Dagestan to fascynująca kraina gór. Region skrywa wiele skarbów historii i natury
Dagestan, a dokładnie – Republika Dagestanu – przez tysiące lat pełnił funkcję strategicznego zwornika kontrolującego przepływ armii, towarów i idei pomiędzy stepami Eurazji a cywilizacjami Bliskiego Wschodu. Współcześnie, staje się coraz popularniejszym kierunkiem turystycznych eskapad, mimo że wiąże się z tym pewne ryzyko. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie skarby skrywa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Geografia Republiki Dagestanu Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dziedzictwo Dagestanu Nazwa regionu to hybryda tureckiego rdzenia dağ (góra) i perskiego przyrostka stan (kraj). W najprostszym tłumaczeniu oznacza „krainę gór”, jednak ta definicja nie jest w stanie w pełni określić tego wielokulturowego, a przy tym także pięknego zakątka. Geografia Republiki Dagestanu Dagestan rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego na długości około 405 kilometrów. Od północy graniczy z Kałmucją, od zachodu – z Czeczenią, a od północnego zachodu – z Krajem Stawropolskim. Granice południowe i południowo-zachodnie mają charakter państwowy, oddzielając Federację Rosyjską od Azerbejdżanu i Gruzji. Republika zajmuje powierzchnię 50300 kilometrów kwadratowych, co czyni ją największą na Kaukazie Północnym. Teren Dagestanu można podzielić na trzy zasadnicze strefy. Są to: Nizina Nadkaspijska – północna i wschodnia część kraju to obszary nizinne, miejscami depresyjne. Jest to strefa półpustynna i stepowa; pogórze – strefa przejściowa, charakteryzująca się łagodniejszym klimatem i żyznymi glebami, sprzyjająca rolnictwu i sadownictwu; Wielki Kaukaz – południowa i zachodnia część są zdominowane przez wysokie góry, zajmujące ponad połowę terytorium republiki. W przeciwieństwie do zachodniego Kaukazu, góry Dagestanu nie tworzą jednego głównego grzbietu, a skomplikowany system pasm bocznych, płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Najwyższym szczytem jest Bazarduzu (4466 m n.p.m.), zlokalizowany na granicy z Azerbejdżanem. Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Historię Dagestanu wypełniają nieustanne walki o kontrolę nad strategicznym korytarzem, łączącym Europę z Azją. Każda kolejna potęga – Rzym, Persja, Kalifat Arabski, Złota Orda, Imperium Osmańskie, Rosja – pozostawiła tam swój ślad. Brama Kaspijska Derbent to jedno z najstarszych miast na terenie obecnej Rosji, z historią osadnictwa sięgającą 5000 lat. W odległej przeszłości, wąski pas nizinny między górami a morzem (o szerokości zaledwie 3 km) był dla wielkich armii jedyną drogą omijającą Kaukaz. W VI wieku n.e. szachowie z dynastii Sasanidów wznieśli tam ogromny system fortyfikacji, mający chronić imperium przed koczownikami z północy. Jego sercem była cytadela Naryn-Kala. Od tej potężnej fortyfikacji w głąb gór ciągnął się mur Dag-Bary o długości ponad 40 km, blokujący wszelkie obejścia. Greccy geografowie opisywali to miejsce jako „Bramę Kaspijską”. Islamizacja i złoty wiek W VII wieku Derbent zdobyli Arabowie. Miasto zyskało wówczas nazwę Bab al-Abwab, oznaczającą „brama bram”. Stało się ono przyczółkiem islamizacji Kaukazu Północnego i ważnym centrum handlowym Jedwabnego Szlaku. W IX wieku, z populacją przekraczającą 50 tys. mieszkańców, było największym miastem regionu, przewyższając wielkością ówczesne ośrodki europejskie. To właśnie tam krzyżowały się wpływy arabskie, perskie i tureckie, a miasto stało się stolicą niezależnego emiratu. Średniowieczny Dagestan był luźną konfederacją chanatów i wolnych stowarzyszeń wiejskich. Wojna kaukaska XIX wiek przyniósł konfrontację z Imperium Rosyjskim. Dążąc do inkorporacji Kaukazu, carska potęga napotkała jednak na zacięty opór górali. Rozpętał się wówczas konflikt, który w historii zapisał się jako wojna kaukaska. Kluczową postacią tego okresu był Awar Imam Szamil – teolog i strateg, który stworzył Imamat Kaukaski, państwo teokratyczne oparte na szariacie, jednoczące Dagestan i Czeczenię. Szamil przez dekady skutecznie opierał się potędze carskiej armii, wykorzystując taktykę wojny podjazdowej i niedostępność terenu. Dopiero w 1859 roku, po oblężeniu na górze Gunib, został zmuszony do kapitulacji, co symbolicznie zakończyło zorganizowany opór na wschodnim Kaukazie. Okres radziecki i współczesność XX i XXI wiek przyniósł modernizację, edukację i infrastrukturę, ale także represje religijne i przymusowe przesiedlenia ludności górskiej na niziny. Rozpad ZSRR w 1991 roku zapoczątkował serię problemów etnicznych i ekonomicznych. W 1999 roku Dagestan stał się celem inwazji bojowników czeczeńskich pod wodzą Szamila Basajewa i Chattaba, co zapoczątkowało II wojnę czeczeńską. Co istotne, ludność Dagestanu masowo stanęła wówczas po stronie sił federalnych, formując oddziały samoobrony i odrzucając radykalną ideologię wahabicką najeźdźców. Mimo to region przez kolejne dwie dekady zmagał się z podziemiem terrorystycznym, którego aktywność została stłumiona dopiero w połowie 2010 roku. Niestety, 14 lat później terror powrócił w formie incydentalnych, ale krwawych ataków. Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dagestan oferuje geologiczne atrakcje, które swoją skalą mogą konkurować z najsłynniejszymi miejscami na świecie. Poniżej wymieniamy kilka najpiękniejszych. Kanion Sulak To najcharakterystyczniejsza wizytówka regionu. Wcięcie rzeki Sulak w wapienne skały osiąga głębokość 1920 metrów, co czyni ten kanion najgłębszym w Europie. W osadzie Dubki znajduje się wspaniały punkt widokowy, z którego roztacza się panorama na meandrującą w dole rzekę o nienaturalnie turkusowym kolorze. Sary-kum W odległości zaledwie 18 km od Machaczkały wznosi się Sary-kum – gigantyczna góra piasku otoczona stepem i górami. Mierząca ok. 260 m wysokości wydma jest jedną z najwyższych w Eurazji. Panuje tam unikatowy mikroklimat. Na piasku temperatura sięga 60 stopni Celsjusza. Występują tam skorpiony i jadowite węże, w tym żmija lewantyńska. To właśnie dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wyznaczonych kładkach. Dziedzictwo Dagestanu Republika Dagestanu to nie tylko zachwycająca natura. Na przestrzeni wieków ścierało się tam wiele cywilizacji, a każda pozostawiła po sobie wyraźny ślad. Cytadela Naryn-Kala Wpisany na listę UNESCO kompleks w Derbencie to obowiązkowy punkt w planie wycieczki po Dagestanie. Zwiedzanie obejmuje mury obronne, ruiny pałacu chanów, łaźnie, podziemne więzienia i tajemniczy obiekt na planie krzyża, który według niektórych badaczy mógł być najstarszą chrześcijańską świątynią w regionie, później zasypaną i używaną jako cysterna. Kubachi Wysoko w górach znajduje się Kubachi – wieś od średniowiecza słynąca z wyrobu broni i biżuterii. Miejscowi złotnicy cieszyli się sławą na dworach Persji i Rosji. Do dziś można tam kupić wyroby ze srebra bezpośrednio od rzemieślników. Gamsutl Często nazywany „Dagestańskim Machu Picchu”, Gamsutl to opuszczona osada na szczycie góry, na wysokości ok. 1500 m n.p.m.. Wioska, której historia sięga tysięcy lat, wyludniła się w XX wieku. Ostatni mieszkaniec zmarł w 2015 roku. Goor i Kahib W rejonie szamilskim znajdują się ruiny starych osad obronnych – Goor i Kahib. W pierwszej zachowały się kamienne wieże rodowe, a na krawędzi urwiska znajduje się formacja skalna zwana „Językiem Trolla” – idealne miejsce na pamiątkowe zdjęcie nad przepaścią. Stary Kahib to „przyklejone” do zbocza miasto-widmo, z ruinami domów i wież, do których prowadzą wąskie ścieżki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Najpiękniejsze wielkie koty powracają. Populacje panter śnieżnych mają się coraz lepiej
Dobre wieści nadchodzą z Kazachstanu i Pakistanu. Najnowsze obserwacje wskazują że irbis, czyli jeden z najrzadszych wielkich kotów na świecie, jest coraz liczniejszy.
