Rozmowa o pracę zaczęła się od pytania o ryż. Tak wygląda rekrutacja w japońskiej korporacji
Spotkanie przy grillu, pytania o rodzinę i zaskakująca wizyta u prezesa – dziennikarz Piotr Milewski opisuje, jak został przyjęty do pracy w japońskiej korporacji.
Jak wygląda rekrutacja w japońskiej firmie, gdy kandydat jest jedynym obcokrajowcem w sześciusetosobowym przedsiębiorstwie? W książce „Planeta K. Pięć lat w japońskiej korporacji” Piotr Milewski z humorem, ale i przenikliwością opisuje pięć lat spędzonych w świecie narad, delegacji, pracowniczych rytuałów i niepisanych zasad. Publikujemy fragment książki, w którym autor wspomina swoje pierwsze spotkania z przyszłymi przełożonymi. Rozmowa kwalifikacyjna przy grillu W sobotni wieczór w połowie lutego stałem przy wyjściu ze stacji kolejowej w centrum Tokio i obserwowałem przelewający się tłum. Byłem tu umówiony z właścicielem agencji pośrednictwa pracy, który zadzwonił dwa dni wcześniej z informacją, że ma dla mnie ofertę. Miał do nas dołączyć przedstawiciel firmy K., który chciał mnie poznać i przeprowadzić ze mną rozmowę kwalifikacyjną. Rosły, ogolony na głowie do samej skóry mężczyzna, na oko pięćdziesięciopięciolatek, pojawił się punktualnie co do minuty, a mimo to zaczął rozmowę od przeprosin za spóźnienie. Na jego twarzy rysował się naturalny uśmiech. Gdyby nie garnitur i neseser, można by go wziąć za buddyjskiego mnicha. Udaliśmy się do malutkiej restauracji serwującej mięso z grilla. Mieściła się ona w niskim, jednopiętrowym budynku przy wąskiej alejce. Na wprost biegła betonowa estakada miejskiej autostrady. Gdy tylko weszliśmy do środka, mężczyzna stanął naprzeciwko mnie, wykonał ukłon i wręczył mi trzymaną w obu dłoniach i obróconą w moją stronę wizytówkę. – Nazywam się I. z firmy K. – powiedział. – Bardzo mi miło. – Hajimemashite! Mirefusuki Piotoru to mōshimasu. Yoroshiku onegai shimasu! (Widzimy się po raz pierwszy! Nazywam się Piotr Milewski. Miło mi pana poznać!) – wyrecytowałem na jednym oddechu formułę powitania i wykonując nieco głębszy ukłon niż on, wręczyłem mu swoją kartę wizytową, własnoręcznie wykonaną i skromniejszą niż jego. – Pan I. jest dyrektorem działu sprzedaży w firmie K. – odezwał się pośrednik, przekazując informację, którą odczytałem już z otrzymanej wizytówki. – Firma K. to bardzo duże i poważne przedsiębiorstwo, jedno z największych na świecie w swojej branży. Po wymianie grzeczności usiedliśmy przy stoliku. Odtąd pan I. był gospodarzem wieczoru, ja gościem, a pośrednik kimś, kto miał zapewnić dobrą atmosferę podczas spotkania i w razie jakichkolwiek nieporozumień znaleźć wyjście z sytuacji. W praktyce zaś jego zadanie polegało na zachwalaniu moich przymiotów, choć właściwie zupełnie mnie nie znał. Tydzień wcześniej wysłałem mu swój życiorys i spotkaliśmy się raptem przed dwoma dniami na krótką pogawędkę o pogodzie i jedzeniu. – Piotoru-san ma niezwykłe doświadczenie. Jest solidny, wiarygodny, pilny i pracowity. Zjeździł prawie cały świat. Zna biegle tyle języków obcych, że sam już nie potrafię wymienić wszystkich. Od dwóch i pół roku mieszka w Japonii i w tak krótkim czasie zdołał opanować nasz trudny język. – Pośrednik przedstawił mnie tak, że prawie nie rozpoznałem się w jego słowach. Przyniesiono kufle z piwem i wznieśliśmy toast. – Za spotkanie! – zawołał pośrednik. – Za spotkanie! – zawtórował mu tubalnym głosem pan I. – Za spotkanie – dołączyłem do nich i stuknęliśmy się kuflami. Zapadła cisza. – Jesteś żonaty? – zapytał mnie niespodziewanie pan I. – Tak – odpowiedziałem zbity z tropu. – Masz dzieci? Ile? Syn? Córka? W jakim wieku? Gdzie się urodziły? – Pan I. zasypał mnie gradem pytań, które zdawały się nie mieć nic wspólnego ze stanowiskiem, o które się ubiegałem: specjalisty zagranicznego w dziale sprzedaży. – Żona jest w ciąży i została u rodziców na Hokkaido – odpowiedziałem. – Żona jest z Hokkaido? – upewnił się. – Tak. Pan I. dolał mi alkoholu, wyraźnie zadowolony z tego, co usłyszał, po czym zadał kolejną serię pytań: – Podoba ci się w Japonii? Pijesz japoński alkohol? A jedzenie? Co smakuje ci najbardziej? Wydawało mi się, że zupełnie nie zwraca uwagi na to, co mówię, zajęty uzupełnianiem płynów w szklankach i grillowaniem mięsa, ale słuchał mnie jednak uważnie, bo gdy między słowami rzuciłem, że lubię japoński ryż, od razu położył mi na talerzu najsmaczniejszy plasterek mięsa i zapytał: – Czy myślisz, że mógłbyś jeść ryż do końca życia? – Chyba tak – odpowiedziałem po chwili, domyślając się, że nie o ryż tu chodzi, lecz o coś więcej. Pan I. uśmiechnął się szeroko. – Centrala naszej firmy mieści się w prefekturze, gdzie uprawiany jest najlepszy ryż w całej Japonii. Mamy tam również najznakomitsze sake – powiedział wyraźnie uradowany i napełnił moją czarkę specjalnie zamówionym trunkiem. Odtąd atmosfera wyraźnie się rozluźniła. Na stole lądowały kolejne półmiski z kiszonkami i surowym mięsem, które pan I. opiekał na grillu i rozdzielał po równo na trzech talerzach. Wznosiliśmy kolejne toasty za pomyślność naszych krajów, zdrowie bliskich i pokój na świecie, a ja bezskutecznie próbowałem bronić się przed kolejnymi porcjami alkoholu. W końcu pan I. zaproponował herbatę, a gdy sączyliśmy ciepły napój, dyskretnie poprosił o rachunek i zapytał, czy nie zgodziłbym się złożyć wizyty w firmie K. – Oczywiście pokryjemy koszty podróży – dodał, właściwie nie czekając na odpowiedź, po czym na swojej wizytówce podkreślił adres tokijskiego biura. – Widzimy się zatem w najbliższy poniedziałek o godzinie dziesiątej – powiedział i pożegnał się ze mną oraz z pośrednikiem. Kontrakt ustalony bez podpisywania kontraktu Dwa dni później, kwadrans po dziewiątej rano, wyszedłem z tokijskiego dworca i szeroką aleją, obsadzoną po obu stronach miłorzębami, ruszyłem pod wskazany adres. Biuro mieściło się na parterze dziewięciopiętrowego budynku. Wchodziło się do niego prosto z ulicy przez szerokie przeszklone drzwi. O dziewiątej pięćdziesiąt pięć stanąłem przed wejściem. Przez szybę ujrzałem niezbyt duże pomieszczenie, w którym przy biurkach siedziało kilku mężczyzn ubranych w ciemne garnitury i białe koszule, w kapciach na nogach. Wpatrywali się w ekrany laptopów lub rozmawiali przez telefon. Poprawiłem krawat i nacisnąłem klamkę. – Ohayō gozaimasu! O-jama shimasu! (Dzień dobry! Przepraszam, że przeszkadzam!) – zawołałem, przeciągając głoski. – Ohayō gozaimasu! – Przywitała mnie elegancko ubrana pięćdziesięciokilkuletnia kobieta z trwałą ondulacją i mocnym makijażem, jak się domyśliłem, pełniąca funkcję sekretarki. Ruchem dłoni przywołała mnie do środka i poprosiła, bym chwilę poczekał. Niebawem z wnętrza biura wyłonił się pan I. – Ohayō! (Witaj!) – Powitał mnie szerokim uśmiechem i klepnięciem po plecach, jakbyśmy znali się już od dawna, a potem zaprowadził do drugiego pomieszczenia, w którym stały kanapa, dwa fotele i niski stolik. Na ścianie wisiała biała tablica magnetyczna oraz kalendarz ze zdjęciem fabryki i logo firmy K. Usiadłem na kanapie, a pan I. przystąpił do omówienia szczegółów kontraktu. W pierwszej kolejności uzgodniliśmy wysokość pensji. Właściwie to potwierdziliśmy kwotę, którą pośrednik ustalił ze mną kilka dni wcześniej, a sobotniego popołudnia w restauracji – delikatnie zasugerował panu I. Suma ta miała być podzielona na dwanaście równych części wypłacanych co miesiąc oraz dwie wyższe wypłacane w połowie oraz na koniec roku – jako premia letnia i zimowa. Umówiliśmy się też, że pracę zacznę w pierwszy poniedziałek kwietnia, który jest w Japonii nie tylko pierwszym miesiącem roku fiskalnego, ale także tym, w którym japońskie przedsiębiorstwa przyjmują nowych pracowników. Dobrze się składało – w połowie marca miał przyjść na świat mój syn. Będę miał czas, by towarzyszyć żonie przy porodzie, a następnie spędzić z dzieckiem pierwsze tygodnie jego życia. Zdążę nacieszyć się śnieżną zimą na Hokkaido, bo kto wie, kiedy będzie następna okazja. I wreszcie bez pośpiechu przygotuję wszystko, co potrzebne do pracy – nowy garnitur, białe koszule, krawaty, buty i aktówkę. Ustaliliśmy także, że pierwsze sześć miesięcy w pracy spędzę na szkoleniu w centrali firmy, na północ od Tokio, a od października przeniosę się do biura w stolicy. Wszystkie te informacje pan I. zapisywał w punktach czarnym markerem na tablicy. Na koniec dopisał jeszcze mój obecny adres i numer telefonu, a także adres centrali firmy oraz numer telefonu do pracownika, który miał się mną zająć na miejscu. Wreszcie nacisnął przycisk i podłączona do tablicy drukarka wypluła wydruk zapisanej treści. Pan I. wyglądał na bardzo zadowolonego. Uśmiechał się szeroko i chwalił moją znajomość japońskiego. Uścisnęliśmy sobie dłonie. – Tylko ubierz się ciepło na wyjazd – powiedział z troską w głosie. – O-ki wo tsukete, ne! (Uważaj na siebie!) – pożegnał się ze mną. Zanim wyszedłem, odprowadzany wzrokiem przez pracowników, sekretarka, nisko się kłaniając, wręczyła mi elegancką kopertę, w której znajdowały się dwa bilety na pociąg. – Itterasshai! (Szerokiej drogi!) – powiedziała, delikatnie się uśmiechając. – Ittekimasu! (Do zobaczenia po powrocie!) – odpowiedziałem. Ekspresem na „japoński koniec świata” Następnego dnia, krótko po jedenastej, siedziałem w wygodnym przedziale ekspresu, który za chwilę miał wyjechać z tokijskiego dworca. Centrala firmy mieściła się trzysta kilometrów od stolicy. Podróż pociągiem przez Japonię minęła mi szybko i dwie godziny później wysiadłem na dużej stacji. Razem ze mną pociąg opuściło kilkanaście osób, głównie mężczyzn ubranych w długie płaszcze i garnitury, z czarnymi neseserami w dłoniach. Ruchome schody zwiozły ich na dół i po chwili zostałem sam w rozległej hali dworca. Było pusto i cicho. Daleko od stołecznego zgiełku i tłumu, daleko od centrum japońskiego świata. Wyszedłem na zewnątrz i poczułem na twarzy lodowaty podmuch. Prószył śnieg. Na ulicach nie wypatrzyłem zbyt wielu osób, a te, które dostrzegłem, przemykały skryte pod grubą warstwą ubrań. Wciąż w najlepsze trwała tutaj zima. Zgodnie z przekazanymi mi instrukcjami wsiadłem do taksówki i wymieniłem nazwę firmy. Kierowca bez słowa zawiózł mnie pod piętrowy budynek, na którym wielkimi niebieskimi literami namalowany był angielski wariant nazwy przedsiębiorstwa K. W środku przywitała mnie młoda dziewczyna ubrana w białą koszulę i szary dwuczęściowy kostium, na który składała się spódnica oraz kamizelka. Na jej twarzy walczyły ze sobą nieśmiałość i ciekawość. Cichym głosem poprosiła, bym chwilę poczekał, a następnie, punktualnie o czternastej, wprowadziła mnie do niedużej sali w parterowym domku naprzeciwko. Znajdowały się tu skórzana sofa, kilka foteli, stolik, duży telewizor oraz piecyk, który ogrzewał pomieszczenie. Pachniało naftą. Dziewczyna postawiła przede mną czarkę gorącej herbaty, a następnie złożyła dłonie na brzuchu, ukłoniła się nisko i wyszła z pokoju. Wkrótce pojawił się pan I. wraz z niższym o głowę mężczyzną. Obaj ubrani byli w identyczne stroje – spodnie w kolorze morskim, seledynowe koszule z długimi rękawami oraz ciemniejsze szarozielone kurtki z wyhaftowaną nazwą przedsiębiorstwa K. i metką, informującą, że zostały one wykonane z butelek PET. Na głowach nosili zielone czapki z daszkiem z logo firmy K. Wymieniliśmy ukłony i grzeczności. – Witamy w K. – zagadał niepewnie drugi mężczyzna, który, jak odczytałem z wręczonej mi wizytówki, był Kierownikiem działu administracji. – Mam nadzieję, że podróż przebiegła spokojnie? – Tak, pociąg jechał bardzo szybko i dotarł punktualnie – odpowiedziałem. – Krajobraz bardzo się zmienia po przekroczeniu gór. „Z długiego tunelu przecinającego granicę dwu okręgów wjechało się w krainę śniegu” – zacytowałem pierwsze zdanie słynnej powieści japońskiego noblisty Yasunariego Kawabaty, „Kraina śniegu”. Nie zrobiło to na nim dużego wrażenia. – No cóż, tutejsza zima nie przypomina tej w Tokio – odparł sucho i uśmiechnął się szeroko. – Bardziej tę w twoim kraju. – Śnieg – wtrącił się pan I. – Mamy go tutaj bardzo dużo. Jest wilgotny i ciężki, niekiedy zapadają się pod nim dachy. Potrafi zasypać wioski w górach i do odśnieżania wzywani są żołnierze, choć w tej okolicy raczej nie ma z nim aż takich problemów. W ciągu kolejnego kwadransa Kierownik działu administracji na przemian z panem I. zadawali mi pytania o rodzinę, hobby, wrażenia z Japonii i preferencje kulinarne. Rozmowa przypominała luźną pogawędkę. Mimo to odpowiadałem z powagą i wyczerpująco, czekając na moment, gdy przejdziemy do tematów związanych z przyczyną mojego przyjazdu. Te jednak się nie pojawiły. Gdy opróżniliśmy czarki z herbatą, Kierownik działu administracji stwierdził, iż nadszedł czas na kolejny punkt mojej wizyty – oprowadzenie po fabrykach firmy K. Idealny porządek, fabryczne hasła i tajemnicze muzeum Moim przewodnikiem był dwudziestokilkuletni chłopak, który przedstawił się jako pracownik działu administracji. Wsiedliśmy do samochodu i po chwili zatrzymaliśmy się przed jednym z zakładów. Weszliśmy do środka. Przed moimi oczami ukazała się rozległa hala szczelnie wypełniona maszynami do obróbki metalu. Wnętrze spowijał zapach oleju oraz ciętej, skrawanej i polerowanej stali. Powietrze wibrowało, a dudnienie, szum i huk zlewały się w melodię o kilku tempach. Pod sufitem przesuwały się ogromne suwnice. Wszystko było tu zielone, poczynając od podłogi i ścian, poprzez metalowe konstrukcje i obudowy maszyn, kończąc zaś na ubraniach pracowników. Na ścianach, podporach i urządzeniach czarną farbą wymalowano napisy: „Bezpieczeństwo jest najważniejsze!”, „Naszym celem – zero wypadków!”, „Z bezpieczeństwem w XXI wiek!”, „Zachowaj czystość i porządek!”, „Jakość zależy od Ciebie!”, „Propozycja ulepszeń – dziś, jutro, pojutrze!”. Rzucał się w oczy panujący wszędzie ścisk, który jednak zdawał się nikomu nie wadzić. Wystarczyło krótkie spojrzenie, by przekonać się, że utrzymywano tu idealny porządek i wzorową organizację. Następnie pojechaliśmy do największej z fabryk. Miała rozmiary boiska do piłki nożnej. Na pierwszy rzut oka jej wnętrze nie różniło się od mniejszego zakładu ani wyglądem, ani kolorystyką – maszyny ustawione były tutaj tak samo gęsto i dominowały takie same odcienie zieleni. Obeszliśmy fragment fabryki, gdy mój przewodnik wskazał ręką na pomieszczenie wybudowane pomiędzy halą produkcyjną a dachem. Wspięliśmy się tam wąskimi metalowymi schodami. Chłopak przekręcił kluczyk w drzwiach i zapalił światła. Przed moimi oczami ukazała się zajmująca niemal sto metrów kolekcja różnej maści przedmiotów. Stanąłem jak wryty. – To firmowe muzeum – wyjaśnił przewodnik, widząc moje zaskoczenie. – Nasz Prezes interesuje się historią. Na dwóch kondygnacjach zebrane zostały eksponaty ukazujące postęp, jaki przez ostatnie stulecie osiągnęła Japonia. Wystawę otwierały słomiane sandały, płaszcze przeciwdeszczowe i stożkowe kapelusze, drewniane cepy, pługi oraz balie i tarki do prania. Dalej wystawione zostały kimona, garnitury, binokle, zabawki, pierwsze pralki, lodówki, maszyny do pisania, aparaty fotograficzne, kalkulatory i komputery. Na końcu lśniły wypolerowane motocykle i samochody. – Mamy tutaj jedno z pierwszych aut wyprodukowanych w Japonii: amerykański model z kierownicą po prawej stronie. – Oprowadzający mnie młodzieniec wskazał na zabytkowy pojazd. – To oczko w głowie naszego Prezesa. Oniemiałem. Wystawa robiła imponujące wrażenie. – Niesamowite! – zakrzyknąłem z zachwytu. – Wiele z wystawionych eksponatów jest, w całości lub w części, dziełem naszej firmy – wytłumaczył z dumą w głosie pracownik. Goście i Prezes nie zmieniają obuwia Z muzeum chłopak zawiózł mnie do najstarszej fabryki, a potem do połączonego z nią biurowca, w którym mieściła się centrala firmy. Był to pięciopiętrowy budynek. Kolejne kondygnacje zajmowały biura poszczególnych działów. Młodzieniec zmienił buty na plastikowe kapcie i powstrzymał mnie, gdy chciałem pójść w jego ślady. – Jesteś gościem – wytłumaczył – a goście i Prezes nie muszą zmieniać obuwia. Wjechaliśmy windą na czwarte piętro. Chłopak wprowadził mnie do przestronnego pokoju i wskazał na jeden ze skórzanych foteli. Potem pożegnał mnie krótko i wyszedł. Zostałem sam. Rozejrzałem się dookoła. Na wewnętrznej ścianie wisiała piękna kaligrafia i pamiątkowy dyplom, a zewnętrzne wypełniały duże okna zasłonięte szczelnymi żaluzjami. Zastanawiałem się, jaki widok kryje się za nimi, gdy otworzyły się drzwi i do środka wszedł niewysoki, szczupły mężczyzna ubrany w ciemne spodnie i jasnożółtą koszulę. Trudno było określić jego wiek. Mógł mieć sześćdziesiąt kilka lat, ale równie dobrze o wiele więcej. Skóra na jego twarzy zachowała gładkość i połysk, włosy – poza srebrnymi końcówkami – głęboką czerń, a oczy – wesoły blask. Mocno ścisnął moją dłoń na przywitanie. To był on. Shachō. Założyciel firmy K. Prezes. Szef. Ojciec. Stwórca. Usiadł w fotelu naprzeciwko mnie, podwinął rękawy, po czym postawił przede mną na stoliku ciemnobrązową fiolkę ze złotą zakrętką. Na etykiecie, obok japońskiej nazwy, zapisane było także kilka symboli chemicznych oraz liter alfabetu greckiego. W środku znajdował się ekstrakt z ziół i roślin leczniczych wraz z zestawem witamin i minerałów. – Piotoru-san, witaj w firmie K. – Prezes przywitał mnie spokojnym głosem. – Przyjechałeś do nas z Polski. Bardzo podziwiam Polaków. Kopernik, Szopen, Maria Skłodowska-Curie, Wałęsa – wymieniał na jednym oddechu kolejne nazwiska, a potem dodał: – Twój kraj ma ciekawą, ale trudną historię. Odkręcił zakrętkę buteleczki i zachęcił mnie do pójścia w jego ślady. – Doskonałe na koncentrację. Prawdziwy zastrzyk energii – powiedział i opróżnił zawartość fiolki. Uczyniłem to samo. Napój miał słodko-gorzki, nieco chemiczny smak przypominający syrop na kaszel, który na długo pozostawał w ustach. Odłożył pustą butelkę i zaczął mówić o historii Europy i Azji, o inwazji Mongołów na Japonię w trzynastym wieku i o etymologii słowa kamikaze. Usłyszałem też krótkie sprawozdanie z wycieczki zakładowej do Austrii i na Węgry, połączone z autorską wersją historii rozkwitu i upadku Habsburgów. Słuchałem jego monologu uważnie, by nie przegapić chwili, gdy padnie jakieś pytanie o moje kompetencje, doświadczenie zawodowe, oczekiwania, plany albo cele. Prezes nie zadał jednak żadnego. Raczył mnie za to kolejnymi datami i tematami, aż poczułem, że zaczyna mi się kręcić w głowie. Niewiele pomogła krótka przerwa, podczas której sekretarka przyniosła dwie czarki z herbatą. Z ulgą przyjąłem stwierdzenie Prezesa, że cieszy się z mojej wizyty, i pytanie, czy chciałbym dodatkową porcję napoju, które odebrałem za znak, iż spotkanie dobiega końca. Chwilę potem Prezes uścisnął moją dłoń i wyszedł z pokoju. Niemal natychmiast pojawił się młody pracownik działu administracji, który odprowadził mnie do windy, a potem odwiózł na dworzec kolejowy. – Dziękujemy, że zechciałeś wybrać się na „japoński koniec świata” – pożegnał mnie w poczekalni, upewniając się najpierw, że pociąg nie ma opóźnienia, a ja wiem, z którego peronu ma odjechać. To jest fragment książki Piotra Milewskiego „Planeta K. Pięć lat w japońskiej korporacji”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Świat Książki. Śródtytuły, pogrubienia i linki zostały dodane przez redakcję.
