najdroższej kawy na świecie? Kawa kopi luwak należy do najbardziej luksusowych na świecie. Zdaniem międzynarodowych testerów wyróżnia się smakiem, ale pojawiły się poważne wątpliwości etyczne co do jej produkcji. Na niektórych nielegalnych fermach łaskuny trzymane są w zamknięciu i karmione wyłącznie kawowcem, co prowadzi do ich cierpienia. Liczne organizacje ekologiczne nawołują do bojkotu kawy pochodzących z nielegalnych plantacji i wyboru produktów z certyfikacją dzikiego zbioru. Jeśli decydujemy się na zakup tej wyjątkowej kawy, to warto zwrócić szczególną uwagę na jej pochodzenie. Źródła: Scientific Reports, FNB Coffee, Spherical Insights Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie lasu – nasi bliscy krewni, orangutany, są zagrożeni wyginięciem. Czy zdążymy uratować ten gatunek?
Znane ze swojego charakterystycznego czerwonego futra orangutany są największymi ssakami nadrzewnymi, spędzającymi większość czasu na drzewach. Długie, silne ramiona oraz chwytne dłonie i stopy pozwalają im poruszać się po gałęziach. Te wielkie ssaki mogą mieć nawet 96,4% wspólnych genów z ludźmi i są bardzo inteligentnymi stworzeniami. Niestety, grozi im wyginięcie.
Spis treści: Talerze samców dominujących Mądry jak orangutan Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Orangutan – Pongo abelii, Pongo pygmaeus –w języku malajskim oznacza „człowiek lasu”. W nizinnych lasach, w których żyją, orangutany prowadzą samotne życie. Żywią się dzikimi owocami, takimi jak liczi, mangostany i figi, termitami, jajami oraz piją wodę z dziupli drzew. Budują gniazda na drzewach, aby spać w nocy i odpoczywać w ciągu dnia. Talerze samców dominujących Orangutany mają wyjątkowo długie ręce, rozstaw ich ramion dochodzi do 225 cm. Za to ich nogi są krótkie, co wskazuje na sposób przemieszczania się. Charakterystyczne dla orangutanów długie włosy są zazwyczaj barwy miedzianej, wręcz czerwonej, rzadziej brązowej. Samice osiągają długość ciała dochodzącą do 85 cm, ważą od 30-45 kg. Samce są zdecydowanie większe. Mogą mierzyć nawet metr, a niektóre osobniki ważą ponad 80 kg. Występują dwa rodzaje samców (tzw. bimorfizm). Te dominujące posiadają talerze policzkowe, czyli rodzaj dyskowatych skórnych tworów. Natomiast samce niższej rangi mają gładkie twarze. Samce dominujące obejmują w posiadanie rozległe rewiry, po czym charakterystycznym głosem oznaczają posiadany teren i przyzywają samice, które zajmują na ich terenie własne, odrębne rewiry. Mają monopol na dostęp do samic ze swojego rewiru, jednak z uwagi na brak zorganizowanego stada i rozproszenie terytorialne osobników, monopol ten jest często naruszany. Ciąża u orangutanów trwa 260–270 dni, rodzi się z reguły jedno młode o masie urodzeniowej 1200–1600 g. Dla porównania, ciąża u człowieka trwa 280 dni, a średnia masa urodzeniowa dziecka to około 3 kg. Matki-orangutany opiekują się potomstwem bardzo długo, przez 6, a nawet 8 lat. Młode osobniki osiągają dojrzałość płciową w wieku 10-12 lat. Samice rodzą jedno młode co około 3–5 lat, więc odbudowa populacji tych gatunków może trwać bardzo długo. W stanie dzikim małpy te dożywają wieku 35–40 lat. W niewoli, gdzie nie grozi im niebezpieczeństwo, mogą żyć ponad 60 lat. Mądry jak orangutan Podobnie jak inne małpy człekokształtne orangutany są bezsprzecznie bardzo inteligentnymi zwierzętami. W połowie lat 90. XX wieku odkryto, że w jednej z populacji orangutanów osobniki regularnie posługują się narzędziami przy zdobywaniu pożywienia – odkrycia takiego dokonała wcześniej w latach 60. Jane Goodall, badając szympansy. Orangutany są bardzo łagodnymi małpami i charakteryzują się przyjaznym nastawieniem. Znane są przypadki, że dzikie orangutany odwiedzają prowadzone przez ludzi ośrodki adaptacyjne dla osieroconych orangutanów, nawiązując z małymi kontakt i prawdopodobnie pomagając im w powrocie do życia w naturze. Ludzie dzielą około 96% swojego DNA z orangutanami. Linia ewolucyjna orangutanów oddzieliła się od linii, z której wywodzą się ludzie, goryle i szympansy, około 12 milionów lat temu. Niektóre badania porównujące cechy fizyczne, a nie tylko genetyczne, sugerowały nawet, że niektóre linie ewolucyjne orangutanów mogą być bliższe wczesnym homininom niż linie szympansów. Wyróżniamy orangutany borneańskie, sumatrzańskie i odkryte w 2017 roku orangutany tapanuli. Borneańskie i sumatrzańskie różnią się nieco wyglądem i zachowaniem. Oba gatunki mają kudłate, czerwonawe futro, ale orangutany sumatrzańskie mają dłuższe włosy na twarzy. Orangutany sumatrzańskie mają podobno bliższe więzi społeczne niż ich kuzyni z Borneo. Orangutany borneańskie częściej schodzą z drzew, aby poruszać się po ziemi. Oba gatunki doświadczyły gwałtownego spadku populacji. Sto lat temu populacja orangutanów liczyła prawdopodobnie ponad 230 000 osobników, ale obecnie populacja orangutanów borneańskich szacowana jest na około 104 700 osobników (gatunek zagrożony) na podstawie zaktualizowanego zasięgu geograficznego, a populacja orangutanów sumatrzańskich na około 7500 osobników (gatunek krytycznie zagrożony). Populacja tapanuli to zaledwie 800 osobników. Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Tak mała populacja jest wynikiem rabunkowej eksploatacji naturalnych siedlisk tych mądrych zwierząt. Drzewa szybko znikają pod piłą łańcuchową, aby zrobić miejsce dla plantacji palm olejowych i innych gospodarstw rolniczych. Nielegalne wylesianie na obszarach chronionych i niezrównoważone wylesianie na terenach koncesji, gdzie żyją orangutany, pozostaje głównym zagrożeniem dla ich przetrwania. Obecnie ponad 50% orangutanów żyje poza obszarami chronionymi, w lasach zarządzanych przez firmy. Poza tym orangutany są celem dla myśliwych. Są duże, powolne i zwykle zabijane są w odwecie, gdy przenoszą się na tereny rolnicze i niszczą uprawy. Dzieje się tak zazwyczaj wtedy, gdy orangutany nie mogą znaleźć pożywienia w lesie. Najczęściej poluje się na samice. Gdy złapie się je z potomstwem, młode często zatrzymuje się jako zwierzęta domowe. Handel zwierzętami domowymi stanowi poważny problem. Uważa się, że na każdego orangutana, który trafia na Tajwan, w trakcie transportu ginie od 3 do 5 dodatkowych zwierząt. Niedawne egzekwowanie prawa na Tajwanie ograniczyło import orangutanów, ale handel tymi zwierzętami pozostaje zagrożeniem w Indonezji, gdzie nadal istnieje popyt na orangutany. W Kalimantan (indonezyjska część Borneo) istnieje również handel czaszkami orangutanów. W ten sposób niszczy się zwierzęta, które z natury są „ogrodnikami” lasu. Orangutany odgrywając istotną rolę w rozprzestrzenianiu nasion w swoich siedliskach. Żyją w lasach tropikalnych i preferują lasy w dolinach rzecznych i na terenach zalewowych swoich wysp. Wraz z rosnącą presją ze strony człowieka orangutany są coraz bardziej zagrożone wyginięciem. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Langury to małpy Starego Świata. Wiele gatunków tych naczelnych wkrótce może wyginąć
Langury są niezwykłe pod wieloma względami. Dzięki swoim umiejętnościom adaptacyjnym przystosowały się do życia w różnych środowiskach. Ta cecha pozwoliła im opanować znaczy obszar Azji, w tym środowiska miejskie, gdzie stały się mistrzami w zdobywaniu pożywienia.
Spis treści: Jeden rodzaj, duże zróżnicowanie Mieszkańcy Azji Czym żywią się langury? Jaki tryb życia prowadzą langury? Zagrożenia dla langurów Rodzaj langur (Presbytis) zdefiniował w 1821 roku Johann Friedrich von Eschscholtz, niemiecki lekarz, botanik i zoolog. Opisu dokonał w rozdziale zatytułowanym „Opis nowego rodzaju małp Presbytis mitrata”, który ukazał się w publikacji pod redakcją Otto von Kotzebue’a, podróżnika i odkrywcy, którego wyprawy doprowadziły do opisania i zmapowania wielu wysp Pacyfiku. Co wiemy o tych niezwykłych zwierzętach? Jeden rodzaj, duże zróżnicowanie Langury to rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny gerez, reprezentujący rodzinę koczkodanowatych. Ich wyróżnikiem jest smukła sylwetka z długimi kończynami, ale cechą morfologiczną, która najbardziej rzuca się w oczy jest ogon, którego długość przekracza długość ciała tych zwierząt. Przykładowo, u langura szarego, który bez ogona mierzy do 56 cm, ta część ciała osiąga aż 84 cm. Ma to swoje uzasadnienie. U langurów ogon pełni kluczową rolę w utrzymaniu równowagi, zapewniając zwierzętom wyjątkową zwinność, niezbędną do prowadzenia nadrzewnego trybu życia. Poszczególne gatunki langurów różnią się pod względem rozmiarów i masy. Langur białoczelny, będący jednym z najmniejszych przedstawicieli rodzaju, osiąga do 74 cm długości i masę około 5,7 kg. Tymczasem langur czarnoczuby mierzy do 86 cm i waży około 9 kg. W niektórych publikacjach, wśród największych langurów wymieniany jest hulman nepalski (Semnopithecus schistaceus), który może ważyć ponad 20 kg. Należy jednak podkreślić, że gatunek ten, choć ma wiele cech wspólnych z langurami, jest zaliczany do innego rodzaju. Różnorodność langurów jest doskonale widoczna w ich umaszczeniu. Okrywa langura szarego mieni się odcieniami szarości i bieli, a twarz zwierzęcia jest czarna. Z kolei langur białoczelny jest szarobrązowy, a na jego czole odznacza się biała plamka. Langury sarawaskie mają żółtobrązowe lub czarne futro, a to zaledwie kilka przykładów. Systematyka langurów Współcześnie do rodzaju Presbytis zalicza się dwadzieścia gatunków: langur posiwiały (Presbytis thomasi), langur białoczelny (Presbytis frontata), langur sarawaski (Presbytis chrysomelas), langur szary (Presbytis hosei), langur kalimantanski (Presbytis canicrus), langur siwoczuby (Presbytis sabana), langur tajski (Presbytis robinsoni), langur przepasany (Presbytis femoralis), langur reliktowy (Presbytis percura, w niektórych publikacjach jest wymieniany jako podgatunek langura przepasanego), langur natuański (Presbytis natunae), langur mentawajski (Presbytis potenziani), langur ciemnobrzuchy (Presbytis siberu), langur szpakowaty (Presbytis comata), Presbytis fredericae, langur czepcowy (Presbytis mitrata), langur czarnoczuby (Presbytis melalophos), langur białoudy (Presbytis siamensis), langur sumatrzański (Presbytis sumatrana), langur dwubarwny (Presbytis bicolor), langur kasztanowy (Presbytis rubicunda). Mieszkańcy Azji Przedstawiciele rodzaju langur występują wyłącznie w Azji, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kontynentu. Ich królestwo rozciąga się od Indii, Nepalu, Bhutanu i Sri Lanki, po Wietnam, Chiny, Malezję, Indonezję i Brunei. Tak szeroka dystrybucja jest rezultatem ich zdolności adaptacyjnych. Od dżungli, po ulice miast Langury przystosowały się do życia w różnorakich ekosystemach. Można je spotkać zarówno w gęstych lasach monsunowych i deszczowych, jak i w regionach półpustynnych i na obszarach górskich (do wysokości 2000 metrów n.p.m.). W niektórych krajach, nauczyły się współistnieć z ludźmi, zapuszczając się na ulice miast i w okolice miejsc kultu, gdzie łatwo im zdobyć pożywienie od przechodniów. Co ciekawe, zwierzęta te wykazują się wyjątkowym sprytem w tym zakresie. Gdy mają taką możliwość, wykradają owoce i inne przysmaki ze straganów. Takie zachowanie nie jest jednak akceptowane przez kupców, którzy przeganiają uporczywe małpy. Langury zrozumiały, że kradzież nie jest dla nich opłacalna. Zamiast „brać jak swoje”, wolą prosić za pomocą gestów. W ten sposób łatwo manipulują ludźmi i nie narażają się na ich gniew. Czym żywią się langury? Dieta langurów opiera się głównie na liściach. Żeby poradzić sobie z trawieniem włóknistego pokarmu, wykształciły specjalne przystosowanie biologiczne – wielokomorowy żołądek, w którym butują bakterie zdolne do rozkładania włókien celulozy. Liście są podstawą ich diety, ale w jadłospisie langurów znajduje się więcej roślinnych przysmaków. Zwierzęta te chętnie urozmaicają posiłki świeżymi pąkami, korzonkami, korą, szyszkami i owocami. Warto wspomnieć, że niektóre gatunki włączają do menu pokarm zwierzęcy, głównie termity i larwy, które są bogatym źródłem białka. Jaki tryb życia prowadzą langury? Langury są zwierzętami są zwierzętami wysoce uspołecznionymi. Żyją w grupach, których wielkość i struktura są zróżnicowane. Typową formą organizacji jest harem, składający się z dominującego samca, kilku samic i potomstwa. W niektórych regionach występują także grupy z wieloma dorosłymi samicami i złożone wyłącznie z młodych samców. Langury wykształciły bogaty system komunikacji, obejmujący nie tylko głos, ale także gesty i mimikę. Potrafią wchodzić w interakcję z innymi gatunkami, ostrzegając je przed zbliżającymi się drapieżnikami. Zagrożenia dla langurów Te wspaniałe zwierzęta zdołały opanować różne środowiska na ogromnym obszarze Azji. Mimo to wielu gatunkom grozi wyginięcie. Największym wrogiem tych zwierząt jest niestety człowiek. Wycinka lasów pod uprawy i pastwiska doprowadza do niszczenia i fragmentacji siedlisk, a należy wspomnieć, że w niektórych miejscach prowadzone są polowania na te zwierzęta. Gatunki krytycznie zagrożone według klasyfikacji IUCN: langur sarawaski, langur przepasany, langur reliktowy, langur mentawajski. Gatunki zagrożone według klasyfikacji IUCN: langur kalimantański, langur siwoczuby, langur ciemnobrzuchy, langur czarnoczuby, langur sumatrzański. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archipelag konfliktu. Jak Wyspy Kurylskie stały się zarzewiem sporów rosyjsko-japońskich
Wyspy Kurylskie to wulkaniczny archipelag łączący geograficznie Japonię z Rosją. Od ostatnich trzech wieków jest to terytorium sporne. Właśnie przez południowe Wyspy Kurylskie lub, jak nazywa się je w Japonii, Terytoria Północne, Rosja i Japonia do dziś nie podpisały traktatu pokojowego po drugiej wojnie światowej.