Spis treści Irbis: duch gór na granicy wyginięcia Ochrona irbisa w Kazachstanie Sensacyjna obserwacja irbisów w Pakistanie Ten niezwykłej urody wielki kot jest gatunkiem zagrożonym. Znajduje się w tzw. Czerwonej Księdze Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Szacuje się, że na całym świecie na wolności żyje najwyżej 10 tysięcy panter śnieżnych. Kolejne 200 – w niewoli. Tym większym optymizmem napawają wieści, że rozpoczęty w 2018 roku projekt ochrony irbisów w Kazachstanie i Kirgistanie przynosi świetne efekty. Także w Pakistanie dokonano niezwykłej obserwacji grupy aż czterech irbisów na raz. Irbis: duch gór na granicy wyginięcia Irbis śnieżny (Panthera uncia), inaczej pantera śnieżna to gatunek wielkiego kota zamieszkujący górskie rejony Azji Środkowej. Żyje na wysokościach 3000–5000 m n.p.m. w Mongolii, Rosji, Chinach, Kazachstanie, Kirgistanie, Afganistanie, Nepalu, Tadżykistanie, Indiach. Zamieszkuje niedostępne rejony takich łańcuchów górskich jak Himalaje, Karakorum, Hindukusz, Ałtaj, Pamir i Tien-szan. Ma charakterystyczne gęste, szaro-białe futro z ciemnymi plamami, które zapewniają doskonały kamuflaż w śnieżnym i skalistym środowisku. Ciało irbisa jest smukłe, silne, z długim ogonem (do 90 cm), który pomaga w utrzymaniu równowagi. Długość ciała wynosi od 90 do 130 cm, a masa od 22 do 55 kg. Duże łapy irbisa z owłosionymi podeszwami działają jak naturalne rakiety śnieżne. Irbis jest samotnikiem prowadzącym skryty tryb życia. Aktywność wykazuje głównie o świcie i zmierzchu. Poluje między innymi na koziorożce, jelenie, markury śruborogie, tary himalajskie, dzikie owce (np. argale), świstaki, zające, gryzonie i ptaki. Latem żyje wyżej, ponad granicą lasu, zimą schodzi i poluje na niższych wysokościach. Jest jednym z najsłabiej poznanych dużych kotów na świecie, dlatego szacunki co do zasięgu jego występowania oraz liczebności trzeba przyjmować z pewną dozą ostrożności. Rzadkość jego występowania sprawia, że trudno o bezpośrednie obserwacje. Naukowcy najczęściej używają kamer, fotopułapek i dronów. Ochrona irbisa w Kazachstanie Według informacji przytoczonych przez periodyk „The Times of Central Asia”, pod koniec zeszłego roku populacja irbisów w Kazachstanie osiągnęła historycznie wysoki poziom. Doliczono się aż od 152 do 189 osobników – to najwięcej od lat 80. Kazachstan od 2018 roku realizuje projekt ochrony pantery śnieżnej we współpracy z Programem Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). Dzięki niemu już w 2019 roku populacja tego rzadkiego kota wzrosła o ponad 26%. Kluczowe siedliska tych drapieżników to m.in. parki narodowe Ałatau Zailijskiego, Ałtyn-Emel oraz Katon-Karagay. W obwodzie żetyskim odnotowano najwyższą gęstość populacji dzięki obfitości zwierzyny, skutecznej ochronie i minimalnej ingerencji człowieka.​ View oEmbed on the source website Mimo pozytywnych trendów, pantery śnieżne wciąż są zagrożone przez kłusownictwo, rozwój działalności gospodarczej, zmiany klimatyczne i konflikty z lokalnymi społecznościami. Kazachstan planuje utworzenie nowych obszarów chronionych, takich jak rezerwat Merken w obwodzie żambylskim. Rolnikom wypłacane są rekompensaty za straty w inwentarzu spowodowane przez irbisy. 11 kotów ostatnio wyposażono w obroże satelitarne, co pozwoli jeszcze lepiej poznać ich tryb życia. Sensacyjna obserwacja irbisów w Pakistanie 13 marca w pakistańskiej wiosce Hushe lokalny przyrodnik i fotograf Sakhawat Ali zaobserwował coś, czego „nie pamiętają najstarsi górale”: grupę czterech irbisów wędrujących przez śnieg. Region ten to Park Narodowy Środkowego Karakorum, w pobliżu drugiej najwyższej góry świata – K2. Jednak nie była to obserwacja przypadkowa – Sakhawat Ali tropił irbisy przez dwa tygodnie, zanim udało mu się sfilmować je wszystkie, z odległości 200 m. View oEmbed on the source website „W wiosce jesteśmy przyzwyczajeni do widoku panter śnieżnych, ale nawet najstarsi mieszkańcy nie pamiętają aż czterech naraz” – opowiada Ali. Mimo, że dla inwentarza lokalnych rolników irbisy mogą być groźne, to podobno mieszkańcy z entuzjazmem przyjęli widok czterech wielkich kotów. Biolog i antropolog Shafqat Hussain uważa, że północny Pakistan to najlepsze na świecie środowisko dla pantery śnieżnej. Źródło: The Times of Central Asia, CNN Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Odkryto wielkie górskie miasta na słynnym Jedwabnym Szlaku. Archeolodzy wiedzą, jak wyglądały
Dwa średniowieczne miasta – jedne z największych, jakie kiedykolwiek znaleziono w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku – wykryli w Uzbekistanie archeolodzy z pomocą technologii laserowej. Bez wykopalisk widać zarys potężnych fortyfikacji i domostw.
Spis treści: Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Jednym z najbardziej znanych starożytnych szlaków handlowych jest Jedwabny Szlak. Przebiegał przez dwa kontynenty – łączył Chiny i Bliski Wschód z Europą. Jego długość wynosiła kilkanaście tysięcy kilometrów. Istniał od III wieku p.n.e. do XVII wieku n.e. Jego nazwa jest nieco myląca, bo tą trasą transportowane przede wszystkim inne towary, a nie jedwab. Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Każdy szlak handlowy wymaga infrastruktury w postaci miejsc, w który kupcy mogą się zatrzymać na noc. Mimo wielu lat badań archeolodzy ciągle odkrywają nowe osady na trasie Jedwabnego Szlaku. W 2011 i 2015 roku archeolodzy zlokalizowali w Tashbulak i Tugunbulak dwie średniowieczne osady sprzed tysiąca lat, położone 5 km od siebie w górach Uzbekistanu. Aby przewidzieć trasę szlaku, wykorzystano nawet sztuczną inteligencję. Na podstawie takich wskazówek udali się w góry na badania powierzchniowe. Nowe odkrycie jest zaskoczeniem dla badaczy, bo oba miasta znajdują się na wysokości ponad 2000 m n.p.m. Na tak dużych wysokościach rzadko znajdowane są dawne siedliska ludzi. Aby poznać ich rozplanowanie i wielkość, naukowcy wykorzystali drony. Na nich zamontowano urządzenie LiDAR. Jego działanie polega na emisji w stronę powierzchni ziemi impulsów laserowych z nadajnika. Następnie mierzone są echa, które po odbiciu od przeszkód wracają do odbiornika. Metoda ta umożliwia bardzo dokładną analizę ukształtowania terenu. W ten sposób można wykryć bardzo słabo rysujące się w terenie pozostałości po dawnej architekturze. Początkowo tę technologię stosowano tylko do celów wojskowych. Archeolodzy po raz pierwszy wykorzystali tę zaawansowaną technologię w tej części świata. Efekty przerosły ich oczekiwania, bo osady okazały się być wielkimi miastami. Wnioski z analiz opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Prof. Michael Frachetti z Uniwersytetu w Pensylwanii w USA wraz z grupą badaczy przeanalizowali dane z 22 lotów dronów, które przeprowadzono w lipcu 2022 roku. Wyprawa była wspierana przez National Geographic Society. – Ręczne mapowanie tak dużych obszarów zajęłoby nam dekadę – mówi prof. Frachetti. Eksperci stwierdzili, że Tugunbulak zajmowało około 120 ha (1,2 km2). Udało się nawet zliczyć zarysy 300 budowli o powierzchni od 30 do 4300 m2. Uwagę badaczy przykuły wieże strażnicze połączone z murami, które wzniesiono wzdłuż linii grzbietu górskiego. Wykopaliska na ograniczoną skalę ujawniły grube na 3 metry ściany cytadeli. – Oczywiste jest, że ludzie zamieszkujący Tugunbulak ponad tysiąc lat temu byli koczowniczymi pasterzami, którzy utrzymywali własną, odrębną, niezależną kulturę i system ekonomiczny – komentuje Farhod Maksudov, dyrektor Narodowego Centrum Archeologii w Uzbekistanie. Z kolei Tashbulak zajmuje 12–15 ha (0,12–0,15 km2). Prof. Frachetti zauważa, że nawet to mniejsze miasto wzniesiono podobnie do innych miast w średniowiecznej Azji Środkowej. W centralnej części była wyniesiona cytadela otoczona gęstą zabudową, a dalej – fortyfikacjami. Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Oba miasta wzniesiono tak, by wykorzystać walory obronne otaczających je gór. Wokół znajdowały się bogate złoża rud i urodzajne pastwiska dla zwierząt. Te średniowieczne miasta są jednymi z największych, jakie kiedykolwiek udokumentowano w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku. Miasta znajdują się w trudnym terenie na wysokości od 2000 do 2200 metrów nad poziomem morza (wysokości mniej więcej porównywalnej do Machu Picchu w Peru). To czyni je niezwykłymi przykładami kwitnącej górskiej urbanistyki. Ośrodki miejskie rzadko znajdują się powyżej 2000 m n.p.m., a tylko 3% populacji naszej planety żyje na tej wysokości lub powyżej. Źródło: Nature. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowcy odszyfrowali nieznany system pisma. „Przełomowe odkrycie”
Zespół naukowców z Uniwersytetu w Kolonii odszyfrował system pisma, który używany był w państwie Kuszanów. To starożytne imperium, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji centralnej.