Odwiedziła Kalaszy w Pakistanie. To, co zobaczyła, zmieniło jej spojrzenie na miłość
Czy w Pakistanie naprawdę wszystkie kobiety żyją według tych samych zasad? Laura Maria Plichta przekonuje, że rzeczywistość potrafi zaskoczyć. W podcaście „Solo przez świat” opowiada o wizycie u Kalaszy – niewielkiej społeczności zamieszkującej góry Hindukuszu, gdzie kobiety same wybierają partnerów, zarządzają finansami i od pokoleń odgrywają kluczową rolę w życiu lokalnej społeczności.
Choć Pakistan wielu osobom kojarzy się z konserwatywnymi normami społecznymi, nie wszystkie jego regiony wyglądają tak samo. W trudno dostępnej dolinie Kalaszów od wieków przetrwała społeczność pielęgnująca własną religię, tradycje i odmienny model życia. To właśnie tam Laura Maria Plichta postanowiła dotrzeć podczas swojej podróży, by z bliska poznać jedną z najbardziej niezwykłych kultur Azji. Podróż do doliny Kalaszów wymaga odwagi. „Mnie takie rzeczy ekscytują” Laura Maria Plichta od dawna wiedziała, że podczas podróży po Pakistanie chce dotrzeć do doliny Kalaszy – niewielkiej społeczności zamieszkującej góry Hindukuszu tuż przy granicy z Afganistanem. Sama droga okazała się jednak częścią przygody. Do odizolowanej doliny prowadzą wąskie, górskie trasy biegnące nad przepaściami, a podróż odbywa się niewielkimi samochodami wypełnionymi pasażerami do ostatniego miejsca. Jak przyznaje, zamiast strachu czuła przede wszystkim ekscytację. – Szczerze mówiąc, takie sytuacje mnie ekscytują. Dopóki nic złego się nie dzieje, jestem po prostu zachwycona samym doświadczeniem. Dopiero gdy wydarzy się coś nieprzewidzianego, myślę sobie: „Kurczę, może powinnam była bardziej się tym przejmować i trochę zmądrzeć” – opowiada. To właśnie trudna dostępność doliny sprawiła, że Kalaszowie przez wieki zachowali własną religię, język i tradycje. Dziś społeczność liczy zaledwie około 4 tys. osób. Przez lata była prześladowana i poddawana próbom islamizacji, dlatego do dziś bardzo mocno chroni swoją tożsamość. Jak tłumaczy podróżniczka, osoby, które opuszczą wspólnotę i przejdą na islam, nie mogą już do niej powrócić. – Rozmawiałam z moim kolegą, Kalaszem, który opowiadał mi o kobiecie, która wyszła za Pakistańczyka wyznającego islam, a później chciała wrócić do swojej społeczności. Usłyszała wtedy, że „religia nie jest sukienką, którą można po prostu zmienić” – wspomina. To kobiety rządzą doliną. „Tam chodzi przede wszystkim o szczęście” Największym zaskoczeniem okazała się jednak pozycja kobiet. W dolinie Kalaszy to one prowadzą guesthousy, zarządzają finansami, uczestniczą w życiu publicznym i same decydują o wyborze partnera. W przeciwieństwie do wielu innych regionów Pakistanu nie zasłaniają twarzy, noszą charakterystyczne kolorowe stroje i odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu całej społeczności. – Kobiety publicznie tańczą, śpiewają i – choć w Pakistanie alkohol jest nielegalny – produkują oraz piją wino. To one zarządzają biznesami i finansami, a często także całą rodziną. W praktyce to właśnie kobiety trzymają tam rękę na pulsie – opowiada. Równie wyjątkowe jest podejście Kalaszy do miłości i związków. Kobiety same wybierają mężów, a jeśli relacja przestaje dawać szczęście, mogą odejść i rozpocząć nowe życie. W kulturze tej funkcjonuje także tradycja tzw. „Great Lovers” – starszych mężczyzn, którzy układają pieśni poświęcone swoim pierwszym miłościom i przekazują je kolejnym pokoleniom. Jak przyznaje podróżniczka, właśnie to zrobiło na niej największe wrażenie. – U Kalaszy najważniejsze jest szczęście w związku. Oczywiście wierzą, że nad relacją trzeba pracować, ale nie w nieskończoność. Jeśli obie strony wiedzą, że coś już nie działa, nie ma sensu tkwić w tym za wszelką cenę – mówi. Spotkanie z tą społecznością wpłynęło również na jej własne spojrzenie na relacje. – Kalaszki otworzyły mnie na to, że romantyczna miłość wcale nie musi być krępująca czy przesadzona. Może być po prostu piękna – na własnych zasadach, po swojemu – podsumowuje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Laury Marii Plichty Wizyta u Kalaszy to tylko jeden z niezwykłych rozdziałów podróżniczego życia Laury Marii Plichty. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiada również o ucieczce z ciężarówki w Meksyku, dziewięciomiesięcznej podróży po Azji, przejeździe pociągiem z rudą żelaza przez Saharę, niemal dwuletnim życiu w Afryce, samotnym rejsie przez Atlantyk, wyprawie motocyklowej przez Himalaje oraz podróżach po Amazonii. Zdradza także, jak z niewielkiej kaszubskiej wsi trafiła na sześć kontynentów i dlaczego do dziś uważa, że największe przygody zaczynają się od decyzji, na którą większość ludzi nigdy by się nie odważyła. Cały odcinek podcastu „Solo przez świat” z Laurą Marią Plichtą jest dostępny na kanale YouTube National Geographic Magazine Poland oraz w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
60 lat temu zniknęło z mapy, ale wciąż niszczy klimat. Mroczny sekret wyschniętego Jeziora Aralskiego
Kiedyś było czwartym największym jeziorem na Ziemi. Dziś Jezioro Aralskie to symbol jednej z najbardziej przerażających katastrof ekologicznych w historii ludzkości. Najnowsze badania ujawniają, że ten zamieniony w pustynię akwen jest zagrożeniem dla całego świata. Z jego odsłoniętego dna ulatniają się gigantyczne ilości gazów cieplarnianych.
W latach 60. XX wieku władze radzieckie podjęły brzemienną w skutkach decyzję o zmianie biegu wielkich rzek – Amu-darii i Syr-darii. Zamiast zasilać Jezioro Aralskie – które bywa nazywane też Morzem Aralskim – woda miała nawadniać rozrastające się uprawy bawełny w suchym klimacie Azji Środkowej. Efekt był tragiczny. Ogromny akwen skurczył się do płytkich, słonych kałuż, zostawiając po sobie tysiące kilometrów kwadratowych jałowej ziemi i rdzewiejące wraki statków uwięzione pośrodku pustyni. O ile jednak zniszczenie lokalnego ekosystemu widać gołym okiem, o tyle najnowsze odkrycia przypominają o czymś, co pozostawało niewidoczne. Tykająca bomba węglowa Co dzieje się z gigantycznymi pokładami materii organicznej – resztkami roślin, odchodami, obumarłymi glonami i zwierzętami – gdy woda znika? Odsłonięty, przypominający gęstą maź osad denny zostaje wystawiony na działanie tlenu i słońca. Rozpoczynają się gwałtowne procesy rozkładu. Z badań, opublikowanych na łamach prestiżowego magazynu „Science” wynika, że od 1960 roku wyschnięte dno Jeziora Aralskiego wyemitowało do atmosfery porażające 204 megatony dwutlenku węgla. Naukowcy doszli do tych wniosków po dokładnym zbadaniu próbek rdzeniowych pobranych z różnych miejsc na pustyni Aralkum – bo tak nazywa się dziś to terytorium. Jak duża jest emisja? Aby uzmysłowić sobie tę skalę: 204 megatony to wartość odpowiadająca rocznym spalinom z ponad 44 milionów samochodów osobowych. To tak, jakby wszystkie auta jeżdżące obecnie po polskich drogach pracowały bez przerwy przez ponad dwa lata, pompując dwutlenek węgla prosto do atmosfery. – Kiedy jezioro wysycha, mamy do czynienia nie tylko z problemem hydrologicznym, ekologicznym czy gospodarczym. Cykl węglowy zostaje zaburzony w sposób, który do tej pory w dużej mierze umykał naszym wyliczeniom klimatycznym – podkreśla Núria Catalán, ekolożka z hiszpańskiej Krajowej Rady Badań Naukowych (CSIC). Ratunek w wodzie (o ile nie zniknie) Badacze szacują, że w osadach dawnego jeziora wciąż uwięzione jest kolejne 165 megaton węgla. Jeśli dno pozostanie odsłonięte, ten zasób prędzej czy później zmieni się w gazy cieplarniane i trafi do atmosfery, jeszcze bardziej podnosząc globalne temperatury. Jest jednak szansa na ratunek. Rafael Marcé, współautor badania, zaznacza, że gdyby udało się ponownie zalać ten obszar, ukryty tam węgiel zamiast napędzać ocieplenie, znów stałby się częścią rozwiązania klimatycznego. Widać to na przykładzie Jeziora Północnoaralskiego w Kazachstanie, gdzie dzięki rygorystycznym prawom dotyczącym zużycia wody oraz budowie zapór, poziom wód zaczyna powoli rosnąć. Autorzy raportu w „Science” sugerują, że projekty ponownego nawadniania wyschniętych zbiorników mogłyby być z powodzeniem finansowane ze światowych rynków handlu emisjami dwutlenku węgla. Ale wody jest za mało Jest tylko jeden problem – woda szybko staje się towarem deficytowym. Rzeki Amu-daria i Syr-daria zasilane są z topniejących lodowców w górach Tienszan i Pamir. Z powodu globalnego ocieplenia (napędzanego również przez emisje z wysychających jezior) złoża tego lodu kurczą się w zastraszającym tempie. To tworzy błędne koło – woda może wyparować, zanim w ogóle zdąży odtworzyć dawne „Morze Aralskie”. To dla nas ostrzeżenie (kolejne) Mechanizm opisany w „Science” to kolejne globalne ostrzeżenie. Przez działalność człowieka na całym świecie w zastraszającym tempie wysychają ogromne śródlądowe zbiorniki, takie jak amerykańskie Wielkie Jezioro Słone i Salton Sea, irańskie jezioro Urmia czy transkontynentalne Morze Kaspijskie. Wszystkie one to potencjalne bomby węglowe. Ratowanie tych akwenów już nie jest tylko walką o zachowanie lokalnej przyrody, a walką o przetrwanie stabilnego klimatu na naszej planecie. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajfun Bavi ponownie uderzył, tym razem w Chiny. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy
Tajfun Bavi, który wraz z początkiem lipca sieje spustoszenie na północno-zachodnim Pacyfiku, wciąż stanowi poważne zagrożenie. Dotarł do Chin, gdzie doprowadził do ewakuacji setek tysięcy mieszkańców i spowodował potężne szkody w infrastrukturze. Żywioł nie zwalnia tempa i zmierza w kierunku kolejnego państwa.
Podczas gdy w Europie okres od maja do września kojarzy się z najbardziej słonecznymi dniami w roku, w Azji trwa wtedy pora deszczowa. W tym roku szczególnie daje się ona we znaki. Na początku lipca w Chiny uderzył tajfun Maysak, w wyniku którego zginęło co najmniej 39 osób, a także wiele zwierząt gospodarskich. Niecałe dwa tygodnie później do kraju dotarł kolejny żywioł – Bavi, jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych w regionie w 2026 roku. W miejscach, przez które przeszedł, zmusił do ewakuacji setki tysięcy. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy z powodu tajfunu Bavi Zgodnie z przewidywaniami tajfun Bavi, który w pierwszym tygodniu lipca uderzył z ogromną siłą w Wyspy Mariańskie na Pacyfiku, a następnie zagroził Japonii i Tajwanowi, sparaliżował część Chin rekordowymi opadami deszczu. Jak podaje PAP, najtrudniejsza sytuacja wystąpiła w mieście Fushun w prowincji Liaoning, w północno-wschodnich Chinach. To właśnie tam ponad 265 tys. osób zostało zmuszonych do ewakuacji oraz prowadzono zakaz opuszczania domów bez pilnej potrzeby. Stan wody w rzekach w całym regionie drastycznie się podniósł, w wielu miejscach przekraczając poziom alarmowy. Główne ulice miast oraz pola uprawne zostały zalane. Wstrzymano kursowanie części pociągów i autobusów, a w niektórych miejscach także metra. Momentami nurt wody, której wysokość sięgała nawet dwóch metrów, był tak silny, że porywał samochody. Bavi kieruje się w stronę Korei. Meteorolodzy ostrzegają przed ulewami Tajfun Bavi, jak podkreślają meteorolodzy, należy do najdłużej utrzymujących się cyklonów tropikalnych w rejonie Azji w tym roku. W szczytowej fazie był klasyfikowany jako supertajfun, ponieważ towarzyszyły mu wiatry przekraczające 241 km/godz. Uformował się pod koniec czerwca nad Oceanem Spokojnym i objął obszar porównywany do wielkości Francji. Mimo ciągłego przemieszczania się jego struktura przez długi czas pozostawała wyjątkowo trwała. Według meteorologów swoją siłę zawdzięcza między innymi ciepłemu rdzeniowi oraz dużej ilości wilgoci. Obecnie zagrożenie przesuwa się w stronę Korei Północnej, przed czym ostrzegają tamtejsze władze. Szczególnie niebezpieczna może być sytuacja, w której Bavi zwolni i zacznie uwalniać nagromadzoną wilgoć. Może to doprowadzić do jeszcze intensywniejszych opadów oraz gwałtownych powodzi. Gdzie występują cyklony tropikalne? Cyklony tropikalne, do których zaliczają się tajfuny, to potężne układy niskiego ciśnienia o ciepłym rdzeniu, rozwijające się nad ciepłymi wodami oceanicznymi. Charakteryzują je silny wiatr, intensywne opady deszczu i niskie ciśnienie atmosferyczne. W konsekwencji mogą powodować powodzie, fale sztormowe i osuwiska. Aby cyklon mógł powstać, konieczna jest między innymi woda o minimalnej temperaturze 27 st. C na głębokości co najmniej 50 metrów. Takie zjawiska rozwijają się nad ciepłymi wodami oceanicznymi w strefie tropikalnej, w okolicach równika. Basen północno-zachodniego Pacyfiku to region, w którym cyklony tropikalne występują regularnie przez większą część roku. Ich aktywność nasila się zwykle właśnie od lipca do listopada, a szczyt sezonu przypada między końcem sierpnia a początkiem września. Źródła: PAP, BBC, The Straits Times, NASA, Britannica, NOAA. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Justyna Świetlicka przejechała Azję na dwóch kółkach. „Na rowerze każdy kilogram ma znaczenie”
Czy podróż rowerowa może całkowicie zmienić sposób odkrywania świata? W podcaście „Solo przez świat” Justyna Świetlicka opowiada, jak spontaniczny wyjazd do Skandynawii przerodził się w samotną wyprawę przez Koreę Południową i Japonię oraz dlaczego właśnie rower daje jej poczucie największej wolności.