Spis treści: Powstanie Wysp Kurylskich W pierścieniu ognia Ajnowie na Kurylach Między Rosją a Japonią Znajdujący się między Hokkaido a Kamczatką, długi na 1200 kilometrów wulkaniczny archipelag liczy 56 wysp o łącznej powierzchni ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jest to niewiele mniej niż obszar Libanu. Na tym terenie mieszka około 20 tysięcy ludzi, głównie pracowników wielkich rosyjskich przetwórni rybnych. Bo wyspy te, poza znaczeniem strategicznym, są miejscem zaopatrzenia w ryby ogromnego terytorium rosyjskiego. Powstanie Wysp Kurylskich Archipelag Kurylski jest centralną częścią łuku wyspowego Kuryle–Kamczatka, obejmującego wschodnie Hokkaido, Wyspy Kurylskie oraz południową Kamczatkę. Składa się on z dwóch głównych grzbietów: Małego Grzbietu Kurylskiego i Wielkiego Grzbietu Kurylskiego. Mały Grzbiet obejmuje Półwysep Nemuro we wschodnim Hokkaido, grupę wysp Habomai i Shikotan, a dalej na północny wschód przechodzi w podmorski Grzbiet Witiazia. Wielki Grzbiet obejmuje Półwysep Shiretoko na Hokkaido oraz wszystkie pozostałe wyspy Kurylskie – od Kunashiru aż po Shumshu – i południowy kraniec Półwyspu Kamczackiego. Dane geologiczne wskazują, że powstanie Archipelagu Kurylskiego rozpoczęło się w okresie późnej kredy (ok. 90 mln lat temu), kiedy duży fragment skorupy ziemskiej zderzył się z kontynentem syberyjskim tworząc strefę subdukcji, która zapoczątkowała powstanie rowu Kurylsko-Kamczackiego oraz późniejszy wulkanizm. Aktywność wulkaniczna i wypiętrzanie w rejonie Małego Grzbietu nasiliły się w paleocenie i eocenie, gdy grzbiet Kula–Pacyfik uległ subdukcji pod rów Kurylsko-Kamczacki. Prawdopodobnie właśnie wtedy Mały Grzbiet wynurzył się z morza. Choć formowanie głównego łańcucha Kuryl rozpoczęło się około 30 milionów lat temu, osady wskazują, że wyspy nie wynurzyły się ponad powierzchnię morza aż do wczesnego pliocenu. W pierścieniu ognia Zarówno Kamczatka jak i Wyspy Kurylskie znajdują się w obrębie pacyficznego pierścienia ognia – strefy częstych trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, otaczającej Ocean Spokojny od Ameryki Południowej aż po Australię. Co jakiś czas ruchy płyt tektonicznych położonych na półkuli północnej wywołują wybuchy lawy, podmorskie trzęsienia ziemi i tsunami. Te ekstremalne zjawiska powodują ogromne szkody. Tylko w czasie trzęsienia ziemi i fali tsunami z 1995 roku zginęło 2000 osób. Tak naprawdę można powiedzieć, że każda wyspa archipelagu jest wulkanem, albo jego częścią. W samym Dużym Łańcuchu jest ponad 160 wulkanów. Powierzchnia wysp – jak na tereny pochodzenia wulkanicznego przystało – jest górzysta. Średnio wznoszą się one na wysokość 500–1000 m n.p.m. Najwyższa góra Wysp Kurylskich Ałaid mierzy 2339 m n.p.m. Równiny znajdują się jedynie na wyspie Szumszu i płaskich wyspach Małego Łańcucha. Na tym terenie panuje klimat umiarkowany morski. W lutym średnia temperatura w ciągu dnia wynosi 6 stopni Celsjusza. Jednak może spaść nawet do minus 25 stopni. Lata są chłodne, z temperaturą od 10 do 17 stopni Celsjusza, w zależności od umiejscowienia wyspy bliżej południa lub północy. Na klimat wysp duży wpływ wywiera zimny prąd morski Oja Siwo. Ajnowie na Kurylach Ludem, który zamieszkiwał Wyspy Kurylskie aż do czasu, gdy stały się terytorium raz rosyjskim, a raz japońskim, byli Ajnowie lub Ajnosi. Ten należący do paleoazjatyckiej grupy językowej lud przybył do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu. Ajnowie prowadzili gospodarkę łowiecko-zbieracką. Łowili ryby, polowali na zwierzęta leśne, a w pewnym momencie rozwoju również uprawiali pola, o czym świadczą odkrycia archeologiczne. Wyznawali religię animistyczną. Wierzyli, że każdy element przyrody – zwierzęta, rośliny, zjawiska naturalne – ma własnego ducha „kamui”. Najbardziej znanym obrzędem jest Iomante, czyli ceremonia odesłania ducha niedźwiedzia. Znaczenie kulturowe i rytualne miały również tatuaże, które nosiły kobiety powyżej wargi. Społeczność Ajnów nie uznawała prywatnej własności ziemi, tereny łowieckie były wspólne dla wszystkich mieszkańców kotan, czyli osady. Również wszelkie problemy omawiano wspólnie, co miało zapobiec knowaniom i aktom agresji. W tej chwili Ajnowie zamieszkują przede wszystkim wyspę Hokkaido. Według ostatniego spisu jest ich tam około 30 tysięcy. Po wielu wiekach prześladowań ich kultura i język są wreszcie chronione. Między Rosją a Japonią Wyspy Kurylskie zostały zasiedlone przez Rosjan w XVII–XVIII w. Wiek później Japonia przejęła najpierw południową część, a w 1875 r. – całość archipelagu. Po konferencji jałtańskiej Wyspy Kurylskie trafiły pod kontrolę ZSRR. Japońską ludność repatriowano i zastąpiono obywatelami radzieckimi. Japonia do dziś rości sobie prawo do czterech południowych wysp, wielokrotnie próbując je odzyskać. Kwestia sporna dotyczy również Sachalinu. W 1875 r. Japonia i Rosja zgodziły się, że Japonia odstąpi Rosji Sachalin w zamian za 18 Wysp Kurylskich. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1905) Japonia odzyskała południową część Sachalinu, a w wyniku rewolucji 1917 r. zajęła cały, lecz w 1924 r. się wycofała. Ostatecznie w 1945 r. ZSRR przejął całą wyspę wraz z Kurylami, wysiedlając ludność japońską. Spór dotyczący czterech najbardziej wysuniętych na południe wysp, zajętych przez ZSRR w 1945 r., ciągnie się do dziś. Władze Japonii twierdzą, że wyspy te były od zawsze częścią ich terytorium – są widoczne gołym okiem z Hokkaido, znajdują się też na starych japońskich mapach. Na konferencji pokojowej w San Francisco w 1951 roku Japonia zrzekła się roszczeń do Sachalinu i Kurylów na północ od czterech wysp najbliższych Hokkaido (Shikotan, Etorofu/Iturup, Kunashiri/Kunashir i grupa Habomai). Zgodziła się też oddać Koreę, Tajwan, wyspy Morza Południowochińskiego, Penghu i roszczenia antarktyczne. Mimo to ZSRR odmówił podpisania traktatu. W latach 90. ubiegłego wieku Rosja rozważała uznanie roszczeń Japonii. W deklaracjach z Tokio (1993) i Moskwy (1998) mowa była o partnerstwie i traktacie pokojowym do 2000 r. Podpisano też porozumienie o współpracy w rybołówstwie (1998). Istniał nawet pięciopunktowy plan prezydenta Rosji Jelcyna. Zakładał on uznanie problemu, demilitaryzację, strefę wolnego handlu, traktat pokojowy z „zarządzaniem wspólnym” oraz przekazanie sprawy przyszłym pokoleniom. W 1999 r. Jelcyn wycofał się z tego zamiaru, a Putin wielokrotnie powtarzał, że transfer Kurylów jest „wykluczony”. Impas trwa do dziś. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Bóstwa, kadzidła i uzbrojeni strażnicy. Poznajcie tajemnice chińskich świątyń
W Chinach świątynie nie służą tylko bogom – bywały szkołami czy uczelniami. A wyglądają czasem jak pałace. Ich imponujące dachy przetrwały trzęsienia ziemi, wojny i rewolucje. Dziś często są to raczej fotograficzne marzenia turystów niż miejsca kultu. Poznajcie nieoczywiste chińskie świątynie. Dowiedzcie się więcej na temat ich detali, które umykają najlepszym przewodnikom
Spośród wszystkich cudów współczesnych Chin zazwyczaj to świątynie, pełne stylizowanych wizerunków bogów i bogiń, wzbudzają największą fascynację zagranicznych przyjezdnych. Można nawet powiedzieć, że dziś większość chińskich świątyń pełni przede wszystkim funkcję atrakcji turystycznych, ponieważ rozpowszechnieniu się komunizmu w Państwie Środka towarzyszył wzrost ateizmu. Zniknęły miejscowe odpowiedniki kościołów parafialnych – i należące do nich grunty miały zbyt dużą wartość monetarną. Pozostały jednak „katedry” zachowane z uwagi na ich walory architektoniczne i znaczenie historyczne. Wśród nich znajdujące się w Pekinie świątynia Wuta (Pięciu Pagód) i Świątynia Śpiącego Buddy, znane buddyjskie przybytki: Świątynia Białej Chmury, główny daoistyczny ośrodek Chin, a także meczet Niujie, do którego ściągają rzesze muzułmańskiej ludności Hui w północnych Chinach. Początki świątyń nikną w mgłach dziejów Bardzo trudno prześledzić historię konkretnych przybytków religijnych, ponieważ rzadko wspominają o nich źródła pisane. Każdy mógł wybudować lub ufundować świątynię, a jej utrzymanie też nie było kosztowne – wystarczały datki ze strony kilku zamożnych osób. Akcja wielu dawnych historii rozgrywa się w podupadłych, nieużywanych już świątyniach – okoliczna ludność zwykle postrzegała je jako miejsca złowieszcze, choć osoby z zewnątrz nie podzielały tej opinii. Podczas drugiej wojny światowej, gdy Chiny walczyły z Japonią, wiele szkół i uczelni zostało ewakuowanych do zachodnich prowincji Chin i tymczasowo ulokowanych w tamtejszych nieużywanych świątyniach. Świątynie jak pałace W Chinach różnice między architekturą religijną a, dajmy na to, pałacową były minimalne – jedno i drugie wznoszono zgodnie z wytycznymi feng shui. Dlatego też każda świątynia ustawiona jest na osi północ-południe. Główny pawilon mieści się na pierwszym dziedzińcu, a za nim, ku północy, ciągną się kolejne podworce i sale. Tylna część budowli powinna być położona nieco wyżej, a z przodu powinna znajdować się woda. Po wejściu do chińskiej świątyni mijamy najpierw duży kamienny ekran przedstawiający na przykład smoki w locie. Takie parawany mają bronić przystępu demonom. Podobną funkcję pełnią strażnicy świątyni, zaimportowani z buddyzmu hinduskiego i wprowadzeni do chińskich świątyń za dynastii Ming. Zwykle są to Czterej Niebiańscy Królowie (inspirowani buddyjskimi Bogami Czterech Kierunków): Strażnik Wschodu dzierży lutnię (po chińsku pipę), która służy tu jako symbol umiarkowania, ponieważ struny w instrumencie nie mogą być ani zbyt napięte, ani zbyt luźne; Strażnik Południa trzyma miecz symbolizujący sprawiedliwość; Strażnik Zachodu ma węża lub smoka na nadgarstku, co oznacza jego władzę nad innymi bóstwami, w tym smokami kontrolującymi wodę; Wreszcie Strażnik Północy dysponuje parasolem chroniącym przed wszelkim zanieczyszczeniem. Figury Niebiańskich Królów są zazwyczaj imponujących rozmiarów, odziane w pełną zbroję, mają też groźne miny, by skuteczniej odstraszać demony. W tych świątyniach nie musisz być cicho Na świątynnych dziedzińcach stoją wielkie kotły, do których wierni mogą wkładać zapalone trociczki z kadzidłem, zanim przejdą do dalszych pawilonów. Pierwszy dziedziniec bywa otoczony wieżami, z których bębny i dzwony obwieszczają porę dnia, wydzwaniając co dwie godziny. Są to mniejsze wersje wież strażniczych, które można spotkać w miastach takich jak Pekin. Zarówno w buddyjskich, jak i (szczególnie) daoistycznych świątyniach panuje większy gwar niż w chrześcijańskich kościołach. Nie ma tam żadnej potrzeby mówienia ściszonym tonem. Wewnątrz głównego pawilonu każdego przybytku znajduje się wizerunek – najczęściej okazała rzeźba – bóstwa, któremu jest on poświęcony. Po obu stronach posągu stoją figury innych bóstw, a z przodu, na półmiskach, składa się ofiary. Wokół leżą w rzędach poduszki, na których mnisi klęczą podczas recytowania sutr. Dach – wizytówka chińskich świątyń Najbardziej charakterystycznym elementem architektury świątynnych pawilonów jest masywny dach o wyraźnie wygiętych krawędziach. Od zewnątrz pokrywają go zwykle ceramiczne płytki, a jego obrzeża zdobią postaci, które również bronią wstępu rozmaitym demonom. Kolor dachówek nie jest przypadkowy – zdradza funkcję gmachu. Na przykład jedynie w pałacach cesarskich wolno było używać żółtych płytek. Choć ciężkie dachy mogłyby wydawać się niebezpieczne w kraju narażonym na trzęsienia ziemi, ich konstrukcja jest zadziwiająco elastyczna. Trzymają się na kolumnach zwieńczonych drewnianymi klamrami o nazwie dougong, składającymi się ze wsporników i złączy, co pozwala dachowi łagodnie się kołysać podczas wstrząsów. Formę tych misternie wykonanych podpór, tworzonych bez użycia gwoździ, przez wieki udoskonalali nieznani z imienia rzemieślnicy. Dougong często są pomalowane i wyglądają jak dekoracja, ale w rzeczywistości stanowią ważny element konstrukcyjny. Rodzaje chiński świątyń Chińskie świątynie nie są kryte kopułami ani zwieńczone iglicami, które dodawałyby im wysokości. W przeciwieństwie do nich pagody potrafią wznosić się nawet na dziesięć pięter lub wyżej. Istnieją dwa typy tych budowli. Pierwszy to miejsca pochówku znanych mnichów, zwykle znajdujące się na tyłach świątyń, poza zasięgiem wzroku turystów. Drugi to pagody poświęcane różnym bóstwom, ustawiane na ogólnodostępnych dziedzińcach. Obecnie ich rolę przejęły osobne pawilony dla pomniejszych bóstw, dlatego tego rodzaju konstrukcje znajdujemy wyłącznie w starszych kompleksach świątynnych. Osobną kategorię stanowią pagody w świątyniach lamaistycznych, czyli poświęconych buddyzmowi tybetańskiemu, który cieszył się dużą popularnością podczas rządów ostatniej dynastii Qing (1644–1612). Cechują się one zaokrąglonym wierzchołkiem, odmiennym od tradycyjnych chińskich pagód o wielowarstwowych dachach i wystających okapach. Przykładem takiej lamaistycznej budowli jest świątynia Miaoying w Pekinie, znana z charakterystycznej białej pagody. Tradycyjne religie i wierzenia zachowały się w różnym stopniu w Chinach, Hongkongu i Tajwanie. W Chinach wiele świątyń zostało zniszczonych przez czerwonogwardzistów podczas Rewolucji Kulturalnej zapoczątkowanej przez Mao Zedonga. Od tamtej pory liczne przybytki odbudowano, niektóre przywrócono do funkcji sakralnych, inne zaadaptowano na muzea, ośrodki administracyjne lub szkoły. Część świątyń, od kiedy przywrócono swobodę religijną, zyskała silne wsparcie zamożnych darczyńców i instytucji rządowych. Zatrzęsienie świątyń w Tajwanie i w Hongkongu W Tajwanie, gdzie komunizm nie zdestabilizował dawnych wierzeń, istnieje tyle świątyń, że trudno je zliczyć – szacuje się, że jedna świątynia przypada na około półtora tysiąca mieszkańców. Tamtejsze przybytki pełnią funkcję nie tylko ośrodków religijnych i celów pielgrzymek, lecz także lokalnych centrów kultury. Również w Hongkongu, który był kolonią brytyjską, zachowało się wiele świątyń; Brytyjczycy nie ingerowali w miejscowe obyczaje. Choć tradycje i święta obchodzone w Tajwanie i Hongkongu mają swe korzenie w prowincjach Fujian i Guangdong, często znacznie się różnią od praktyk, które możemy zaobserwować w kontynentalnej Chińskiej Republice Ludowej. To jest przedruk z książki autorstwa Tao Tao Liu pt. „Chiny. Przewodnik po herosach, smokach i świętych rzekach”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w przekładzie Agnieszki Walulik. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Antylopy – różnorodność gatunków, zachowania i znaczenie ekologiczne
Antylopy to grupa ssaków parzystokopytnych o ogromnym znaczeniu ekologicznym. Są nie tylko ikoną sawann i stepów, lecz także kluczowym elementem równowagi w ekosystemie. Migracje i zachowania antylop determinują funkcjonowanie wielu krajobrazów, wpływając na dynamikę roślinności, dostępność wody i relacje międzygatunkowe. Warto pamiętać, że termin „antylopa” może mieć różne znaczenia – może odnosić się do określonych gatunków lub do podrodziny wołowatych.