W tym artykule: Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Kim byli Kuszanowie? Inskrypcje i starożytne teksty dawnych cywilizacji stanowią niezwykłe źródło wiedzy o ich kulturze i historii. Problem polega na tym, że wciąż nie wszystkie systemy pisma zostały odczytane. Starożytne języki mogą ujawnić wiele tajemnic, dlatego naukowcy od lat próbują znaleźć sposób, aby choćby część z nich rozszyfrować. Naukowcy rozszyfrowali kolejny nieodczytany język Zaledwie kilka miesięcy wcześniej izraelscy uczeni opracowali model AI, który potrafi przetłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Używane było w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. System pisma zapisywano sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian przedstawienia języka mówionego. Teraz swoją cegiełkę do badań nad dawnymi językami dołożyli naukowcy z wydziału lingwistyki niemieckiego Uniwersytetu Kolonii. Badacze rozpoczęli prace nad systemem pisma należącym do starożytnego państwa Kuszanów, jednego z najbardziej wpływowych imperiów w historii Azji Środkowej. Uczeni od lat próbowali rozszyfrować ich język. W końcu się to udało. „Tabliczka przekleństwa”. Archeolodzy twierdzą, że znaleźli najstarszy hebrajski tekst, który wspomina Boga Tabliczka, którą odnaleziono w okolicy góry Ebal pochodziła z 1200 r. p.n.e. W marcu naukowcy stwierdzili, że odkrycie dowodzi, że Izraelici potrafili pisać w języku hebrajskim już w czasa... Svenja Bonmann, Jakob Halfmann i Natalie Korobzow od kilku lat badali fotografie inskrypcji, które w przeszłości odnaleziono w jaskiniach. A także znaki na misach, glinianych garnkach i innych artefaktach, które pochodziły z kilku różnych krajów Azji Środkowej i były identyfikowane z Kuszanami. Na podstawie długotrwałych badań i analiz udało im się odczytać ok. 60% wszystkich znaków. Język Kuszanów nie był podobny do żadnego języka w regionie Naukowcy opublikowali szczegóły swoich prac na łamach czasopisma „Transactions of the Philological Society”. Badacze podkreślają, że rozszyfrowanie tego systemu jest przełomem w badaniach nad imperium Kuszanów. Zespół w swoich badaniach wykorzystał podobną metodę odczytania tego starożytnego języka, jak miało to już miejsce w przeszłości. M.in. z egipskimi hieroglifami, które rozszyfrowano za pomocą słynnego Kamienia z Rosetty. To dlatego, że wiele kuszańskich inskrypcji było zapisanych w dwóch, a niekiedy nawet w trzech językach, z czego większość była już znana. Zespół badaczy analizował poszczególne znaki, porównywał zależności i wyciągał wnioski, które doprowadziły do rozwiązania zagadki nieznanego języka. W artykule naukowcy podkreślają, że szczególnie pomocne okazały się teksty odkryte w Tadżykistanie. Wspominały one Vimę Takto, kuszańskiego władcę, który rządził imperium w latach 80–90 n.e. Naukowcy przyznali, że największy problem polegał na tym, iż pismo kuszańskie zapisywało zupełnie nieznany język. Nie przypominał on żadnego, którego używano w tym regionie Azji. Badacze uważają, że prawdopodobnie był to zarówno język ludności w północnej Baktrii, krainy znajdującej się na części terytorium dzisiejszego Tadżykistanu, jak i język niektórych ludów koczowniczych, którzy pierwotnie zamieszkiwali północno-zachodnie Chiny. Uczeni sugerują, że przez pewien czas historii państwa Kuczanów, pełnił funkcję oficjalnego języka imperium. – Rozszyfrowanie tego pisma może pomóc w lepszym zrozumieniu języka i historii kulturalnej Azji Środkowej oraz imperium kuszańskiego. Podobnie jak to było w przypadku rozszyfrowania hieroglifów egipskich lub glifów Majów. Był to przełom, który pomógł nam w zrozumieniu starożytnego Egiptu czy cywilizacji prekolumbijskiej – twierdzi Svenja Bonmann, główna autorka badania. Kim byli Kuszanowie? Państwo Kuszanów to starożytne państwo, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji Centralnej. Istniało w latach 78–240 naszej ery. Sama nazwa tego ludu w języku klasycznym chińskim Yuezhi prawdopodobnie oznacza pewne plemię indoeuropejskie, które mieszkało na przełomie er w dzisiejszym Xinjiang, czyli w zachodnich Chinach. Plemię Kuszanów bywa zazwyczaj utożsamiane z Tocharami, indoeuropejską grupą plemion, posługującą się językami tocharskimi. Kroniki chińskie wspominają o ich wędrówce z zachodnich Chin poprzez tereny obecnych republik Tadżykistanu i Kirgistanu, Pakistanu do Indii Północnych. Po rozpadzie państwa lud ten pozostał w centralno-wschodniej Azji. W ciągu kolejnych kilkuset lat żył wraz z turkijskimi Ujgurami, którzy do dziś pod względem genetycznym mają wiele cech genetycznych podobnych do Kuszanów. Źródło: Online Library Wiley.
Populacja Chin maleje. To pierwsza taka sytuacja od ponad 60 lat
Narodowe Biuro Statystyczne Chin ogłosiło, że w 2022 roku odnotowano ujemny przyrost naturalny. To pierwszy raz od lat 60. ubiegłego wieku. Niektórzy eksperci twierdzą jednak, że Chiny fałszują dane demograficzne, a w kraju Środka już od 2018 umiera więcej osób, niż się rodzi.
W tym artykule: Pierwsza taka sytuacja od 60 lat Czy Indie już wyprzedziły Chiny w liczbie ludności? Kryzys demograficzny w Chinach będzie miał wpływ na sytuację gospodarczą na świecie Chiny już od tysięcy lat są jednym z najbardziej zaludnionych krajów świata, a na pierwszym miejscu znajdują się od co najmniej kilkuset. Według oficjalnych danych w Państwie Środka żyje ok. 1,41 mld osób. Najnowsze dane Narodowego Biura Statystycznego pokazują jednak, że ta sytuacja może wkrótce się zmienić. Pierwsza taka sytuacja od 60 lat W 2022 r. w Chinach odnotowano 9,56 mln narodzin, natomiast zmarło 10,41 mln osób. To oznacza, że populacja kraju spadła aż o 850 tys. osób. Mamy więc do czynienia z pierwszym od lat 60. ubiegłego wieku ujemnym przyrostem naturalnym, a przynajmniej według oficjalnych statystyk. Eksperci podają kilka czynników, które miały wpływ na sytuację demograficzną w Chinach. Po pierwsze – polityka jednego dziecka, która weszła w życie w 1977 roku, a przestała obowiązywać dopiero w 2015 r. Jej celem była kontrola populacji oraz poprawa sytuacji ekonomicznej kraju. Z drugiej strony, młodzi ludzie coraz rzadziej decydują się na założenie rodziny i coraz więcej małżeństw jest bezdzietnych. Wpływ na taki stan rzeczy mają mieć wysokie koszty życia. Czy Indie już wyprzedziły Chiny w liczbie ludności? W ubiegłym roku ONZ ogłosiła, że w 2023 roku Indie wyprzedzą Chiny pod względem liczby ludności. Populacja tego kraju już teraz przekracza 1,4 miliarda. Jednak niektórzy eksperci twierdzą, że zmiana lidera nastąpiła już kilka lat wcześniej, ponieważ Chińczycy fałszują dane dotyczące liczby urodzeń. Ludzkość się kurczy. "Demografia wpływa na każdy aspekt naszego życia" Według najnowszych badań niemal połowa krajów świata przeżywa niż demograficzny, który oznacza, że nie wystarczy dzieci by utrzymać ich populację. Cytowany przez portal money.pl Yi Fuxian, ekspert specjalizujący się w sprawach chińskiej demografii, twierdzi, że Indie przeskoczyły Chiny już w 2014 r., a ujemny przyrost naturalny w Państwie Środka ma miejsce od 2018 r. Kryzys demograficzny w Chinach będzie miał wpływ na sytuację gospodarczą na świecie Ekonomiści twierdzą, że sytuacja w Chinach będzie miała wpływ na resztę świata. Kraj ten od wielu lat ma bardzo dużą rolę w napędzaniu światowej gospodarki. CNN zwraca uwagę na to, że okres pandemii pokazał, jak sytuacja w tym kraju wpływa m.in. na międzynarodowy handel i łańcuch dostaw. Z drugiej strony, kryzys demograficzny będzie odczuwalny w kontekście „wojny handlowej” na świecie, w której największym przeciwnikiem Chin są Stany Zjednoczone. Tutaj zwycięzcą mogą się okazać Indie, których gospodarka stale się rozwija. Źródło: CNN, money.pl. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje?
Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje.