Justyna Świetlicka od lat podróżuje po świecie, jednak nie zawsze wybiera samolot czy samochód. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiedziała o tym, jak odkryła podróżowanie rowerem, dlaczego zdecydowała się samotnie przejechać ponad 2400 kilometrów przez Koreę Południową i Japonię oraz co sprawia, że właśnie ten sposób przemieszczania pozwala jej najpełniej doświadczać odwiedzanych miejsc. Jak Justyna Świetlicka zaczęła podróżować rowerem? „Ta podróż całkowicie mnie wciągnęła” Choć dziś Justyna Świetlicka ma za sobą tysiące kilometrów przejechanych rowerem, początkowo wcale nie planowała takiej formy podróżowania. Jak opowiada w podcaście „Solo przez świat”, pierwsze doświadczenia zdobywała jeszcze z poprzednim partnerem podczas pobytu na Lanzarote. Prawdziwy przełom nastąpił jednak dopiero kilka lat później, kiedy spontanicznie wybrała się z przyjaciółmi do Szwecji. – Mega chciałam spać w namiocie, bo wydawało mi się to takie super romantyczne, ale jakoś się bałam. Przez to, że byłam z innymi ludźmi, dodawało mi to odwagi – wspomina. Mimo deszczu, silnego wiatru i dalekich od idealnych warunków wyjazd okazał się dla niej jedną z najcenniejszych podróżniczych lekcji. – Pomimo tego, że padało, wiało i nie było super przyjemnie, to była jedna z fajniejszych przygód w moim życiu – mówi. Początkowo planowała zakończyć wyprawę w Danii i wrócić do Polski pociągiem przez Niemcy, jednak szybko zmieniła zdanie. – Tak bardzo mi się spodobało, że stwierdziłam: przedłużę sobie ten wyjazd i wrócę rowerem do Polski – opowiada. Zaledwie miesiąc później wyruszyła do Korei Południowej, gdzie odkryła liczący około 600 kilometrów szlak Czterech Rzek. Kiedy dowiedziała się, że z Korei można promem dostać się do Japonii, postanowiła pojechać jeszcze dalej. Jak przyznaje, od lat kieruje się prostą zasadą: „Martwmy się chronologicznie” – najpierw podejmuje decyzję, a dopiero później zastanawia się, jak rozwiązać pojawiające się po drodze problemy. 2400 kilometrów przez Koreę i Japonię. „Rower jest moim sweet spotem” Podróż przez Koreę Południową i Japonię okazała się pełna niespodzianek. Najbardziej zaskoczyły Justynę nie tylko wysokie temperatury i wilgotny klimat, ale także sama Japonia, do której początkowo podchodziła z dużym dystansem. – W ogóle o Japonii nigdy jakoś nie marzyłam. Myślałam: „Wszyscy się nią zachwycają, co tam pewnie nie ma nic ciekawego” – przyznaje. Na miejscu szybko zmieniła jednak zdanie. – Japonia mnie bardzo pozytywnie zaskoczyła. Zrozumiałam, skąd te zachwyty. Jedzenie jest najlepszym jedzeniem na świecie – mówi, dodając z uśmiechem, że jako Polka i tak najbardziej lubi ziemniaki oraz chleb. Jednym z najpiękniejszych wspomnień z tej wyprawy był jednak nocleg z wyjątkowym widokiem. – Rozbiłam się przy jeziorku i spałam z widokiem na górę Fuji. Wtedy moim zdaniem warto było wyciągnąć ten namiot – wspomina. W rozmowie z Sabiną Ziębą podkreśla jednak, że największą wartością podróżowania rowerem nie są spektakularne miejsca, lecz droga prowadząca do ich odkrycia. Jej zdaniem właśnie tempo jazdy pozwala zobaczyć znacznie więcej niż podróż samochodem czy samolotem. Co więcej, wysiłek włożony w dotarcie do celu sprawia, że widoki docenia się zupełnie inaczej. – Jeżeli nie zasłużę sobie na ten widok, to nie sprawia mi takiej satysfakcji. Jak wiesz, że sama wjechałaś rowerem na tę górę i nagrodą jest zjazd, to jest niesamowite – podsumowuje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Justyny Świetlickiej Samotna rowerowa wyprawa przez Koreę Południową i Japonię to tylko jeden z wielu tematów poruszonych w najnowszym odcinku podcastu „Solo przez świat”. W rozmowie z Sabiną Ziębą Justyna Świetlicka opowiedziała również o życiu cyfrowej nomadki, podróżach po Afryce, swojej najtrudniejszej wyprawie rowerowej przez Indie, randkowaniu w podróży, codzienności na Bali oraz poszukiwaniu miejsca, które mogłaby nazwać domem. Cały odcinek podcastu „Solo przez świat” z Justyną Świetlicką jest dostępny na kanale YouTube National Geographic Magazine Poland i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To jedno z najbardziej niedocenianych miast Azji. Ach te futurystyczne wieżowce, górskie pejzaże i nocne targi!
Tajpej to stolica Republiki Chińskiej, powszechnie określanej jako Tajwan. Miasto położone jest w północnej części wyspy, w rozległej kotlinie otoczonej wzgórzami i górami. Wraz z sąsiednimi ośrodkami miejskimi tworzy ogromną aglomerację, w której mieszka około 9 milionów osób. To najważniejsze centrum administracyjne, gospodarcze i kulturalne kraju.
Spis treści: Początki rozwoju Tajpej Okres japoński i powojenna historia miasta Turystyczne znaczenie miasta Nowoczesne oblicze stolicy Tajwanu Dlaczego warto odwiedzić Tajpej? Położenie geograficzne miało ogromny wpływ na rozwój miasta. Tajpej znajduje się stosunkowo blisko północnego wybrzeża, a jednocześnie jest naturalnie osłonięte przez pasma górskie. Dzięki temu przez lata mogło rozwijać się jako ważny ośrodek handlowy i komunikacyjny. Obecnie stanowi serce tajwańskiej gospodarki oraz jeden z najważniejszych ośrodków technologicznych w Azji. Klimat miasta jest wilgotny i subtropikalny. Lata bywają bardzo gorące oraz deszczowe, natomiast zimy są łagodne. Od czerwca do października region znajduje się pod wpływem tajfunów, które regularnie pojawiają się nad zachodnią częścią Oceanu Spokojnego. Początki rozwoju Tajpej Historia stolicy Tajwanu jest stosunkowo młoda, ale niezwykle interesująca. Zanim pojawili się osadnicy z Chin kontynentalnych, obszar obecnego miasta zamieszkiwali przedstawiciele ludów rdzennych, przede wszystkim Ketagalanowie. Początki nowoczesnego miasta sięgają XVIII wieku, kiedy do północnej części Tajwanu zaczęli napływać osadnicy z południowo-wschodnich prowincji Chin. Powstające osady rozwijały się dzięki handlowi, szczególnie eksportowi herbaty, który w XIX wieku przyniósł regionowi znaczące korzyści gospodarcze. Okres japoński i powojenna historia miasta W drugiej połowie XIX wieku Tajpej zaczął pełnić coraz ważniejszą funkcję administracyjną. Dynamiczny rozwój został jednak przerwany przez wydarzenia związane z I wojną chińsko-japońską. W 1895 roku Tajwan przeszedł pod panowanie Japonii, a Tajpej funkcjonował pod nazwą Taihoku. Okres japoński pozostawił trwały ślad w przestrzeni miejskiej. Powstały budynki administracyjne oraz nowoczesna infrastruktura. Wiele charakterystycznych obiektów, które można oglądać do dziś, wywodzi się właśnie z tego okresu. Po zakończeniu II wojny światowej Tajwan znalazł się ponownie pod kontrolą władz chińskich. Przełomowym momentem okazał się rok 1949, gdy po zwycięstwie komunistów w chińskiej wojnie domowej do Tajpej przeniósł się rząd Czang Kaj-szeka. Od tego czasu miasto pełni funkcję stolicy państwa i pozostaje centrum życia politycznego Tajwanu. Turystyczne znaczenie miasta Jednym z największych atutów stolicy Tajwanu jest różnorodność. W ciągu jednego dnia można zwiedzić zabytkową świątynię, odwiedzić jedno z najważniejszych muzeów prezentujących sztukę i artefakty dawnych Chin, podziwiać panoramę miasta z wysokości ponad 500 metrów, a wieczorem wybrać się na słynny nocny targ. Dużą rolę odgrywa również wygodny transport publiczny. Rozbudowana sieć metra pozwala szybko dotrzeć do najważniejszych atrakcji, a nowoczesne połączenia kolejowe umożliwiają sprawne podróżowanie po całym Tajwanie. Turystów przyciągają także walory przyrodnicze. Na obrzeżach miasta znajdują się wzgórza, gorące źródła i szlaki prowadzące przez zielone krajobrazy północnego Tajwanu. Dzięki temu Tajpej może być zarówno celem city breaku, jak i punktem wyjścia do dalszego poznawania wyspy. Najważniejsze zabytki Dużym zainteresowaniem cieszy się Hala Pamięci Czang Kaj-szeka. Monumentalny kompleks powstał dla upamiętnienia wieloletniego przywódcy Republiki Chińskiej, który po 1949 roku przeniósł swój rząd na Tajwan. Rozległy plac, reprezentacyjne schody oraz charakterystyczna architektura sprawiają, że jest to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Tajpej. Sam Czang Kaj-szek pozostaje jednak postacią budzącą liczne kontrowersje. Krytycy zwracają uwagę na autorytarny charakter jego rządów oraz akty terroru. Osoby zainteresowane historią i sztuką powinny odwiedzić Narodowe Muzeum Pałacowe. Placówka przechowuje jedną z najcenniejszych kolekcji chińskich dzieł sztuki na świecie. W zbiorach znajdują się bezcenne porcelany, malowidła oraz inne artefakty liczące nawet kilka tysięcy lat. Nieodłącznym elementem krajobrazu miasta są również świątynie. Największą sławą cieszy się świątynia Longshan, której początki sięgają XVIII wieku. To doskonały przykład tradycyjnej architektury religijnej oraz miejsce, gdzie można obserwować codzienne praktyki duchowe mieszkańców. Warto odwiedzić także świątynię Konfucjusza, świątynię Bao’an oraz Xingtian. Każda z nich prezentuje nieco inny charakter i pozwala lepiej poznać lokalne tradycje religijne. Taipei 101 i nocne targi Najbardziej rozpoznawalnym symbolem miasta pozostaje Taipei 101. Gdy ukończono jego budowę w 2004 roku, był najwyższym budynkiem świata. Wieżowiec mierzy ponad 500 metrów i do dziś należy do najbardziej charakterystycznych obiektów Azji. Tarasy widokowe pozwalają podziwiać panoramę całego miasta oraz otaczających je gór. Ważnym punktem na mapie miasta są również nocne targi. Szczególną popularnością cieszy się targ w Shilin, który wieczorami zamienia się w tętniące życiem centrum gastronomiczne. To właśnie tam można spróbować wielu charakterystycznych potraw kuchni tajwańskiej i poczuć atmosferę codziennego życia mieszkańców. Nowoczesne oblicze stolicy Tajwanu Tajpej jest jednym z najważniejszych centrów technologicznych Azji. Swoje siedziby lub regionalne biura posiadają tutaj liczne firmy związane z nowymi technologiami, elektroniką i informatyką. Dynamiczny rozwój sektora high-tech sprawił, że miasto stało się symbolem gospodarczego sukcesu Tajwanu. Nowoczesność widoczna jest również w przestrzeni miejskiej. Obok historycznych świątyń znajdują się futurystyczne wieżowce, nowoczesne centra handlowe oraz innowacyjne rozwiązania transportowe. Mimo intensywnej urbanizacji miasto zachowuje stosunkowo wysoki poziom komfortu życia, a liczne parki i tereny zielone pozwalają odpocząć od wielkomiejskiego zgiełku. Dlaczego warto odwiedzić Tajpej? Tajpej nie jest wyłącznie nowoczesną metropolią ani jedynie historycznym ośrodkiem pełnym zabytków. Jego siłą pozostaje różnorodność oraz umiejętne łączenie tradycji z nowoczesnością. Podczas zwiedzania można jednocześnie poznawać historię regionu, podziwiać wyjątkową architekturę, odkrywać lokalną kulturę i korzystać z udogodnień jednego z najlepiej rozwiniętych ośrodków technologicznych regionu. To właśnie dlatego Tajpej coraz częściej pojawia się na listach najciekawszych kierunków podróży w tej części świata. Dla osób zainteresowanych historią, kulturą, architekturą i współczesnym obliczem Azji stolica Tajwanu stanowi miejsce, które zdecydowanie warto uwzględnić w planach podróżniczych. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W 18 godzin urósł do najwyższej kategorii. Supertajfun Bavi zagraża milionom ludzi w Azji
Supertajfun Bavi, z wiatrem osiągającym 300 km/godz., pustoszy terytoria USA na Pacyfiku. Żywioł, napędzany przez zjawisko El Niño, przeszedł nad wyspą Rota i sparaliżował Guam. Teraz to meteorologiczne monstrum zmierza w kierunku Azji.
Jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych 2026 roku uderzył z niszczycielską siłą w terytoria zależne USA na Pacyfiku, osiągając najwyższą kategorię skali Saffira-Simpsona. Żywioł spustoszył Wyspy Mariańskie, a teraz przemieszcza się na zachód, zagrażając gęsto zaludnionym rejonom Azji: Chinom i Tajwanowi. Katastrofalne skutki uderzenia Bavi w Mariany Najbardziej niszczycielskie uderzenie żywiołu odnotowano na wyspie Rota, zamieszkanej przez około dwa tysiące osób, nad którą w poniedziałek rano przeszło oko cyklonu. Wiatr wiejący z prędkością dochodzącą do 290 km/godz. spowodował tam ogromne zniszczenia w infrastrukturze. Lokalne władze donoszą o powaleniu masztów telekomunikacyjnych oraz poważnych uszkodzeniach budynków. Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) wydała dramatyczne ostrzeżenie, że bezpośrednie uderzenie Bavi może uczynić wyspę niezdatną do zamieszkania przez wiele tygodni, a większość domów bez odpowiednich zabezpieczeń straci dachy lub ściany. Mieszkańcom nakazano przeniesienie się do wewnętrznych pomieszczeń budynków. Guam i bazy wojskowe USA o krok od katastrofy Bavi sparaliżował też wyspę Guam, oddaloną o około 80 km na południe od Roty, gdzie znajdują się kluczowe amerykańskie obiekty wojskowe, m.in. baza lotnicza Andersen oraz port marynarki wojennej. Choć oko cyklonu nie przeszło bezpośrednio nad Guamem, wyspa odczuła wiatry o sile huraganu pierwszej kategorii, które powalały drzewa i zablokowały kluczowe drogi. Wojsko ogłosiło najwyższy stopień gotowości, chroniąc strategiczne zasoby, w tym bombowce B-1 i B-52 oraz pięć okrętów podwodnych. Sytuację w regionie pogarsza fakt, że sąsiednie wyspy, Saipan i Tinian, wciąż zmagają się ze skutkami supertajfunu Sinlaku z kwietnia 2026 roku, a nadejście Bavi spowodowało kolejne przerwy w dostawach prądu i ulewne deszcze, sięgające lokalnie ponad 50 cm. Błyskawiczny wzrost siły Bavi ma związek z El Niño Meteorolodzy zwracają uwagę na niezwykle szybki rozwój tajfunu. Bavi uformował się pod koniec czerwca w pobliżu atolu Kwajalein na Wyspach Marshalla. Dzięki bardzo ciepłym wodom powierzchniowym (29–30°C), w zaledwie 18 godzin wzmocnił się z tajfunu o prędkości 130 km/godz. do monstrum wiejącego 230 km/godz. W kulminacyjnym momencie centralne ciśnienie w oku cyklonu spadło do 901–910 hPa, co świadczy o jego gigantycznej energii. Naukowcy łączą tak dużą siłę z trwającym zjawiskiem El Niño, które podnosi temperaturę oceanu i zwiększa wilgotność atmosfery, prowadząc do częstszych i groźniejszych anomalii pogodowych. Złe prognozy dla Azji Wschodniej Obecnie Bavi kieruje się na zachód z prędkością około 16–21 km/godz., celując we wschodnie wybrzeża Chin oraz Tajwan. Choć jego dokładna trasa pozostaje przedmiotem analiz, modele pogodowe przewidują, że żywioł dotrze w te rejony w drugiej połowie tygodnia. Już teraz pogarszające się warunki na morzu i wysokie fale są odczuwalne w rejonie japońskich archipelagów Okinawa i Amami. Dodatkowo zachodnia Japonia (prefektury Fukuoka, Saga i Oita) zmaga się z intensywnymi opadami, co w połączeniu z wilgocią niesioną przez supertajfun stwarza ogromne ryzyko osuwisk ziemi i powodzi na terenach, gdzie grunt jest już całkowicie nasycony wodą. Czym jest supertajfun? „Supertajfun” to termin używany do opisania najbardziej ekstremalnych cyklonów tropikalnych występujących w basenie zachodniego Pacyfiku. Według standardów stosowanych przez Joint Typhoon Warning Center (JTWC), mianem tym określa się wirujący układ burzowy, w którym maksymalna prędkość wiatru osiąga co najmniej 241 km/godz. (130 węzłów). Odpowiada to górnej granicy 4. kategorii lub najwyższej, 5. kategorii w skali Saffira-Simpsona, używanej do klasyfikacji huraganów na Atlantyku. Tak potężne zjawiska charakteryzują się doskonale wykształconym „okiem”, otoczonym przez gęstą ścianę chmur (eyewall), w której występują najsilniejsze wiatry i najbardziej intensywne opady. Supertajfuny są zdolne do wywoływania katastrofalnych zniszczeń, w tym burzenia budynków, wyrywania drzew z korzeniami oraz tworzenia wysokich fal sztormowych, które zalewają obszary przybrzeżne. Ich niszczycielska siła często sprawia, że dotknięte nimi regiony wymagają miesięcy a nawet lat odbudowy. Źródła: CNN, Euronews, NOAA, TVN24
Tuwa pozostaje na uboczu świata. Duch koczowników wciąż jest tam żywy
Tuwa jest jednym z najmniej poznanych regionów Federacji Rosyjskiej. Zlokalizowana w geograficznym sercu Azji, jawi się jako kraina głębokich kontrastów przyrodniczych i kulturowych. Odizolowana od głównych centrów cywilizacyjnych przez potężne łańcuchy górskie, zachowała unikatowy charakter, w którym tradycje koczownicze, szamanizm i buddyzm tybetański splatają się z burzliwą historią polityczną.