Spis treści: Morfologia i adaptacje Zmysły i komunikacja Ekologia, dieta i rola antylop Interakcje z drapieżnikami i choroby Antylopa gnu – migrujące stada Antylopa indyjska – biologia i zachowanie W klasyfikacji naukowej termin antylopa pojawia się na kilku poziomach. Podrodzina antylop (Antilopinae) obejmuje między innymi plemiona takie jak: Neotragini, Aepycerotini, Antilopini (np. gerenuk długoszyi i suhak stepowy), Hippotragini, Alcelaphini. Wśród nich mieszczą się formy bardzo drobne i bardzo duże, przystosowane do życia w równinach, na stepach czy w górskich zaroślach. Z kolei rodzaj Antilope jest dziś monotypowy i obejmuje antylopę indyjską (Antilope cervicapra). Naturalne zasięgi podrodziny antylop obejmują przede wszystkim Afrykę i Azję, jednak trzeba zaznaczyć, że także w Ameryce Północnej żyje jeden gatunek nazywany niegdyś antylopą widłorogą – widłoróg amerykański. Zobacz także: Największe antylopy świata mogą ważyć nawet tonę. Morfologia i adaptacje Antylopy wykazują imponującą różnorodność morfologiczną. Wiele gatunków ma szczupłą sylwetkę, długie, wysmukłe kończyny i liczne przystosowania do szybkiego biegu. Taka budowa ciała pozwala im unikać drapieżników. Rogi, obecne u większości gatunków, przyjmują różne formy: proste, skręcone, spiralne czy rozgałęzione – ich morfologia jest często istotnym wskaźnikiem taksonomicznym. U niektórych antylop, jak u gnu, rogi są masywne i służą także do ochrony oraz do walk między samcami. Opisując anatomię, warto zwrócić uwagę na cechy funkcjonalne: długie kończyny i smukła budowa ciała redukują koszt poruszania się; długie stopy i odpowiednie ułożenie stawów zwiększają efektywność biegu i długość skoków; wyspecjalizowany układ trawienny, typowy dla wołowatych, pozwala na wykorzystanie pokarmu nawet z ubogich pastwisk dzięki wielokomorowemu żołądkowi. Zmysły i komunikacja Antylopy polegają na dobrze rozwiniętym słuchu i węchu; te zmysły są kluczowe dla wykrywania drapieżników i komunikacji w stadzie. Wiele gatunków wykorzystuje sygnały wizualne, np. kontrastowe pola sierści i widoczne lustra zadów, oraz sygnały zapachowe wydzielane przez gruczoły skórne do oznaczania rewirów. Zachowania alarmowe, synchronizacja aktywności i zbiorowe ucieczki są przykładami adaptacji społecznych zwiększających przeżywalność. Ekologia, dieta i rola antylop Antylopy zajmują różne nisze troficzne: od specjalistów trawiastych po gatunki selekcjonujące liście, pędy i nasiona. Jako roślinożercy wpływają bezpośrednio na strukturę roślinności, a pośrednio na rozmieszczenie i liczebność drapieżników. Wiele gatunków wpływa także na procesy glebotwórcze i rozsiewanie nasion. Antylopy mają wymiar ekonomiczny i kulturowy. Są źródłem mięsa i skóry, a ich obecność stwarza możliwości dla turystyki przyrodniczej. Turystyka obserwacyjna, zwłaszcza podczas migracji gnu, może przynosić dochody lokalnym społecznościom, jeśli jest prowadzona w sposób zrównoważony. Interakcje z drapieżnikami i choroby Antylopy stanowią istotne źródło pokarmu dla wielu drapieżników, w tym lwów afrykańskich, lampartów plamistych, hien, dzikich psów i wilków. Wielkość ich populacji wpływa na liczbę mięsożerców. Warto wiedzieć, że antylopy żyjące w stadach minimalizują ryzyko ataku drapieżnika przez efekt „wielu oczu” – odpowiedzialność za wykrycie zagrożenia jest współdzielona przez całą grupę. Ponadto antylopy są podatne na choroby zakaźne i pasożytnicze, które mogą przechodzić między dzikimi populacjami a zwierzętami hodowlanymi, co ma znaczenie epidemiologiczne i gospodarcze. Dlatego w zarządzaniu populacjami uwzględnia się monitoring zdrowia i działania bioasekuracyjne. Antylopa gnu – migrujące stada Antylopa gnu (Connochaetes taurinus) jest klasycznym przykładem gatunku migrującego. Na suchych terytoriach tworzy ogromne stada liczące kilka tysięcy osobników, z którymi często przemieszczają się zebry i gazele. Sezonowe migracje gnu, szczególnie w ekosystemie Serengeti–Masai Mara, są napędzane cyklem opadów i dostępnością pastwisk. Migracje te wpływają na cały ekosystem: umożliwiają odnowę roślinności, kształtują rozmieszczenie drapieżników i wpływają na zasoby wody. Gnu są przystosowane do długich marszów – mają masywne tułowie, mocne kończyny i przystosowania anatomiczne do żucia włóknistej trawy. Strategia przetrwania opiera się na liczebności stada, szybkim reagowaniu na zagrożenie oraz umiejętności odnajdywania optymalnych pastwisk na wielkich przestrzeniach. Mimo obecności obszarów chronionych, migracje gnu są narażone na fragmentację korytarzy oraz presję ze strony infrastruktury i rolnictwa. Antylopa indyjska – biologia i zachowanie Antylopa indyjska (Antilope cervicapra) jest jedynym współczesnym przedstawicielem rodzaju Antilope. To obok gnu jeden z najpopularniejszych gatunków antylop. Występuje głównie na subkontynencie indyjskim, preferując obszary leśne i półpustynie. Samce charakteryzują się długimi, spiralnie skręconymi rogami, które wykorzystują w rytuałach godowych oraz do obrony terytorium. Samice są zwykle jaśniej ubarwione i mniej widoczne w krajobrazie. Tryb życia antylopy indyjskiej opiera się na stadach liczących zwykle od kilku do kilkudziesięciu osobników. Wewnątrz grup obserwuje się hierarchię i zachowania terytorialne. W stadzie jest zawsze tylko jeden samiec. Antylopa indyjska wykazuje aktywność głównie o świcie i zmierzchu, co jest adaptacją do unikania największego stresu termicznego i maksymalnej ostrożności wobec drapieżników. Dieta składa się głównie z traw i ziół, choć lokalnie antylopy mogą żerować też na uprawach zbóż, co powoduje konflikty z rolnikami. Na poziomie ochrony gatunek oceniany jest jako najmniejszej troski (LC), mimo że lokalne presje wymagają zarządzania. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Egipt nie był pierwszy. Najstarsze mumie świata to wynalazek z Azji
Ludzie zaczęli mumifikować swoich zmarłych już ponad 10 tysięcy lat temu. Dowody na taką praktykę pochodzą z kilku azjatyckich krajów, w tym Chin, Japonii czy Filipin. Proces mumifikacji był zdecydowanie inny niż w starożytnym Egipcie. Dla nas może być szokujący.
Ta informacja może być sporym zaskoczeniem. Za „ojczyznę” mumifikacji w powszechnym przekonaniu uważa się cywilizację egipską. Tam pierwsze mumie składano do grobów już ponad 5 tys. lat temu. Okazuje się jednak, że znajomość mumifikacji nad Nilem pojawiła się zdecydowanie później niż w Azji. Dowody na to zebrał zespół pod kierunkiem dr Hsiao-chun Hung, badaczki z Australijskiego Uniwersytetu Narodowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „PNAS”. Najstarsze mumie były… wędzone Najstarsze na świecie, azjatyckie mumie przygotowywano w bardzo specyficzny sposób. Zajmowały się tym pradziejowe społeczności łowców-zbieraczy w Chinach i Azji Południowo-Wschodniej. Najpierw ściśle obwiązywano i ściskano ciała zmarłych. Następnie były zawieszane nad ogniem na dłuższy czas. – Ten rodzaj suszenia dymem jest jak dotąd najstarszą znaną metodą celowego konserwowania zwłok, jaką odnotowano na całym świecie – powiedział współautor publikacji, prof. Peter Bellwood. Zwrócił uwagę na to, że technika ta różni się od metod stosowanych w klimacie suchym, a więc w Egipcie czy w Andach, gdzie ciała mogły wysychać w sposób naturalny, chociaż zaawansowana mumifikacja w Egipcie wymagała też m.in. wyjmowania organów. Nie byłoby to możliwe w Azji Południowo-Wschodniej, biorąc pod uwagę wilgotny klimat monsunowy. Dziś szkielety, kiedyś mumie Mumie sprzed ponad 10 tys. lat nie zachowały się do naszych czasów w takim stanie, jak zwłoki egipskich faraonów. Dziś badacze odkrywają jedynie szkielety. Ale z badań laboratoryjnych 54 szczątków z 11 stanowisk archeologicznych wynika, że były poddane nietypowemu działaniu. Na to, że zastosowano rodzaj „wędzenia” wskazują następujące dowody: nienaturalnie ściśnięcie ciał i ich skurczona pozycja; brak pustych przestrzeni między kończynami a tułowiem, co sugeruje, że w momencie pochówku wokół szkieletów nie pozostały żadne tkanki miękkie poza wysuszoną skórą; ślady ognia i dymu na kościach, co wskazuje na kontrolowane działanie ciepła, a nie całkowitą kremację. badania dyfrakcji rentgenowskiej (XRD) oraz spektroskopii w podczerwieni z transformacją Fouriera (FTIR) potwierdziły, że kości były poddane działaniu ciepła, często o niskiej intensywności; ślady cięć na kościach – to pozostałości po interwencjach mających na celu ułatwienie zginania ciała lub drenaż płynów podczas „wędzenia”. Naukowcy wskazują również na analogie etnograficzne. Dr Hsiao-chun Hung, powiedziała, że podobne metody mumifikacji poprzez suszenie dymem odnotowano wśród społeczności tradycyjnych w Australii i na wyżynach Nowej Gwinei. Mumifikacja z szacunku dla zmarłych Próby zachowania ciał zmarłych są globalną praktyką znaną od dawna. – Wszystkie społeczeństwa ludzkie, zarówno starożytne, jak i współczesne, szanowały swoich ukochanych przodków. Naturalnym więc jest pragnienie, aby po śmierci zachować tych przodków w jakiejś formie, poprzez stworzenie grobowca lub mumifikację zwłok – wolnych, przynajmniej przez pewien czas, od rozkładu i zepsucia – mówi dr Hsiao-chun Hung. Wygląda na to, że tradycja mumifikacji za pomocą dymu mogła być znana społecznościom łowców-zbieraczy na rozległym obszarze od północno-wschodniej Azji i Japonii po zachodnią Oceanię i Australię już paręnaście tysięcy lat temu. Jednak takie zabiegi nie były aż tak skuteczne jak te stosowane nad Nilem. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Budda porzucił wspaniały pałac, by wieść żywot żebraka. Legenda wielkiego mędrca jest żywa do dziś
Budda, wielki przewodnik duchowy, żył i nauczał ponad dwa i pół tysiąca lat temu, przynajmniej tak uważa wielu naukowców. Należy jednak podkreślić, że historia księcia, który porzucił wszelkie wygody życia, by osiągnąć stan duchowego oświecenia, w dużej mierze oparta jest na legendach. Nic więc dziwnego, że w wielu fragmentach brzmi niewiarygodnie. Co wiemy na temat założyciela najsłynniejszego systemu religijno-filozoficznego?
Spis treści: Narodziny przyszłego Przebudzonego W poszukiwaniu prawdy Dar wiedzy dla świata Założyciele wielkich religii albo sami nazwali się bogami, albo twierdzili, że ich działania są boską wolą. W przypadku twórcy buddyzmu było inaczej. Siddahartha Gautama, choć urodził się uprzywilejowany i dorastał w całkowitej izolacji od faktycznego obrazu otaczającego go świata, nie twierdził, że jest kimś więcej niż tylko człowiekiem. Nie inspirowała go żadna wyższa siła. Co więcej, swoim uczniom przekazał, że człowiek sam sobie jest panem i nikt i nic nie rządzi jego przeznaczeniem. Narodziny przyszłego Przebudzonego Jak głoszą tradycyjne podania, przyszły Budda żył w północnych Indiach, w V wieku p.n.e. Przyszedł na świat w arystokratycznym rodzie Siakjów, którego głową był król Siuddhodana. Królewska para długo nie mogła doczekać się następcy tronu. Pewnej nocy 40-letniej królowej Mai przyśniło się, że biały słoń z sześcioma kłami wchodzi w jej ciało. Królewscy mędrcy uznali to za proroctwo. W ich interpretacji, niezwykły sen oznaczał, że władczyni powije wyjątkowe dziecko. Chłopiec urodził się niespodziewanie, gdy królowa odbywała podróż do wioski Lumbini (dzisiejszy Nepal). Otrzymał imię Siddhartha. Król, pragnąc poznać przyszłość swojego jedynego syna, wezwał do pałacu Asitę. Gdy mędrzec ujrzał dziecko, zaśmiał się i zapłakał. Zapytany o tę reakcję, wyjaśnił, że syn Suddhdhany będzie wiódł dobre życie i wpłynie na wiele osób, jednak on sam tego nie doczeka. Życie w „złotej klatce” Gdy chłopiec dorastał, król zauważył, że jego syn jest nieprzeciętnie wrażliwy. Uznał, że tak wyjątkowe dziecko nie może stykać się z bólem i cierpieniem, którego nie brakuje na świecie. Poza tym nie pragnął dla niego życia mędrca. Chciał, by wyrósł na godnego następcę tronu, nie na świętego. Młody Siddhartha Gautama został zamknięty w pałacu, odizolowany od chorób, starości i wszelkich nieszczęść i otoczony luksusami, które przynależały się księciu. Wiódł idylliczne życie, nie zdając sobie sprawy, że prawdziwy świat wygląda inaczej. W wieku 16 lat poślubił księżniczkę Jasodharę, z którą doczekał się syna. Jednak ani rodzina, ani luksusowe życie nie były w stanie oderwać jego myśli od świata za pałacowymi murami. Siddhartha nieustannie naciskał na ojca, by ten pozwolił mu wyjść na zewnątrz. Gdy książę miał 30 lat, król w końcu uległ i zorganizował dla syna podróż powozem. Zadbał, żeby zobaczył iluzoryczny świat, w którym nie ma starości i biedy. Jednak Siddhartha dostrzegł w wiwatującym tłumie starą kobietę. Nie wiedział, na kogo tak naprawdę patrzy. Gdy zapytał o to woźnicę, ten wyjaśnił mu, że to czeka każdego człowieka. Później zauważył chorego i nieboszczyka i zrozumiał, że życie nieuchronnie zmierza do śmierci, a droga ta wiedzie przez cierpienie. Na końcu swojej podróży napotkał szukającego wyzwolenia od bólu mędrca. On uświadomił mu można próbować zaradzić gehennie. W poszukiwaniu prawdy Po powrocie do pałacu, Siddahartha nie mógł przestać myśleć o tym, co zobaczył. Rozumiał już, że przed chorobami i starością nikt nie ucieknie, nawet jego uprzywilejowani bliscy. Nie potrafił już cieszyć się dobrami, które go otaczały. Wspaniałe pałace (miał ich trzy, na porę gorącą, deszczową i zimną) i ogrody porośnięte bujną roślinnością i wypełnione majestatycznymi zwierzętami przestały robić na nim wrażenie. Postanowił opuścić pałac, by wieść żywot ascety. Pewnej nocy zgolił włosy i brodę, założył żebracze łachy, kazał osiodłać swojego konia i wyjechał. W tradycji buddyjskiej moment ten określa się mianem Wielkiego Odejścia. Od tamtej pory Siddahartha wiódł skrajnie ascetyczny żywot, tylko po to, by dotrzeć do prawdy. Spotkał na swojej drodze wielu wybitnych nauczycieli, od których czerpał wiedzą, ale wciąż czuł, że to za mało. Dołączył więc do kilku ascetów, którzy umartwiali się najsurowszymi praktykami. Po sześciu latach zrozumiał, że asceza jest w istocie tym, czym jest życie w luksusie – prowadzącą donikąd skrajnością. Chwilę później dziewczynka imieniem Sudziata wręczyła mu ryż i mleko. Mimo zgorszenia towarzyszy, przyjął poczęstunek. Usiadł wtedy pod figowcem i przysiągł sobie, że nie wstanie, aż nie osiągnie pełnego przebudzenia. Dziś ta roślina jest znana jako drzewo bodhi. To właśnie tam Siddahartha i stał się Buddą, czyli Przebudzonym. Dar wiedzy dla świata Niebawem zaczął udzielać pierwszych nauk. Opowiadał swoim uczniom o Czterech Szlachetnych Prawdach i Ośmiorakiej Ścieżce. Przez 40 lat przemierzał Indie, dzieląc się swoją wiedzą. Budda zmarł w wieku około 80 lat, w Kusingarze. Jego uczniowie przekazywali dalej jego nauki, aż dotarły do centralnej, południowo-wschodniej i wschodniej Azji. Dziś buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Historia czy legenda? Ta opowieść brzmi niewiarygodnie? Nie bez przyczyny. Dzieje Buddy zostały spisane dopiero po kilku stuleciach od jego śmierci i nie ulega wątpliwości, że w dużej części składają się z legend. Nie można zatem nazwać Siddaharthy Gautamy postacią w pełni historyczną, bo nie sposób ustalić żadnych faktów z jego życia. Wielu historyków wyraża jednak przekonanie, że ktoś taki rzeczywiście żył i nauczał w V wieku p.n.e., natomiast żadne fakty na ten temat nie są znane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Jakie są jego kluczowe założenia?