W tym artykule: Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Języki tocharskie (Azja Środkowa) Pismo cywilizacji Doliny Indusu Kipu (Imperium Inków) Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Wymyślony i używany w naszej cywilizacji alfabet, czyli pismo głoskowe, w którym kolejne symbole przedstawiają różne dźwięki ludzkiej mowy, to oczywiście nie jedyny sposób zapisywania informacji przez ludzi. W Azji choćby bardziej upowszechniło się pismo piktograficzne i ideograficzne. W nim do zapisu czynności i przedmiotów korzysta się z obrazków (piktogramów), a do zapisu idei i pojęć abstrakcyjnych – z tzw. ideogramów. Historia ludzkości zna jednak znacznie więcej systemów pisma. Niektórych z nich nadal nie potrafimy rozszyfrować. Oto 7 języków wciąż uznawanych za nieodczytane. Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) To potoczna nazwa nierozszyfrowanego dotychczas pisma ludu Rapa Nui, rdzennie zamieszkującego Wyspę Wielkanocną. Nad jego odkodowaniem od ponad stu lat pracują lingwiści, archeolodzy, a ostatnio nawet informatycy. Do prac nad zrozumieniem tego starożytnego alfabetu zaprzęgnięto bowiem algorytmy komputerowe. Co prawda w wersji mówionej język rongorongo jest wciąż w użyciu, ale jego współczesna odmiana to mieszanka lokalnych słów z mnóstwem zapożyczeń z hiszpańskiego i francuskiego. Jednym z pierwszych odnalezionych zabytków pisma jest fragment traktatu z 1770 r., podpisanego przez starszyznę wyspy. Wówczas jednak nie zadbano o przygotowanie tłumaczenia na żaden z europejskich języków. W ten sposób zaprzepaszczono szansę na bezpośredni przekład i odczytanie pisma. Sto lat później, kiedy dokonano odkrycia większości tekstów rongorongo, jego rodzimi użytkownicy już dawno nie żyli lub zostali uprowadzeni do Europy. Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Cywilizacja minojska z Krety osiągnęła szczyt rozwoju 1500 lat przed naszą erą. Była jedną z najbardziej zaawansowanych kultur swoich czasów i jako jedna z pierwszych opracowała własne pismo, zwane dzisiaj linearnym A. Jednym z najsłynniejszych zabytków tego sposobu pisania jest słynny dysk z Fajstos. Na odnalezionym w 1908 r. naczyniu zapisano ciąg ideogramów, których do dzisiaj nie udało się odszyfrować. Cywilizacja minojska została zniszczona w wyniku wybuchu wulkanu Thira. Na jej gruzach powstało państwo Mykeńczyków, którzy opracowali nowy sposób zapisywania – pismo linearne B, odczytane w 1953 r. Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Elam to jedna z najmniej zbadanych starożytnych cywilizacji. Państwo Elamitów powstało ok. 2500 lat p.n.e. na terenie dzisiejszego Iranu, najbujniej rozwijając się na wybrzeżach Zatoki Perskiej. Do dziś nie udało się zakwalifikować języka elamickiego do jakiejkolwiek dużej grupy językowej. Wiadomo tylko, że zarówno starożytne języki Elamu, jak i pismo znajdowały się pod wpływem sąsiedniej kultury sumeryjskiej. Istnieje teoria, że elamicki mógł być spokrewniony z językami drawidyjskimi z terenów dzisiejszych Indii. Używane przez Elamitów pismo, mimo zachowanych zabytków w postaci tablic klinowych, nie zostało do dziś odczytane, pozostawiając szczegóły na temat życia codziennego cywilizacji tajemnicą. Piramidy na Antarktydzie: Skąd się wzięły tajemnicze struktury na szóstym kontynencie? Kiedy w 2016 roku fotografie tajemniczego obiektu na Antarktydzie obiegły świat, pojawiło się wiele pytań. Ogromny stożek jako żywo przypominał egipskie piramidy z płaskowyżu w Gizie. Czy... Języki tocharskie (Azja Środkowa) Tocharianie zamieszkiwali dorzecze Pamiru od ok. 2000 r p.n.e. Szczątki wielu przedstawicieli tego ludu odnaleziono zmumifikowane w piaskach tamtejszej pustyni. Naukowcy zgadzają się, że Tocharianie mogli być najdalej na wschód osiadłym ludem indoeuropejskim, spokrewnionym z Celtami. Do dziś kojarzeni są ze spiczastymi czapkami kobiet, które później spopularyzowały się również w średniowiecznej Europie. Pismo Tocharian wymarło prawdopodobnie w IX w. n.e., a tochariańskie manuskrypty wciąż w znacznym stopniu pozostają nierozszyfrowane. Pismo cywilizacji Doliny Indusu Znaki pisma z Doliny Indusu, znalezione na małych glinianych tabliczkach, pochodzą sprzed 4,5 tysiąca lat z pierwszej historycznej cywilizacji, jaka rozwinęła się na obszarze subkontynentu indyjskiego. Cywilizacja doliny Indusu powstawała prawie równocześnie z kulturą Mezopotamii i starożytnego Egiptu. Obrazki, symbole i znaki tzw. pisma cywilizacji Doliny Indusu zostały oficjalnie w 2004 r. uznane za piktogramy o znaczeniu religijnym i politycznym. Przeprowadzona analiza komputerowa dowiodła, że jest inaczej. Logiczna struktura pisma jest po prostu odzwierciedleniem języka mówionego. Badaczom jednak do dzisiaj nie udało się odszyfrować znaczenia poszczególnych znaków tego pisma. Kipu (Imperium Inków) Językiem używanym do powszechnej komunikacji w Państwie Inków był keczua – język do dzisiaj używany na terenie Peru, Boliwii i Ekwadoru. Inkowie nie używali jednak żadnego systemu pisania. Zamiast tego korzystali z kipu, czyli specjalnie zaszyfrowanych węzełków, do wysyłania wiadomości na duże odległości. Wraz z zagładą Inków przepadła możliwość odczytania tego niezwykłego sposobu szyfrowania informacji. Kolorowe sznurki z supełkami wykonane z bawełny lub włosia lamy i alpaki zachowały się do dziś. Nikt nie ma jednak pojęcia, jakie zapisano w nich wiadomości. Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy ins... Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Manuskrypt Wojnicza to średniowieczna księga powstała między 1404 a 1438 rokiem. Przed zastosowaniem metody datowania radiowęglowego autorstwo manuskryptu przypisywano m.in. filozofowi Rogerowi Baconowi, alchemikowi Edwardowi Kelleyowi i okultyście Johnowi Dee. Do dnia dzisiejszego przetrwało 120 kart manuskryptu zawierających skomplikowane rysunki i opisane tajemniczym pismem. W 1912 roku manuskrypt odkrył Michał Wojnicz, znany też jako Wilfried M. Voynich – polsko-amerykański bibliofil i antykwariusz. Mimo wielu prób podjętych zarówno przez kryptologów, jak i amatorów, nikomu nie udało się rozszyfrować nawet krótkiego fragmentu Manuskryptu Wojnicza. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
W połowie drogi między Chinami a Paryżem. Nie tylko na mapie.
Na stopniach XVI-wiecznego meczetu siedzi kilku staruszków. Mają spalone słońcem twarze i tradycyjne kanciaste czapki na czubkach głów. Niedaleko nastolatek, który odbija piłkę o ścianę pięćsetletniej medresy Miri Arab. Oprócz nich nikogo. A przecież stoję na jednym z głównych placów miasta wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO! Gdyby Buchara leżała w Europie albo na Dalekim Wschodzie, z pewnością dawno już byłaby zadeptana przez turystów. Ale leży w Azji Środkowej, w pół drogi od tego, co większość z klientów biur podróży uważa za ciekawe i na co chętnie wydałoby oszczędności z całego roku. W pół drogi od Chin, w pół od Paryża. W połowie Jedwabnego Szlaku. Herbata, przyprawy, jedwab, porcelana… Choć od dawna nie suną już przez Bucharę karawany, wciąż czuć w mieście atmosferę dawnych targów, przeładunków, kupieckich ustaleń. To tu handlarze z Aleppo i Bagdadu spotykali swoich biznesowych partnerów z chińskiego Kaszgaru czy indyjskiego Dźharkhandu, a pośrednicy i sklepikarze zbijali fortuny. To tu toczyło się życie naukowe i artystyczne, które miało wpływ na cały, nie tylko muzułmański świat. Najlepszym przykładem jest Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebne Sina znany w Europie jako Awicenna, syn perskiego urzędnika podatkowego, który już w wieku 18 lat został lekarzem tutejszego władcy Nuh Ibn Mansura. A potem jednym z najwybitniejszych filozofów i uczonych średniowiecza. Jest już wieczór, miasto stopniowo odżywa. Za dnia temperatura sięga 42°C w cieniu (w słońcu termometr pewnie by się stopił). Aby nie spłonąć żywcem kilka godzin temu, musiałam przemykać od cienia do cienia, nieustannie schładzając czoło wilgotną chusteczką, a podeszwy tenisówek zaczęły mi się topić od chodzenia po rozpalonych chodnikach. Dziennie wypijam co najmniej 4 litry wody. Trudno uwierzyć, ale zimą otaczająca miasto pustynia Kyzyłkum pokrywa się śniegiem, a mróz potrafi sięgać –20°C. Już wiem, że najlepiej przyjechać do Uzbekistanu wiosną lub jesienią. Muzułmańskich zabytków są w Bucharze dziesiątki: najstarszy meczet pochodzi jeszcze z IX w., a w jego podziemiach mieszczą się V-wieczne ruiny świątyni zoroastryjskiej wybudowanej na ruinach jeszcze starszej, buddyjskiej. Zaczynam się martwić, że 10 GB pamięci w aparacie nie starczy na uwiecznienie tych wszystkich misternych mozaik, turkusowych arabesek, idealnie proporcjonalnych wież, ogromnych błękitnych kopuł. Najbardziej pociąga mnie plac wokół minaretu Kalon, 47-metrowej wieży z 1127 r. Wygląda, jakby była w części zrobiona z koronki, ale to pozory. Jest mocna i stabilna. Została skonstruowana tak, by wytrzymywać nawet silne trzęsienia ziemi. I od 900 lat jej się to udaje. Z jednej strony minaretu mieści się medresa Miri Arab (ta o której ścianę nastolatek kopał piłkę), z drugiej meczet Kalon. Oba budynki lśnią od kunsztownych niebieskich wzorów. I mają siłę magnesu. Przychodzę tu i rano, i w południe, i