Spis treści: Geograficzne ramy Tuwy Od dynastii Qing do aneksji radzieckiej Kultura Tuwy Atrakcje turystyczne i dziedzictwo archeologiczne Z perspektywy poszukiwaczy autentyczności i nienaruszonej przyrody, Republika Tuwy jest regionem o ogromnym potencjale. Nie można jednak zapomnieć, że to niezwykłe miejsce, od zawsze tkwiące w izolacji geograficznej, zmaga się z poważnymi problemami. Ubóstwo, izolacja transportowa czy odpływ ludności – to tylko niektóre z nich. Tuwa pozostaje jednak miejscem, gdzie w ciszy stepu wciąż można poczuć ducha dawnych koczowników, co czyni ją jednym z najbardziej fascynujących punktów na mapie współczesnego świata. Geograficzne ramy Tuwy Tuwa zajmuje obszar około 170 427 kilometrów kwadratowych. Jej terytorium jest więc porównywalne pod względem wielkości z Tunezją. Granice republiki mają w przeważającej mierze charakter naturalny, wyznaczony przez wysokie łańcuchy Sajanów i gór Tannu-Oła, które historycznie pełniły rolę barier chroniących lokalną ludność przed wpływami zewnętrznymi, ale jednocześnie utrudniały rozwój nowoczesnej infrastruktury. Region graniczy z mongolskimi prowincjami Bayan-Ölgii, Khövsgöl, Uvs i Zavkhan na południu, tworząc międzynarodową granicę o długości 1305 kilometrów. Wewnątrz Federacji Rosyjskiej Tuwa sąsiaduje z Republiką Ałtaju, Buriacją, Chakasją, Krajem Krasnojarskim i Republiką Buriacji. Krajobraz Tuwy jest w większości górzysty, co determinuje niemal każdy aspekt życia w republice: od klimatu, po sposoby gospodarowania ziemią. Najwyższym punktem regionu jest masyw Mongun-Tajga, osiągający wysokość 3970 metrów n.p.m. Systemy górskie Sajanów Zachodnich i Wschodnich dominują na północy, podczas gdy na południu rozciąga się pasmo Tannu-Oła. Pomiędzy tymi łańcuchami znajdują się rozległe kotliny, które są siedliskiem unikatowej flory i fauny. Węzeł hydrologiczny Tuwy jest jednym z najważniejszych w Azji. To właśnie tam, w Kyzyle, stolicy republiki, zbiegają się rzeki Bij-Chiem (Wielki Jenisej) i Kaa-Chiem (Mały Jenisej), dając początek Jenisejowi, jednej z najdłuższych rzek świata. Od dynastii Qing do aneksji radzieckiej Region ten od starożytności był kontrolowany przez koczownicze imperia, takie jak Xiongnu (209 p.n.e. – 93 n.e.), państwo Xianbei, a później kaganaty ludów tureckich i Kirgizów Jenisejskich. W XIII wieku Tuwa została włączona do Imperium Mongolskiego Czyngis-chana, co na trwałe odcisnęło piętno na strukturze społecznej i kulturze ludności urianchajskiej. Panowanie mandżurskie i rosyjski protektorat Od 1758 roku, po upadku Chanatu Dżungarskiego, Tuwa przeszła pod władzę mandżurskiej dynastii Qing jako region Tannu Urianchaj. W kontekście administracyjnym podlegała Mongolii Zewnętrznej, a jej mieszkańcy musieli płacić daninę cesarzowi w Pekinie. Jednak w XIX wieku, wraz z osłabieniem Chin i ekspansją Imperium Rosyjskiego na Syberię, rosyjscy kupcy i osadnicy zaczęli przenikać przez Sajany, budując pierwsze osady w dolinie Jeniseju. Rewolucja Xinhai w Chinach (1911) doprowadziła do upadku dynastii Qing i ogłoszenia niepodległości przez Mongolię. Także w Tuwie powstały ruchy separatystyczne. Jedne dążyły do zjednoczenia z Mongolią, inne do niepodległości, jeszcze inne szukały ochrony u cara. Ostatecznie w 1914 roku Mikołaj II ogłosił ustanowienie rosyjskiego protektoratu nad regionem, nadając mu nazwę Kraj Urianchajski. W tym czasie założono osadę Biełocarsk (dzisiejszy Kyzyl), która miała stać się centrum administracyjnym rosyjskiej władzy. Niepodległa Tannu-Tuwa Upadek caratu i rosyjska wojna domowa pogrążyły Tuwę w chaosie. Region był okupowany kolejno przez wojska „białych Rosjan”, oddziały chińskie i mongolskie, aż do ostatecznego zwycięstwa bolszewików. 14 sierpnia 1921 roku, przy wsparciu Rosji Radzieckiej, proklamowano niepodległość Tuwińskiej Republiki Ludowej (Tannu-Tuwa). Okres ten był czasem gwałtownych przemian. Pierwszy lider republiki, Donduk Kuular, próbował stworzyć państwo oparte na wartościach buddyjskich i tradycjach narodowych, co nie spotkało się z aprobatą ze strony Stalina. W 1929 roku Moskwa zainspirowała pucz, w wyniku którego władzę przejęła grupa młodych tuwińskich komunistów. Kluczową rolę odegrał Salczak Toka, który z pozycji sekretarza generalnego Tuwińskiej Ludowej Partii Rewolucyjnej zarządzał krajem twardą ręką aż do lat 70. XX wieku. Tuwa w tym okresie była formalnie suwerennym państwem – emitowała własną walutę, miała własną armię i wydawała unikatowe, trójkątne i rombowe, znaczki pocztowe. W praktyce pozostawała jednak satelitą ZSRR. Wejście w skład ZSRR i czasy współczesne W 1944 roku, w obliczu zbliżającego się końca II wojny światowej, w której Tuwa brała czynny udział po stronie aliantów, parlament republiki zwrócił się z prośbą o przyjęcie w skład Związku Radzieckiego. 11 października 1944 roku prośba została spełniona, a Tuwa stała się obwodem autonomicznym w ramach Rosyjskiej FSRR. Decyzja ta do dziś budzi kontrowersje, gdyż odbyła się bez przeprowadzenia referendum. Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku Tuwa stała się republiką wchodzącą w skład Federacji Rosyjskiej. W latach 90. w regionie dochodziło do napięć na tle etnicznym i silnych ruchów niepodległościowych. Jednak ostatecznie zwyciężyła opcja pozostania w strukturach Rosji przy zachowaniu szerokiej autonomii kulturowej. Kultura Tuwy Najbardziej rozpoznawalnym elementem kultury tuwińskiej jest bez wątpienia chöömej (khoomei) – sztuka śpiewu gardłowego. Jest to technika, w której jeden wykonawca wydobywa jednocześnie dwa lub więcej tonów, tworząc nad niskim, burdonowym dźwiękiem podstawowym wysoką, fletową melodię alikwotową. Równie specyficzne są instrumenty towarzyszące śpiewowi. Najważniejszym jest igil – dwustrunowe gęśle zakończone wyrzeźbioną głową konia, na których gra się smyczkiem. Szamanizm i buddyzm tybetański Tuwa jest miejscem, gdzie dwie wielkie tradycje duchowe współistnieją w pełnej symbiozie. Szamanizm, będący pierwotnym systemem wierzeń ludów Syberii, opiera się na kulcie duchów natury i przodków. Szamani pełnią rolę pośredników między ludźmi a duchami, zajmując się leczeniem, wróżeniem i odprawianiem rytuałów ochronnych. Buddyzm tybetański (szkoła Gelug) dotarł do Tuwy z Mongolii w XVIII wieku i stał się dominującą religią zinstytucjonalizowaną. Choć w czasach radzieckich klasztory zostały zniszczone, a lamowie represjonowani, po 1990 roku nastąpiło gwałtowne odrodzenie wiary. Atrakcje turystyczne i dziedzictwo archeologiczne Tuwa nie należy do łatwo dostępnych miejsc. Warto jednak podjąć trud, bo republika ta oferuje doświadczenia, których nie sposób znaleźć w innych częściach Rosji. Kyzyl Choć stolica Tuwy cechuje się typowo radziecką zabudową, kryje w sobie kilka niezwykłych miejsc. Na nabrzeżu Jeniseju stoi majestatyczny obelisk „Centrum Azji”. Choć dokładny środek kontynentu jest kwestią sporów geograficznych, to właśnie tam postawiono w 2014 roku nowy, bogato zdobiony monument autorstwa Dasziego Namdakowa, przedstawiający trzy lwy trzymające kulę ziemską, zwieńczoną iglicą ze słonecznym jeleniem. Największą dumą miasta jest Muzeum Narodowe im. Ałdan-Maadyr. W jego pilnie strzeżonym skarbcu spoczywa słynne „złoto Scytów” z kurhanu Arżan-2. Kolekcja ta zawiera tysiące misternie wykonanych złotych przedmiotów, w tym nakrycia głowy, biżuterię i ozdoby ubrań, które dowodzą, że już 2700 lat temu na tych terenach istniało wysoko rozwinięte społeczeństwo koczownicze. Dolina Królów i jezioro Azas W dolinie rzeki Uyuk znajduje się tzw. tuwińska Dolina Królów, gdzie wzdłuż stepów ciągną się łańcuchy potężnych kurhanów. Wykopaliska w kurhanach Arżan-1 i Arżan-2 wniosły istotny wkład do światowej archeologii, przesuwając kolebkę kultury scytyjskiej daleko na wschód. Dla miłośników natury obowiązkowym punktem jest jezioro Azas w północno-wschodniej części republiki (rejon Todża). Jest to jedno z najczystszych jezior Syberii, otoczone dziewiczą tajgą, gdzie latem zakwitają białe lilie wodne. To również kraina tuwińskich hodowców reniferów – Todżynów. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zwiedziła sporą część świata. Teraz Alicja Horosz zdradza swoje podróżnicze zachwyty i rozczarowania
Nie każda podróż kończy się zachwytem, a nie każdy kierunek uznawany za „must see” spełnia pokładane w nim oczekiwania. W najnowszym odcinku podcastu „Solo przez świat” National Geographic Polska Alicja Horosz opowiedziała Sabinie Ziębie o miejscach, które najbardziej ją zaskoczyły – zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Wśród nich znalazł się Bhutan, który okazał się podróżniczym rozczarowaniem, oraz Indie, do których chciała wrócić niemal natychmiast po wyjeździe.
Po wielu odwiedzonych krajach coraz trudniej znaleźć miejsca, które potrafią całkowicie zmienić sposób patrzenia na świat. Mimo to Alicja przyznaje, że wciąż zdarzają się podróże, które pozostają z nią na długo – czasem ze względu na krajobrazy, a niekiedy przez ludzi i emocje, które wywołują. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiedziała nie tylko o państwach, które szczególnie zapadły jej w pamięć, ale również o tym, dlaczego niektóre z nich wywołały zupełnie inne uczucia, niż początkowo zakładała. Bhutan miał być podróżą życia. Okazał się największym rozczarowaniem Bhutan od lat funkcjonuje w zbiorowej wyobraźni jako jeden z najbardziej tajemniczych i niedostępnych krajów świata. Przez lata obowiązywały tam restrykcyjne zasady wjazdu, a podróż była możliwa wyłącznie za pośrednictwem autoryzowanych agencji i po opłaceniu wysokiej dziennej stawki dla turystów zagranicznych. Nic więc dziwnego, że Alicja leciała tam z ogromnymi oczekiwaniami. Sama przyznaje jednak, że rzeczywistość okazała się zupełnie inna niż wyobrażenia. – Cztery dni kosztowały nas około 15 tysięcy złotych za dwie osoby. Wydawało mi się, że skoro kraj jest tak zamknięty i trudno dostępny, to będzie absolutnie wyjątkowy i niepowtarzalny – wspomina podróżniczka. Choć Bhutan zachwycił ją pojedynczymi miejscami i pięknymi krajobrazami, zabrakło tego trudnego do zdefiniowania elementu, który sprawia, że chce się wracać. – Była bardzo ładna świątynia wysoko w górach, ale poza tym nie było tam nic, co sprawiłoby, że byłaby to podróż zmieniająca moje życie – mówi Alicja. Jeszcze większym zaskoczeniem było dla niej to, że kraj określany często mianem „najszczęśliwszego na świecie” nie sprawiał wrażenia wyraźnie różniącego się od innych państw Azji. – Czy widziałam tam więcej uśmiechniętych ludzi niż w Tajlandii? Nie, absolutnie bym tego nie powiedziała – przyznaje. Ostatecznie Bhutan pozostawił po sobie raczej ciekawość niż zachwyt. – To była interesująca podróż, ale nie jest to miejsce, do którego chciałabym wrócić – podsumowuje. Indie przytłaczają, ale trudno o nich zapomnieć. „Nie mogłam doczekać się powrotu” Jeśli Bhutan okazał się największym rozczarowaniem, Indie były jego całkowitym przeciwieństwem. Choć pobyt momentami bywał wyczerpujący i przytłaczający, to właśnie ten kraj wywołał w Alicji jedne z najsilniejszych emocji spośród wszystkich odwiedzonych miejsc. – To był trochę masochizm, bo będąc tam, momentami miałam dość, ale gdy tylko wyjechałam, nie mogłam doczekać się powrotu – śmieje się podróżniczka. Pierwszym przystankiem było Delhi, które do dziś wspomina jako jedno z najmocniejszych podróżniczych zderzeń z rzeczywistością. Hałas, nieustanne klaksony, tłumy ludzi i ogrom bodźców okazały się czymś zupełnie innym niż wszystko, czego doświadczyła wcześniej. – Kto był w Indiach, ten wie. A kto nie był, może tylko próbować to sobie wyobrazić – mówi. Jednocześnie właśnie ta intensywność sprawiła, że Indie stały się dla niej doświadczeniem wyjątkowym. Szczególne miejsce w jej pamięci zajęło Waranasi, jedno z najważniejszych duchowych miast hinduizmu, gdzie codziennie odbywają się kremacje nad brzegiem Gangesu. – Gdyby ktoś wcześniej powiedział mi, że będę siedziała z herbatą obok miejsca, gdzie odbywają się kremacje, i będę czuła przy tym spokój, nie uwierzyłabym – wspomina. Jak podkreśla, kluczowe okazało się całkowite odrzucenie europejskiego sposobu oceniania rzeczywistości i wejście w lokalny świat z otwartością oraz ciekawością. – Po prostu chłonęłam to wszystko bez oceniania i bez porównywania do tego, co znam z domu – opowiada. Mimo zmęczenia, nieustannych próśb o wspólne zdjęcia i przebodźcowania, Indie pozostały jednym z jej ulubionych kierunków. – Będąc tam, momentami miałam dosyć tych klaksonów i tego chaosu, ale kiedy wróciłam do domu, od razu zaczęłam myśleć o kolejnym wyjeździe – przyznaje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Alicji Horosz Czy życie w Tajlandii rzeczywiście jest tańsze niż w Polsce? Jak wygląda zakup nieruchomości przez obcokrajowców i dlaczego remont domu okazał się większym wyzwaniem niż niejedna podróż? W cyklu „Solo przez świat” podróżniczka opowiedziała o najlepszych miejscach w Tajlandii, a także podróży na Antarktydę, do Boliwii, Chile, Syrii czy Pakistanu. Posłuchaj całej rozmowy, którą z Alicją Horosz poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kupiła w Tajlandii dom z basenem. „Kosztował tyle, ile dwupokojowe mieszkanie w Białymstoku”
Jeszcze kilka lat temu podróżowała po świecie z jednym plecakiem i walizką. Dziś budzi się we własnym domu z basenem w Tajlandii. W rozmowie z Sabiną Ziębą w podcaście „Solo przez świat” National Geographic Polska Alicja Horosz, znana w sieci jako „Lala Horosz”, opowiedziała o życiu w Azji Południowo-Wschodniej, kosztach codzienności na drugim końcu świata i decyzjach, które całkowicie odmieniły jej życie.
Dla jednych Tajlandia pozostaje kierunkiem na dwutygodniowe wakacje, dla innych staje się miejscem do życia na lata. Coraz więcej Europejczyków decyduje się pracować zdalnie z Azji, korzystając z niższych kosztów życia i cieplejszego klimatu. W podcaście National Geographic Polska Alicja Horosz opowiedziała nie tylko o przeprowadzce do Tajlandii, ale również o zakupie domu, remoncie w rytmie lokalnego „sabai sabai” oraz o tym, dlaczego dziś trudno wyobrazić jej sobie życie gdziekolwiek indziej. Dlaczego Tajlandia przyciąga podróżników solo i cyfrowych nomadów? Azja Południowo-Wschodnia była dla Alicji Horosz pierwszym regionem świata, który zaczęła odkrywać samodzielnie. Jak przyznaje, właśnie tam przekonała się, że kobiece podróżowanie solo może być łatwe i komfortowe Jej zdaniem Tajlandia pozostaje jednym z najlepszych kierunków dla kobiet rozpoczynających przygodę z podróżami w pojedynkę. Dużą rolę odgrywa rozwinięta infrastruktura turystyczna, łatwość przemieszczania się między regionami i obecność innych podróżników z całego świata. Jednocześnie kraj daje ogromną swobodę w planowaniu budżetu. Jak podkreśla Alicja, wszystko zależy od oczekiwań i stylu życia. Można podróżować bardzo oszczędnie, korzystając z lokalnych noclegów, ulicznego jedzenia i taniego transportu, ale równie łatwo wybrać bardziej komfortową wersję życia w tropikach. – Po Tajlandii można podróżować zarówno niskobudżetowo, jak i wydawać bardzo duże pieniądze. To zależy wyłącznie od tego, czego oczekujemy od takiego wyjazdu – tłumaczy. To właśnie ta elastyczność sprawiła, że Tajlandia stała się jednym z ulubionych kierunków cyfrowych nomadów. – Jak zarabiasz pensję europejską, a żyjesz w takiej Tajlandii, to naprawdę można żyć jak pączek w maśle – mówi Alicja. Jak dodaje, nie dziwi jej rosnąca popularność takich miejsc jak właśnie Tajlandia, ale też Indonezja czy Wietnam wśród osób pracujących zdalnie dla europejskich firm. Sama przywołuje przykład znajomych mieszkających na niewielkiej wyspie. – Moi znajomi, którzy mieszkają na Koh Tao, płacą niecałe dwa tysiące złotych miesięcznie za domek na wyspie – opowiada. – Jakość życia za kwotę, za którą w Polsce mielibyśmy standardowe życie, tam potrafi być naprawdę bardzo wysoka – dodaje. Ile kosztuje dom w Tajlandii? Historia remontu, kobry i życia w rytmie „sabai sabai” Przez wiele lat Alicja Horosz funkcjonowała właściwie bez stałego adresu. Do podróżowania wystarczał jej plecak i walizka, a kolejne kraje stawały się tymczasowymi przystankami na trasie. Z czasem pojawiła się jednak potrzeba stworzenia własnej bazy, do której będzie można wracać pomiędzy wyjazdami. Wybór padł na Tajlandię. Razem z mężem zdecydowali się kupić nieruchomość wymagającą gruntownego remontu. Jak wspomina podróżniczka, początkowo trudno było dostrzec w niej przyszły dom. – To była totalna rudera, ruina po prostu, ale widzieliśmy w tym potencjał – opowiada. Pierwsze oględziny przyniosły zresztą niespodziewane odkrycie. – Okazało się w ogóle, że tam jest gniazdo kobry, bo to naprawdę strasznie wyglądało – wspomina. Cała inwestycja kosztowała około 450 tysięcy złotych, co dla wielu osób może być zaskoczeniem, szczególnie że po zakończeniu remontu para zamieszkała w domu z własnym basenem. – Ten dom z basenem kosztował tyle, ile dwupokojowe mieszkanie w Białymstoku, które kupiła moja przyjaciółka – mówi Alicja. Zakup nieruchomości przez obcokrajowców w Tajlandii rządzi się jednak własnymi zasadami. Cudzoziemcy nie mogą posiadać gruntu na własność, dlatego para zdecydowała się na długoterminową dzierżawę działki od lokalnego właściciela. – Mamy ziemię wydzierżawioną na 90 lat od Taja i mamy taką umowę, że nic nie może się z tą ziemią wydarzyć. Natomiast sam dom jest już w stu procentach nasz – wyjaśnia. Największym sprawdzianem cierpliwości okazał się jednak sam remont prowadzony zgodnie z lokalną filozofią „sabai sabai”, którą można przetłumaczyć jako „spokojnie” albo „bez pośpiechu”. – Przeprowadzanie remontu w Tajlandii, w kraju, gdzie wszystko odbywa się według zasady „sabai sabai”, było największym wyzwaniem naszego życia. Nie miałam takiej podróży, która byłaby takim wyzwaniem – przyznaje. Dziś Alicja nie ukrywa, że decyzja o przeprowadzce była jedną z najważniejszych w jej życiu. Po latach spędzonych w nieustannym ruchu znalazła przestrzeń, która daje jej poczucie stabilności i pozwala złapać oddech pomiędzy kolejnymi wyprawami. – Codziennie myślę o tym, jak jestem wdzięczna za to, gdzie jestem. Jeżeli jedyne, co nas blokuje, to strach, to się nie bójmy i róbmy. To naprawdę może odmienić nasze życie – podsumowuje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Alicji Horosz Czy życie w Tajlandii rzeczywiście jest tańsze niż w Polsce? Jak wygląda zakup nieruchomości przez obcokrajowców i dlaczego remont domu okazał się większym wyzwaniem niż niejedna podróż? W cyklu „Solo przez świat” podróżniczka opowiedziała o najlepszych miejscach w Tajlandii, a także podróży na Antarktydę, do Syrii czy Pakistanu. Posłuchaj całej rozmowy, którą z Alicją Horosz poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dlaczego w Japonii tak trudno znaleźć kosz na śmieci? Turyści nie kryją frustracji
Wielu podróżnych odwiedzających Japonię po raz pierwszy szybko zauważa coś, co może wydawać się zaskakujące – niezwykle trudno znaleźć tam publiczny kosz na śmieci. Dla turystów przyzwyczajonych do koszy ustawionych na ulicach, dworcach czy w parkach jest to często jedno z najbardziej nieoczekiwanych doświadczeń podczas pobytu. Zjawisko to może wydawać się szczególnie paradoksalne w kraju, który od lat uchodzi za jeden z najczystszych i najlepiej zorganizowanych na świecie. Jak więc mieszkańcy radzą sobie z utrzymaniem porządku w przestrzeni publicznej?