Buddyzm narodził się w Indiach, ale idee „nauki przebudzonego” wykroczyły dalece poza Azję. Tak naprawdę alternatywy dla tradycyjnych systemów religijnych, afirmujących jednego boga, szukają ludzie na całym świecie. Jakie są kluczowe założenia buddyzmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyjski światopogląd Różnorodność ścieżek Buddyzm w japońskiej interpretacji Buddyzm tybetański Gdy Budda porzucił życie księcia i został nauczycielem, nauki, które głosił, trafiały przede wszystkim do mieszkańców subkontynentu indyjskiego. Po jego śmierci, w ciągu pięciu wieków rozprzestrzeniły się na centralną, południowo-wschodnią i wschodnią Azję. Współcześnie buddyzm (w sanskrycie i języku pali Buddha Dharma, czyli „nauki przebudzonego”) ma wielu wyznawców także na Zachodzie. Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyzm od początku wymyka się prostym klasyfikacjom. Nauk tych nie można jednoznacznie określić mianem systemu filozoficznego ani religii. To coś w rodzaju połączenia jednej i drugiej kategorii. Nauki Buddy można uznać za nonteistyczny system religijny i filozoficzny. W odróżnieniu od większości religii, buddyzm nie koncentruje się na pojęciu boga i stwórcy. W doktrynie buddyjskiej pojęcia te mają marginalne znaczenie, ale należy wspomnieć, że o ile jej wyznawcy nie afirmują żadnego boga, to także nie negują jego istnienia. Ich ostatecznym celem jest natomiast osiągnięcie oświecenia i wyzwolenia. W centrum buddyzmu stoi zatem samodoskonalenie duchowe. Sama definicja religii jest płynna i zależna od kulturowego kontekstu. Nonteistyczna istota tego systemu stoi w opozycji do zachodniego rozumienia tego pojęcia, najczęściej opierającego się na wierze w osobowego boga. W systemie buddyjskim takie bóstwo jest nieobecne. Budda był człowiekiem – nauczycielem, nie bogiem. System ten obejmuje jednak praktyki duchowe, etykę, wspólnotę i ścieżkę do transcendencji, zatem nie brakuje w nim punktów zbieżnych z choćby dominującym na starym kontynencie katolicyzmem. Buddyjski światopogląd Celem buddyjskiej praktyki jest doświadczenie trwałego szczęścia poprzez oświecenie i urzeczywistnienie potencjału umysłu. Buddyści wierzą, że może tego dokonać każdy człowiek. W jaki sposób? System oparty na czterech prawdach W centrum nauk Buddy stoją Cztery Szlachetne Prawdy. Stanowią one istotę buddyjskiego światopoglądu, oferując zarówno „diagnozę” ludzkiego cierpienia, jak i praktyczną drogę do jego zakończenia. Prawda o Cierpieniu (Dukkha). Pierwsza prawda głosi istnienie cierpienia. Sam termin „dukkha” jest rozumiany nie tylko jako ból fizyczny. Buddyści rozpatrują to pojęcie także w kategoriach uniwersalnego doświadczenia niezadowolenia, ulotności i nietrwałości. Obejmuje narodziny, starzenie, chorobę, śmierć, rozpacz, ból, rozłąkę i niezaspokojone pożądanie. Prawda o Przyczynie Cierpienia (Taṇhā). Jak głosi druga prawda, przyczyną wszelkich cierpień człowieka jest przywiązanie do pragnień, czyli taṇhā. W szerszym kontekście, jest to związane z pragnieniem zmysłowej przyjemności (kāma taṇhā), stawania się (bhava taṇhā, np. chęć bycia kimś lub osiągnięcia sukcesu) i niebytu (vibhava taṇhā, np. pragnienie pozbycia się cierpienia czy gniewu). Istotą jest odpuszczenie tych pragnień, ale bez osądzania i chęci pozbycia się ich siłą. Prawda o Ustaniu Cierpienia (Nirodha/Nibbāna). Trzecia prawda zakłada możliwość całkowitego wygaśnięcia cierpienia (Nirodha), Jest to równoznaczne z osiągnięciem stanu nirwany (Nibbāny), w którym pożądanie zanika, a umysł osiąga absolutny spokój, pustkę i brak przywiązania. Prawda o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia (Aṭṭhangika Magga). Czwarta prawda głosi, że drogą do pokonania cierpienia jest Szlachetna Ośmioraka Ścieżka. Droga do wyzwolenia Pod tym pojęciem kryje się praktyczny przewodnik, prowadzący do wyzwolenia, spokoju, wygaśnięcia wszelkiego cierpienia, wiedzy, oświecenia i nirwany. Jak wskazuje na to sama nazwa, na Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę składa się osiem wzajemnie wspierających się elementów, podzielonych na trzy kategorie, którymi są: mądrość, moralność i koncentracja. Taka struktura czyni nauki Buddy niezwykle pragmatycznym systemem, oferującym nie obietnice zawarte w abstrakcyjnych doktrynach, a namacalne metody poprawy jakości życia. Elementami mądrości są: Właściwy Pogląd (sammā diṭṭhi) – pod tym pojęciem kryje się zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd i natury rzeczywistości, w tym nietrwałości i braku trwałego „ja”; Właściwa Intencja (sammā saṅkappa) – zakłada rozwój wewnętrznych czystości, czyli zamiarów, w których nie ma miejsca na chciwość, złą wolę i szkodliwość. Elementy moralności to: Właściwa Mowa (sammā vācā) – to powstrzymanie się od kłamstwa, obelg i wypowiedzi niemających sensu; Właściwe Działanie (sammā kammanta) – pod tym pojęciem kryje się życie bez wyrządzania krzywdy sobie i innym, powstrzymanie się od zabijania, kradzieży i nieskromności; Właściwy Sposób Życia (sammā ājīva) – to unikanie zawodów i czynności przynoszącego szkodę innym istotom. Z kolei na koncentrację składają się: Właściwy Wysiłek (sammā vāyāma) – to systematyczna praca nad rozwijaniem pozytywnych stanów umysłu i eliminowanie negatywnych myśli; Właściwa Uważność (sammā sati) – to rozwijanie świadomości ciała, uczuć, umysłu i przedmiotów umysłu, bycie obecnym „tu i teraz”; Właściwa Koncentracja (sammā samādhi) – pod tym pojęciem należy rozumieć praktykę medytacyjną, której celem jest rozwój skupienia i osiągnięcie zrównoważonego, spokojnego umysłu. Buddyjskie rozumienie istnienia Z buddyjskim rozumieniem istnienia nierozerwalnie związane są dwie koncepcje: karmy i reinkarnacji. Obie stanowią potężną podstawę etyczną, na której buddyści opierają swój światopogląd. Sanskryckie słowo „karma” oznacza dosłownie „działanie” lub „czynienie”. W buddyzmie wskazuje na działanie motywowane intencją, które prowadzi do przyszłych konsekwencji. Owe intencje są decydującym czynnikiem w określeniu rodzaju odrodzenia w samsarze, czyli cyklu wcieleń. Podkreślenie ich roli w karmie ma fundamentalne znaczenie, bo nie samo działanie, a motywacja stoi za jego karmicznymi skutkami. Reinkarnacja, czyli odrodzenie się, stoi w centrum buddyzmu, podobnie jak w pozostałych indyjskich religiach. Kontinuum umysłowe jednostki, wraz z jej talentami i naturalnymi instynktami, przechodzi z poprzednich wcieleń do przyszłych. To, czy człowiek odrodzi się w ciele ludzkim, zwierzęcym czy innej formie, zależy od motywacji jego czynów. Należy jednak podkreślić, że szczęście lub jego brak w kolejnych życiach nie jest formą nagrody czy kary, a naturalną konsekwencją prawa przyczyny i skutku. Reinkarnacja a dusza Jak to się ma do Właściwego Poglądu i koncepcji braku trwałego „ja”? Doktryna buddyjska zakłada, że życie, śmierć i reinkarnacja są jak film, w którym każda klatka jest inna, ale wszystkie razem tworzą spójną całość. Występuje między nimi ciągłość. Różnorodność ścieżek Buddyzm rozwinął się w wiele różnorodnych tradycji, dostosowanych do lokalnych kultur i potrzeb. Choć poszczególne odmiany tej filozofii nadal oparte są na wspólnych fundamentach, to wskazują na nieco odmienne ścieżki do oświecenia. Therawada (Droga Starszych) Therawada to najstarsza zachowana gałąź nauk Buddy. Jest to jedyna szkoła wywodząca się z tradycji Sthaviravada, która przetrwała do dziś. Kładzie nacisk na indywidualne wyzwolenie i osiągnięcie stanu arahanta – osoby wyzwolonej z cierpienia dzięki zrozumieniu Czterech Szlachetnych Prawd i praktyce Ośmiorakiej Ścieżki. Tradycja ta zakłada, że zanim miłością i współczuciem obdarzy się innych, najpierw trzeba pokochać samego siebie. Charakteryzuje się wiernością starym, oryginalnym pismom i skupieniem na etyce i praktyce medytacyjnej. Mahajana (Wielki Wóz) Mahaiana rozwinęła się później niż Therawada. Obecnie stanowi najliczniej wyznawaną gałąź buddyzmu. W jej centrum stoi idea Bodhisattwy, czyli istoty, która zdołała osiągnąć wysoki stopień oświecenia, jednak świadomie rezygnuje z wejścia w nirwanę, aby pozostać w samsarze i pomagać wszystkim istotom w osiągnięciu wyzwolenia. Nauki te kładą nacisk na współczucie i mądrość dla dobra wszystkich. Wprowadzają koncepcję pustki, czyli zrozumienia, że wszystkie zjawiska, w tym także osoby, są pozbawione trwałej, niezależnej egzystencji. W Mahajanie wierzy się, że każdy posiada „naturę Buddy” – wrodzony potencjał do osiągnięcia oświecenia. Wadżrajana (Diamentowa Droga) Wadżrajana jest gałęzią buddyzmu, która rozwinęła się w Himalajach. Kierunek ten w pełni akceptuje nauki Therawady i Mahajany, ale zawiera też pewne unikatowe metody. Ich celem jest szybkie zrealizowanie ideału Bodhisattwy, nawet w aktualnym życiu. Praktykujący tę szkołę starają się utrzymać postawę umysłową, jakby już osiągnęli cel. Buddyzm w japońskiej interpretacji Na szczególnie podatny grunt buddyzm natrafił w Japonii, gdzie rozwinęło się wiele unikatowych szkół, dopasowanych do tamtejszej kultury. Zen Zen ma korzenie w chińskim buddyzmie Chan, który z kolei jest odłamem Mahajany. W tym przypadku, podstawową ideą jest przekonanie, że każdy człowiek może odbyć podróż do swojej prawdziwej natury. Zen odrzuca nadmierne przywiązanie do świętych pism czy analizy pojęć i kładzie nacisk na bezpośrednie doświadczenie. Najważniejszą praktyką jest tu zazen, czyli medytacja siedząca. Istotne są również: kinhin (medytacja chodzona), samu (praca w odosobnieniu) i teisia (słuchanie wykładów nauczyciela). Nichiren Nichiren to odłam Mahajany, nazwany na cześć XIII-wiecznego japońskiego kapłana. Szkoła ta zakłada, że Sutra Lotosu (jeden z najważniejszych tekstów w Mahajanie) zawiera najwyższe nauki Buddy i że wszyscy ludzie posiadają wewnętrzną „naturę Buddy”, przez co są zdolni do osiągnięcia oświecenia w aktualnym życiu. W tym przypadku, podstawową praktyką jest daimoku, polegająca na intonowaniu mantry Namu Myōhō Renge Kyō. Celem tego jest odkrycie natury Buddy, osiągnięcie harmonii z prawami wszechświata i przemiana cierpienia w szczęście. Jōdo-shinshū Jōdo-shinshū, czyli „Prawdziwa Religia Czystej Krainy”, jest jedną z amidystycznych szkół buddyzmu japońskiego, założoną przez Shinrana. Jej ideologiczne podstawy są oparte na trzech sutrach, opisują historię Buddy Amidy i jego Czystą Krainę. Najważniejszą praktyką w tym odłamie jest nembutsu, czyli intonowanie imienia Buddy Amidy. Buddyzm tybetański Tak jak odmiany japońskie, także buddyzm tybetański akceptuje nauki Therawady i Mahajany, uzupełniając je o kolejne elementy. Praktyka buddyjska w Tybecie opiera się na trzech prawdach, którymi są: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-1a20bf8.jpeg" width="1024" height="681" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> wyższość etyczna, na którą składa się właściwe postępowanie, unikanie czynów prowadzących do cierpienia, rozwijanie szczodrości, etycznej postawy i cierpliwości; wyższy stan umysłu, polegający na jasnym rozumieniu głębszych prawd, do czego prowadzi medytacja; wyższe zrozumienie, co polega na gromadzeniu wiedzy ze studiowania Dharmy i bezpośrednim doświadczeniu ostatecznej prawdy. Należy wspomnieć, że buddyzm tybetański zaadaptował także wiele elementów z pierwotnej na obszarze Tybetu tradycji religijnej bön. Stąd wiara w lokalne bóstwa, demony, duchy gór i jezior, a także specyficzne rytuały, których celem jest ujarzmienie lub zjednanie tych istot. Odmiana ta jest główną religią Tybetu, ale nie tylko. Także w regionach sąsiadujących (jak Bhutan, Nepal, Sikkim i Ladakh) jest wyznaniem dominującym, odkąd król Trisong Decen ustanowił ten odłam religią państwową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Małpożer – największy i najrzadszy orzeł świata
Orzeł filipiński, zwany małpożerem, to jeden z największych, najrzadszych i najsilniejszych ptaków drapieżnych na świecie. Żyje wyłącznie w pierwotnych lasach Filipin. Jest symbolem majestatu oraz potęgi – lokalna nazwa to haribon, czyli „ptak-król”. Poluje na makaki, kobry, młode jelenie, a nawet dzioborożce. Oto prawdziwy unikat lasów tropikalnych.
Spis treści: Małpożer – endemit lasów filipińskich Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Długość życia i czynniki śmiertelności Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Orzeł filipiński jest jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata. Tworzy dożywotnie pary, a samica składa zwykle jedno jajo co dwa lata. Nie żywi się padliną – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Atakuje w błyskawiczny sposób, nawet dzioborożce i sowy nie mają przed nim szans. Jego gniazda to olbrzymie platformy w koronach drzew, które mogą służyć przez wiele sezonów. Młode pozostają z rodzicami niemal dwa lata, ucząc się przetrwania w lesie. Pomimo braku naturalnych wrogów, populacja orła spada z powodu działalności człowieka – każdy egzemplarz tego majestatycznego „ptaka-króla” jest na wagę złota. Małpożer – endemit lasów filipińskich Orzeł filipiński (Pithecophaga jefferyi), dawniej nazywany małpożerem, należy do największych i najrzadszych ptaków drapieżnych na świecie. Występuje wyłącznie na Filipinach i jest gatunkiem endemicznym – populacja szacowana na około 392 pary lęgowe. Lokalnie nazywany „haribon”, czyli „ptak-król”, został po raz pierwszy opisany przez angielskiego badacza Johna Whiteheada w 1896 roku. Historycznie uznawano, że żywi się wyłącznie małpami, co wpłynęło na jego nazwę naukową pochodzącą od greckich słów pithecus („małpa) i phagus („pożeracz”). Późniejsze badania wykazały, że jego dieta jest znacznie bardziej zróżnicowana – obejmuje węże, warany i duże ptaki. W 1978 roku, aby odróżnić go od innych „orłów małpożernych” z Afryki i Ameryki Południowej, prezydent Filipin Ferdinand Marcos nadał mu oficjalną nazwę „orzeł filipiński”. Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Orzeł filipiński to mistrz zasadzki, doskonale przystosowany do polowań w gęstych lasach deszczowych. Polega na niezwykle ostrym wzroku, szybkości lotu i potężnych szponach, którymi błyskawicznie chwyta ofiarę. Zazwyczaj godzinami czatuje nieruchomo w koronach drzew, wypatrując najmniejszego ruchu, a następnie wykonuje gwałtowny atak z zaskoczenia. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków drapieżnych, orzeł filipiński nie zjada padliny – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Polowania odbywają się najczęściej o świcie i o zmierzchu, kiedy jego ofiary są najbardziej aktywne. Skład diety różni się w zależności od regionu. Na Mindanao głównym pożywieniem są lotokoty filipińskie, a na Luzonie – makaki krabożerne i sierściogony dżunglowe. Orzeł poluje też na cywety, dzioborożce, sowy, a nawet na kobry filipińskie. Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Orzeł filipiński gniazduje w pierwotnych lasach tropikalnych, wybierając najwyższe drzewa. Para lęgowa zajmuje nawet 110 km² i broni terenu przed niechcianymi gośćmi, a gniazdo na wysokości 30 m może służyć przez wiele sezonów. Gatunek jest monogamiczny – partnerzy tworzą więź na całe życie. Samica składa jedno jajo raz na dwa lata, rzadko dwa. Inkubacja trwa ok. dwa miesiące, a okres gniazdowania przed opuszczeniem gniazda przez młode trwa ok. 5–6 miesięcy. Rodzice kontynuują opiekę nad młodym nawet do 20 miesięcy, stopniowo zmniejszając częstotliwość karmienia. Tak powolny cykl rozrodczy czyni orła filipińskiego jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata – obok harpii wielkiej i wojownika wspaniałego. Długość życia i czynniki śmiertelności Orzeł filipiński może żyć 30–60 lat na wolności, choć zwykle krócej z powodu chorób, presji środowiskowej i działalności człowieka. W niewoli odnotowano osobniki dożywające 41–46 lat. Jak u innych dużych ptaków drapieżnych, powolne tempo rozrodu sprawia, że przeżywalność dorosłych osobników ma kluczowe znaczenie dla stabilności populacji. Badania w Philippine Eagle Center (1970–2006) wykazały, że pośród 36 osobników schwytanych dzikich orłów najczęstszymi przyczynami śmierci były choroby zakaźne, zaburzenia metaboliczne, niedobory pokarmowe i urazy. Zgony powodowały też postrzały, ataki współtowarzyszy czy spadające konary drzew. Szczególnie narażone są młode orły, które po opuszczeniu rodziców wędrują przez tereny zamieszkane przez ludzi, gdzie grozi im kłusownictwo, pułapki czy porażenia prądem. Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Jak podaje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) orzeł filipiński jest powszechnie gatunkiem krytycznie zagrożonym. To drapieżnik szczytowy, który w naturze nie ma wrogów. Jego największym zagrożeniem jest jednak człowiek – wylesianie, fragmentacja lasów i ekspansja rolnictwa niszczą miejsca lęgowe i ograniczają dostęp do pożywienia. Duże wymagania siedliskowe oraz długotrwała opieka nad potomstwem sprawiają, że populacja tego gatunku stale maleje. Ochrona orła filipińskiego wymaga zdecydowanych działań: zabezpieczenia rozległych kompleksów leśnych, programów reintrodukcji, zwalczania kłusownictwa i edukacji lokalnych społeczności. Tylko dzięki skoordynowanej ochronie ten majestatyczny „ptak-król” ma szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń. Źródła: Paczka Wiedzy, Planet of Birds
Marzysz o Malediwach, ale odstraszają cię ceny? Ta wyspa zachwyca takim samym pięknem i nie rujnuje budżetu
Za rajskie widoki nie zawsze trzeba słono zapłacić. Na jednej z azjatyckich wysp można znaleźć turkusowe laguny i białe plaże, które do złudzenia przypominają Malediwy, ale koszty podróży zaskakują swoją przystępnością.