na zachód słońca. Obserwuję bucharskie życie: rozklekotane łady powoli toczące się drogą, dzieciaki bawiące się w berka na placu przed minaretem. W Bucharze zabytki wtopione są w miasto, idealnie pasują do ulepionych z ziemi domów i wąskich uliczek. Nie ma tu postkomunistycznych bloków, sieciowych sklepów. Nie ma zakorkowanych, roztrąbionych ulic. Zamiast tego jest leniwy spokój, cisza zakłócona jedynie dobiegającą z jakiegoś okna tradycyjną muzyką. W powietrzu unosi się zapach świeżo pieczonego chleba – lepioszki. Można ją kupić na każdym rogu, zazwyczaj od starszych kobiet. To prawdopodobnie najlepsze i najpiękniejsze pieczywo na świecie. Każdy placek zdobi dziurkowany wzorek. Do popicia lepioszki najlepsze są uzbeckie wina (choć Uzbekistan jest krajem muzułmańskim, alkohol jest tu łatwo dostępny). Na ich degustację udaję się do budynku starego karawanseraju, czyli zajazdu dla karawan. Lutfiya Achilova, enolog, wita mnie z uśmiechem i stawia na stole najpierw uzbecką, a potem polską flagę. Jest przygotowana na turystów z prawie każdego kraju. Prawie, bo jak sama przyznaje, ostatnio zaskoczyli ją podróżnicy z Wysp Owczych. Takiej flagi jeszcze nie ma, a za duńską mogliby się obrazić. Kto szczególnie lubi uzbeckie wina? – Co ciekawe, Irańczycy – mówi Achilova. – Skoro u siebie nie mogą, to przyjeżdżają do nas. Piją, proszą o dolewki i zwykle kończy się śpiewami – zdradza. Ja degustuję z umiarem, choć muszę przyznać, że uzbeckie wina są naprawdę pyszne. Tym bardziej godne podziwu, że klimat do uprawy winorośli Uzbecy mają ciężki – susza, upały, mrozy. Na koniec decyduję się kupić butelkę białego, wytrawnego shirazu dla rodziny w Polsce. Cena? 12 tys. somów, czyli ok. 20 zł. Wyciągam z plecaka reklamówkę banknotów. W Uzbekistanie noszenie portfela mija się z celem. Najwyższy nominał to 1000 somów. Za obiad dla dwóch osób w przeciętnej restauracji trzeba zapłacić jakieś 25 tys., czyli spory plik. Nic dziwnego, że Uzbecy mają godne podziwu zdolności w przeliczaniu banknotów palcami. Po degustacji win wracam do mojego hotelu przez kryte średniowieczne bazary. Manewruję pomiędzy straganami, na których leżą ręcznie malowane szkatułki, puzderka, a przede wszystkim haftowane jedwabiem szale, poduszki, pościel, narzuty na łóżko. Przemykam się pod pracowniami, gdzie wykuwa się misy, talerze, dzbany. Rzemieślnicy kończą już pracę, odkładają pędzle i dłuta. Rozwijają na ziemi czerwone dywany, na których będą grać z przyjaciółmi w karty czy tryktraka. Rozkładają plansze, ustawiają pionki. Po Bucharze Samarkanda wyaje się nowoczesną metropolią. Są tu ruchliwe szerokie ulice, banki, supermarkety pełne zachodnich produktów. Znajduję tu i polskie krówki, i czekoladki Wedla, a nawet mleko znad Wisły. Ale choć brak bucharskiej atmosfery, zabytki Samarkandy i tak zachwycają. Najbardziej te w kompleksie mauzoleów Szahi Zinda. Prawda, że brzmi to jak z Baśni tysiąca i jednej nocy? I tak też wygląda. To tu znajduje się jedna z najkunsztowniejszych budowli muzułmańskiego świata. Drzwi w drzwi stoją XIV-wieczne mauzolea. Niektóre z nich były tak świetnie pomyślane, że mimo upływu wieków nie wymagają remontu. Jeden z budynków mieści grobowiec Qusam ibn-Abbasa, kuzyna Mohameta, który według legendy przywiózł w VII w. do Uzbekistanu islam. W pełnym przepychu wnętrzu rozstawiono pod ścianami wąskie ławeczki. Siadam na jednej z nich i podziwiam piękną kopułę sufitu. Nagle miejsce obok zajmuje mężczyzna w średnim wieku i zaczyna recytować śpiewnym głosem wersety z Koranu. To muezin wzywający wiernych do modlitwy. Ma piękny głęboki, hipnotyczny wręcz głos. Zrywa się wiatr, a niebo złowieszczo ciemnieje. Kiedy wychodzę z kompleksu Szahi Zinda, czuję na twarzy ostre smagania pyłu. Zbliża się burza piaskowa. Wszystko trwa tylko kilka minut i cichnie tak nagle, jak się zaczęło. Około 80 proc. Uzbekistanu to pustynia, która od wieków próbuje wedrzeć się do miast. Z piaskiem w zębach i we włosach wracam do swojego pensjonatu. Już od bramy uwodzi mnie zapach obiadu. Zamawiam herbatę i siadam po turecku na wściekle kolorowych poduchach przy jednym z niskich stołów stojących w ogrodzie. Jak w każdym uzbeckim domu, hotelu i restauracji dzbanek i miseczki do picia mają niebiesko-złoto-biały wzór przypominający kwiat bawełny (roślina stanowi podstawę tutejszej gospodarki i to na jej uprawy poświęcono Jezioro Aralskie). Dizajn piękny i pewnie dlatego aż tak popularny, że filiżanek, talerzy czy czarek z innym wzorem po prostu nie sposób dostać na uzbeckich straganach. Następnego dnia wstaję o 4.30, żeby zdążyć na wschód słońca. Wszyscy zachwalają, że nad meczetami Registanu, placu będącego niegdyś centrum średniowiecznej Samarkandy, wygląda zjawiskowo. Oficjalnie kompleks ten jest z samego rana dla turystów zamknięty, ale jak to bywa w Uzbekistanie – jeśli postoi się przy strażnikach wystarczająco długo, wszystkie bramy da się otworzyć. Nauczyłam się tego w Taszkencie – najpierw muzeum Timurydów (dynastia założona przez Timura w 1370 r.) okazało się czynne po godzinach, potem podobnie otwarto dla mnie muzeum Moyie Mubarek, gdzie znajduje się najstarszy, VII-wieczny, Koran świata. O 5 rano jestem w Registanie praktycznie sama i mogę wejść, gdzie chcę. Chodzę cichymi krużgankami, podziwiam misterne dzieła średniowiecznych rzemieślników. Na koniec wspinam się na jeden ze strzelistych minaretów medresy Ulugbeka, by zobaczyć z góry skąpaną porannym światłem Samarkandę. Ten widok zdecydowanie wart jest zarwanej nocy. Tego samego dnia jadę taksówką przez Góry Zarafszańskie, które są przedmurzem Himalajów. Mój cel to Shahrisabz, miasto w którym 9 kwietnia 1336 r. urodził się największy bohater narodowy Uzbekistanu – Timur Chromy zwany też Tamerlanem. Droga prowadzi przez przełęcz Takhtakaracha, na krętej szosie więcej jest kóz niż samochodów. Samo Shahrisabz jest – w porównaniu do Samarkandy – raczej skromne, jednak ruiny pałacu letniego Timura świadczą o świetnej przeszłości tego miasta. Dla mnie największą atrakcją jest jednak bazar – pełen ludzi, gwaru, zapachów świeżego cynamonu i szafranu. Miejsce, gdzie w jednej budce można kupić i złociste chusty na głowę, i krwisty barani udziec. Kiedyś, żeby dotrzeć z Samarkandy do Taszkientu, karawana musiała iść około tygodnia. Dziś to teoretycznie krótka i przyjemna jazda pociągiem. Teoretycznie, bo w praktyce pustynia daje mi popalić. Miały być trzy i pół godziny i klimatyzacja. Jest siedem godzin i piekarnik, bo generator nie działa. Za oknem niekończące się połacie bladego piasku i żwiru. Całe szczęście, że mam przy sobie zamrożone butelki z wodą, którymi mogę się ochładzać. Kiedy w końcu wysiadam w Taszkencie, z ulgą spieszę w chłodne podziemia metra. Nie uchodzę jednak daleko, gdyż zatrzymuje mnie policja. Paszporcik do kontroli. Otworzyć plecak. Pokazać potwierdzenie zameldowania (każdy turysta musi być zarejestrowany w hotelu i zawsze mieć przy sobie odpowiedni kwitek – jak nie, to mandat, nawet do tysiąca dolarów). Te zatrzymania przez policję to w Taszkencie plaga. Czasami trzeba się wylegitymować na każdej stacji metra i w każdym przejściu podziemnym, i przy wejściu, i przy wyjściu. Niektórzy zachodni turyści traktują „zbieranie” zatrzymań przez policję jako rodzaj zabawy – im więcej jednego dnia, tym lepiej. Mnie to aż tak nie bawi. Policja pilnuje też, żeby nie robić zdjęć w metrze. Nie wolno, bo to ważny obiekt wojskowy. A byłoby co fotografować! Taszkenckie metro jest jednym z najpiękniejszych na świecie. Każda stacja inna, wyłożona a to marmurami, a to granitem. Są kryształowe żyrandole, malowane sufi ty, mozaiki. Zakaz zakazem, a w internecie i tak można znaleźć stąd sporo fotografii. W końcu, już w stolicy przyszedł czas na pamiątki. W XVI-wiecznej medresie Barak Chan mieszczą się maleńkie sklepiki, w których rzemieślnicy sprzedają i zarazem wyrabiają swoje produkty: malują precyzyjne miniaturki, haftują, rzeźbią i kują. Już z daleka słychać dźwięki dłut i pił. Kiedy wchodzę do jednego z butików-warsztatów, w drzwiach wita mnie młoda dziewczyna. W ofercie: pięknie haftowane jedwabnymi nićmi narzuty na łóżka, poszewki na poduszki, tradycyjne czapki duppi i kolorowe torby. Widząc moje zainteresowanie, dziewczyna tłumaczy mi, że wszystko to haftowane jest przez panny z uzbeckich wiosek. Z takiego haftu kawalerowie mogą dowiedzieć się wiele o charakterze dziewczyny i zdecydować, czy warto ją poślubić. Drobny ścieg świadczy o cierpliwości, dobrze dobrane kolory – o guście, ciekawe, oryginalne wzory – o rozumie. Dochodzę do wniosku, że ja z moją niezdolnością do haftowania na uzbecką żonę się nie nadaję i przechodzę do sklepiku obok. Tam w oko wpada mi misternie zdobiona lakowa szkatułka. Piękna, ale droga. Przyglądam się jej dokładniej, jest lekko uszkodzona. OK, kupię, ale za dużo niższą cenę. Sprzedawca nie daje się zbić z pantałyku, podmalowuje ją dla mnie na poczekaniu. Przyglądam się cacku. I płacę za nią resztę banknotów, które zostały mi w reklamówce. Tak dobija się targu na Jedwabnym Szlaku. Marta Zaraska
Tadżykistan: Pamir, czyli świat po Aleksandrze Wielkim
Mieszkańcy Pamiru podkreślają, że są potomkami Aleksandra Macedońskiego. W ten sposób chcą nadrobić zacofania swojego regionu.