Japonia od lat fascynuje podróżnych swoją kulturą, nowoczesnymi technologiami i wyjątkową dbałością o przestrzeń publiczną. Dla wielu odwiedzających pobyt w Kraju Kwitnącej Wiśni wiąże się jednak również z pewnymi wyzwaniami organizacyjnymi, które mogą zaskoczyć osoby przyzwyczajone do europejskich standardów. Potwierdzają to wyniki badania przeprowadzonego przez Japońską Narodową Organizację Turystyczną (JNTO) wśród zagranicznych turystów opuszczających kraj. Aż 22% respondentów wskazało trudności ze znalezieniem miejsca do wyrzucenia śmieci jako największą niedogodność napotkaną podczas podróży. Problem ten wyprzedził nawet barierę językową (15%) oraz zatłoczenie najpopularniejszych atrakcji turystycznych (13%). Choć dla wielu przyjezdnych brak koszy pozostaje źródłem frustracji, za tym charakterystycznym elementem japońskiej rzeczywistości kryją się konkretne uwarunkowania historyczne, społeczne i kulturowe. Dlaczego w Japonii tak trudno znaleźć kosz na śmieci? Brak publicznych pojemników na odpady nie oznacza jednak, że w Japonii problem śmieci został zignorowany. Wręcz przeciwnie – przez lata wykształcił się tam model oparty przede wszystkim na indywidualnej odpowiedzialności mieszkańców za utrzymanie porządku. Osoby kupujące przekąski, napoje czy gotowe posiłki zazwyczaj zabierają opakowania ze sobą i wyrzucają je dopiero po powrocie do domu, biura lub miejsca zakwaterowania. W wielu przypadkach noszenie przy sobie niewielkiej torby przeznaczonej na odpady jest czymś całkowicie naturalnym. Dla zagranicznych turystów może to być zaskakujące, ponieważ w wielu krajach przyzwyczajono się do możliwości pozbycia się śmieci niemal na każdym rogu ulicy. Znaczenie mają również normy społeczne związane z codziennym funkcjonowaniem w przestrzeni publicznej. W Japonii spożywanie posiłków podczas spaceru przez długi czas było postrzegane jako zachowanie nieeleganckie, dlatego wiele osób zjada zakupione produkty w pobliżu punktu sprzedaży lub zabiera je do domu. To właśnie z tego powodu problem najczęściej dotyka przyjezdnych. Gdzie podziały się kosze na śmieci? Jak zauważa prof. Chris McMorran, wykładowca japonistyki, szczególnie kłopotliwe bywa to dla turystów podróżujących oszczędnie, którzy chętnie kupują gotowe przekąski w sklepach typu konbini (spożywczych) lub na ulicznych straganach. – Po skończonym posiłku na próżno szukają miejsca, gdzie można wyrzucić śmieci – tłumaczy badacz. Na obecny wygląd japońskich miast wpłynęły również wydarzenia z przeszłości. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu kosze były znacznie powszechniejsze, zwłaszcza na stacjach kolejowych i w metrze. Sytuacja zmieniła się jednak po ataku gazem sarin przeprowadzonym przez sektę Aum Shinrikyo w tokijskim metrze w 1995 roku. Tragedia, w której zginęło kilkanaście osób, doprowadziła do zaostrzenia środków bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej. W kolejnych latach część operatorów transportu stopniowo usuwała pojemniki na odpady, uznając je za potencjalne miejsca ukrywania niebezpiecznych przedmiotów. W efekcie rozwiązanie wprowadzone początkowo ze względów bezpieczeństwa z czasem stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów codzienności w Japonii. Czystość w Japonii to kwestia odpowiedzialności, a nie wygody Choć dla wielu turystów brak publicznych koszy wydaje się niedogodnością, w Japonii jest on częścią znacznie szerszego podejścia do porządku i gospodarowania odpadami. Kraj ten od lat rozwija jeden z najbardziej szczegółowych systemów segregacji śmieci na świecie. W zależności od gminy odpady mogą być dzielone nawet na kilkanaście lub kilkadziesiąt kategorii, a mieszkańcy zobowiązani są do przestrzegania precyzyjnych harmonogramów odbioru poszczególnych materiałów. Takie rozwiązanie pozwala skutecznie zwiększać poziom recyklingu i ograniczać ilość odpadów trafiających na wysypiska. Jak zauważa prof. Michael Sheridan z Temple University Japan, przyczyn takiego modelu należy szukać nie tylko w kwestiach organizacyjnych. – W Japonii brakuje publicznych koszy na śmieci z powodu problemów z bezpieczeństwem, cięć budżetowych i silnego poczucia odpowiedzialności osobistej – wyjaśnia. Za tym podejściem stoją również głęboko zakorzenione wartości kulturowe. Czystość od stuleci odgrywa ważną rolę zarówno w tradycji shintō, jak i buddyzmie, a dbanie o wspólną przestrzeń traktowane jest jako obowiązek każdego członka społeczeństwa. Zdaniem Sheridana to właśnie ten aspekt często umyka zagranicznym gościom. – Najważniejszym wnioskiem dla turystów nie jest to, że Japonia jest niewygodna, ale to, że wkraczają w środowisko, w którym utrzymanie czystości jest postrzegane jako zbiorowa odpowiedzialność, a nie tylko usługa świadczona dla ich wygody – podkreśla ekspert. Rosnąca liczba odwiedzających sprawia jednak, że system ten bywa wystawiany na próbę. Szczególnie widoczne jest to w miejscach odwiedzanych przez miliony turystów każdego roku. W Narze, słynącej z oswojonych jeleni swobodnie poruszających się po mieście, pozostawiane przez przyjezdnych plastikowe odpady stały się na tyle poważnym problemem, że po śmierci kilku zwierząt zdecydowano się ustawić dodatkowe pojemniki na śmieci w najpopularniejszych punktach turystycznych. Podobne wyzwania pojawiają się również w tokijskiej dzielnicy Shibuya, gdzie lokalne władze regularnie poszukują sposobów na ograniczenie ilości odpadów pozostawianych przez odwiedzających. Mimo tych wyjątków podstawowa zasada pozostaje jednak niezmienna: to nie infrastruktura, lecz odpowiedzialność mieszkańców i gości ma być fundamentem utrzymania porządku w przestrzeni publicznej. Źródła: CNN, USA Today, Internship in Japan Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To koniec wielomiesięcznych podróży po Tajlandii? Kraj zaostrza przepisy i ogranicza bezwizowe pobyty
W ostatnich latach Tajlandia stała się jednym z ulubionych kierunków podróży także wśród Polaków. Tani nocleg, ciepły klimat i możliwość długiego podróżowania po Azji sprawiały, że kraj szczególnie upodobali sobie backpackerzy oraz osoby pracujące zdalnie. Teraz jednak wielotygodniowe pobyty mogą stać się znacznie trudniejsze. Tajlandia zapowiedziała ważne zmiany dotyczące ruchu bezwizowego, które odczują również podróżni z Europy.
Tajlandia zamierza skrócić okres bezwizowego pobytu dla turystów z 93 krajów, w tym państw europejskich. Jak poinformowało tajskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, obecny program umożliwiający 60-dniowy pobyt bez wizy ma zostać ograniczony. Władze tłumaczą decyzję między innymi rosnącymi problemami związanymi z nielegalną pracą, łamaniem przepisów wizowych oraz zachowaniem części zagranicznych turystów. Zmiana może szczególnie dotknąć osoby planujące dłuższe podróże po Azji Południowo-Wschodniej. Tajlandia skróci pobyty bezwizowe. Zmiany uderzą w turystów z Europy Tajskie władze coraz wyraźniej sygnalizują, że liberalna polityka wizowa z ostatnich miesięcy przyniosła również niepożądane skutki. W kraju regularnie pojawiają się informacje o zagranicznych obywatelach zamieszanych w handel narkotykami, nielegalny biznes czy działalność prowadzoną bez odpowiednich zezwoleń. Lokalne media donoszą także o rosnącej liczbie cudzoziemców wykorzystujących ruch bezwizowy do wielomiesięcznego pobytu i pracy „na czarno”. To właśnie między innymi dlatego rząd chce ponownie ograniczyć długość pobytu turystycznego bez konieczności wyrabiania wizy. Według zapowiedzi standardowy okres ma zostać skrócony z 60 do 30 dni dla podróżnych z ponad 90 państw, w tym większości krajów europejskich. W przestrzeni publicznej pojawiają się również informacje, że nowe przepisy mogą być różne w zależności od kraju pochodzenia turysty. Niektóre państwa miałyby zachować dłuższy okres pobytu, podczas gdy obywatele innych mogliby otrzymać jedynie 15 dni bezwizowego wjazdu lub konieczność uzyskania wizy po przylocie. Dla wielu backpackerów i osób planujących długie podróże po Azji oznaczałoby to koniec wyjątkowo wygodnego systemu, który obowiązywał w Tajlandii od 2024 roku. Tajlandia chce bardziej kontrolować turystów. Zmieni się też system wiz Tajlandia od lat należy do najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, a w samym 2025 roku kraj odwiedziło niemal 33 miliony zagranicznych gości. W ostatnich latach wyraźnie zmieniła się jednak struktura odwiedzających. Coraz większą grupę stanowią między innymi Rosjanie, którzy po rozpoczęciu wojny w Ukrainie zaczęli masowo wybierać Tajlandię jako alternatywę dla europejskich kurortów. Kraj utrzymał bowiem otwarte granice dla posiadaczy rosyjskich paszportów, podczas gdy część państw europejskich zaostrzyła przepisy dotyczące wjazdu. Tajskie służby wielokrotnie ostrzegały jednak obcokrajowców przed przekraczaniem dozwolonego czasu pobytu oraz łamaniem lokalnych przepisów. Władze coraz częściej podkreślają, że chcą przyciągać przede wszystkim turystów respektujących lokalne prawo i kulturę, a nie osoby próbujące wykorzystywać liberalny system wizowy do wielomiesięcznego życia bez odpowiednich zezwoleń. Jednocześnie Tajlandia nie zamierza zamykać się całkowicie na podróżnych planujących dłuższe pobyty. Alternatywą dla skróconego ruchu bezwizowego ma pozostać między innymi Destination Thailand Visa, czyli pięcioletnia wiza wielokrotnego wjazdu skierowana do cyfrowych nomadów, pracowników zdalnych oraz osób uczestniczących w kursach związanych z tajską kulturą, sportem czy gastronomią. Wiza pozwala na pobyt do 180 dni podczas jednego wjazdu, z możliwością jednorazowego przedłużenia o kolejne pół roku. Kandydaci muszą jednak spełnić konkretne warunki, między innymi wykazać środki finansowe w wysokości co najmniej 500 tys. bahtów, czyli około 55 tys. złotych, oraz udokumentować zatrudnienie poza Tajlandią w przypadku pracy zdalnej. Wszystko wskazuje więc na to, że kraj chce stopniowo odchodzić od modelu łatwej, długoterminowej turystyki na rzecz bardziej kontrolowanego systemu pobytowego. Źródła: CNN, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnica Równiny Dzbanów odkryta. Nowe fakty o megalitycznych naczyniach w Laosie
Najnowsze badania na tajemniczej Równinie Dzbanów w Laosie obalają dotychczasowe teorie naukowe. W jednym z megalitycznych naczyń odkryto gęsto upakowane kości kilkudziesięciu osób oraz artefakty z Mezopotamii i Indii. Okazuje się, że te niezwykłe obiekty służyły jako wielopokoleniowe sanktuaria rodzinne. Oddawano tam cześć przodkom.
Równina Dzbanów jest jednym z najbardziej zagadkowych krajobrazów archeologicznych w Azji Południowo-Wschodniej. Na płaskowyżu Xieng Khouang w północnym Laosie rozsiane są setki potężnych, wydrążonych w kamieniu naczyń. Niektóre ważą po kilka ton. Choć badania nad nimi trwają od lat 30. XX wieku, kiedy to pierwsze pomiary przeprowadziła francuska archeolog Madeleine Colani, ich dokładne przeznaczenie i pochodzenie budzi wiele wątpliwości. Dominowała teoria o funkcji pogrzebowej. Jednak brakowało konkretnych dowodów na to, jak dokładnie wyglądały rytuały, kto stworzył te obiekty i kiedy powstały. Badanie jednego z gigantów Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, dr Nicholas Skopal z James Cook University oraz Souliya Bounxayhip z laotańskiego Departamentu Dziedzictwa przeprowadzili szczegółowe wykopaliska na Stanowisku 75. Miejsce to znajduje się na północny wschód od miasta Phonsavan. Naukowcy przebadali wykopaliskowo nienaruszony i wyjątkowo duży dzban o wysokości 1,3 metra i szerokości przekraczającej 2 metry. Kości poupychane w dzbanie Wewnątrz badanego naczynia archeolodzy natrafili na niezwykle gęsto upakowane ludzkie kości, które należały do co najmniej 37 osób. Co istotne, szczątki te nie znajdowały się w układzie anatomicznym, lecz stanowiły zbiór kości długich i fragmentów czaszek zgromadzonych w grupach. Ciała zmarłych były początkowo deponowane w innym miejscu, a dopiero po ich rozkładzie kości przenoszono do kamiennego dzbanu. Odkrycie to koryguje wcześniejsze założenia, według których dzbany miały być pierwotnym i ostatecznym miejscem spoczynku zmarłych. Nowy kalendarz Równiny Dzbanów Zastosowanie nowoczesnego datowania radiowęglowego na próbkach zębów i kości przyniosło rezultaty, które zmieniają dotychczasową periodyzację regionu. Badania wykazały, że kościu trafiły do badanego dzbanu między IX a XII wiekiem n.e. Oznacza to, żę praktyki pogrzebowe w tym konkretnym naczyniu trwały przez bardzo długi czas, potencjalnie nawet 270 lat. Wyniki te podważają wcześniejsze hipotezy, przypisujące istnienie tradycji megalitycznej w Laosie wyłącznie epoce żelaza (ok. 500 p.n.e. – 500 n.e.) i wskazują na jej rozkwit w czasach historycznych. Rodzinne sanktuaria i kult przodków – Liczba pochowanych tam osób wskazuje na to, że naczynia były własnością rodzin lub większych grup krewniaczych. Najpewniej były to miejsca, w których kolejne pokolenia kultywowały rytuały ku czci swoich przodków – mówi dr Nicholas Skopal. Naukowcy zauważyli również ślady modyfikacji zębów u pochowanych tam osób, co było powszechną praktyką kulturową w ówczesnej Azji Południowo-Wschodniej. Ślady globalnych kontaktów Odkrycia na Równinie Dzbanów w Laosie rzucają również światło na dawne szlaki handlowe. Wewnątrz dzbanu, obok szczątków ludzkich, znaleziono liczne artefakty, w tym żelazny nóż, miedziany dzwonek oraz szklane paciorki. Analiza chemiczna tych ostatnich wykazała, że zostały one wyprodukowane w Indiach Południowych oraz w Mezopotamii. Dowodzi to, że mieszkańcy wyżyn, mimo geograficznej izolacji, byli aktywnymi uczestnikami rozległych, transazjatyckich sieci wymiany. Rozwój tych kontaktów zbiegał się w czasie z okresem ekspansji chińskiej dynastii Song oraz potęgi imperium Khmerów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Żmija łańcuszkowa jest mistrzynią kamuflażu i śmiertelnie skutecznym drapieżnikiem
Żmija łańcuszkowa jest zaliczana do tzw. wielkiej czwórki jadowitych węży Indii. Gatunek ten odpowiada za tysiące ukąszeń rocznie, jednak nie można nie wspomnieć także o nieocenionej roli, jaką te gady pełnią w ekosystemie. Jak wygląda żmija łańcuszkowa? Jakie tereny preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Taksonomia żmii łańcuszkowej Naturalny kamuflaż Zasięg występowania i siedlisko Zwyczaje i behawior Pożywienie i techniki łowieckie Potężna broń żmii łańcuszkowej Żmija łańcuszkowa doprowadziła sztukę kamuflażu do prawdziwej perfekcji. Jej jad sieje spustoszenie w organizmie, a syk budzi autentyczną grozę wśród ludzi. Z drugiej strony, ten śmiertelnie niebezpieczny wąż pełni funkcję kluczowego regulatora populacji gryzoni, które dziesiątkują plony. Taksonomia żmii łańcuszkowej Naukowa nazwa tego gatunku – Daboia russelii – honoruje Patricka Russella, szkockiego przyrodnika i lekarza, który pod koniec XVIII wieku poświęcił życie dokumentowaniu gadów Indii. To on jako pierwszy zauważył, że ten konkretny wąż jest odpowiedzialny za lwią część tragicznych w skutkach spotkań z ludźmi. Naukowy opis gatunku pojawił się w 1797 roku dzięki pracy George’a Shawa i Fredericka Polydore’a Noddera. Przez długi czas żmija ta figurowała w podręcznikach jako Vipera russelii, jednak badania wykazały, że zasługuje ona na własny, odrębny rodzaj – Daboia. Słowo to wywodzi się z języka hindi i oznacza „tego, który się ukrywa” lub „czyhającego”, co idealnie oddaje strategię łowiecką tego zwierzęcia. Współczesna taksonomia dokonała jeszcze jednego istotnego podziału. Dawniej uznawano żmiję łańcuszkową za jeden gatunek o ogromnym zasięgu. Dziś wiemy, że mamy do czynienia z dwoma odrębnymi, choć blisko spokrewnionymi gatunkami – formą zachodnią (Daboia russelii) występującą głównie w Indiach, Pakistanie i na Sri Lance, i formą wschodnią (Daboia siamensis), zamieszkującą Azję Południowo-Wschodnią, południowe Chiny i Tajwan. Naturalny kamuflaż Wąż ten cechuje się krępą, masywną budową ciała. Przeciętny dorosły osobnik osiąga ok. 120 cm długości, jednak niektóre mierzą nawet 185 cm. Co ciekawe, istnieje wyraźna zmienność regionalna w rozmiarach. Populacje zamieszkujące Sri Lankę są zazwyczaj mniejsze, osiągając średnio 90 cm. Głowa gada jest spłaszczona, wyraźnie trójkątna i szeroka, co sprawia, że wyraźnie odcina się od stosunkowo cienkiej szyi. Pysk jest tępy, zaokrąglony i nieco zadarty, co nadaje wężowi charakterystyczny profil. Oczy są duże, z pionowymi, eliptycznymi źrenicami, a ich tęczówka mienią się odcieniami złota lub żółci. Charakterystycznym elementem są wystające łuski nadoczne, którym zwierzę zawdzięcza swoje groźne spojrzenie. Najcharakterystyczniejszą cechą żmii łańcuszkowej jest jej ubarwienie. Tło ciała waha się od ciemnożółtego przez brązowe aż po szare. Na nim wyróżniają się trzy rzędy dużych owali, ciemnobrązowych lub czerwonawych. Każdy z nich jest otoczony czarnym marginesem z białą lub kremową obwódką. W wielu przypadkach wzory łączą się ze sobą, tworząc formację przypominającą łańcuch. To charakterystyczne ubarwienie sprawia, że wśród suchych traw, opadłych liści lub na skraju zaoranego pola, zwinięta w kłębek żmija jest praktycznie niewidoczna. Zasięg występowania i siedlisko Daboia russelii to gatunek, który opanował niemal cały subkontynent indyjski i jego sąsiedztwo. Tego niebezpiecznego gada można spotkać w Indiach (gdzie jest wyjątkowo pospolita w Pendżabie i na południu kraju), Pakistanie, Sri Lance, Bangladeszu i Nepalu. O ile żmija łańcuszkowa nie jest specjalnie wybredna w kwestii wyboru siedliska, to należy podkreślić, że ma w tej kwestii pewne preferencje. Nie występuje w gęstych lasach deszczowych i rzadko pojawia się na terenach o ekstremalnej wilgotności, takich jak bagna czy namorzyny. Preferuje obszary otwarte, trawiaste, zarośla krzewiaste i o charakterze sawanny. Najbardziej upodobała sobie krajobraz przekształcony przez człowieka. Pola uprawne, szczególnie plantacje trzciny cukrowej i pola ryżowe, to dla niej prawdziwy raj. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta – to właśnie tam znajduje najwięcej ofiar. Obfitość myszy i szczurów sprawia, że żmije ochoczo osiedlają się w pobliżu wiosek, a nawet w miastach, chowając się w stertach drewna, szczelinach murów czy starych kopcach termitów. Mimo że jest kojarzona przede wszystkim z nizinami, żmija łańcuszkowa potrafi wspinać się wysoko. Jej obecność odnotowano w górskich dolinach na wysokościach od 2300 do nawet 3000 metrów n.p.m. Zwyczaje i behawior Żmija łańcuszkowa prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, choć warto zaznaczyć, że nie jest to ścisłą regułą. W gorące dni spędza czas w ukryciu, chroniąc się przed palącym słońcem w norach gryzoni, pod kamieniami lub w gęstej trawie. Aktywuje się tuż po zachodzie słońca, kiedy temperatura nieco spada, a jej ofiary wyruszają na żer. W chłodniejszych okresach roku lub na większych wysokościach, zwierzę zmienia swój harmonogram i staje się bardziej aktywne w ciągu dnia, wygrzewając się na słońcu, by przyspieszyć metabolizm. Dorosłe osobniki poruszają się powoli i nie wykazują agresji, jeżeli nie zostaną sprowokowane. Trzeba jednak zaznaczyć, że „flegmatyczne” usposobienie tych węży jest złudne. Kiedy gad czuje się zagrożony, staje się szybki jak błyskawica, a przy tym – śmiertelnie niebezpieczny. Mechanizmy obronne Podstawą jego systemu obronnego jest syk. Żmija łańcuszkowa wydaje głośny i przenikliwy dźwięk, który w Indiach zyskał miano „gwizdu śmierci”. Jest on często porównywany do dźwięku pary uchodzącej pod wysokim ciśnieniem z szybkowaru. Jeżeli sygnał dźwiękowy nie odstraszy potencjalnego agresora, żmija przechodzi do ataku. Jej wyrzut ciała jest jednym z najszybszych w świecie gadów. Atakuje z ogromną furią i siłą. Duże osobniki mogą na moment całkowicie oderwać się od podłoża. To właśnie determinacja sprawia, że jest ona tak groźna – rzadko chybia, a siła uderzenia ułatwia głęboką penetrację zębami jadowymi. Warto wspomnieć o jeszcze jednej ciekawej cesze – żmija łańcuszkowa doskonale radzi sobie z wykrywaniem ciepła. Badania anatomiczne wykazały obecność tzw. woreczka nadnosowego, który jest gęsto unerwiony i prawdopodobnie pełni funkcję receptora podczerwieni. Pozwala to drapieżnikowi na precyzyjne lokalizowanie stałocieplnych ofiar w całkowitych ciemnościach, co czyni ją niemal idealnym nocnym łowcą. Pożywienie i techniki łowieckie Żmija łańcuszkowa pożre niemal wszystko, co zmieści się w jej gardle, jednak fundamentem jej diety są gryzonie. Szczury polne, myszy, ryjówki i paseczniki palmowe stanowią większość jej posiłków, co czyni ją nieocenionym sojusznikiem człowieka w walce ze szkodnikami niszczącymi plony. Jadłospis tego gatunku jest jednak znacznie bogatszy, zwłaszcza w przypadku młodych osobników, które muszą zadowolić się nieco mniejszą zdobyczą. Ofiarą Daboia russelii padają między innymi jaszczurki, żaby i ropuchy. Sezonowo drapieżniki te polują na ptaki gniazdujące na ziemi. Nie gardzą też dużymi owadami. Strategia łowiecka żmii łańcuszkowej opiera się na cierpliwości. Jako drapieżnik polujący z zasadzki, potrafi godzinami tkwić w bezruchu, polegając na kamuflażu. Kiedy ofiara zbliży się na odpowiednią odległość, następuje błyskawiczne uderzenie. Po zaaplikowaniu jadu, wycofuje się, pozwalając toksynie zadziałać. Potężna broń żmii łańcuszkowej W Indiach żmija łańcuszkowa odpowiada za więcej zgonów niż kobra indyjska. Jad tego drapieżnika jest przede wszystkim hemotoksyczny i cytotoksyczny. Składa się z koktajlu enzymów, takich jak metaloproteinazy, serynowe proteazy i fosfolipazy A2. Kluczowym składnikiem jest RVV-X – białko wywołujące w organizmie ofiary gwałtowne krzepnięcie krwi wewnątrz naczyń. Krew zużywa wszystkie swoje zasoby krzepnięcia w niekontrolowany sposób, co prowadzi do stanu, w którym pojawia się krwawienie ze wszystkich możliwych miejsc – dziąseł, nosa, starych ran, a nawet do narządów wewnętrznych i mózgu. Dawka jadu wstrzykiwana podczas jednego ukąszenia jest ogromna. Żmija potrafi wstrzyknąć jednorazowo ponad 150 mg toksycznego koktajlu, co stanowi wielokrotność dawki potrzebnej do zabicia dorosłego mężczyzny. Odwrócone dojrzewanie Jednym z najdziwniejszych aspektów działania jadu jest jego wpływ na układ hormonalny. U części osób, które przeżyły ostre stadium zatrucia, wiele miesięcy a nawet lat później zaobserwowano niezwykłe objawy. Mowa o martwicy przysadki mózgowej, czego efektem jest tzw. odwrócone dojrzewanie. Mężczyźni tracą owłosienie na ciele, ich głos staje się wyższy, zanika popęd płciowy, a mięśnie wiotczeją. U kobiet dochodzi do zaniku miesiączki i braku laktacji. Pojawia się skrajne osłabienie, apatia i zmiany w teksturze skóry, która staje się cienka i woskowata. Istnieją udokumentowane przypadki, gdzie diagnoza została postawiona dopiero 15 lat po ukąszeniu, gdy pacjent zgłosił się z powodu skrajnego wycieńczenia i braku cech męskich. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Turcja to nie tylko niebiańskie plaże. 15 faktów o ulubionym wakacyjnym kierunku Polaków
Turcja nie bez powodu pozostaje jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Fascynująca historia, unikalna kultura i zróżnicowana geografia tworzą mieszankę, którą warto poznać bliżej.