Krystalicznie czysta woda, drobny biały piasek i widoki, które zapierają dech w piersiach – dla wielu to obraz wymarzonych wakacji. Takie scenerie od razu przywodzą na myśl Malediwy, uznawane za synonim egzotycznego luksusu. Niewielu jednak wie, że podobny krajobraz można znaleźć w innej części świata, gdzie koszt takiej podróży okazuje się znacznie niższy. Egzotyczna wyspa, która zachwyca pięknem i przystępną ceną Choć dla wielu podróżnych symbolem tropikalnego raju pozostają Malediwy, coraz częściej ich uwagę przyciąga filipińska wyspa, której krajobrazy budzą podobne skojarzenia. Turkusowe wody i dziewicze plaże sprawiły, że zyskała miano „Malediwów Filipin”. Palawan – bo o nim mowa – przyciąga tych, którzy marzą o egzotycznym raju, ale szukają go w bardziej przystępnej cenie. Wyspą nteresuje się oraz więcej podróżnych, odkrywając jednocześnie bogactwo natury, które znacznie wykracza poza klasyczne obrazy rajskich plaż. Palawan może poszczycić się jednymi z najpiękniejszych raf koralowych w regionie, a różnorodność podwodnego życia sprawia, że nurkowanie i snorkeling stają się tu niepowtarzalnym doświadczeniem. Przyciąga również fakt, że tutejsze cuda natury zostały docenione przez UNESCO. Podziemna rzeka Puerto Princesa – najdłuższa w Azji i druga pod względem długości na świecie – wpisana została na listę światowego dziedzictwa, oferując unikatowe połączenie podziemnych formacji krasowych, gór i morza. Kilkaset kilometrów dalej, w sercu Morza Sulu, znajduje się z kolei Tubbataha Reefs Natural Park, uznawany za jedno z najczystszych i najlepiej chronionych miejsc nurkowych na świecie. Jak podkreślają eksperci, to właśnie ta synergia – dziewicza przyroda, bogactwo atrakcji i rozsądne ceny – powoduje, że Palawan przyciąga coraz większą liczbę podróżnych. „To wyjątkowe połączenie naturalnego piękna, przygód i przystępnej ceny. Staje się coraz bardziej popularny wśród turystów, którzy pragną tropikalnego raju bez przesadnych wydatków” – stwierdził przedstawiciel Experience Travel Group w rozmowie z „The Mirror”. Malediwy mają konkurencję. Palawan odkrywa swoje sekrety Na Palawanie luksus wcale nie musi oznaczać nadwyrężonego portfela. Komfortowy hotel można zarezerwować już za około 250 zł za noc. Dla porównania, nocleg na Malediwach w podobnym standardzie to wydatek od około 1 500 zł wzwyż, a więc różnica jest odczuwalna od pierwszego dnia pobytu. To właśnie ta przewaga cenowa, połączona z wyjątkowym krajobrazem, sprawia, że Palawan coraz częściej wybierany jest jako alternatywa dla droższego Oceanu Indyjskiego. A jak wygląda podróż z Polski na Palawan? Wymaga kilku etapów, ale nie należy do trudnych. Z Warszawy najczęściej leci się do Manili z przesiadką w Dubaju, Doha lub Stambule, a całość zajmuje około doby. Następnie podróżni wybierają lot krajowy do Puerto Princesa lub El Nido, który trwa niespełna dwie godziny i otwiera drzwi do egzotycznego krajobrazu. Istnieje również możliwość rejsu promem z Manili do Puerto Princesa, trwającego kilkanaście godzin i chętnie wybieranego przez osoby pragnące wolniejszego tempa, dzięki któremu mogą podziwiać filipińskie wybrzeże z perspektywy morza. To właśnie połączenie stosunkowo łatwego dostępu, atrakcyjnych cen i niezwykłych walorów przyrodniczych sprawia, że – jak podkreślają eksperci z Experience Travel Group – Palawan uchodzi za „doskonały wybór” dla podróżnych poszukujących autentycznego doświadczenia tropików. Wyspa w sercu Azji Południowo-Wschodniej staje się idealna zarówno dla miłośników aktywności na świeżym powietrzu, jak i osób pragnących zanurzyć się w lokalnej kulturze czy delektować spokojem z dala od masowej turystyki. Źródło: Daily Mail, The Mirror Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najmłodsze państwo w Azji — czym Timor Wschodni zaskakuje świat
Timor Wschodni to młode państwo w Azji Południowo‑Wschodniej, które łączy dramatyczną historię walki o niepodległość z wyjątkowym bogactwem przyrody i kultury. Od portugalskiej kolonii przez brutalną okupację po suwerenną republikę – dzieje, geografia, społeczeństwo i gospodarka Timoru Wschodniego tworzą fascynujący obraz kraju pełnego kontrastów. W przewodniku National Geographic Traveler znajdziesz szczegółowe informacje o historii, klimacie, zasobach naturalnych, florze i faunie, a także praktyczne porady dla podróżnych.
Spis treści: Historia Timoru Wschodniego Geografia i klimat kraju Struktura administracyjna i demografia Flora i fauna Timoru Wschodniego Polskie akcenty i relacje międzynarodowe Informacje praktyczne dla podróżujących Timor Wschodni – znany także jako Timor-Leste – to jedno z najmłodszych państw świata, które zyskało niepodległość dopiero w 2002 roku po dekadach walki i okupacji. Położenie kraju na wschodnim krańcu wyspy Timor, między Indonezją a Australią sprawia, że jest miejscem o wyjątkowym znaczeniu geopolitycznym i przyrodniczym. Mimo skromnych rozmiarów, kraj zachwyca różnorodnością krajobrazów – od górskich terenów po tropikalne plaże – oraz złożonością społeczną, kulturową i językową. Timor Wschodni staje się coraz bardziej dostępny dla podróżników, ale pozostaje mało znanym kierunkiem – ten artykuł pozwoli zrozumieć, dlaczego warto zwrócić na niego uwagę. Historia Timoru Wschodniego Okres kolonialny i wpływy portugalskie Timor Wschodni przez niemal cztery stulecia pozostawał pod panowaniem Portugalii, która ustanowiła swoje rządy na wyspie już w XVI wieku. Portugalska obecność opierała się na stosunkowo luźnym zarządzaniu – kraj był administrowany poprzez lokalne struktury tradycyjne, takie jak wodzowie plemienni (liurai), z którymi kolonizatorzy zawierali sojusze. System gospodarczy w okresie kolonialnym był nakierowany głównie na eksport surowców rolnych – dominowała uprawa kawy, kopry oraz kukurydzy. Jednak zyski z handlu trafiały niemal wyłącznie do kolonialnych elit, a rozwój infrastruktury i systemu edukacyjnego był znikomy. W rezultacie analfabetyzm utrzymywał się na bardzo wysokim poziomie jeszcze pod koniec XX wieku. Portugalia, mimo słabnącego wpływu w regionie, utrzymała swoje posiadłości na Timorze aż do rewolucji goździków w 1974 roku, która zapoczątkowała proces dekolonizacji. Po wycofaniu się administracji portugalskiej w 1975 roku, FRETILIN – Front Wyzwolenia Narodowego Timoru Wschodniego – ogłosił niepodległość. Okupacja przez Indonezję, ludzkie koszty i referenda Już dziewięć dni po ogłoszeniu niepodległości Indonezja dokonała inwazji militarnej, uzasadniając ją zagrożeniem ze strony „komunistycznego” FRETILIN-u. Rozpoczęła się okupacja wojskowa, która trwała ponad 24 lata i była jednym z najkrwawszych epizodów w historii współczesnej Azji. Szacuje się, że w wyniku represji, przesiedleń, głodu i chorób zginęło od 100 tys. do nawet 200 tys. osób, co stanowiło niemal jedną trzecią całej ludności kraju. Mieszkańcy byli zmuszani do relokacji, a całe wsie były niszczone. Naruszenia praw człowieka, w tym tortury, przymusowe przesiedlenia, egzekucje i gwałty, były codziennością. W 1999 roku, pod silną presją międzynarodową, Indonezja zgodziła się na referendum nadzorowane przez ONZ, w którym 78,5% obywateli Timoru Wschodniego opowiedziało się za pełną niepodległością. Po ogłoszeniu wyników indonezyjskie bojówki rozpoczęły falę brutalnych represji, niszcząc infrastrukturę i dopuszczając się licznych masakr. Kraj znalazł się na skraju katastrofy humanitarnej. Droga do niepodległości i rola wspólnoty międzynarodowej W odpowiedzi na pogarszającą się sytuację, powołano międzynarodową interwencję wojskową – INTERFET (International Force East Timor), której główną siłę stanowili żołnierze z Australii. Celem misji było zapewnienie bezpieczeństwa i odbudowa podstawowych struktur państwa. W kolejnych latach, Tymczasowa Administracja Narodów Zjednoczonych (UNTAET) sprawowała formalną kontrolę nad krajem, przygotowując go do samodzielnych rządów. Pod jej nadzorem zbudowano parlament, instytucje administracyjne oraz system edukacyjny i zdrowotny. 20 maja 2002 roku Timor Wschodni oficjalnie ogłosił niepodległość, stając się pierwszym nowym suwerennym państwem XXI wieku. Rola wspólnoty międzynarodowej, zwłaszcza ONZ, Australii, Portugalii i Kościoła katolickiego, była nie do przecenienia – to dzięki ich wsparciu możliwe było utworzenie względnie stabilnego i demokratycznego państwa w jednym z najbiedniejszych regionów świata. Geografia i klimat kraju Ukształtowanie terenu, góry Ramelau Timor Wschodni zajmuje wschodnią część wyspy Timor, a także wyspę Atauro na północy, wyspę Jaco na wschodnim krańcu oraz eksklawę Oe‑Cusse Ambeno, położoną na północno-zachodnim wybrzeżu w obrębie terytorium Indonezji. Ukształtowanie terenu jest w przeważającej części górzyste i wyżynne, co stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych elementów fizjografii kraju. Najwyższym punktem jest Góra Ramelau (Tatamailau), która wznosi się na 2963 m n.p.m. i stanowi nie tylko symboliczny, ale także kulturowy punkt odniesienia – lokalna ludność uważa ją za świętą. Górskie rejony, ze względu na swoją trudną dostępność, utrudniają budowę infrastruktury transportowej i energetycznej, ale równocześnie chronią bioróżnorodność i umożliwiają funkcjonowanie mało zmienionych ekosystemów. Strefy przybrzeżne to wąskie niziny, często o stromym spadku, gdzie mieszczą się główne miasta i porty. Pomiędzy pasmami górskimi rozciągają się doliny, które pełnią funkcję naturalnych korytarzy osadniczych i rolniczych. Klimat monsunowy – pory deszczowa i sucha Klimat Timoru Wschodniego należy do klimatu tropikalnego monsunowego, co oznacza istnienie wyraźnych sezonów: pory suchej (od maja do listopada) i pory deszczowej (od grudnia do kwietnia). Średnie roczne opady wahają się od 1000 mm w regionach przybrzeżnych do nawet 2000 mm w rejonach górskich, co w połączeniu z intensywnymi zjawiskami opadowymi prowadzi często do osuwisk i powodzi błyskawicznych. W porze suchej dominują silne nasłonecznienie i wysokie temperatury – średnie dzienne temperatury wynoszą około 28–32°C. W czasie pory deszczowej gwałtowne ulewy mogą trwać przez kilka dni, niszcząc drogi gruntowe i izolując wioski od dostępu do podstawowych usług. Zjawiska klimatyczne, takie jak El Niño, wpływają znacząco na występowanie suszy, które zagrażają bezpieczeństwu żywnościowemu i nasilają erozję gleby, szczególnie w regionach bez odpowiednich zabezpieczeń rolniczych i leśnych. Jednocześnie klimat sprzyja rozwojowi wyjątkowej fauny i flory, co czyni Timor Wschodni interesującym przypadkiem wśród państw wyspiarskich. Struktura administracyjna i demografia Podział na dystrykty i eksklawę Oe‑Cusse Administracyjnie Timor Wschodni jest podzielony na 13 dystryktów (gmin), które dzielą się dalej na poddystrykty i jednostki lokalne zwane sucos. Każdy suco obejmuje kilka wsi (aldeias) i ma własnego przedstawiciela wybieranego przez społeczność. Eksklawa Oe‑Cusse Ambeno, położona nad cieśniną Ombai i otoczona terytorium Indonezji, posiada specjalny status autonomiczny jako RAEOA – Region Administracyjny Specjalny Oe‑Cusse Ambeno. Obszar ten ma własny system zarządzania i rozwija niezależne inicjatywy infrastrukturalne, gospodarcze oraz edukacyjne, często wspierane przez programy ONZ. Podział administracyjny ma ogromne znaczenie dla polityki publicznej – umożliwia wdrażanie programów rozwoju lokalnego, monitorowanie demografii oraz dostosowanie infrastruktury społecznej do uwarunkowań terytorialnych. Języki, religia, struktura etniczna Timor Wschodni to kraj etnicznie i językowo zróżnicowany, mimo stosunkowo niewielkiej powierzchni. Oficjalnymi językami są tetum i portugalski, ale w codziennej komunikacji mieszkańcy posługują się także ponad 20 językami lokalnymi, m.in. mambae, bunak, kemak, tocodede czy fataluku. Różnorodność ta wynika z wielowiekowej izolacji poszczególnych wspólnot górskich oraz wpływów kulturowych z sąsiednich archipelagów. Pod względem religijnym kraj jest najbardziej katolickim państwem Azji – aż 97% obywateli deklaruje przynależność do Kościoła katolickiego. Katolicyzm odegrał istotną rolę podczas okupacji indonezyjskiej jako forma oporu kulturowego i tożsamości narodowej. Obok katolików występują też nieliczne wspólnoty protestanckie i muzułmańskie oraz praktyki synkretyczne łączące religię z lokalnymi wierzeniami animistycznymi. Struktura etniczna kraju jest mieszanką ludów austronezyjskich i papuaskich, z dominacją pierwszej grupy w regionach przybrzeżnych i drugiej w górskich częściach interioru. To zróżnicowanie wpływa na styl życia, architekturę tradycyjną, rytuały oraz językowe odmiany tetum, który sam w sobie zawiera wpływy portugalskie, malajskie i lokalne. Flora i fauna Timoru Wschodniego Timor Wschodni znajduje się w ekoregionie Wallacea, który stanowi wyjątkowy obszar przejściowy pomiędzy kontynentem azjatyckim a australijskim. Obszar ten charakteryzuje się wyjątkową różnorodnością biologiczną i wysokim poziomem endemizmu, co oznacza, że wiele gatunków roślin i zwierząt występuje wyłącznie na tym terenie. Flora – bogactwo suchego tropiku Flora kraju obejmuje przede wszystkim suche lasy tropikalne, porastające niziny i stoki górskie, lasy górskie, zarośla oraz sezonowe łąki. Dominującym typem roślinności są długolistne drzewa liściaste dostosowane do przetrwania w warunkach okresowych susz. Jednym z najbardziej cenionych gatunków jest drewno sandałowe (Santalum album) – aromatyczne drzewo wykorzystywane do produkcji olejków eterycznych i wyrobów rzemieślniczych. Już w czasach kolonialnych ustanowiono przepisy ograniczające jego wycinkę ze względu na wartość eksportową i powolny wzrost. W wielu rejonach zachowały się fragmenty pierwotnych lasów o dużym znaczeniu ekologicznym – są to często jedyne schronienia dla zagrożonych gatunków ptaków, płazów i drobnych ssaków. Rząd wdraża programy zalesiania i ochrony zasobów leśnych w odpowiedzi na postępującą deforestację spowodowaną wypasem, wycinką na opał i rolnictwem żarowym. Fauna – endemiczne ptaki, warany i bogactwo mórz Fauna lądowa obejmuje szereg gatunków endemicznych, z których wiele nie występuje nigdzie indziej na świecie. Szczególne znaczenie mają ptaki, np. gołąb timorski (Ducula cineracea) i gołąb cesarski (Ducula lacernulata) – barwne i rzadkie gatunki występujące w wilgotnych lasach górskich. W lasach i na skalistych zboczach można spotkać również warana timorskiego, rodzaj dużej jaszczurki, oraz unikatowe gatunki gryzoni i nietoperzy, które adaptowały się do życia w warunkach górskich. Fauna bezkręgowa – zwłaszcza motyle i chrząszcze – wykazuje wysoki poziom lokalnej specyficzności. Równie imponujące jest bogactwo środowiska morskiego. Przybrzeżne wody Timoru są częścią tzw. Trójkąta Koralowego – jednej z najbogatszych biologicznie stref oceanicznych na świecie. Choć rafy koralowe są zagrożone, występuje tu ponad 25 gatunków delfinów i wielorybów, w tym płetwal błękitny, kaszalot i delfin butlonosy. Dugong – morski ssak roślinożerny zagrożony wyginięciem – znajduje schronienie w trawach morskich wzdłuż wschodnich wybrzeży. Ochroną objęto wiele siedlisk naturalnych w ramach sieci narodowych parków, morskich rezerwatów i stref zrównoważonego rozwoju. Szczególnie chronione są obszary raf koralowych i namorzynowych, które nie tylko wspierają bioróżnorodność, ale również zabezpieczają wybrzeża przed erozją i wpływem sztormów tropikalnych. Bioróżnorodność Timoru Wschodniego nie tylko stanowi wartość naukową i ekologiczną, ale również zyskuje znaczenie w kontekście ekoturystyki i zrównoważonego rozwoju lokalnych społeczności, które coraz częściej angażują się w ochronę zasobów naturalnych. Polskie akcenty i relacje międzynarodowe Wizyta Jana Pawła II i jej znaczenie Jednym z najbardziej symbolicznych momentów w historii stosunków między Polską a Timorem Wschodnim była wizyta papieża Jana Pawła II w 1989 roku w stolicy Dili – w czasie, gdy kraj znajdował się pod brutalną okupacją indonezyjską. Choć wizyta miała charakter duszpasterski, jej przekaz moralny i polityczny był wyraźny. Papież wprost potępił przemoc i opowiedział się za prawem narodów do samostanowienia, co było interpretowane jako akt wsparcia dla niepodległościowych aspiracji Timorczyków. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie symboliczne nie tylko dla katolickiej większości mieszkańców wyspy, lecz także dla światowej opinii publicznej. Obecność papieża, pochodzącego z kraju o niedawno odzyskanej suwerenności, wzmocniła międzynarodową presję na Indonezję oraz podniosła rangę sprawy Timoru Wschodniego w debacie ONZ i organizacjach praw człowieka. Współczesna współpraca Polski z Timorem Wschodnim Polska i Timor Wschodni nie utrzymują intensywnych stosunków gospodarczych, jednak obecna jest współpraca humanitarna, edukacyjna i dyplomatyczna. Polska poprzez organizacje pozarządowe, takie jak Caritas Polska, angażuje się w projekty edukacyjne i pomocowe, szczególnie w zakresie dostępu do edukacji, ochrony zdrowia i wsparcia infrastruktury lokalnej. Formalną opiekę konsularną nad obywatelami polskimi w Timorze sprawuje Ambasada RP w Dżakarcie (Indonezja). To właśnie tam należy się kierować w przypadku potrzeby uzyskania dokumentów, pomocy prawnej czy wsparcia podróżnego. Polska wspiera również działalność międzynarodowych misji obserwacyjnych i rozwojowych prowadzonych przez Unię Europejską i ONZ, w których polscy eksperci brali udział od lat 2000. Zarówno w wymiarze symbolicznym, jak i operacyjnym, relacje te mają charakter solidarnościowy, oparty na wspólnym doświadczeniu historycznym walki o niepodległość oraz wspólnocie wartości demokratycznych i humanitarnych. Informacje praktyczne dla podróżujących Timor Wschodni nie należy do najczęściej wybieranych kierunków turystycznych, co czyni go atrakcyjnym miejscem dla osób szukających autentycznych doświadczeń i kontaktu z dziką przyrodą. Podróżowanie po tym kraju wymaga jednak pewnego przygotowania i świadomości lokalnych warunków. Wiza i dokumenty wjazdowe Obywatele Polski mogą uzyskać wizę turystyczną na 30 dni na dwa sposoby: poprzez elektroniczny system e-visa (zalecany) lub na lotnisku po przylocie do Dili. Wiza jest płatna i wymaga ważnego paszportu (min. 6 miesięcy ważności). Z uwagi na częste zmiany przepisów imigracyjnych, warto wcześniej skonsultować się z Ambasadą Timoru Wschodniego lub z Ambasadą RP w Dżakarcie. Waluta i płatności Oficjalną walutą Timoru Wschodniego jest dolar amerykański (USD). Bankomaty są dostępne głównie w Dili i większych miastach, ale poza nimi gotówka jest niezbędna – szczególnie drobne nominały. Karty płatnicze akceptowane są rzadko, głównie w hotelach i większych restauracjach. Warto mieć przygotowane dolary w niskich nominałach, ponieważ reszta często nie jest wydawana dokładnie. Transport wewnętrzny Transport publiczny opiera się głównie na mikrobusach (mikroletach) – tanich, ale zatłoczonych i nieregularnych środkach komunikacji miejskiej. Koszt przejazdu w Dili to około 0,25 USD. Autobusy międzymiastowe kursują pomiędzy większymi miejscowościami, ale ich rozkłady są orientacyjne. Taksówki są dostępne, szczególnie w Dili – warto ustalić cenę przed rozpoczęciem kursu, ponieważ nie korzystają one z taksometrów. Ceny startowe to około 2–3 USD, a za dłuższe kursy nawet kilkanaście dolarów. Noclegi Baza noclegowa w kraju rozwija się powoli, ale dostępne są obiekty w różnych standardach: Hostele i guesthouse’y: od 10–20 USD za noc – proste warunki, często bez klimatyzacji. Hotele średniej klasy: 30–45 USD za noc – pokoje z klimatyzacją, Wi-Fi, czasem z wliczonym śniadaniem. Luksusowe obiekty: 80–100 USD i więcej – standard czterogwiazdkowy, często z widokiem na ocean, restauracją i basenem. Rezerwacje warto dokonywać z wyprzedzeniem, zwłaszcza poza Dili, gdzie liczba obiektów noclegowych jest ograniczona. Wyżywienie i ceny posiłków Kuchnia timorska to połączenie tradycyjnych potraw lokalnych z wpływami portugalskimi i indonezyjskimi. Popularne są dania z ryżu, warzyw, kukurydzy i mięsa. W miastach znaleźć można także bary i restauracje serwujące dania międzynarodowe. Jedzenie uliczne lub w warunkach: posiłki od 1 do 3 USD – ryż z dodatkami, zupy, sate. Restauracje średniej klasy: dania główne w cenie 5–10 USD, zestawy lunchowe i menu dnia. Napoje: kawa lokalna – ok. 1–2 USD, cappuccino w kawiarni – 3–4 USD. Bezpieczeństwo i zdrowie Kraj jest generalnie bezpieczny dla turystów, ale poza Dili należy zachować ostrożność – dotyczy to zwłaszcza poruszania się po zmroku i podróży do bardziej odizolowanych regionów. Warto mieć przy sobie kopię paszportu i numer do lokalnej placówki konsularnej. Zaleca się podstawowe szczepienia (WZW A i B, tężec, dur brzuszny) oraz stosowanie repelentów przeciw komarom – istnieje umiarkowane ryzyko dengi i malarii w porze deszczowej. Dostęp do internetu i energii Internet mobilny dostępny jest głównie w Dili – poza miastem zasięg może być ograniczony. Lokalne karty SIM są tanie i łatwo dostępne, ale prędkość internetu często jest niska. W wielu miejscach brak jest stabilnych łączy szerokopasmowych. Przerwy w dostawie prądu są powszechne – szczególnie na prowincji. Powerbank, latarka czołowa oraz zapas wody pitnej to niezbędne elementy ekwipunku każdego podróżnika. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajowie traktują te ryby jak świętość. Prywatne stawy skrywają coś wyjątkowego
Pangaz, uznawany za jedną z największych słodkowodnych ryb na świecie, zanika w naturze. W Tajlandii zyskuje jednak nowe życie jako symbol duchowości, prestiżu i ochrony zagrożonych gatunków.