Tam jest kopalnia rubinów – Ergasz pokazuje mi zbocze góry przed nami, gdzie na tle czerwonego piargu odznacza się pasmo świeżo wykopanej, szarawej gleby. – Państwowa? – pytam. – Państwowa – odpowiada Ergasz. – Ale tak jakby była prywatna – dopowiada zaraz jego kuzyn czy kolega, który jedzie z nami, a którego imienia nie znam, bo Ergasz przez całą drogę zwracał się do niego per bratan, a on sam jakoś nigdy się nam nie przedstawił. – Nasz prezydent na tym łapę trzyma. Wszystkie zyski ze sprzedaży kamieni idą prosto do jego kieszeni, a my, Pamirczycy, ani grosza nigdy z tego nie oglądaliśmy. Chociaż to przecież nasza ziemia. Samochód Ergasza co kilka metrów podskakuje na straszliwych wybojach. Naszym dzisiejszym celem jest Langar, wieś położona w samym końcu doliny Wachańskiej, tam gdzie potoki Pamir i Wachan łączą się ze sobą, dając początek rzece Pandż, która w dolnym biegu znana jest jako Amu-daria. Dopiero co wyjechaliśmy z Chorogu, stolicy Górskobadachszańskiego Okregu Autonomicznego, i chodź do Langaru jest nieco ponad 200 km, czeka nas cały dzień jazdy. Drogi w Górskim Badachszanie są najgorsze w całym Tadżykistanie. Ta, którą jedziemy, powstała jeszcze za Związku Radzieckiego. Sowieci potrzebowali jej, by transportować żołnierzy do Afganistanu. Jedyny wtedy most nad Pandżem znajdował się kilkadziesiąt kilometrów od Chorogu. Dziś mostów prowadzących z Tadżykistanu do Afganistanu jest już klika. Raz w tygodniu odbywają się na nich targi. Mieszkańcy tadżyckiego Badachszanu mogą wtedy bez wizy przejść do specjalnej strefy wydzielonej na drugim brzegu, gdzie ich pobratymcy z afgańskim paszportem handlują wszystkim co się da. Pakistańskimi i indyjskimi naczyniami, materiałami i meblami, chińskim sprzętem AGD i japońskimi samochodami. Bo jak twierdzi bratan Ergasza, w Afganistanie wszystko jest lepsze i tańsze. – A na dodatek jeszcze Amerykanie budują im drogi, szkoły i szpitale – zapewnia z zawiścią. – Tylko nasz rząd nam niczego nie buduje. Trudno się z nim nie zgodzić, patrząc na przeraźliwie spękaną nawierzchnię szosy, której ewidentnie od lat 80. nikt nie remontował. Na rozwalone baraki niegdysiejszych sowieckich, a potem rosyjskich pograniczników, którzy ostatecznie wynieśli się z Badachszanu kilka lat temu na niedbale pomalowane szkoły i urzędy publiczne w nielicznych mijanych po drodze wioskach. Nowością kłują w oczy jedynie hasła propagandowe z cytatami z prezydenta Tadżykistanu Emomalego Rahmona i właśnie mosty, ale te powstały albo za prywatne, albo za amerykańskie pieniądze. Hasła sławią głównie ogólnonarodowe braterstwo i niepodległość Tadżykistanu. Jak twierdzi Rahmon, jest ona „największym osiągnięciem narodu tadżyckiego w XX w.”. Według bratana Ergasza niepodległość (po rosyjsku niezawisimost) polega tylko na tym, że nic od mieszkańców Tadżykistanu nie zależy (nie zawisit). Tuż po upadku ZSRR Pamirczycy chcieli, żeby coś wreszcie od nich zaczęło zależeć. Przyłączyli się do koalicji zrzeszającej opozycję i trwali w niej, gdy w 1992 r. w kraju wybuchła krwawa wojna domowa. Prorządowe siły miały jednak znaczną przewagę, poparła je także Moskwa i sąsiedni Uzbekistan. Po pięciu latach walk, w których zginęło ponad 100 tys. ludzi, zawarto porozumienie pokojowe. Obecny prezydent, który wyrósł na przywódcę narodowego właśnie w czasach wojny, umiejętnie lawirując pomiędzy starą, komunistyczną nomenklaturą, Rosją i wspierającym opozycję światem muzułmańskim, nigdy nie zapomniał Badachszanowi jego nieposłuszeństwa. Oficjalnie stosunki Duszanbe z Chorogiem są poprawne, ale o wzajemnej nieufności przypomina nachalna propaganda sukcesu władzy i wybuchające co jakiś czas konflikty. Najbardziej spektakularny z nich zakończył się w zeszłym roku oblężeniem Chorogu przez wojska rządowe, w którym, zanim zaprowadzono porządek, śmierć poniosło sto osób. Pamirczycy są przekonani, że tadżycki rząd wykorzystuje badachszańskie bogactwa naturalne, nic nie dając w zamian. Średni miesięczny dochód mieszkańca Badachszanu wynosi mniej niż 200 dol. i plasuje się daleko poniżej średniej ogólnokrajowej. Badachszan to region z najwyższym bezrobociem i zarazem największą migracją zarobkową do Rosji. Szybciej niż w reszcie kraju wzbiera tam też fala samobójstw z przyczyn ekonomicznych. Ulubiona żona Roksana Dwa tygodnie po podróży w górę rzeki Pandż odbytej w to­warzystwie Ergasza i jego bratana zaczęłam czytać Opisanie świata Marca Polo. Ten wenecki kupiec i zarazem poseł chana mongolskiego przejeżdżał przez Pamir pod koniec XIII w., lecz to, co tam zobaczył, zaskakująco przypominało moje własne obserwacje. W kraju tym rodzą się drogie kamienie zwane balasze, rubiny bardzo piękne i wielkiej wartości. Rodzą się w skałach gór. Wiedzcie, że w poszukiwaniu za nimi żłobią w górach groty, zapuszczając się bardzo głęboko, jak czynią ci, którzy szukają żył srebra. A to zwłaszcza na górze zwanej Siginan [dziś Szognan, czyli dolina, w której leży Chorog]. I to należy wiedzieć, że król tam każe kopać je dla siebie i ktokolwiek udałby się na te góry, aby poszukiwać rubinów, przypłaciłby to zaraz śmiercią. Różnica była tylko taka, że tamtego króla mieszkańcy Pamiru przynajmniej uważali za własnego, a dzisiejszy prezydent Tadżykistanu w oczach wielu mieszkańców Górskiego Badachszanu uchodzi za poturczeńca i uzurpatora. Żeby to wyjaśnić, znów sięgnę do Marca Polo: Badaszan jest prowincją, której mieszkańcy czczą Mahometa i mają własny język. Jest to wielkie królestwo rządzone dziedzicznie: królowie są z rodziny pochodzącej od króla Aleksandra i córki króla Dariusza, wielkiego władcy Persji. Opowiadanie Wenecjanina zawiera wiele nieścisłości, ale trafnie oddaje legendę, która do dziś popularna jest wśród mieszkańców Pamiru. Faktycznie uważają się oni za potomków Aleksandra Macedońskiego i zwykli są na dowód tego wskazywać tych spośród siebie, którzy mają jasną cerę i zielone lub niebieskie oczy, tak rzadko spotykane u Tadżyków z innych rejonów kraju. W czasach kiedy Aleksander zaczął swój zwycięski marsz na wschód, czyli pod koniec IV w. p.n.e., kontrolę polityczną nad Azją Środkową sprawowało kilka państewek, które niegdyś były prowincjami imperium perskiego, ale stopniowo stały się niezależne. Najsilniejszymi z nich były położona na terytorium dzisiejszego Afganistanu Baktria i sąsiadująca z nią od północy Sogdiana. Aleksander, pokonawszy szacha perskiego Dariusza, wkroczył najpierw na terytorium Baktrii, a gdy tamtejszy satrapa zbiegł do Sogdiany, Macedończyk rzucił się za nim w pogoń. Jego greckie wojska przeprawiały się ponoć przez rozdzielającą oba państwa Amu-darię po workach ze skór bydlęcych napełnionych trawą. Przeszedłszy rzekę, Aleksander szybko dotarł do stolicy Sogdiany – Marakandy (dzisiejszej Samarkandy), a potem zawędrował aż nad Syr-darię, do północnych granic państwa – dalej rozciągały się już ziemie podległe koczowniczym Sakom i Turkom. Jednak jeszcze dwa lata zajęło Grekom całkowite podporządkowanie Baktrii i Sogdiany. Jak jeden satrapa szedł z nimi na układ, kilku kolejnych się buntowało, podburzając przy okazji ludność podległych sobie obszarów. Wyraźnie dopomogła Aleksandrowi dopiero zmiana taktyki – tym z tutejszych wielmożów, których udało mu się pokonać zbrojnie, pozwalał nadal zarządzać. Aleksander, wbrew