W tym artykule: Ciekawostki o geografii Turcji Ciekawostki o tureckiej historii Turcja – ciekawostki o kulturze Wydaje nam się, że ją znamy, jeśli nie z osobistych doświadczeń, to choćby ze słyszenia. Ale Turcja jest krajem, którego nie da się poznać do końca. Stanowi fascynującą mieszankę krajobrazów, kultur, kulinariów i sposobów życia. Jest krajem starych szlaków handlowych. Od tysiącleci przemierzały ją karawany wiozące wiadomości i towary z całego znanego wówczas świata. Można tu spędzać leniwe wakacje, podziwiać zabytki z listy UNESCO, zdobywać góry, odkrywać ślady historii. No i delektować się specjałami być może najlepszej kuchni na świecie. Co warto wiedzieć o kraju, jakim jest Turcja? Ciekawostki na jej temat znajdziecie poniżej. Ciekawostki o geografii Turcji Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Całkowita długość tureckich granic to ok. 9827 km. Aż trzy czwarte z tego stanowi linia brzegowa – wybrzeża mórz Czarnego, Egejskiego, Śródziemnego i Marmara, w tym cieśnin Bosfor i Dardanele. Kontrola Turcji nad cieśninami, czyli jedyną drogą łączącą Morze Czarne ze Śródziemnym, była głównym czynnikiem w jej stosunkach z innymi państwami. Dawała ogromną przewagę w handlu. Turcja to kraj wyjątkowo górzysty. Około jedna czwarta jej powierzchni leży na wysokości powyżej 1200 m n.p.m., a mniej niż dwie piąte poniżej 460 m n.p.m. Góry w wielu miejscach przekraczają 2300 m. Szczególnie na wschodzie, gdzie najwyższa góra Turcji – Ararat (Ağrı) w pobliżu granic z Armenią i Iranem – osiąga imponujące 5165 m. Nic więc dziwnego, że kraj posiada kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są Palandoken i Erciyes. Czy wiedzieliście, że Turcja to geograficzny środek świata? A konkretniej – środek wszystkich lądów na Ziemi. Pomysł, by wyznaczyć taki punkt, po raz pierwszy pojawił się w 1864 r. Prawie sto lat później, w 1973 r., amerykański fizyk Andrew J. Woods użył cyfrowej mapy świata i obliczył współrzędne centrum wszystkich lądów: 39°00′N 34°00′E. Dokładnie w tym miejscu znajduje się turecka wioska Seyfe w regionie Kirsehir. Obliczenia zostały potwierdzone w 2003 r. przy użyciu danych satelitarnych. Kapadocja to nie tylko spektakularne widoki i zabytki sięgające prehistorii, ale również geologiczny unikat. Za wyjątkowo fantazyjne, miejscami kolorowe formacje skalne odpowiadają miliony lat erozji formującej wulkaniczny tuf. To miękka, porowata skała powstająca z wulkanicznego popiołu, podatna na działanie żywiołów. Wiatr i woda przez miliony lat wyrzeźbiły w niej niezwykłe księżycowe formy. Miękkość tufu umożliwiła też drążenie w nim przestrzeni na potrzeby człowieka, np. mieszkalnych jaskiń, kościołów, a nawet podziemnych miast, z których najsłynniejsze to Kaymakli i Derinkuyu. Turcja to kraj o wyjątkowym położeniu geograficznym – leży częściowo w Azji, a częściowo w Europie. W całej swojej historii stanowiła zarówno barierę, jak i pomost między dwoma kontynentami. Przez wieki łączyła handlowymi szlakami Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód i Morze Śródziemne. To jeden z najrozleglejszych krajów regionu, większy niż jakiekolwiek państwo europejskie. Choć kojarzy się z ciepłem klimatu śródziemnomorskiego, Turcja jest niezwykle zróżnicowana klimatycznie i wiele razy może nas zaskoczyć. Północne wybrzeże Morza Czarnego to np. region z największymi w kraju opadami, gdzie zarówno lato, jak i zima są wilgotne. Centralna Anatolia z kolei, gdzie znajduje się stolica kraju – Ankara – charakteryzuje się srogimi zimami, w trakcie których temperatury mogą spadać nawet poniżej minus 30 stopni. W Anatolii Wschodniej zimą może być jeszcze chłodniej. Latem, dla odmiany, jest tam niezwykle sucho i gorąco, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą. Z kolei na południowym i zachodnim wybrzeżu nawet w styczniu temperatura rzadko spada poniżej 7–10 stopni. Ciekawostki o tureckiej historii Dzisiaj jest prawie zupełnie zapomniane. Kiedyś Ani nazywane było miastem tysiąca i jednego kościoła Niegdyś Ani zamieszkiwane było przez 100 tysięcy ludzi. Liczyło ponad 10 tys. domów. Było tu także mnóstwo świątyń. W Aspendos (40 km od Antalyi) znajduje się starożytny teatr, jeden z najlepiej zachowanych na świecie. Budowla pochodzi z czasów rzymskich. Ukończono ją w 160 r. n. e., wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Niecka teatru została wkomponowana w zbocze góry. Może w niej zasiąść 7 tys. widzów. Zachowały się też – co jest rzadkością – pozostałe elementy teatru, m.in. fasada i kulisy (zwane w starożytności skene). Budowla przetrwała dzięki temu, że była używana właściwie nieprzerwanie. Za panowania Turków służyła m.in. jako karawanseraj i pałac. Dziś wróciła do pierwotnej teatralnej funkcji. Odbywają się tu koncerty i przedstawienia, m.in. Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu. W 1503 r. sam Leonardo da Vinci zaprojektował most, który miał być zbudowany w Stambule (wówczas Konstantynopolu) nad cieśniną Złoty Róg. Projekt przesłany sułtanowi Bajazydowi II nie został jednak zaakceptowany. Most nigdy nie powstał. A szkoda, bo mając ok. 350 m, byłby wówczas najdłuższy na świecie. Dziś w miejscu zbliżonym do projektu Leonarda stoi Most Galaty. To jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w Stambule, z doskonałym widokiem na najważniejsze zabytki europejskiej części miasta. Wybudowana w 537 r. w Stambule Hagia Sophia to jeden z najsłynniejszych budynków na świecie, cud inżynierii i architektury. Powstała jako kościół chrześcijański w ówczesnym Cesarstwie Wschodniorzymskim (później nazywanym Cesarstwem Bizantyjskim). Jest imponująca. Jej kopuła ma 32 m średnicy i wznosi się na wysokość 55 m. Budynek stoi na planie prostokąta o wymiarach ok. 71 x 77 m. Do 1453 r., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków, była kościołem Mądrości Bożej, potem meczetem, od 1934 r. – muzeum. Od 2020 r. ponownie jest meczetem. Mimo to wciąż można ją zwiedzać bezpłatnie, z zachowaniem wymogów islamu (zdjęcie butów, okrycie włosów przez kobiety). Turcja odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu kawy w Europie. W Istambule i na innych terenach ówczesnego Imperium Osmańskiego kawę pito już w wieku XVI. Pierwsza stambulska kawiarnia powstała w 1554 r. Do Europy kawa trafiła dzięki handlowi z Turkami oraz tureckim podbojom. Podobno po bitwie pod Wiedniem w 1683 r. żołnierz Jana III Sobieskiego, Jerzy Franciszek Kulczycki, wszedł w posiadanie 300 worków porzuconej przez Turków kawy. Dzięki temu otworzył pierwszą kawiarnię w Wiedniu. Turcja – ciekawostki o kulturze Opuszczone osiedle w Turcji wygląda jak Disneyland. Dlaczego nikt tam nie mieszka? Disneyland kojarzy się z miejscem pełnym radości i zabawy. Burj Al Babas ma jednak niewiele wspólnego z postaciami z bajek. Oto historia bez happy endu. Język turecki, choć nam może wydawać się unikatowy, jest częścią dużej rodziny języków turkijskich. Jest ich prawie 60, a używa ich ok. 140 mln ludzi, głównie w Turcji, krajach Azji Środkowej i różnych częściach dzisiejszej Rosji. Do tej rodziny należą m.in. języki: kazachski, tatarski, kirgiski, turkmeński i uzbecki. Tureckiemu najbliżej do gagauskiego, którym mówi się w części Mołdawii, Ukrainy, Bułgarii i na Bałkanach. I właśnie turecki jest w całej tej językowej rodzinie najpopularniejszy. Posługuje się nim ponad 66 mln ludzi nie tylko w Turcji, ale też na Cyprze, w Iraku i na Bałkanach. Turcja jest piątym krajem na świecie pod względem obszaru winnic. Lwia część z produkowanych tam winogron jest spożywana w postaci świeżych owoców, suszona na rodzynki lub przerabiana na melasę. Ale z ok. 3% zbiorów produkuje się wino, co jest ewenementem jak na kraj w 90% muzułmański. Dodajmy – jest to wino dobre. Najwięcej wina powstaje w Tracji, blisko Stambułu, oraz nad Morzem Egejskim, w okolicach Izmiru. Turcja ma 140 zarejestrowanych producentów wina. Najszerzej znana jest winnica Kavaklidere, której produkty są dostępne również w Polsce. Stambuł to nie tylko fascynujące miasto, ale i gigantyczny hub lotniczy. Po otwarciu w 2019 r. nowego lotniska jeszcze zyskał na znaczeniu. W 2022 r. odprawiono tu 64 mln pasażerów, co było najlepszym wynikiem w całej Europie. A turecki narodowy przewoźnik Turkish Airlines też ma na swoim koncie rekordy. Lata do 340 destynacji w 122 krajach świata. Tylu połączeń nie ma żadna inna linia lotnicza. Nazwa kamienia szlachetnego zwanego turkusem ma ścisły związek z Turcją. Francuskie słowo „turqes” dosłownie oznacza „turecki”. Z czasem „turqes” zmieniło się w „turqoise” i dziś oznacza zarówno turkus, jak i kolor turkusowy. Ten cenny minerał, występujący m.in. w Iranie i Afganistanie, trafiał do Europy przez Turcję właśnie, dzięki handlowi z Imperium Osmańskim. Nazwa „turkus” używana jest mniej więcej od XVII w. Wcześniej minerał nazywany był kalaitem. Całkowita długość tureckiej linii brzegowej wynosi ok. 7200 km (17. wynik na świecie). Z tego aż 1000 km to turecka „perła w koronie”, czyli Turkusowe Wybrzeże, zwane też Riwierą Turecką. To pas rozciągający się mniej więcej od Alanyi na wschodzie do Canakkale na północnym zachodzie. Jest on jedną z najpiękniejszych i najciekawszych linii brzegowych na świecie. Każdego roku Riwierę Turecką odwiedzają miliony turystów. Znajdziemy tu spektakularne plaże, np. uwiecznianą na potęgę na zdjęciach Oludeniz. A także obfitość starożytnych zabytków, m.in. jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zespołów miejskich, czyli Efez.
Gigant z Tajlandii. Nowo odkryty gatunek dinozaura ważył tyle, co dziewięć słoni
Na obrzeżach stawu w Tajlandii odnaleziono kości giganta, który 120 mln lat temu dominował w regionie. Ważący 27 ton Nagatitan chaiyaphumensis, to największy dinozaur odkryty dotąd w Azji Południowo-Wschodniej. Żywił się tylko roślinami.
W nazwie nowo opisanego dinozaura, Nagatitan chaiyaphumensis, zaklęto mnóstwo ciekawych informacji. „Naga” odnosi się do mitycznego węża wodnego z folkloru tajskiego i Azji Południowo-Wschodniej, „Titan” do olbrzymów z mitologii greckiej, a „chaiyaphumensis” oznacza „z Chaiyaphum”, czyli z tajskiej prowincji, w której odkryto skamieniałości. Informacje na jego temat opublikowano na łamach „Scientific Reports”. – Dinozaury fascynowały mnie od dziecka. Niniejsza praca nie tylko dokumentuje odkrycie nowego gatunku, ale pozwala mi także dotrzymać złożonej w dzieciństwie obietnicy, że nazwę kiedyś dinozaura – mówi główny autor nowej publikacji dr Perth Sethapanichsakul z UCL. Znalezisko na brzegu stawu Historia Nagatitana zaczęła się 10 lat temu, kiedy na obrzeżach stawu w północno-wschodniej Tajlandii odnaleziono pierwsze kości. Współpraca między University College London (UCL) a tajskimi uniwersytetami – Mahasarakham i Suranaree – oraz Muzeum Sirindhorn umożliwiła szczegółową analizę szczątków. Badania prowadzono m.in. przy użyciu skanowania i druku 3D, co umożliwiło wymianę danych między kontynentami bez konieczności transportu delikatnych skamieniałości. Nagatitan. Gigant w liczbach Analiza kręgów, żeber, miednicy oraz kości kończyn pozwoliła oszacować rozmiary zwierzęcia. Najbardziej imponującym elementem była kość nogi przedniej o długości 1,78 metra – niemal tyle, ile wzrost dorosłego człowieka. Nagatitan mierzył 27 metrów długości i ważył około 27 ton, co odpowiada masie dziewięciu dorosłych słoni azjatyckich. Co prawda ustępuje on południowoamerykańskim gigantom, takim jak Patagotitan, to jest o co najmniej 10 ton cięższy od słynnego diplodoka. Świat „ostatniego tytana” Nagatitan żył we wczesnej kredzie, około 100–120 milionów lat temu. W tamtym okresie region ten charakteryzował się suchym lub półsuchym klimatem, który sprzyjał zauropodom; ich długie szyje i ogony pomagały w regulacji temperatury ciała. Warto wspomnieć, że ten gatunek było w pełni roślinożerny. Dinozaur ten zamieszkiwał wśród meandrujących rzek. Dzielił środowisko z rybami, słodkowodnymi rekinami, krokodylami oraz mniejszymi roślinożercami i dużymi teropodami. Dlaczego to odkrycie jest istotne? Nagatitan jest nazywany „ostatnim tytanem”, ponieważ pochodzi z najmłodszej tajskiej formacji skalnej zawierającej szczątki dinozaurów. Późniejsze warstwy geologiczne wskazują na obecność płytkiego morza, co czyni go prawdopodobnie ostatnim wielkim zauropodem regionu. Odkrycie to wzbogaca wiedzę o ewolucji tych wielkich stworzeń, ale też wzbudza nadzieję, że pojawią się kolejne znaleziska w postaci nieznanych gatunków dinozaurów. Tajlandia. Ten kraj skrywa dinozaury Choć Tajlandia jest stosunkowo niewielkim krajem, pod względem bogactwa skamieniałości dinozaurów zajmuje prawdopodobnie trzecie miejsce w Azji. – Dążę do tego, aby dinozaury z Azji Południowo-Wschodniej zyskały należne miejsce w nauce światowej – mówi dr Sethapanichsakul. Badania paleontologiczne trwają tu od około 40 lat, a od 1986 roku, kiedy nazwano pierwszy gatunek, kraj ten przeżywa rozkwit za sprawą nowej generacji badaczy. Nagatitan chaiyaphumensis jest czternastym dinozaurem opisanym w tym regionie, co potwierdza, że tamtejsze formacje skalne skrywają sporo gatunków. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W chińskim mauzoleum złożono dekorację z piór. Spajał je klej z... bawoła
Starożytni wierzyli, że pióra pozwalają duszy wznieść się do nieba. Być może z tego właśnie powodu w królewskim mauzoleum w Chinach złożono dekorację wykonaną z upierzenia pięciu gatunków ptaków i specjalnego kleju z wymarłego… bawoła.