Spis treści: Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Gigantyczne ryby znikają z rzek i jezior, ale świetnie odnajdują się w prywatnych stawach i ogrodach. Naukowcy widzą w tym szansę na odbudowę zagrożonych gatunków. Kiedy w zeszłym roku na zalanej stacji kolejowej w Chiang Mai w Tajlandii pojawił się pangaz ważący około 90 kilogramów, ludzie dosłownie stanęli jak wryci. Widok ryby długiej na ponad dwa metry, uwięzionej przy kasie biletowej, wydawał się surrealistyczny. Pojawiło się oczywiste pytanie: jak się tam znalazła? Na pewno nie przybyła ze swojego naturalnego środowiska – rzeki Mekong, która przepływa przez kilka krajów Azji Południowo-Wschodniej. Ten krytycznie zagrożony gatunek należy do największych ryb słodkowodnych na świecie i w Tajlandii stał się już niemal niespotykany. Ryba ze stacji niemal na pewno pochodziła z hodowli – prawdopodobnie uciekła z prywatnego stawu, świątynnej sadzawki albo zarybionego zbiornika, gdy powódź przerwała ogrodzenia. To wydarzenie dało rzadki wgląd w ukryty świat. W całej Tajlandii megaryby, takie jak pangaz (Pangasianodon gigas) oraz równie zagrożony karp syjamski, zwany też karpiem olbrzymim (Catlocarpio siamensis), są masowo rozmnażane w niewoli. Hodują je państwowe wylęgarnie, komercyjne farmy i prywatni właściciele. Ryby trafiają do łowisk wędkarskich, do świątyń jako obiekty kultu, a także do ogrodowych stawów jako egzotyczne ozdoby. W ten sposób powstała ogromna, w dużej mierze nieudokumentowana populacja, która wielokrotnie przewyższa liczebnością to, co pozostało jeszcze w naturze. Dziś naukowcy stawiają pytanie: czy te stada hodowlane mogą pomóc w zatrzymaniu spadku liczebności megaryb w rzekach? – Zasoby hodowlane mogą być czymś więcej niż tylko ostatnim zabezpieczeniem – mówi Zeb Hogan, biolog z Uniwersytetu Nevady w Reno, od lat badający megaryby Mekongu. – Odpowiednio prowadzone hodowle i skuteczna ochrona mogą wzmocnić dzikie populacje i uratować te ikoniczne ryby przed całkowitym wyginięciem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120602-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c544c36.png" width="1125" height="799" alt="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie pangazy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." title="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie sumy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." /> Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Pangaz dorasta do ponad 270 kilogramów. Dawniej jego populacja była liczna, był ceniony zarówno jako źródło mięsa, jak i obiekt kultu ze względu na swoje rozmiary. Na początku XX wieku tajscy rybacy odławiali setki osobników rocznie. Później liczba ta spadła do dziesiątek. – Szedłem nad rzekę się wykąpać i przy okazji łapałem rybę na kolację – wspomina 79-letni Boonrian Jinarat, który przez dziesięciolecia łowił w Chiang Khong. Tamte czasy minęły. Nie ma dokładnych danych o populacji dzikiej, ale od lat w Tajlandii nie odnotowano ani jednego połowu. Dziś w Chiang Khong stoi ogromny, złoty pomnik suma – monument upamiętniający to, co w naturze zostało utracone. Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Świadomy zagrożenia, tajski rząd na początku lat 80. rozpoczął program hodowli ochronnej. Okazało się, że gatunek dobrze znosi techniki stosowane w wylęgarniach i jego liczba w niewoli systematycznie rosła. Z czasem olbrzymy trafiły także w ręce prywatne. Kolekcjonerzy, opiekunowie świątyń i hodowcy zaczęli trzymać je obok innych symbolicznych gatunków, jak karp syjamski.– Ich rozmiar sprawia, że przypisuje się im niemal święty status, często łączony z wierzeniami religijnymi – mówi Chaiwut Grudpan, ichtiolog z Uniwersytetu Ubon Ratchathani. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120908-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-4a97bed.png" width="1122" height="801" alt="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia pangaza z Mekongu." title="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia olbrzymiego suma z Mekongu." /> Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Ryby trafiają też w gusta kolekcjonerów. Sittitam Ruengcharungpong dorastał w Bangkoku, gdzie jego ojciec hodował ryby hobbystycznie. Dziś rozmnaża komercyjnie arowany (zwane smoczymi rybami) i arapaimy, ale w dwóch przydomowych stawach trzyma też kilka tajskich megaryb. – Chcę je odchować do pełnych rozmiarów, takich, jakie pamiętam z dzieciństwa. Chcę też, by moje dzieci mogły zobaczyć, jak ogromne potrafią być – mówi. Dla Jirawata „Organa” Sangphoo fascynacja Tajów dużymi rybami stała się biznesem. Pod Bangkokiem wynajmuje dawną farmę krewetek wielkości boiska piłkarskiego. Trzyma tam setki ryb – od egzotycznych importowanych, po rodzime megaryby. Klientami są prywatni kolekcjonerzy, akwaria i parki wędkarskie. Zainteresowanie stale rośnie. Najcenniejszy jest karp syjamski, czyli karp olbrzymi – gatunek wolno rosnący, występujący w dorzeczach Mekongu i Czao Phrayi, uważany za symbol dostatku i szczęścia. „Organ” sprzedał kiedyś jednego karpia ważącego 121 kilogramów parkowi wędkarskiemu za 1,7 miliona bahtów, czyli około 52 tysiące dolarów. – Przy takiej wartości i krótkim czasie, kiedy mam je w rękach, dbam o nie jak o własne zwierzęta – mówi. Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Aby myśleć o ochronie, trzeba wiedzieć, ile takich ryb jest, gdzie są trzymane i jak wygląda ich różnorodność genetyczna. Analiza DNA obecnego w wodzie może pomóc w wykrywaniu megaryb w prywatnych stawach i hodowlach. Hogan wraz ze współpracownikami chce prześledzić pochodzenie hodowlanych ryb i zebrać próbki do badań genetycznych, zaczynając od pangaza. Dokładne policzenie może się nie udać, ale Hogan, kierujący projektem „Wonders of the Mekong”, szacuje, że w całej Tajlandii żyje w hodowlach ponad milion pangazów – czyli co najmniej tysiąc razy więcej niż w naturze. Ogromna liczba wynika z odporności gatunku na warunki hodowlane. – Wkładasz olbrzymią rybę do małego stawu i ona ma się świetnie – mówi Hogan, który jest także Eksploratorem National Geographic. Dla porównania, inne słodkowodne giganty nie radziły sobie w niewoli. Chińska ryba-miecz z Jangcy – niegdyś jedna z największych ryb świata – nie przetrwała w hodowlach i prawdopodobnie wyginęła w naturze na początku lat 2000. Przy odpowiedniej ilości pożywienia i przestrzeni inne tajskie megaryby mają się lepiej, ale rozmnażanie w niewoli to dodatkowe wyzwanie. Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Sama zdolność do przeżycia w stawach to nie wszystko. Kluczowa jest genetyka. Dziesięciolecia rozmnażania w zamkniętych populacjach prowadzą do wąskich gardeł genetycznych i osłabienia cech niezbędnych w naturze. Ryby takie jak pangaz składają tysiące jaj w jednym tarle. W wylęgarniach para dorosłych może dać dziesiątki tysięcy młodych. Bez ścisłej kontroli szybko zawęża to pulę genetyczną, zwiększa ryzyko chowu wsobnego i osłabia odporność populacji. – Wypuszczanie takich ryb może osłabić genetycznie dzikie populacje, czyniąc je mniej odpornymi na choroby, zmiany środowiska i nowe zagrożenia – mówi Apinun Suvarnaraksha, wykładowca rybactwa z Uniwersytetu Maejo w Chiang Mai. Dochodzi jeszcze brak naturalnej selekcji. W hodowli ryby rozwijają cechy, jak łagodność i zależność od człowieka, które obniżają ich szanse przeżycia w naturze. – Samo posiadanie ryb nie wystarczy – mówi Hogan. – Muszą być genetycznie na tyle silne, by dały sobie radę w rzece. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121305-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-04c99b4.png" width="1064" height="800" alt="Pangazy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." title="Olbrzymie sumy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." /> Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Rola prywatnych kolekcjonerów w ochronie przyrody budzi spory. Krytycy twierdzą, że to normalizuje posiadanie dzikich zwierząt. Inni uważają, że dla niektórych gatunków to jedyna szansa przetrwania. Dla części kolekcjonerów udział w ochronie stanowi powód do dumy. Nantarika Chansue, weterynarz z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku, trzyma około 20 pangazów w stawie z liliami przy domu. Opiekuje się też dwoma tuzinami słodkowodnych płaszczek olbrzymich, odebranych rybakom. – Jestem dumna, że mogę dbać o gatunki tak rzadkie na świecie – mówi. W stolicy sąsiedniego Laosu, Wientianie, pewien przedsiębiorca postanowił działać samodzielnie. Prosi o anonimowość, bo nie chce drażnić władz. Zbudował staw dla krytycznie zagrożonych brzanek Luciocyprinus striolatus, zwanych „rybami zjadającymi małpy”. Odłowił je z dopływu Mekongu, który może być ich ostatnim schronieniem, a który zagrożony jest budową tamy. – Kiedy tama powstanie, wilcza brzanka zniknie z natury – mówi. Patrząc, jak szybkie ryby przecinają wodę, dodaje: – To ostatnia możliwość. Po prostu próbuję ocalić gatunek – podsumowuje. Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Największe wyzwanie zaczyna się poza stawami. Wypuszczanie zwierząt, które świetnie radzą sobie w hodowli, z powrotem do natury jest wyjątkowo trudne, zwłaszcza w przypadku wielkich ryb słodkowodnych. Megarybom Mekongu zagrażają tamy, przełowienie i coraz częściej także zmiany klimatu. Wiele z nich, jak sum olbrzymi, odbywa dalekie wędrówki i potrzebuje drożnych rzek. W Tajlandii próbowano wypuszczać narybek do zbiorników zaporowych, ale nie udało się odtworzyć populacji w samym Mekongu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121543-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c490086.png" width="786" height="797" alt="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają pangazy w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." title="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają olbrzymie sumy z Mekongu w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." /> – Trzeba podejść całościowo: nie tylko rozmnażać i wypuszczać, ale też chronić i odtwarzać siedliska – mówi Suvarnaraksha. – To oznacza walkę z kłusownictwem, ograniczanie skutków budowy tam i współpracę z lokalnymi społecznościami. W Tajlandii od lat nie ma połowów dzikiego pangaza, ale nadzieję daje Kambodża, której system rzeczny zachował się najlepiej. Pod koniec ubiegłego roku rybacy złowili i wypuścili 17 pangazów w Tonle Sap i Mekongu. To największa liczba od ponad dwóch dekad. Kilka ryb przekraczało 90 kilogramów, a ich wiek wskazywał na naturalne rozmnażanie. Jakąkolwiek rolę odegrają prywatne kolekcje megaryb, jedno jest pewne: rzeki muszą ponownie stać się miejscem, w którym te ryby mogą żyć i się rozmnażać. – To nie jest rozwiązanie, ale też nie problem – podsumowuje Hogan. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś uważa, że samo trzymanie ryb w hodowlach wystarczy. To nie wystarczy. Prawdziwa ochrona to oddać im rzekę, do której będą mogły wrócić. Źródło: National Geographic
Biała Świątynia i opiumowe legendy Złotego Trójkąta – Polacy pokochali ten region
Tajlandia północna stworzona jest dla łowców przygód i tych, którzy lubią miejsca z niezwykłą historią. Tu znajduje się legendarny Złoty Trójkąt i Biała Świątynia.