radom swoich greckich dworzan, ożenił się nawet z córką jednego z ujarzmionych satrapów – Roksaną. Nie tylko chciał przypieczętować układ z jej ojcem, był także zwyczajnie zafascynowany urodą i wdziękiem księżniczki. Później jeszcze pojął za żony dwie inne kobiety – córki dwóch ostatnich szachów Persji. Trzymał je od dawna u siebie w niewoli, ale dopiero po wygranej kampanii w Azji Środkowej miał czas się ożenić. Tym razem jednak był to już tylko gest politycznego wyrachowania – to Roksana pozostała jego ulubioną żoną. I to z nią, a nie jak twierdził Marco Polo, z córką Dariusza, spłodził swojego jedynego legalnego potomka. On jednak nie mógł dać początku żadnemu ludowi, bo sam marnie skończył. Urodził się już po śmierci ojca, który zmarł zaledwie kilka lat po podbiciu Azji Środkowej, niedługo po powrocie z nieudanej wyprawy wojskowej na Indie. Jego matka, Roksana, kazała zamordować swoje dwie konkurentki – pozostałe żony Macedończyka. Lecz kilkanaście lat później sama zginęła wraz ze swoim synem z rąk innego pretendenta do tronu. Tak więc w sensie dosłownym nikt nie może twierdzić, że jest potomkiem Aleksandra Macedońskiego. W sensie przenośnym jest to jednak jak najbardziej uzasadnione. Bo chociaż imperium rozpadło się prawie natychmiast po śmierci swego twórcy, przetrwała specyficzna kultura zrodzona z połączenia pierwiastków helleńskich i wschodnich. Czysta krew Na terenie Azji Środkowej powstało państwo zwane Greko- -Baktrią. Rządziły nim elity wywodzące się z mieszanych małżeństw: przybyłych z Aleksandrem Greków i miejscowej, przeważnie osiadłej, perskojęzycznej ludności. Do dziś archeolodzy pracujący na wykopaliskach na terenie Tadżykistanu, południowego Uzbekistanu i Afganistanu znajdują pochodzące z tamtych czasów monety i rzeźby do złudzenia przypominające te z greckich zbiorów. Greko-Baktria padła pod naporem koczowników nadciągających z północnego wschodu, z obszaru Wielkiego Stepu. Później Azję Środkową najechali Arabowie, islam powoli zastąpił wyznawany tam zoroastryzm, buddyzm i chrześcijaństwo. Potem przyszli następni koczownicy ze wschodu, plemiona tureckie, Mongołowie. Kolejni najeźdźcy mieszali się z miejscową ludnością, przejmując od niej kulturę i zwyczaje. Dziś już trudno w Azji Środkowej odróżnić, kto wywodzi się od kogo, kto jest potomkiem rdzennych mieszkańców, kto osiadłych kupców, a kto wypasających bydło koczowników, kto przybyszów ze wschodu, kto tych z zachodu. Jednak im bardziej to jest niemożliwe, tym większa paranoja ogarnia wszystkich w regionie, by tego dokazywać, licytować się na przodków i szlachetność pochodzenia. – Prawdziwy staroirański pierwiastek zachował się jedynie wysoko w górach, u nas, na Pamirze – tłumaczyła mi kilka lat temu pewna górnobadachszańska intelektualistka. – To do nas, do Chorogu, na uniwersytet, przyjeżdżali jeszcze za Związku Radzieckiego naukowcy z Niemiec. Chcieli się żenić z prawdziwymi Aryjkami – chwaliła mi się bez cienia zażenowania. Według jej teorii tylko Pamirczycy są spadkobiercami dawnych Baktryjczyków i Sogdyjczyków. W końcu to oni jedyni w regionie używają języka wschodnioirańskiego, podobnego nieco do tego, którym posługiwali się mieszkańcy starożytnej Sogdiany. Reszta Tadżyków mówi po persku, czyli w języku zachodnioirańskim. Pełno tam słów arabskich i – o zgrozo – tureckich. Tej swoistej koncepcji czystości rasowej nie przeszkadza pomieszanie z przybyłymi z Grecji żołnierzami Aleksandra Macedońskiego ani z uciekającymi z Bliskiego Wschodu Arabami wyznającymi prześladowaną gałąź islamu – Pamirczycy są ismailitami. Natomiast każda domieszka krwi tureckiej czy mongolskiej jest według niej haniebna. Zdaniem bratana Ergasza prezydent Ramon nie jest złym prezydentem tylko dlatego, że okrada własny naród, podczas gdy w kraju brakuje dróg, szpitali, podręczników, prądu w gniazdkach i wody w kranach. Jest złym prezydentem, bo nie jest prawdziwym Tadżykiem. Nie pochodzi bowiem z Pamiru, a z położonego na równinach na południu Kuljabu. Pamir to rzeczywiście wyjątkowy region. Jego trudnodostępne położenie sprawiło, że zachowały się tu prastare tradycje i przetrwały ślady najdawniejszych cywilizacji. Są tu pozostałości świątyń zoroastryjskich i stupy buddyjskie, ruiny starożytnych warowni i groty wykute w skałach tysiące lat temu. W wioskach spotyka się też ismailickie święte miejsca – groby tamtejszych mędrców i pustelników, które zastępują meczety. Poznać je można po czaszkach kozłów górskich i owiec Marco Polo zatkniętych nad bramą wejściową i wokół ogrodzenia. Podziwiałam to wszystko, jadąc doliną Wachanu. Miejscami była tak wąska, że czerwone skały po tadżyckiej stronie zdawały się dotykać tych po afgańskiej, przepuszczając w dole tylko szarą, spienioną rzekę. Czasami dolina robiła się szeroka na kilkanaście kilometrów. Zielone łąki na obu brzegach rzeki zwiększały perspektywę. Widać było dalsze ośnieżone szczyty Hindukuszu, przez który niegdyś przeprawiał się Aleksander, żeby dotrzeć do Baktrii, a po naszej stronie Pamir, po którym wędrował Marco Polo. Drugiego dnia naszej podróży gwałtownie skręciliśmy na północ. Wyjechaliśmy z Langaru w stronę Murgobu, wznosząc się stromo pod górę. Jeszcze sięgnę do Marca Polo. Kiedy kilka dni po wyjeździe z Pamiru przeczytałam jego opis, tamtejsze zapierające dech w piersiach krajobrazy znów stanęły mi przed oczami. Właściwością tych gór jest wysokość, tak że człowiek od rana do wieczora wspinać się musi, zanim wyjdzie na szczyt. Ale na górach rozciągają się szerokie wyże, trawą i kwieciem pokryte, a wielkie strumienie najczystszej wody spadają przez skalne cieśnie. W tych rzekach znajdują się pstrągi i wiele innych delikatnych ryb. Tylko że tak piękna przyroda nie wystarczy, kiedy trzeba oddać starzejącą się matkę do szpitala albo posłać dziecko do szkoły. Mieszkańcom Górskiego Badachszanu nic po nowoczesnych parkach i wieżowcach, które prezydent Rahmon każe budować biznesmenom w stolicy. Im przydałaby się normalna droga, tak żeby nie musieli pokonywać dzielących ich od Duszanbe 600 km przez 22 godziny ściśnięci w koszmarnie drogich taksówkach. Przydałyby im się dobre, bezpłatne szkoły, szpitale i przede wszystkim praca na miejscu, tak żeby nie musieli za nią jeździć do dalekiej Rosji. A tego wszystkiego rząd im nie zapewnia. Jedyną osobą, która sprawia wrażenie, że troszczy się o Pamirczyków, jest duchowy przywódca wszystkich ismailitów, mieszkający na co dzień w Szwajcarii i w Londynie Aga Chan IV. To jego fundacja buduje w Pamirze szkoły, prowadzi uniwersytet i dokarmia najbiedniejsze rodziny. Dlatego na ulicach Chorogu może i wiszą portrety Emomalego Rahmona, ale w prywatnych domach znacznie częściej spotyka się wizerunek Agi Chana. Pamirczycy starają się jakoś nadrobić sobie to ewidentnie gorsze położenie i cywilizacyjne zacofanie swojego regionu. Dlatego tak chętnie karmią się historiami o Aleksandrze Wielkim i licytują z resztą Tadżyków na czystość aryjskiej krwi. Nie przeszkadza im, że to położony na północy Chodżent jest dawną założoną przez Greków Aleksandrią Eschate (Aleksandrią Kresową), a jezioro Iskandarkul (nazwane tak na pamiątkę Aleksandra) znajduje się koło Pandżakentu. To oni są dziećmi Aleksandra, a reszta ich współobywateli to zmieszani z Uzbekami i Mongołami