Odkrycia dokonano na stanowisku Wuwangdun w prowincji Anhui, gdzie znajduje się monumentalny grobowiec. Jest to mauzoleum królewskie państwa Chu z III wieku p.n.e., przypisywane królowi Kaolie, który zmarł w 238 roku p.n.e. Jak wyglądał grobowiec? To największy i najlepiej zachowany królewski pochówek tej chińskiej epoki, jaki kiedykolwiek wyeksplorowano metodami naukowymi. Składa się z wielu pomieszczeń. W mauzoleum odkryto imponującą liczbę ponad 10 000 artefaktów, wśród których znajdowały się cenne przedmioty rytualne i codzienne, w tym rzadkie szczątki organiczne. W jednej z komór odnaleziono barwną dekorację z piór, która pomimo upływu tysiącleci zachowała swoje kolory. Teraz stała się unikatowym obiektem badań nad dawnym rzemiosłem. Wnioski na ten temat opublikowano w „Science Bulletin”. Analizy molekularne piór Ustalenie tego, z jakich zwierząt pochodziły pióra, nie było możliwe ze względu na stan ich zachowania. W końcu mają 2300 lat. Naukowcy musieli sięgnąć po zaawansowane metody analizy białek, takie jak MALDI-TOF-MS oraz LC-MS/MS. Pozwoliły one na zbadanie keratyny zawartej w piórach oraz kolagenu obecnego w klejach. Pięć ptasich gatunków i symbolika dudka Z analizy wynika, że do stworzenia kompozycji wykorzystano pióra co najmniej pięciu różnych ptaków: dudka, grubodzioba żałobnego, fletówki złotobrzuchej, szerokodzioba czarnobrewego, krzyżodzioba świerkowego. Szczególną uwagę przykuwa dudek. W starożytnych Chinach był on symbolem szczęścia i pomyślności. Co ciekawe, w innych wielkich cywilizacjach, takich jak starożytny Egipt czy Persja, również postrzegano go jako przewodnika dusz, co sugeruje ponadkulturowe podobieństwa w postrzeganiu tego gatunku przez elity dawnego świata. Niespodzianka w spoiwie. Ślad wymarłego bawoła Pióra ptaków przetrwały jako zwarta dekoracja, ponieważ zostały połączone za pomocą kleju zwierzęcego. Tą substancję udało się zidentyfikować jako klej wykonany z bawoła. Aby dokładnie określić gatunek, naukowcy przeprowadzili dodatkowe testy porównawcze na szkieletach z Yinxu (datowanych na lata 1300–1046 p.n.e.). Dzięki identyfikacji wariantów aminokwasowych odróżniających różne gatunki bawołów potwierdzono, że spoiwo pochodzi od wymarłego już bawoła krótkorogiego (Bubalus mephistopheles). Źródło: Science Bulletin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Trekking w Kirgistanie – podróż przez Tien-szan, jeziora i dziką naturę. Artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Relacja Ewy Kolbusz-Taczały z trekkingu w Kirgistanie – jednym z najbardziej fascynujących przyrodniczo krajów Azji Centralnej – znalazła się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Pomysł był prosty: bierzemy namioty, pakujemy plecaki i ruszamy na trekking do Kirgistanu. Nasza trasa prowadzi z Jety Oguz przez przełęcz Teleti i obok jeziora Ala-Kul do Aku-Suu. Pierwsze dni trekkingu w Tien-szanie – zachwyt i nagłe załamanie pogody Lądujemy w Ałmatach w Kazachstanie i przeprawiamy się do Karakołu – miasta w Kirgistanie i bramy Tien-szanu. Po całym dniu w autobusach i marszrutkach jesteśmy na miejscu. Bierzemy taksówkę do Jety Oguz, skąd ruszamy pieszo. Cel: dojść jak najwyżej pod przełęcz Teleti i rozbić namiot przed zmrokiem. Wygodny szlak prowadzi przez rozległe łąki pełne krów i koni. Po drodze mijamy także jurty i pasterzy. Podglądamy życie, niczym zawieszone w czasie. Turyści schodzący z góry mówią, że przełęcz jest nie do przejścia. Spadła masa śniegu i jest duże zagrożenie lawinowe. Początkowo nie dajemy się zniechęcić, ale kolejne ostrzeżenia gaszą nasz zapał. Docieramy na miejsce i rozbijamy obóz na rozległej polanie, nad rzeką. Pachnie mokrą trawą i ozonem. Jesteśmy niemal sami w dolinie. Wokół – szczyty w świeżym śniegu, ale to nie niewinny cukier puder, który czasem spada w Tatrach jesienią, lecz ciężka masa zalegająca w żlebach. Noc okazuje się trudna. Kirgiskie bakterie eliminują niektórych zawodników, a kolejne opady śniegu sprawiają, że decydujemy się wrócić do Karakołu. Jezioro Ala-Kul – turkusowy raj i walka z burzą w górach Po dwóch dniach odpoczynku wracamy w góry – planujemy trasę z doliny Karakoł do jeziora Ala-Kul i dalej do Altyn-Arashan. Rano docieramy marszrutką do bramy parku narodowego i ruszamy w górę. Szlak wiedzie szeroką, zieloną doliną, w której wije się rzeka i pasą się stada koni. Widok, jak z typowego „landsztafu”, który na ścianie wydaje się kiczowaty i nierealny, a tutaj zapiera dech w piersiach. Zostawiamy plecaki w obozie i ruszamy na lekko w stronę lodowca pod Pik Karakoł. Po kilku godzinach docieramy do moreny. Niestety nadciągają ciemne chmury, robi się zimno i zaczyna grzmieć. Coraz częściej. Odwrót! Nie wiem, jak to się stało, że w międzyczasie, w tych warunkach zostałam narzeczoną… ale to już zupełnie inna historia. Biegniemy w dół ulewie i po kilku godzinach docieramy do obozu. Cali mokrzy. Na szczęście ciepła jurta i kirgiskie napoje wyskokowe robią swoje i pozwalają się ogrzać. Następnego dnia ruszamy w stronę jeziora Ala-Kul. Szlak wiedzie przez lasy, kwieciste łąki, kluczy po gołoborzach, mija wodospady, aż wreszcie wyprowadza nas skalistą ścieżką na punkt widokowy na jezioro. Obłędne, turkusowe jezioro otoczone górami i lodowcami. Nierealne. View Gallery on the source website Odpoczywamy chwilę nad wodą i ruszamy dalej. Niestety, pogoda znów się psuje. Wiatr i śnieg nie dają nam cieszyć się widokami. Gdy stajemy na przełęczy, leje całkiem mocno i grzmi. Zbiegamy błotnistym zboczem w dół, uciekając przed burzą. Song-Kul – najpiękniejsze jezioro Kirgistanu i chwile absolutnego szczęścia Niżej pogoda się poprawia, ale zejście do Altyn-Arashan dłuży się niemiłosiernie, a ciężkie plecaki nie pomagają. Na szczęście myśl o gorących źródłach podtrzymuje morale. Gdy docieramy do celu, wioska nas rozczarowuje. Nie jest urocza, a gorące źródła nie są dzikie – jak to miało miejsce w naszych wyobrażeniach – a ujarzmione rurami i obudowane czymś, co bardziej przypomina wybetonowany kurnik niż miejsce relaksu. Na szczęście domowe jedzenie rekompensuje trochę te rozczarowania. Zasypiamy w ciepłej jurcie, by rano ruszyć na ostatni odcinek do Aku-Suu, skąd wracamy marszrutką do Karakołu. Po chwili odpoczynku wyruszamy nad jezioro Song-Kul. Po całym dniu w marszrutkach, psującym się jeepie i kurzu kirgiskich dróg, docieramy na przełęcz chroniącą to miejsce przed resztą świata. To jak brama do innego wymiaru. Song-Kul leży trzy tysiące metrów nad poziomem morza, jak w kraterze, otoczone pierścieniem gór. Brzegi porasta falująca na wietrze trawa, a w niej – stada koni. Aż po horyzont. Wydaje się, że tam mamy wrażenie, jakbyśmy wjeżdżali do Równiny Serengeti. Nie ma słów, żeby to wyrazić. Błękit jeziora miesza się z błękitem nieba. Zieleń traw jest soczysta i błyszczy się w słońcu. Do tego brak ludzi. Tylko kilka pasterskich jurt, w których mieszkają Kirgizi. Poza nimi nie ma tu nikogo. Rozbijamy namiot nad brzegiem i siedzimy kilka godzin bez ruchu zapatrzeni w taflę jeziora, w zachodzące nad nim słońce i konie. Pasące się spokojnie kilka metrów obok nas. Żyjące swoim najlepszym życiem. Pachnie trawą, wodą i szczęściem. Ten widok zostanie ze mną na lata. Ten idealny moment, którego nie da się opisać, wyrazić słowami czy pokazać na zdjęciach. Uczucie wydestylowanego szczęścia. Te kilka wspomnień z Kirgistanu nie oddają tego, jaki jest ten kraj i co ma do zaoferowania, ale mam nadzieję, że zachęcą kogoś, żeby tam pojechać i przywieźć swoje wspomnienia, swoją historię z tego pięknego miejsca. Z kraju gór i koni. Z kraju, gdzie tradycja wciąż miesza się z nowoczesnością. Z kraju ośnieżonych szczytów i kwitnących łąk. Z kraju prostego życia i szczęścia. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Trzecie największe miasto Indii jednych zachwyca, a innych przytłacza. Najlepiej poznawać je przez historie kobiet
Kalkuta to miasto pełne kontrastów, w którym przeszłość wciąż przeplata się z nowoczesnością. Od kolonialnych budynków po tętniące życiem ulice – sprawdź, co wyróżnia to miejsce na tle innych indyjskich metropolii.
Spis treści: Miasto między przeszłością a nowoczesnością Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Smaki i codzienność Bengalu Duchowość i kontrasty życia 3 sposoby na tanie Indie Kalkuta, na tle innych wielkich indyjskich metropolii, wyróżnia się swoją tożsamością. W przeciwieństwie do dynamicznego Delhi czy technologicznego Bangaluru, to miasto zachowuje nostalgiczny charakter dawnej epoki, który wciąż definiuje jego rytm. Miasto między przeszłością a nowoczesnością W przeciwieństwie do Delhi, które przypomina brutalnie rozpychającego się mężczyznę, czy Bangaluru, któremu bliżej do nastolatka wpatrzonego w ekran smartfona, Kalkuta jest kobietą. Stateczną damą, która nosi stare koronki, choć już zmurszały i przydałoby się cerowanie. Jest najmłodszym z wielkich indyjskich miast, ale tylko ona ma w sobie wdzięk wspaniałego wczoraj. Inni pędzą ku przyszłości. Delhi się rozrasta, buduje satelickie miasta. Mumbaj pnie się wzwyż, bo nowoczesność musi się pomieścić z biedą. A Kalkuta drepcze, próbując dogonić postęp. Przeszła ostatnio rozległy lifting i kilka zabiegów upiększających. Wzdłuż centralnej alei Chowringhee leżą nowe chodniki, pyszni się kwitnący park, w którym jeszcze kilka lat temu na ubitej ziemi przysypiały bezpańskie psy. Lśniący gmach Victoria Memorial, pamiątka po brytyjskim panowaniu, jest symbolicznym śladem kolonialnej historii – onieśmielający i obcy, jak obiekt pozostawiony przez kosmitów. Przed odrestaurowanym ceglanym budynkiem głównego targowiska New Market szumią nowe fontanny – zadziwiający dowód troski o komfort mieszkańców w mieście, w którym w wielu miejscach wciąż trudno o stały dostęp do bieżącej wody. Dawne rezydencje Brytyjczyków, o pałacowych kopułach zdobionych zegarami, przechodzą metamorfozę. Otoczone rusztowaniami z bambusa cierpliwie czekają, aż bosonodzy mężczyźni odmalują ich frontony. Robota ciągnie się miesiącami, a odzyskana uroda i tak uleci z pierwszym atakiem monsunu. Mimo to sprawa została przesądzona – Kalkuta zdecydowała się na nowoczesność. By szybciej ku niej iść, wszczepiła sobie swoistą „endoprotezę” – w dzielnicy Salt Lake, niedaleko sennego lotniska i wiecznie zakorkowanej obwodnicy, przyjął się nowy byt: nowoczesne osiedla z centrami handlowymi i multipleksami. Również w śródmieściu, przy Park Street i Esplanade, przybywa klimatyzowanych salonów z telefonami i kawiarni z mrożoną kawą. Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Jedno, czego indyjska Kalkuta nie odmładza, to jej serce, bijące w najstarszej, północnej części. Tu zegary wciąż pokazują XIX wiek. W wąskich uliczkach rzemieślnicy wykuwają metalowe dzwonki dla rikszarzy, którzy pobiegną z drewnianym wózkiem nawet w najcięższą ulewę. W małych świątyniach tlą się kadzidła, a handlarze przekrzykują się, negocjując ceny. Wysyłają tragarzy, by na głowach przenieśli kopy twardych guaw i delikatnych, czerwieniejących mango. Wokół poczty głównej przy dawnym placu Dalhousiego kucają pakowacze – obszywają przesyłki płótnem, kaligrafują adres, lakują, stemplują. Tradycyjne metody pakowania wciąż funkcjonują obok nowoczesnej logistyki lotniczej. Wokół domu Rabindranatha Tagorego, nagrodzonego Noblem geniusza literatury i muzyki, rozciąga się nieregularna sieć uliczek. Zabłądzić w którąkolwiek to zanurzyć się w opowieść, która toczy się od wieków. Smaki i codzienność Bengalu W małych knajpach ze stołami z surowego drewna leżą umyte liście bananowca. Wąsaty kelner wyrzuca na nie górę sypkiego ryżu, kawałki ryby w marynacie, duszone warzywa – wszystko, co oferuje tradycyjna kuchnia bengalska. Obok, w gęstym syropie, pływa gorący gulab dźamun albo biała roszogula – życie jeszcze nigdy nie było tak słodkie. Nieopodal, w położonej nad brzegiem Hugli dzielnicy Kumartuli, rzeźbiarze budzą do życia ukochane bóstwa. Słomiany szkielet otulają miękką gliną – spod ich dłoni wyłaniają się krągłe piersi, słoniowe trąby i ostre tygrysie kły. To właśnie tutaj powstają figury wykorzystywane podczas religijnych festiwali Durga Puja. Kiedy wyschną, zostaną pomalowane na jaskrawe barwy widoczne nawet nocą, podczas upojnych religijnych festiwali. Duchowość i kontrasty życia Szybki przejazd metrem na południe to podróż po jeszcze silniejsze przeżycia. W świątyni Kali, sąsiadującej z najstarszym wciąż działającym przytułkiem założonym przez Matkę Teresę, drżą młode kozy. Jeszcze chwila i zostaną złożone w ofierze – to element lokalnych rytuałów religijnych, które wciąż są obecne w przestrzeni miasta. Znużeni kwiaciarze wyplatają girlandy – czerwone kwiaty przypominają krople krwi. Przed świątynią zamieszanie – trwa handel nadzieją na lepsze jutro. Z dachu restauracji w jedynym wieżowcu przy New Market widać miasto, które właśnie się przebudziło. Zrzuca z siebie pleśń i upalny letarg. Warto je zobaczyć, zanim gwałtowna modernizacja całkowicie zmieni jego oblicze. 3 sposoby na tanie Indie Loty z Europy do Kalkuty są drogie. Lepiej w Delhi przesiąść się na linie indyjskie lub kolej – to często tańsza alternatywa podróży. Jeden kurs żółtą taksówką wystarczy, by poczuć urok jazdy słynnym ambasadorem. Potem warto wybrać autobusy i tramwaje – transport publiczny jest bardzo tani (całe miasto nawet za 10 rupii). Tanią i dobrą knajpkę najłatwiej znaleźć w porze lunchu, podążając za tłumem. Je się w tłoku, ale świeżo i lokalnie, często bez użycia sztućców. Źródło: National Geographic Traveler
Wygląda jak z bajki, a spotkasz go w polskim zoo. Czym jest takin złoty?
Takin złoty to wyjątkowy ssak górski, który fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników przyrody. Jego charakterystyczna budowa ciała, złożone zachowania społeczne, specjalistyczna dieta i zdolność do migracji w górskich warunkach to doskonałe przykłady przystosowania do życia w surowym środowisku Himalajów i Gór Qin.
Spis treści: Wygląd i charakterystyka takinów złotych Co jedzą takiny? Okres rozrodczy i poród Zagrożenia dla gatunku Takin złoty (Budorcas taxicolor) jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikatowych zwierząt żyjących w Azji. Porusza się na wysokościach od 1000 do 4250 m n.p.m., będąc wyjątkowo przystosowanym do życia w górskich, często niedostępnych terenach, gdzie temperatury gwałtownie spadają, a warunki pogodowe zmieniają się z godziny na godzinę. Zimą takiny schodzą w doliny w poszukiwaniu pożywienia, tworząc mniejsze grupy, natomiast wiosną i wczesnym latem gromadzą się w dużych stadach, czasami liczących nawet 300 osobników. W zależności od pory roku, struktura stad ulega zmianie. Starsze samce zwykle żyją samotnie i dołączają do grup tylko w okresie rui, aby konkurować o samice. Stada składają się głównie z dorosłych samic, młodych samców oraz młodocianych osobników. Wygląd i charakterystyka takinów złotych Takin złoty osiąga długość ciała około 2 metrów, wysokość do 1,3 m i wagę do 350 kg. Jego gruba sierść chroni przed zimnem, a obecność oleistych substancji na całym ciele dodatkowo zapobiega utracie ciepła. Kolor sierści waha się od żółto-złotego, beżowego i ciemnoczerwonego po prawie czarny, a samce wyróżniają się intensywniejszym odcieniem na szyi i klatce piersiowej. Krótkie, grube i czarne rogi występują u obu płci. Wyrastają one około szóstego miesiąca życia. Kończyny, nozdrza i kopyta są ciemne, trójkątny ogon jest krótki i bezwłosy od spodu, a uszy spiczaste i wąskie. Zachowanie takinów jest silnie związane z porami dnia i roku. Zwierzęta są najbardziej aktywne o zmierzchu i w nocy, w ciągu dnia często odpoczywają w zacienionych miejscach. Komunikacja między osobnikami obejmuje m.in. feromony zawarte w moczu – samce zaznaczają teren i sygnalizują status seksualny, a samice używają moczu do informowania o gotowości do krycia. Co jedzą takiny? Takiny złote to zwierzęta roślinożerne. Żywią się trawami, liśćmi, pędami bambusów i rododendronów, a także ziołami dostępnymi w górskich lasach. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia włóknistej roślinności, a przemiana materii wspomagana jest przez mikrobiotę kałową, której skład zmienia się sezonowo. W środowisku naturalnym dostępność pokarmu wpływa na zachowania społeczne i migracyjne tego gatunku. Takiny złociste każdej wiosny przemieszczają się w górę, korzystając z wydeptanych szlaków przez gęste zarośla bambusów, w poszukiwaniu lizawek solnych i świeżej roślinności. Zimą natomiast, gdy pożywienia jest mniej, stada schodzą zalesionych dolin i dzielą się na mniejsze grupy, dzięki czemu mogą lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Okres rozrodczy i poród Okres rui u takinów przypada na lipiec i sierpień. Samce w tym czasie stają się agresywne, ryczą głośno i konkurują o samice, wykorzystując zarówno sygnały zapachowe, jak i bezpośredni kontakt fizyczny. Cielęta przychodzą na świat wczesną wiosną. Ciąże trwające od 200 do 220 dni są najczęściej pojedyncze, rzadko zdarzają się bliźniacze. Porody odbywają się zazwyczaj w gęstych zaroślach. Młode są ciemniejsze od dorosłych, co pomaga im kamuflować się wśród skał i roślinności. Cielęta przestają ssać mleko po upływie około dwóch miesięcy od porodu. Wówczas pobierają już wyłącznie stały, roślinny pokarm, choć często pozostają w pobliżu matki do czasu narodzin kolejnego potomka. Zagrożenia dla gatunku Takin złoty jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Największe niebezpieczeństwa dla jego populacji wynikają z utraty siedlisk spowodowanej wylesianiem i działalnością rolniczą człowieka. Poważnym problemem jest także celowe niszczenie siedlisk oraz kłusownictwo. Takiny złote są dla lokalnej ludności źródłem mięsa oraz cennego futra i rogów. Naturalni wrogowie takinów to m.in. niedźwiedzie, wilki, lamparty i cyjony. W obliczu ataku takiny stosują skuteczne strategie obronne – ostrzegają członków stada charakterystycznym dźwiękiem i błyskawicznie uciekają, skacząc po skałach lub chowając się w gęstych zaroślach, gdzie mogą ukryć się przed drapieżnikiem. Takie zachowania zwiększają ich szanse na przeżycie w trudnym górskim środowisku. Ochrona takina złotego Ochrona tych górskich zwierząt obejmuje monitorowanie populacji w naturze metodami nieinwazyjnymi. Nie bez znaczenia są także działania mające na celu edukację lokalnych społeczności oraz tworzenie rezerwatów przyrody w rejonach występowania takinów złocistych. Dzięki tym inicjatywom możliwe jest nie tylko zachowanie populacji, ale też zwiększenie wiedzy naukowej o tym unikatowym ssaku. W ogrodach zoologicznych takiny pełnią podwójną funkcję – edukacyjną i badawczą. Pozwalają odwiedzającym obserwować życie dzikich mieszkańców gór, ich zwyczaje, dietę i cykl rozrodczy. Hodowla w kontrolowanych warunkach umożliwia prowadzenie badań nad zdrowiem, rozrodem i zachowaniami społecznymi zwierząt, a jednocześnie zwiększa szanse przetrwania gatunku. W Polsce takiny złote można zobaczyć w kilku ogrodach zoologicznych: w Krakowie, Wrocławiu oraz Gdańsku. Wrocławskie Zoo prowadzi hodowlę od 2017 roku, a w ostatnich latach rodziło się tam średnio po dwa młode rocznie. Sukcesy hodowlane w Polsce i na świecie (w około 80 ogrodach zoologicznych znajduje się ponad 450 takinów) świadczą o znaczeniu takich programów ochronnych dla przyszłości gatunku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
W Chinach odkryto gigantyczne zapadlisko z lasem. Na dnie mogą żyć nieznane gatunki
Na dnie ogromnego zapadliska w Chinach odkryto bujny las. Rosną tam wysokie drzewa i gęsta roślinność. Naukowcy podejrzewają, że mogą żyć tam nieznane gatunki.