Spis treści: Legenda Złotego Trójkąta U tajskiego Gaudíego Królestwo Wschodzącego Słońca Złoty Trójkąt – informacje praktyczne Kiedy patrzę na mapę Tajlandii, zgadzam się z tymi, którzy widzą w kształcie tego kraju głowę słonia, którego trąba muska granicę z Malezją. W tej podróży startuję z samego jej czubka. Decydując się na północ Tajlandii, wybieram królestwo zachwycających górskich krajobrazów, egzotycznych parków, dżunglę i magnetyczne świątynie. Wciąż jest tu sporo miejsc mało skomercjalizowanych, dziewiczych i dzikich. A wspomnienie opiumowych wojen nadal wywołuje tutaj dreszczyk emocji. Legenda Złotego Trójkąta Lubię miejsca styków, tych kulturowych, geograficznych, językowych czy historycznych. I chyba nie ma lepszego, które by łączyło je wszystkie tak smacznie jak prowincja Chiang Rai z legendarnym i wciąż działającym na wyobraźnię Złotym Trójkątem. W tym pięknym górzystym regionie, kiedyś słynącym z upraw maku i produkcji opium, dziś uprawia się mniej ekscytujące ryż, truskawki i kapustę. To także tu, jadąc skuterem, mijam cudowne zielone dywany charakterystyczne dla plantacji kawy. A uprawia się ją z czułością, choć to mozolne zajęcie. I czuć to w każdej filiżance napoju, który popijam w rodzinnych palarniach, jakich tutaj nie brakuje. Najbardziej urzekły mnie te położone w górskiej wiosce Ban Pha Hee. Nie znam miejsca bardziej magicznego, w którym piłabym espresso z tak oszałamiającym widokiem na okoliczne szczyty i plantacje. Ci, którzy przyjeżdżają tu zwabieni mafijnymi mitami czy w poszukiwaniu palarni opium, być może będą zawiedzeni. Makowe uprawy podobno wciąż są, ale znajdują się w niedostępnych górzystych, przygranicznych rejonach. Plotkuje się czasami o narkotykowych baronach, którzy wciąż tu rządzą, ale trudno rozstrzygnąć, czy owe plotki nie mają tylko podnieść temperatury zwiedzającym. O legendach Złotego Trójkąta posłuchałam w muzeum nazywanym Domem Opium, w którym pracują ludzie z plemion Akha i Hmong. Wstęp kosztuje 50 bahtów, czyli niecałe 6 zł. Dom Opium ma uświadamiać zwiedzającym, jak pustoszący i szkodliwy jest to nałóg, ale kiedy patrzę na piękne poduszki, na których siadało się, by palić opium w długiej ręcznie rzeźbionej fajce, nie potrafię się nie zachwycić. Na ekspozycji jest wiele pięknych przedmiotów, malowanych we wzory naczyń, narzędzi do zbierania soku z makówek, przyborów do palenia narkotyków, ozdobnych fajek i wag. Działa to na wyobraźnię. Zwłaszcza kiedy już stoję nad potężną rzeką Mekong, której wody łączą Tajlandię z Laosem i Mjanmą. Nazwa Złoty Trójkąt na otoczone złą sławą bezprawia tereny narkotykowego zagłębia zamiast odstraszać, przyciąga nadal turystów z całego świata. Nie próbuję się nawet targować, kiedy za równowartość 50 zł dwaj panowie proponują mi wycieczkę małą łodzią motorową. Dzięki temu mogę podejrzeć nadbrzeże Mjanmy, a w Laosie, dokładnie na wyspie Donesao, wysiąść na półgodzinny przystanek. W lasku nad wodą rozstawione są drewniane stoły, na których kwitnie handel lokalnymi produktami, za których oryginalność nie dałabym głowy, dlatego nie decyduję się na zakupy. Wsiadam na łódź i wracam do Tajlandii. U tajskiego Gaudíego Ze Złotego Trójkąta miałam półtorej godziny drogi autem do miejsca, które chciałam zobaczyć od zawsze. To Wat Rong Khun, czyli Biała Świątynia wznoszona przez ekscentrycznego artystę. Budowla, która dla jednych jest królestwem kiczu, dla innych – mistycznymi bramami piekła i nieba. Most, którym idę do świątyni, zawieszony jest nad piekłem, z którego dłonie rozpaczliwie wyciągają ci, którzy do czeluści trafili za swe grzeszne życie i niecne uczynki. Kiedy dobrze się im przypatruję, dostrzegam rękę, w której środkowy palec z paznokciem pomalowanym na czerwony wyraźnie uniesiony jest do góry. Czyżby artysta w religijnym dziele swojego życia świadomie umieścił ten dość obraźliwy gest? Nie wierzę w przypadek, zwłaszcza że tajski Gaudí już wcześniej tworzył dzieła, które uchodziły wśród konserwatywnych Tajów za kontrowersyjne. Tak właśnie nazywam Chalermchaia Kositpipata, bo podobnie jak kataloński artysta jest lekko opętany na punkcie dzieła swojego życia. Kiedy udaje mi się przejeść przez piekło, wchodzę do środka śnieżnobiałej świątyni, której rozmach, przepych jest tak oszałamiający, że odbiera mowę, ale także zdolność oceny, czy to kicz, czy arcydzieło. Czuję się, jakbym znalazła się w głowie Kositpipata, w jego świecie pełnym symboli i metafor. W Białej Świątyni mieści się wszystko, co jest ważne dla Tajów: naród, religia, monarchia. Jest ukryte przesłanie o pokoju na świecie, potępienie nienawiści, wojen, ale także tego, co nas od wieczności i świętości odciąga, jak popkultura. I w świątyni obok obrazów czy posągów Buddy znajduję także Spider-Mana, Kung Fu Pandę, lorda Vadera, a nawet Terminatora. Jest w tym miejscu rodzaj dumy i wolności, który naród ma już nawet w nazwie kraju (Tajlandia znaczy „kraj wolnych ludzi”). I o wolności duchowej i artystycznej mówi też w wywiadach Kositpipata. Świątynię według założeń ma ukończyć 67 uczniów artysty do 2070 r. Biały kolor oddaje czystość Buddy, a szklane elementy, które odbijają słońce – jego mądrość. Są też dwa złote budynki. Jeden poświęcony sztuce Kositpipata, drugi sztuce nieco bardziej przyziemnej. Toaleta w Wat Rong Khun przypomina królewski pałac, jest tak piękna, że wcale się nie dziwię, iż ludzie z szacunku zostawiają przed wejściem do niej swoje buty. Tam właśnie kończy się mój pobyt w Białej Świątyni, skąd obieram cel na najwyższą górę Tajlandii. Droga przede mną długa, bo 4 godz. w samochodzie. Królestwo Wschodzącego Słońca Niegdyś Doi Inthanon (2565 m n.p.m.) Tajowie nazywali Doi Luang – „dużą górą”, potem Doi Ang Ka, czyli „szczytem stawu wrony”. Obecna nazwa pochodzi od imienia Inthawichayanona, ostatniego króla Chiang Mai, którego wrażliwość na przyrodę i chęć ochrony tego kawałka świata była tak istotna, że nawet po śmierci chciał w nim zostać. Dlatego został tutaj pochowany. Na szczyt można wejść, co zabiera minimum 3 godz., albo wjechać autem. Wybieram opcję dojazdu, bo chcę z góry zobaczyć wschód słońca. Słońce odważnie przedziera się przez mgłę. Po horyzont odsłania się tropikalny las. Wyjeżdżam stamtąd oczarowana przyrodą i zapachami. Czeka mnie jeszcze jeden przystanek. To Historyczny Park Sukhothai, czyli dawne państwo Tajów. Królestwo, które w XIII w. wyswobodziło się spod panowania Khmerów. A potem zawładnęło terenami, które dziś obejmują południową Tajlandię. Wypożyczonym za grosze rowerem zwiedzam kompleks kilkudziesięciu świątyń i pozostałości pałaców. Robię sobie zdjęcie przy potężnym Buddzie, a potem jadę do Wat Mahathat, największej królewskiej świątyni. Po drodze mijam liczne stawy i stawiki, w których odbijają się budowle. I choć nazwa Królestwa Sukhothai, pierwszego państwa Tajskiego, znaczy „wschodzące słońce”, ja czekam na jego zachód, który okryje miejsce ciepłym pomarańczowym światłem. Tak zakończy się moja podróż po czubku głowy słonia. Złoty Trójkąt – informacje praktyczne Dojazd Z Warszawy do Chiang Mai dolecieć można z przesiadką np. w Dosze. Podróż liniami Qatar Airways to wydatek ok. 3,5 tys. zł. Można także dolecieć do Bangkoku z przesiadką w Wiedniu liniami Austrian Airlines, a dalej lokalnymi liniami lotniczymi. Cena podróży będzie podobna. Kiedy Najlepiej w porze suchej, z łagodnymi temperaturami od połowy października do połowy lutego. Pora letnia kończy się w połowie maja. Niektórzy lubią Tajlandię w porze deszczowej, kiedy jest mniej turystów. Wiza i waluta Przy wjeździe do Tajlandii nie jest potrzebna wiza. Walutą jest baht tajski. Dobrze mieć gotówkę, bo w wielu miejscach nie zapłaci się kartą. Jest wiele kantorów, w których wymienić można dolary czy euro. Bankomaty przy wypłacie doliczają 200 bahtów opłaty manipulacyjnej. Nocleg Nie ma żadnego problemu ze znalezieniem taniego noclegu. W Chiang Rai ceny łóżek w hostelach zaczynają się od 30 zł. Najtańsze pokoje 2-osobowe można znaleźć już za 100 zł. Warto wiedzieć Żeby wypożyczyć auto, trzeba mieć międzynarodowe prawo jazdy. Ceny za dobę wypożyczenia małego samochodu zaczynają się od 150 zł. Aby wynająć skuter, wymagane jest prawo jazdy na motocykl. Ceny wynajmu zaczynają się od 20 zł za dobę. Źródło: archiwum NG
Jak trafiłem do indyjskiej Wenecji – to jeden z podróżniczych hitów tego roku
Kerala to wyjątkowe miejsce. Zachwycające rozlewiska, wyjątkowa fauna i kolorowe lokalne festiwale – to ściąga turystów w indyjskie tropiki.
Spis treści: Pływające hotele Historia Kerali Kraina Bogów Morskie imperium i chińskie sieci Parada słoni Kerala – informacje praktyczne Wstaję wcześnie rano. Jedziemy do Alappuzhy, które nazywane jest czasem indyjską Wenecją. Niebawem melduję się na niewielkiej przystani, skąd ruszam na wycieczkę łodzią po słynnych keralskich rozlewiskach (backwaters). Z grupą kilkunastu innych cudzoziemców płyniemy trzema czółnami wśród soczyście zielonego buszu. Z obu stron co chwilę wyłaniają się chaty wieśniaków. Dla nich backwaters mają całkiem inne znaczenie niż dla nas, zbieraniny przybyszów z całego świata. Jeszcze całkiem niedawno to one stanowiły podstawową sieć transportową w regionie. Zresztą do dzisiaj z nich korzystają. Podwożąc sąsiada do leżącej obok wioski czy jadąc na zakupy do miasta. Miejscowych widzimy zazwyczaj przy pracy. Tkają nici z kokosowego włosia, rozłupują kokosowe orzechy i wykładają je na trawie do suszenia. Wszystko tu kręci się wokół kokosa. Miąższ służy jako pożywienie, ale też materiał do produkcji kosmetyków i lekarstw, ze skorup rzemieślnicy dłubią sztućce, zabawki i suweniry, z kokosowej „wełny” powstają liny. Zanim przesiądziemy się do większej, zadaszonej łodzi, zjemy obiad pod daszkiem z wysuszonej trzciny cukrowej. Na potężnych liściach bananowca pasta kokosowa, warzywa, ryż. Plus toddy, czyli miejscowe piwo z – jakże by inaczej – palmy kokosowej. Smakuje niespecjalnie. Taki ryżowy bimber z niedokończonej fermentacji. Ale raz w życiu warto spróbować. A o tym, że ten indyjski stan kokosem stoi, niech świadczy nawet jego nazwa, która pochodzi od słów kera („palma kokosowa”) i alam („kraj”). Pływające hotele Backwaters, a więc wszelakie kanały, laguny, groble, przesmyki czy umiejscowione w tropikalnym lesie stawy i jeziora, rozciągają się między miastami Koczin i Kollam, a cała ich sieć liczy sobie 900 km. Większość z nich powstała naturalnie, na skutek cofania się wody w głąb lądu; z czasem mieszkańcy poszerzyli i pogłębili część z wodnych dróg, wiele z nich także łącząc ze sobą. Słona woda z Morza Lakkadiwskiego miesza się tu ze słodką, spływającą z aż 38 rzek, które swój bieg rozpoczynają w Ghatach Zachodnich – niedalekim paśmie górskim, u którego podnóża uprawia się herbatę, kawę i przyprawy. Już przed wiekami to tędy transportowano ryż, przyprawy czy kokosy. Do przewozów wykorzystywano mieszkalne barki kettuvallam. Potrafiły przyjąć na pokład tony towaru, a przy okazji były domem dla handlowców. Dziś ich rolę w większości przejęły prężna indyjska kolej i ciężarówki. Charakterystyczne kettuvallam – długie na 25 m, drewniane, z zadartym dziobem i obłym kształtem części mieszkalnej – to dziś spora atrakcja turystyczna Kerali. Lokalni biznesmeni otwierają w nich np. pływające hotele. Takich houseboatów jest tu ponad 2 tys. W jednym z nich spędzę kolejne trzy noce. Jezioro Vembanad, gdzie wsiadam na pokład, to największy zbiornik wodny w całym stanie. W mieszkalnych barkach można tu przebierać. Moja ma trzy pokoje, niewielką kuchnię, jadalnię, toalety i klimatyzację. Jest więc całkiem wygodnie. Płyniemy po jeziorze, potem wbijamy się w kanały. Na noc zatrzymujemy się w niewielkich portach. Możemy zjeść coś na ciepło, pospacerować albo skorzystać z usług ajurwedyjskiego masażysty. Prowincja słynie z najlepszej w kraju medycyny ajurwedyjskiej. Podczas keralskiego masażu możecie być pewni, że wasza skóra przyjmie pewnie z litr wszelakich zdrowotnych olejów. Historia Kerali Dinnan, jeden z masażystów, podpytuje mnie o Polskę, o naszą historię, zmiany polityczne, obyczaje. Sam rewanżuje się swoimi opiniami na temat szans ogólnoświatowej rewolucji uciemiężonych ludów świata, ale również historią Kerali w pigułce. Opowiada o portugalskich, holenderskich i brytyjskich kolonizatorach, którzy przez wieki tu urzędowali. O języku malajalam, którym posługuje się blisko 100 proc. obywateli. O niezwykłej przyrodzie, z której wszyscy są tu dumni. O eksporcie kilku gatunków pieprzu, ale też cynamonu czy kardamonu. Wreszcie o sukcesach lokalnych komunistów, którzy często stanowili rząd stanowy i dzięki którym tropikalny stan chwali się teraz jednym z najwyższych w całych Indiach poziomów edukacji i służby zdrowia. Niemal każdy Keralczyk potrafi czytać i pisać, co na subkontynencie nadal nie jest normą. Co więcej, na skutek reformy rolnej swój kawałek ziemi posiada też tutaj niemal każdy rolnik, a przeciętny Keralczyk żyje najdłużej w Indiach. Kraina Bogów Jadę w głąb lądu, do Parku Narodowego Periyar (PNP), zwanego też Thekkady. Stworzono go wokół największej lokalnej rzeki – Periyar. Został objęty ochroną już w 1834 r. dzięki staraniom maharadży z Travancore, a oficjalnie rezerwatem stał się po odzyskaniu przez Indie niepodległości (1947 r.). To prawdziwe królestwo zwierząt. Są tutaj m.in. tygrysy i słonie azjatyckie. Ja mam szansę podglądać tylko te ostatnie, ale nie czuję rozczarowania. Thekkady to miejsce, w którym można zaznać wyjątkowej ciszy i spokoju. Nie bez przyczyny Kerala zwana jest czasem Krainą Bogów. Zresztą widok szczytu Kotta Malai (2019 m n.p.m.) o świcie rekompensuje mi brak widoku tygrysa przed maską dżipa. Morskie imperium i chińskie sieci Wracam nad morze, a potem Wybrzeżem Malabarskim dojeżdżam do Fortu Koczi, zabytkowej części Koczinu. Niegdyś była to enklawa portugalska, potem holenderska i brytyjska w Indiach. I ten postkolonialny klimat czuć tutaj do dziś. W oczy rzucają się katolickie kościoły i protestanckie zbory. Jest też XVI-wieczna synagoga Paradesi wciśnięta w klimatyczną małą ulicę. Diaspora żydowska żyje w Indiach od VIII w. i to stąd ta kultura promieniowała na inne stany. Nadal widać tu ślady po dawnych faktoriach kupieckich, które przez wieki pracowały tu pełną parą. Od XIV w. był to wielki węzeł handlu przyprawami. W 1503 r. Portugalia założyła tu pierwszą europejską kolonię w całych Indiach i przez następne półtora wieku był to strategiczny punkt na mapie tego morskiego imperium. Morskie tradycje widać też w porcie i na nabrzeżu, gdzie stoją słynne Chińskie Sieci Rybackie, imponująca konstrukcja, która pozwalała niegdyś na znaczne zwiększenie skali połowów. I wciąż pełni swoją rolę! Chińczycy dotarli tu 600 lat temu – sieci są spadkiem po nich. Wieczorem kupuję od pracujących tu rybaków pełną reklamówkę owoców morza. Są tam: homar, ośmiornica, kilka królewskich krewetek i parę innych, drobniejszych skorupiaków. Płacę równowartość kilku dolarów. Wszystko niosę do małej okolicznej knajpy. Przyrządzają to w kwadrans za kolejne kilka dolarów. Smakuje wybornie i jest tego tak dużo, że w konsumpcji muszą mi pomóc poznani chwilę wcześniej backpackerzy z Holandii i Japonii. Parada słoni Kerala od wieków słynie z festiwali kulturalnych i obchodów świąt religijnych. Dumą stanu jest klasyczny teatr kathakali, w którym fantazyjnie przebrani i wymalowani aktorzy jedynie ruchem i gestem ilustrują opowieści z indyjskich eposów. Podobnie sanskrycki dramat kutiyattam. Bardzo znana w Indiach jest też keralska sztuka walki kalarippayattu oraz taniec rytualny tejjam. Elementy tych wszystkich sztuk podziwiam podczas festynu w Ernakulam, części Koczinu położonej po drugiej stronie zatoki – w stosunku do Fortu Koczi. To niby nadal to samo miasto, choć atmosfera zupełnie inna. Tego dnia na ulicach panują chaos i hałas. Koczin hucznie obchodzi właśnie święto Śiwy. Kluczowe dla wszelki obchodów świąt w tym regionie są słonie. Od świtu chłopcy szorują i pucują te zwierzęta, a następnie stroją w odświętna „ubrania”. To słonie idą na czele spektakularnej, kolorowej procesji przemierzającej miasto. Za nimi tłum rozmodlonych i rozśpiewanych ludzi. Przyglądam się ekipom przypisanym do kilku z tych wielkich zwierząt. Na ich grzbietach w transowym tańcu wyginają się kapłani. Przed nimi dostojnie kroczą muzycy. Grają na trąbkach, biją w bębny, dmą w fujary. A gdy wreszcie korowód się zatrzymuje na jednym z placów, kilku staruszków błyskawicznie wchodzi pod zwierzęta. Mają za zadanie powściągać elephantusy, by za bardzo nie udzieliła się im świąteczna atmosfera i nie stratowały kilku setek ludzi, którzy przyszli tu na nabożeństwo. Do poskramiania panowie używają drewnianych kijków, a pomagają im w tym również łańcuchy, którymi spętano im ogromne nogi. Ale tak naprawdę nie ma wielkich powodów do obaw. Gdy patrzę na tę scenę, nie mam wątpliwości: słonie mają to wszystko w trąbie. Kerala – informacje praktyczne Kiedy Warto tu przyjechać przez cały rok. Z tym że od czerwca do września w Kerali jest bardzo gorąco i deszczowo. Najlepiej więc dotrzeć tu pomiędzy listopadem a marcem. Dojazd Z Europy najłatwiej dolecieć do Mumbaju (2,5–3,5 tys. zł), a następnie przesiąść się do pociągu (35–120 zł; 21–27 godz.) lub samolotu lokalnych tanich linii (250–600 zł; 1 godz.). Transport Najłatwiej i najtaniej poruszać się po mieście rikszą. Przejazd kosztuje zwykle kilka złotych. Rikszarze proponują też darmowe trasy – w zamian za zapoznanie się z ofertą zaprzyjaźnionych lokalnych sklepów. Nie trzeba niczego kupować, wystarczy wizyta. Nocleg Ceny noclegu na barce mieszkalnej na rozlewiskach w okolicach Alappuzhy zaczynają się od 100 zł za os. za noc. Wybór jest duży, a koszt – zależnie od standardu – może wzrosnąć nawet pięcio- czy sześciokrotnie. Venice Premium Houseboats Alleppey – wygodny i czysty houseboat w sercu backwaters. Od 260 zł za noc. B Hostel w Fort Koczi, od 32 zł w sali wieloosobowej. Marari Blue Whale Beach House, Alappuzha, od 54 zł. Jedzenie Warto spróbować tu ryb i owoców morza w pikantnych masalach, np. w sosie mango. Najlepiej wybrać się na nabrzeże w Forcie Koczi, do jednej z knajpek przy porcie i Chińskich Sieciach – je się tu na zewnątrz i zawsze jest pysznie. Restauracja Mosaic; Fort Koczi, XI/641A Kundanoor Junction. Miejscowi szefowie serwują tu przegląd najciekawszych dań z kuchni południowych Indii. Dużo opcji wege. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Maciej Wesołowski Reporter. Redaktor prowadzący magazynu National Geographic Traveler. Autor książek reporterskich: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie” oraz „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii”, współautor zbiorów reportaży „Tu drzwi trzeba otwierać powoli”, „Grzech jest kobietą”, „Warszawa nocą”. Publikował m.in. w Dużym Formacie Gazety Wyborczej, Przekroju, Wprost, Rzeczpospolitej, Tylko Rocku, Machinie, Podróżach, Wirtualnej Polsce i Onecie. Nominowany do nagród dziennikarskich, m.in. Grand Press, MediaTory, nagrody im. Teresy Torańskiej. Kaszëba z pochodzenia, kociewiak z urodzenia, suwalczanin z wychowania, warszawiak z wyboru. Uzależniony od podróży, spotkań z ludźmi, ekstrawaganckiej kuchni i muzyki Radiohead. Uwielbia kulturowe transgresje i etniczne koktajle Mołotowa.
Choć raz warto tam pojechać – Fort, tamilskie świątynie i… tajemnicze ogórki morskie
Północ Sri Lanki, w przeciwieństwie do południa, to kraina naturalna i nieodkryta, wciąż opierająca się komercji. W Dżafnie żyją Tamilowie, lankijska mniejszość. Niegdyś swoje faktorie mieli tu Portugalczycy, Holendrzy i Anglicy. Ślady po nich – zwłaszcza w architekturze – widać tu do dziś.
Spis treści: Dżafna – biblioteka i fort Rybacy i hodowcy Pałac królewski Świątynie różnych religii Dżafna – informacje praktyczne Dżafna? A po co tam jechać? – dziwili się Lankijczycy z Kolombo, Kandy, Weligamy i Batticaloa. Są przecież piękne plaże na wschodzie i zachodzie, góry i parki narodowe w centrum, liczące tysiące lat starożytne miasta pośrodku wyspy, a na północy przecież nic nie ma! Taka antyreklama tylko wzbudziła moją ciekawość, bo mimo tych deklaracji większość moich rozmówców nigdy tam nie była. Trochę trudno im się dziwić – przez ćwierć wieku trwania wojny domowej północ Sri Lanki była trudno dostępna. Władzę sprawowała tu organizacja Tamilskie Tygrysy walcząca o niepodległość części wyspy zamieszkanej przez Tamilów. Wojna skończyła się w 2009 r. masakrą w Mullivaikkal, gdy dziesiątki tysięcy cywilów zginęły na wąskim półwyspie, raptem 100 km od Dżafny. O co chodziło? Większość mieszkańców wyspy Cejlon stanowią Syngalezi wyznający buddyzm, ale 12% to Tamilowie – hinduiści. Trwająca dziesięciolecia dyskryminacja mniejszości doprowadziła w końcu do wybuchu konfliktu, który zatrzymał rozwój północy kraju i pochłonął niezliczone ofiary. Nie da się o tym zapomnieć, jadąc do Dżafny, ale rany pomału się goją, a mieszkańcy patrzą w przyszłość z coraz większym optymizmem. Dalej prawie nie ma tu turystów, a wybrzeże wciąż nie zostało zabudowane hotelami jak na południu. Ceny są znacznie niższe, a ludzie – jeszcze szerzej uśmiechnięci. Dżafna – biblioteka i fort Podróż koleją z Kolombo trwa ok. 10 godz., choć trudno powiedzieć dokładnie ile, bo pociąg nie odjechał zgodnie z planem, a godzina przyjazdu też była raczej umowna. Doceniamy jednak, że skład jest wygodny i z klimatyzowanymi wagonami. Linię kolejową zbudowano tu już w 1905 r., ale od lat 80. XX w. do roku 2014 pozostawała nieużywana i duże jej fragmenty trzeba było zbudować na nowo. Odbudować trzeba też było miejską bibliotekę zniszczoną podczas zamieszek w 1981 r. To tu kierujemy nasze pierwsze kroki w tamilskiej stolicy. Uważana za skarbnicę kultury, chroniąca bezcenne teksty i unikatowe manuskrypty budowla była dumą Dżafny. Jej spalenie uznawane jest za jedną z głównych iskier, które doprowadziły do wybuchu wojny dwa lata później. Gdy siły rządowe odzyskały kontrolę nad miastem, jedną z pierwszych decyzji była odbudowa biblioteki. Oglądam ją z miłym strażnikiem, ale ze zbiorów raczej nie skorzystam. Wprawdzie lankijski pisarz Shehan Karunatilaka właśnie dostał Nagrodę Bookera, ale tu książki są w języku tamilskim, więc odpuszczam. Idziemy do najbardziej charakterystycznej atrakcji miasta – fortu w kształcie pentagonu. Budowla robi wrażenie szczególnie z powietrza, bo zachował się idealnie zarówno kształt twierdzy, jak i fosa. To arcydzieło inżynierii obronnej zbudowane przez Portugalczyków w 1618 r., rozbudowane przez Holendrów, a następnie przejęte przez Brytyjczyków, którzy urzędowali tu do 1948 r. Co prawda przewodniki mówią, że najpiękniejszą twierdzą na Cejlonie jest Galle, ale ja zdecydowanie wolę Dżafnę – ze względu na zachowaną formę, fascynującą historię, wyluzowany klimat i widok na morze. W środku niestety znajdziemy tylko ruiny historycznych budynków, a to dlatego, że fort pełnił funkcję obronną chyba najdłużej ze wszystkich na świecie – aż do 1995 r. W czasie wojny domowej za swą siedzibę obrały go Tamilskie Tygrysy. Bojownicy opuścili twierdzę i miasto po 50-dniowym oblężeniu. Od tego czasu aż do końca wojny Dżafna pozostawała pod kontrolą wojsk rządowych. Dzięki temu lokalna ludność uniknęła najgorszych okrucieństw, czego nie można powiedzieć o reszcie półwyspu noszącego tę samą nazwę. Po murach fortu spacerują zakochani i rodziny z dziećmi, panie wystrojone są w piękne sari. Młode pary pozują do zdjęć, a taksówkarze w tuk-tukach czekają na klientów, którzy na razie zajadają watę cukrową i krojone w plasterki mango. Rybacy i hodowcy Z murów rozpościera się widok na zatokę i groblę na wyspę Kayts, po której bez ustanku suną setki skuterów. Nie powiedziałbym, że to najpiękniejszy widok na Sri Lance, ale bez wątpienia jeden z najciekawszych. By lepiej się przyjrzeć, trzeba zejść z murów. Ileż tu się dzieje! O zachodzie słońca z połowów wracają dziesiątki mniejszych lub większych łódek, ale rybacy brodzą też po płytkiej zatoce, raz po raz wyrzucając sieci wysoko w powietrze. Przypatrują się temu z uwagą wrony, czaple, kormorany, mewy. Komuś przecieka łajba, ale nie szkodzi, bo członek załogi pracowicie wylewa wodę plastikowym wiadrem. Nie wszystkie łodzie płyną zresztą do brzegu – wiele z nich cumuje przy niewielkich domach na palach zbudowanych dosłownie na zatoce. Morze w okolicy Dżafny to tak naprawdę plątanina sieci rozwieszonych na drewnianych płotkach. Tworzą one skomplikowane konstelacje, po których poruszać się mogą tylko wytrawne wilki morskie. Z rybołówstwa żyje duża część ludności, ale najlepiej zarabiają ci, którzy założyli hodowlę… morskich ogórków. Po polsku nazywamy je mniej apetycznie strzykwami, angielska nazwa zdecydowanie lepiej oddaje ich wygląd. Te niezbyt wielkie bezkręgowce odgrywają istotną rolę w ekosystemie, żywiąc się szczątkami zawartymi w osadach, pomagając w recyklingu składników odżywczych i zmniejszając zakwaszanie oceanów. Nie da się ukryć, że przypominają również męskie przyrodzenie, więc uznawane są w wielu krajach za afrodyzjak. Wysuszone i sproszkowane strzykwy są wykorzystywane w tradycyjnej medycynie azjatyckiej, a ostatnio zainteresowały się nimi również zachodnie koncerny farmaceutyczne. Wszystko to sprawia, że cena gwałtownie rośnie i obecnie (w przypadku ogórków z Cejlonu) oscyluje wokół 250 euro za kilogram. Nie zdziwcie się więc, widząc rybaków wyciągających coś, co wygląda jak wielkie, dość obrzydliwe robaki. Raczej nie kupicie ich na targu, bo nie należą do tradycyjnego jadłospisu Tamilów. Bez większego kłopotu dostaniemy za to „tradycyjne” owoce morza oraz typowe dania indyjskiej i lankijskiej kuchni. Wspaniałym kulinarnym przeżyciem jest wizyta w restauracji Malayan w centrum miasta. Lokal wciśnięty między niezliczone kramy z mydłem i powidłem oferuje dość wąską kartę dań, nie zapewnia sztućców, a sztandarowe rice & curry serwuje na liściach bananowca. Posiłek all you can eat kosztuje oczywiście grosze. Nic tu się nie marnuje, nie ma też niepotrzebnego plastiku, a jednocześnie jest bardzo czysto. Mam wrażenie że w Europie na ścianie wisiałby certyfikat zrównoważonego rozwoju, a może i gwiazdka jakiegoś przewodnika kulinarnego. Na półwyspie Dżafna wciąż nie zagościła komercja. Nie pomaga powszechny brak znajomości anielskiego, choć za czasów Imperium Brytyjskiego Tamilowie posługiwali się nim bardziej powszechnie. Pałac królewski Jedziemy do dawnego pałacu królewskiego. Tamilowie przybyli na Sri Lankę niedługo po Syngalezach i migrowali na nią przez dwa tysiąclecia. W XIII w. udało im się stworzyć własne królestwo ze stolicą w Nallur, ostatecznie pokonane przez Portugalczyków w 1619 r. Nallur jest dziś dzielnicą Dżafny znaną z przybytków modlitewnych, pałaców i lodów. Mantri Manai – rezydencja jednego z ostatnich królów – wymaga solidnego remontu i raczej nie nadaje się do zwiedzania. Jak najbardziej można natomiast wejść do Nallur Kandaswamy – świątyni, którą zbudowano tuż obok królewskiego pałacu już w 948 r. Zburzona za czasów portugalskich, została odbudowana, gdy władzę przejęli bardziej tolerancyjni Holendrzy. To jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych dla hinduistów, odwiedzane szczególnie tłumnie w sierpniu. Trwający 25 dni Kovil Festiwal jest jednym z najbarwniejszych na wyspie. Można oglądać wtedy liczne parady, również takie, podczas których fanatyczni wierni dokonują samookaleczeń. Do środka wchodzimy boso, panowie – topless. Podniosła atmosfera, kadzidła i płynące z głośników modlitwy robią wrażenie. Ale jeszcze większe robi położona 10 km dalej świątynia w Inuvil. Poznać można ją z daleka po ogromnym, wysokim na kilkanaście metrów posągu boga małpy Hanumana. Jest on mądry, odważny, silny, oddany i zdyscyplinowany, a przede wszystkim wygląda wspaniale, górując nad okolicą. Według mitologii hinduskiej razem ze swoją armią małp pomógł Ramie odzyskać żonę, która została uprowadzona przez króla demonów Rawanę właśnie na Sri Lankę. Kto wie, może właśnie w te okolice? Świątynie różnych religii Ponad palmami częściej niż bogowie małpy wystają jednak mieniące się wszystkimi kolorami tęczy wieże hinduistycznych świątyń, tzw. śikhary, rzadziej spotykane w innych częściach wyspy. Mniej jest za to buddyjskich stup, choć też ich nie brakuje. Znajdzie się też meczet. Za to znacznie częściej niż na południu zobaczyć tu można kościoły; pozostałość po czasach kolonialnych. Portugalczycy zniszczyli wiele hinduistycznych przybytków religijnych, masowo nawracając Tamilów na katolicyzm. Przed wojną nawet 12% ludności wyznawało chrześcijaństwo, ale sądząc po stanie większości świątyń, jest ich dziś znacznie mniej. Katolickie świątynie oglądam na wyspach Kayts, Karainagar i Punkudutivu. To dobre miejsca, by uciec od miejskiego zgiełku. Tutejsze plaże są wciąż dzikie, a urodą nie ustępują tym z południa. Gigantyczne magnolie są wręcz oblepione „latającymi lisami”, czyli rudawkami – największymi z nietoperzy. Wyglądają dość upiornie, zwłaszcza że rozpiętość ich skrzydeł dochodzi do 1,7 m, ale nie ma powodu do obaw; ich największym przysmakiem są dojrzałe mango. Znacznie mniej wegetariańską dietę preferują dławigady – tutejsze bociany. „Jedność w różnorodności” – głosi napis w Point Pedro, na najdalej na północ wysuniętym cyplu Cejlonu. Choć wielu miejscowych powtarza je z pewnym przekąsem, to bez wątpienia półwysep Dżafna przez swą inność wzbogaca Sri Lankę. Dżafna – informacje praktyczne Kiedy Najlepszy czas na wyjazd do Dżafny to okres od grudnia do marca. Potem: od kwietnia do listopada włącznie. Dojazd Pociągiem z Kolombo. 1 klasa (klimatyzacja) – 40 zł. Konieczność kupowania z co najmniej tygodniowym wyprzedzeniem. 2 klasa, bez klimatyzacji – od 30 zł, zwykle można kupić z dnia na dzień. Podróż trwa 6–7 godz. Klimatyzowany bus z Kolombo (11 godz.) – ok. 60 zł. Najtańszą, choć bez wątpienia najbardziej niewygodną opcją są autobusy lokalne, np. z przesiadką w Kandy. Koszt to kilkanaście złotych, ale podróż będzie długa i męcząca. Nocleg Jetwing Jaffna w Dżafnie – prawdopodobnie najbardziej luksusowy hotel w mieście, od 400 zł za pokój 2-os. The Valampuri – dobry stosunek jakości do ceny, basen, blisko do dworca. Od 150 zł za pokój 2-os. Nallur Holidays Inn – typowy hotel w raczej podstawowym standardzie lankijskim, niedaleko Nallur Kandaswamy. Sympatyczni i pomocni właściciele. 30 zł za pokój 2-os. Jedzenie Jaffna Authentic Cuisine – jedna z najlepszych restauracji w mieście ze wspaniałymi owocami morza; ceny umiarkowane. Jaffna Sky Lounge – najwyższy budynek w mieście to dobry adres na wieczornego drinka z pięknym widokiem na miasto i zatokę. Rio Ice Cream – najsłynniejsza lodziarnia w mieście, a właściwie na całej północy kraju. Często są tu kolejki. Źródło: archiwum NG