W tym artykule: Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? Podziemne życie nietoperzy i paproci Formy krasowe na świecie Otwory w ziemi – zwłaszcza te największe – wzbudzają ogromne zainteresowanie badaczy i amatorów, którzy często dopisują do tych miejsc mało wiarygodne historie. Jedne z najbardziej znanych dziur to tzw. Wrota Piekieł w Turkmenistanie i Piekielna Studnia w Jemenie. Osobna kategoria to leje krasowe. Ten odnaleziony niedawno w Chinach, zamiast z piekłem kojarzy się jednak z niebem. To zasługa odkrycia na jego dnie. Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? W 2022 roku grupa speleologów i grotołazów eksplorowała, jak się okazało, wyjątkowo malownicze zapadlisko w Regionie Autonomicznym Kuangsi-Czuang na południu Chin. Na głębokości prawie 200 m rosną mierzące 40 metrów wysokości stare drzewa i bujne poszycie. Badacze trafili też na trzy wejścia do jaskiń. Jak napisali w komunikacie prasowym, najprawdopodobniej zamieszkują je zwierzęta, które do tej pory nie zostały opisane przez naukowców. Podobne zagłębienia są typowe dla krasowego krajobrazu południowych Chin. Jak powstają? Podłoże skalne rozpuszcza się, kiedy opady deszczu wsiąkają w glebę. W ziemi woda zakwasza się i drąży coraz większe komory jaskiniowe. W końcu przestrzeń jest na tyle duża, że ziemia nad nią po prostu się zapada. Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekści... Podziemne życie nietoperzy i paproci W języku mandaryńskim na takie otwory w ziemi mówi się „tiankeng”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „niebiańską dziurę”. Samo odkrycie nie zaskoczyło badaczy. Region Kuangsi-Czuang słynie ze spektakularnych formacji krasowych – od zapadlisk przez filary po naturalne mosty. Część z nich została wpisana na listę naturalnego dziedzictwa UNESCO. Nie wszystkie leje krasowe są jednak tak głębokie i tak zielone na dnie. To jednak niejedyne zapadlisko, na którego dnie tętni życie. Przykładowo w Teksasie znajduje się lej, w którym rosną tropikalne paprocie. Zarodniki roślin przyleciały razem z nietoperzami migrującymi między Ameryką Północną i Południową. Leje krasowe mogą być schronieniem dla wielu gatunków roślin i zwierząt, ale nie tylko. To też źródła wód podziemnych. George Veni, międzynarodowy ekspert od badania jaskiń, przypomina, że krasowe warstwy wodonośne stanowią jedyne lub podstawowe źródło wody dla 700 milionów ludzi na całym świecie. Problem w tym, że często są zanieczyszczone. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" /> Formy krasowe na świecie Nie wszędzie na świecie tego typu zapadliska są tak zjawiskowe. Jak tłumaczy Veni, cytowany przez portal „Live Science”, w Chinach ogromne znacznie na formowanie się między innymi jaskiń ma zróżnicowana geologia i klimat. – W Chinach mamy niesamowity wizualnie kras z ogromnymi dziurami i gigantycznymi wejściami do jaskiń. W innych częściach świata można ich nawet nie zauważyć. Jaskinie mają średnicę od metra do dwóch. Trzeba się więc przez nie przeciskać – tłumaczy badacz. W Polsce najpopularniejszym regionem, w którym można podziwiać formy krasowe, jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Prowadzi przez nią pieszy i rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Na jego pokonanie warto zaplanować kilka dni. Co prawda na trasie nie będziemy mijali zapadlisk z lasami na dnie, ale obok charakterystycznych formacji skalnych równie trudno przejść lub przejechać obojętnie. Część jaskiń na szlaku została udostępniona zwiedzającym. Do niektórych wejdziemy tylko z przewodnikiem. Źródło: Xinhua News Agency Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dlaczego w Japonii istnieją 72 pory roku? Ten system zmienia sposób myślenia i podróżowania
Podczas gdy większość świata funkcjonuje w rytmie czterech pór roku, w Japonii tradycyjny kalendarz dzieli czas znacznie precyzyjniej – na krótkie, kilkunastodniowe mikrosezony. To nie tylko sposób obserwowania przyrody, lecz także element filozofii życia, który sprzyja większej uważności i pozwala dostrzegać subtelne zmiany zachodzące w naturze na co dzień.
Tradycyjny japoński kalendarz to znacznie więcej niż podział roku na wiosnę, lato, jesień i zimę. Jego struktura opiera się na dawnym systemie 24 okresów zwanych sekki, które dodatkowo dzielą się na jeszcze krótsze, kilkudniowe etapy – kō. Każdy z nich opisuje konkretne zjawiska przyrodnicze, takie jak kwitnienie roślin, migracje zwierząt czy zmiany temperatury. Choć system ten wywodzi się z tradycji chińskiej i przez lata pozostawał w cieniu zachodniego kalendarza, dziś ponownie zyskuje na znaczeniu, przyciągając osoby poszukujące głębszego kontaktu z naturą i bardziej świadomego przeżywania upływu czasu. Japoński kalendarz i mikropory roku – skąd wzięły się kō? Złożony system japońskiego kalendarza ma swoje korzenie w dawnych rozwiązaniach stosowanych w Azji Wschodniej, a jego obecna forma jest efektem wielowiekowej ewolucji. Choć współcześnie w Japonii funkcjonuje przede wszystkim kalendarz gregoriański (seireki), równolegle wykorzystywany jest system nazw er cesarskich (gengō), a także rzadziej spotykane, historyczne sposoby odmierzania czasu. Fundamentem tradycyjnego kalendarza był jednak model księżycowo-słoneczny, który dotarł do Japonii z Chin przez Półwysep Koreański już w VI wieku. Opierał się nie tylko na obserwacji cykli natury, lecz także na elementach takich jak chiński zodiak czy system rokuyō, przypisujący dniom określoną pomyślność lub jej brak. Kluczowa zmiana nastąpiła w okresie Edo, kiedy astronom Shibukawa Shunkai (uznawany za pierwszego oficjalnego astronoma Japonii) dostrzegł niedoskonałości dotychczasowego kalendarza i opracował jego nową wersję. Uwzględnił w niej długość roku wynoszącą 365 dni oraz dostosował system do rzeczywistych warunków panujących na archipelagu. Wprowadzony przez niego podział roku na 24 główne okresy (sekki), a następnie na 72 krótsze etapy (kō), został oficjalnie przyjęty w 1685 roku. Każde kō trwa zaledwie kilka dni i opisuje bardzo konkretne zjawiska przyrodnicze – od pojawiania się pierwszych pąków, przez migracje zwierząt, aż po zmiany temperatury i długości dnia. W przeciwieństwie do pierwotnego chińskiego systemu, japoński kalendarz został przeorganizowany tak, aby odzwierciedlać lokalny klimat, florę i faunę. Poszczególne okresy otrzymały poetyckie nazwy, a ich przebieg powiązano z rytmem natury charakterystycznym dla Japonii – od Risshun, czyli początku wiosny przypadającego na początek lutego, po Daikan, oznaczający najchłodniejszy moment roku na przełomie stycznia i lutego. Choć dziś większość Japończyków na co dzień posługuje się kalendarzem zachodnim (wykorzystywanym w administracji, dokumentach i życiu codziennym) elementy tradycyjnego systemu wciąż pozostają obecne. Widoczne są m.in. w odniesieniach do sezonowości, kalendarzach zawierających oznaczenia rokuyō czy w praktykach związanych z określonymi momentami roku. W niektórych środowiskach, takich jak ogrodnictwo czy ceremonia herbaciana, mikropory roku nadal pełnią funkcję praktycznego punktu odniesienia, wyznaczając odpowiedni czas na konkretne działania i rytuały. Mikropory roku w Japonii – jak wyglądają i co oznaczają w praktyce? Tradycyjny japoński kalendarz wyróżnia się tym, że nie opisuje czasu w sposób ogólny, lecz poprzez konkretne, obserwowalne zmiany w przyrodzie i codziennym życiu. Poszczególne mikropory roku nie są więc abstrakcyjnymi kategoriami, ale odzwierciedleniem tego, co faktycznie dzieje się w otoczeniu – od pierwszych oznak wiosny po subtelne sygnały nadchodzącej zimy. A które z mikropór roku są w Japonii najważniejsze? Otóż jedną z nich jest okres Shunbun (21 marca – 4 kwietnia), związany z równonocą wiosenną, który symbolizuje moment odrodzenia natury. To właśnie wtedy przypada czas kwitnienia wiśni, zwiększonej aktywności ptaków i pierwszych prac rolniczych, a także rodzinnych zwyczajów, takich jak porządki czy odwiedzanie grobów przodków. Wraz z nadejściem lata kalendarz koncentruje się na intensyfikacji zjawisk pogodowych i zmianie rytmu życia. Okres Taisho (23 lipca – 7 sierpnia) odzwierciedla szczyt wysokich temperatur i wilgotności, które mają bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców. To czas licznych festiwali letnich, sezonowych pozdrowień oraz wydarzeń odbywających się na świeżym powietrzu, które wpisują się w specyfikę japońskiego lata. Z kolei przejście do jesieni nie następuje nagle, lecz stopniowo zaznacza się w przyrodzie. Okres Risshū (8 – 22 sierpnia) sygnalizuje pierwsze, często ledwo zauważalne zmiany – chłodniejsze podmuchy wiatru, charakterystyczne odgłosy cykad czy pojawiające się mgły. W tym czasie obchodzone jest także święto Obon, podczas którego Japończycy symbolicznie witają duchy przodków, co dodatkowo podkreśla związek kalendarza z rytmem życia społecznego i duchowego. Zimowy okres Tōji (22 grudnia – 4 stycznia) natomiast związany jest z przesileniem zimowym i skupia się na mniej oczywistych oznakach zmian zachodzących w naturze. Zamiast spektakularnych zjawisk uwagę kieruje się na detale – pierwsze pąki roślin, zmiany w zachowaniu zwierząt czy powolne wydłużanie się dnia. Towarzyszą temu praktyki mające przynieść zdrowie i pomyślność, takie jak kąpiele z dodatkiem owoców yuzu czy spożywanie sezonowych potraw. Dlaczego japoński kalendarz mikropór roku zyskuje dziś na znaczeniu? Tak szczegółowy podział czasu sprawia, że kalendarz przestaje być jedynie narzędziem organizacyjnym, a zaczyna pełnić funkcję przewodnika po rytmie natury. Zwracając uwagę na momenty przejściowe i krótkie, często pomijane etapy między jedną a drugą porą roku (które w rzeczywistości kształtują codzienne doświadczenie otoczenia), pozwala dostrzec zmiany, jakie w standardowym podziale na cztery pory roku łatwo umykają. Takie podejście znajduje również zastosowanie w podróżowaniu. Planowanie wyjazdu z uwzględnieniem mikropór roku umożliwia bowiem poznanie mniej oczywistych aspektów Japonii – zarówno pod względem przyrody, jak i lokalnych zwyczajów czy sezonowych wydarzeń. Może to oznaczać kontakt z naturą w jej bardziej kameralnym wydaniu, a także uniknięcie największego natężenia ruchu turystycznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na najpopularniejszych momentach w roku, uwaga kieruje się na to, co aktualnie dzieje się w danym miejscu. – W tradycyjnym japońskim kalendarzu pory roku są podzielone na mniejsze części, co pozwala nam dostrzec nawet najmniejsze zmiany w naturze. Uświadamiając sobie te drobne zmiany, możemy doświadczać świata w sposób bardziej subtelny i głęboki – podkreślała Marie Kondo w rozmowie z BBC. Jak dodała, takie podejście zmienia również sposób przeżywania podróży, gdyż skupienie się na sezonowych elementach – od lokalnych produktów po charakter powietrza – sprawia, że doświadczenie staje się pełniejsze i bardziej świadome. Właśnie dlatego tradycyjny japoński kalendarz, mimo że na co dzień pozostaje w cieniu systemu zachodniego, ponownie przyciąga uwagę. Dla wielu osób staje się sposobem na zwolnienie tempa i oderwanie się od nadmiaru bodźców, a także próbą bardziej uważnego funkcjonowania w świecie, który coraz częściej wymusza pośpiech i ciągłą dostępność. Źródła: Sakuraco, Nippon, BBC, The New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak konflikt w Iranie wpływa na popularne kierunki turystyczne poza Bliskim Wschodem?
Napięcia wokół Iranu i strategicznej Cieśniny Ormuz zaczynają wywoływać skutki wykraczające daleko poza Bliski Wschód. Wiele gospodarek Azji opiera się na dostawach ropy przepływającej przez ten szlak, dlatego rosnąca niepewność przekłada się nie tylko na rynki energii, ale także na funkcjonowanie popularnych kierunków turystycznych. W jaki sposób konflikt wpływa na podróże w innych częściach świata?
Konsekwencje eskalacji napięć z udziałem Iranu coraz wyraźniej odczuwalne są w globalnej branży turystycznej. Choć pierwsze reakcje obejmowały głównie region Bliskiego Wschodu – w tym zmiany w siatkach połączeń lotniczych i ostrzeżenia dla podróżnych – wpływ konfliktu szybko rozprzestrzenił się na inne części świata. Kluczową rolę odgrywa tu Cieśnina Ormuz, przez którą transportowana jest znaczna część światowych dostaw ropy. W rezultacie wiele państw Azji, w tym Indie, Chiny czy Japonia, musi mierzyć się z rosnącą presją na sektor energetyczny. Przekłada się to na konkretne działania w turystyce – od ograniczania zużycia paliwa po dostosowywanie funkcjonowania infrastruktury i transportu. W efekcie zmiany te zaczynają wpływać również na doświadczenia podróżnych odwiedzających popularne kierunki poza samym regionem konfliktu. Sri Lanka a kryzys paliwowy. Jak konflikt wpływa na turystykę na wyspie? Wpływ napięć wokół Iranu i niepewności na rynku ropy zaczyna być widoczny także w takich kierunkach jak Sri Lanka, silnie uzależnionych od importowanych surowców energetycznych. Kraj ten pozostaje jednym z ważniejszych celów podróży w regionie – w 2024 roku odwiedziło go około 2,05 mln turystów zagranicznych, z czego ponad połowa pochodziła z Europy (w tym niemal 180 tys. z Wielkiej Brytanii, ponad 135 tys. z Niemiec oraz ponad 44 tys. z Polski). Tym samym utrzymanie stabilności sektora turystycznego ma kluczowe znaczenie dla gospodarki. W odpowiedzi na ograniczenia w dostępności paliwa wprowadzono limity jego zakupu oraz zmiany organizacyjne w administracji publicznej, w tym czterodniowy tydzień pracy dla części urzędników. Jednocześnie władze zdecydowały się wyłączyć branżę turystyczną z części restrykcji, wdrażając specjalne rozwiązania dla organizatorów wycieczek i hoteli. W praktyce oznacza to, że choć mieszkańcy odczuwają skutki ograniczeń, sektor turystyczny funkcjonuje w trybie uprzywilejowanym, a obsługa podróżnych pozostaje w dużej mierze niezakłócona. Egipt wprowadza krótsze godziny otwarcia – co to oznacza dla turystów? Egipt pozostaje jednym z najważniejszych kierunków turystycznych regionu, notując rekordowe wyniki – w 2025 roku kraj odwiedziło około 19 milionów turystów, co oznacza wzrost o blisko 20% w porównaniu z rokiem wcześniejszym. Duże znaczenie dla tego wyniku miało otwarcie Wielkiego Muzeum Egipskiego, które stało się jedną z najważniejszych nowych atrakcji przyciągających odwiedzających z całego świata. Pomimo tego władze zdecydowały się na wprowadzenie działań mających ograniczyć zużycie energii. Od końca marca zmieniają się godziny funkcjonowania sklepów, restauracji i centrów handlowych – w dni robocze będą one zamykane około godziny 21:00, a w czwartki i piątki, które pełnią rolę weekendu, około 22:00. Zmiany te wpisują się w szersze działania oszczędnościowe i mogą wpłynąć przede wszystkim na wieczorny rytm życia w miastach. Dla turystów oznacza to konieczność dostosowania planu dnia, zwłaszcza w zakresie kolacji czy zakupów, jednak główne atrakcje oraz infrastruktura turystyczna pozostaną dostępne. Najpopularniejsze kierunki (jak Kair, Luksor czy kurorty nad Morzem Czerwonym) nadal funkcjonują bez większych zakłóceń. Transport w Tajlandii pod presją. Taksówki ograniczają kursy Tajlandia, czyli jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych na świecie, również zaczyna odczuwać konsekwencje napięć na rynku energii. W 2024 roku kraj odwiedziło blisko 33 miliony turystów zagranicznych (w tym ponad 180 tysięcy z Polski), co pokazuje skalę ruchu i znaczenie sprawnie działającej infrastruktury transportowej. Obecnie problemy z dostępnością paliwa szczególnie widoczne są w Bangkoku, gdzie funkcjonowanie transportu indywidualnego uległo wyraźnemu ograniczeniu. Na lotnisku Suvarnabhumi Airport liczba dostępnych taksówek spadła z około 6000 do niespełna 2500, co przekłada się na wydłużony czas oczekiwania dla przylatujących pasażerów. Część kierowców unika także dłuższych kursów, obawiając się problemów z ponownym zatankowaniem pojazdów. Równocześnie władze starają się utrzymać stabilność cen w transporcie publicznym, wprowadzając mechanizmy kontrolujące koszty paliwa i apelując do operatorów o niepodnoszenie opłat. W praktyce oznacza to, że choć podróżni mogą napotkać utrudnienia logistyczne, alternatywne środki transportu – takie jak kolej miejska czy autobusy – pozostają dostępne i funkcjonują bez większych zakłóceń. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.