uzurpatorzy. Warto wiedzieć: Nie interesuje mnie pochodzenie czy rasa mieszkańców. Ja wyróżniam ich tylko na podstawie ich zasług. Dla mnie każdy dobry obcokrajowiec jest Grekiem, a każdy zły Grek jest gorszy od barbarzyńcy - powiedział Aleksander Macedoński Aleksander Wielki i inne wydarzenia z tamtego okresu: - 356 r. p.n.e. Narodziny Aleksandra w Pelli, stolicy starożytnej Macedonii (dziś Grecja) - ok. 350 r. Celtowie na ziemiach polskich - 350 r. wynalezienie kuszy (Chiny) - 340 r. pierwszy kamienny amfiteatr (Grecja) - 336 r.Aleksander przejmuje władzę po śmierci ojca Filipa II zamordowanego przez kochanka Pauzaniasza - 334 r. początek podboju Azji Mniejszej - 332 r. zajęcie Egiptu (bez walki) i założenie Aleksandrii - 327 r. - ślub z Roksaną, najukochańszą żoną - 323 r. śmierć Aleksandra Wielkiego. Prawdopodobnie zostaje otruty trucizną dolaną do wina No to w drogę: Tadżykistan INFO ■ Położenie: Azja Środkowa ■ Ludność: mieszkańców Tadżykistanu jest 7,8 mln. ■ Języki: państwowy tadżycki, który należy do języków zachodnioirańskich (jak farsi i dari). Oprócz tego używany jest rosyjski. W Górskim Badachszanie Pamirczycy mówią językiem pamirskim, a właściwie różnymi dialektami tego języka. Są to języki wschodnioirańskie, niezrozumiałe dla reszty Tadżyków. ■ Religie: Tadżycy są muzułmanami sunnitami, Pamirczycy muzułmanami ismailitami. Jest to odłam szyizmu, ale inny niż ten wyznawany np. w Iranie. Ismailicki islam jest wyjątkowo liberalny. Na Pamirze właściwie nie buduje się meczetów, kobiety nie chodzą zakryte, nie ma też obowiązku pięciu modlitw w ciągu dnia. ■ Waluta: somoni; 1 TJS W całym kraju są bankomaty, ale przelicznik jest niekorzystny, warto wziąć jak najwięcej gotówki. Kantory są praktycznie wszędzie. KIEDY: ■ Gdy nie ma śniegu na przełęczach – tylko wtedy są przejezdne. Najlepsze czerwiec i wrzesień, może być też pełnia lata, ale wtedy w niższych partiach jest bardzo gorąco. WIZA ■ Taniej i szybciej jest wziąć na lotnisku, ale to jest możliwe tylko wtedy, gdy przylatuje się samolotem. Inaczej trzeba wysłać paszport do konsulatu w Berlinie lub skorzystać z pośrednictwa agencji wizowych. Konieczna osobna pieczątka do Górskiego Badachszanu. DOJAZD ■ Samolotem: najtańszą opcją jest lot Turkish Airlines przez Stambuł. Można się zmieścić w 2,5 tys. zł. KOMUNIKACJA ■ Pomiędzy poszczególnymi miastami kursują samoloty, ale trudno dostać bilet (Duszanbe–Chorog kosztuje ok. 100 dol.) Poza tym ludność jeździ głównie zbiorowymi taksówkami. Te są drogie. Np. Duszanbe–Chorog – 90 dol. za os. ■ Wynajęcie samochodu z kierowcą (bez jest niemożliwe) kosztuje ok. 70 centów za km plus ok. 20 dol. dniówki dla kierowcy. Tańsze są marszrutki, ale te regularnie jeżdżą tylko na trasie Chorog–Mrgab. BEZPIECZEŃSTWO ■ W zasadzie jest bezpiecznie, choć przed wyjazdem warto sprawdzić sytuację polityczną w regionie. Dobrze pytać o radę miejscowych. Jeśli odradzają wyjazd w jakiś teren, należy ich ABSOLUTNIE posłuchać. NOCLEGI ■ Najtańsze noclegi – w prywatnych domach ok. 15 dol., w Duszanbe nawet do 30 dol. za noc. ■ Wody z kranu lepiej nie pić. Zabrać nifuroksazyd (od zatruć). POCZUJ KLIMAT ■ Flawiusz Arrian Wyprawa Aleksandra Wielkiego; Colin Thubron Utracone serce Azji. 1. Trekking w Pamirze. Zapomnij o szlaku, licz na siebie 2. Wiecznie piękna rzeka Murgob przepływająca przez dolinę Madiyan 3. Podróże z historią Aleksander Wielki w Azji Środkowej 4. Buzkaszi, czyli środkowoazjatycka wersja polo. Zamiast piłką gra się korpusem kozła 5. Meczet w Duszanbe. Tadżycy są sunnitami. Pamirczycy – ismailitami 6. Wesele w północnym Tadżykistanie. Goście mile widziani 7. Kirgiz z Tadżykistanu. Według Pamirczyków nie ma prawa nazywać się potomkiem Aleksandra 8. Tadżykistan - Czas: 2 tygodnie Koszt: 6 tys. zł (z dojazdem i wizą) Źródło zdjęć: Aurora/Czarny kot, GettyImages/FPM, Theodore Laye (2), Alamy/BEW (2) Ludwika Włodek, 2013
Leon Barszczewski: brawurowa wyprawa do Samarkandy 1876 – 1897
Trzeba umieć patrzeć i odtwarzać tylko rzeczy istotnie piękne lub na utrwalenie zasługujące. Tę myśl niczym mantrę Leon Barszczewski powtarzał za każdym razem, gdy naciskał spust migawki swojego ważącego przynajmniej 10 kg aparatu fotograficznego.
Przez 20 lat był on jego najwierniejszym przyjacielem, towarzyszem każdej z 23 wypraw w głąb Azji Środkowej, które zaowocowały odkryciem starożytnej Samarkandy, opisaniem ludów zamieszkujących tamte tereny i zlokalizowaniem cennych złóż surowców mineralnych. Szkoda, że o tych odkryciach nikt już nie pamięta. Szkoda, że niewiele osób w ogóle o nich słyszało. Czy Leonowi Barszczewskiemu marzyły się epokowe odkrycia? Nazwisko zapisane w annałach? Na pierwsze pytanie zapewne odpowiedziałby „tak”. Na drugie z wrodzoną sobie skromnością rzekłby: „niekoniecznie”. Ale na razie jest marzec 1876 r. i tego, jak będzie wyglądało jego dalsze życie, 27-letni Leon jeszcze nie wie. Wysoki, barczysty, obdarzony sokratesowskim czołem i przenikliwym spojrzeniem świeżo upieczony oficer armii carskiej wyrusza ze swoim oddziałem na pierwszą placówkę – do Emiratu Buchary (dziś terytorium Uzbekistanu). Położone w centralnej Azji, między dwiema potężnymi rzekami Amu-darią i Syr-darią, państewko rządzone przez dynastię Mangytów zostało właśnie protektoratem Rosji. Nasz bohater sam poprosił, by przydzielono go do tej misji, a teraz, w dniu wymarszu, nie kryje entuzjazmu. Nie, nie cieszy go ekspansja terytorialna zaborcy ani ciemiężenie kolejnych narodów – Leon jest przecież Polakiem. Czuje po prostu, że właśnie realizuje się jedno z jego największych marzeń. Będzie podróżnikiem, eksploratorem i być może pierwszym Europejczykiem badającym tereny, po których setki lat temu sunęły armie Aleksandra Wielkiego, Czyngis-chana i Tamerlana. Wschód pod koniec XIX w. jest wciąż niczym biała karta i on tę kartę zapisze kaligraficznym maczkiem (niestety, dziś niewiele można z tego odszyfrować). Pragnął tego od dzieciństwa. Od momentu, gdy nad brzegiem Dniestru odkopał terakotowego bożka i zaczął snuć teorie o jego pochodzeniu. Wyobraźnia często sprowadzała go na manowce, ale czyż mogło być inaczej, skoro nikt z otoczenia nie podzielał jego pasji, nie potrafił odpowiedzieć na pytania dotyczące przeszłości? A było ich coraz więcej. Podobnie jak odkryć – wkrótce pojawiły się gliniane dzbanki, miski i inne przedmioty wykopane z ziemi. Barszczewskiego zaczyna męczyć brak wiedzy. W wojsku jego koledzy wydają pieniądze na alkohol i kobiety, on zaś na naukowe książki. Leon został sierotą w wieku lat kilkunastu. – Niestety, ten fragment rodzinnej sagi jest bardzo niejasny – mówi Igor Strojecki, prawnuk Barszczewskiego, który stara się przywrócić światu pamięć o zapomnianym przodku. – Wiadomo, że jego rodzice, Szymon i Adelajda z domu Nowicka, mieszkali w Leszczewie pod Suwałkami, które musieli opuścić, prawdopodobnie w wyniku represji po wydarzeniach Wiosny Ludów 1848 r. – dodaje. Leon przyszedł na świat rok później, 18 lutego 1849 r. w Warszawie, gdzie Barszczewscy na moment się zatrzymali. Wkrótce wyruszyli na Ukrainę, do miasteczka Biała Cerkiew, oddalonego o 70 km od Kijowa. Gdy zmarli, opiekę nad nieletnim bratem chciała przejąć Maria Kostrić, starsza siostra mieszkająca wraz z mężem w Czerkasach, jednak nie dostała na to zgody. Chłopcy (Leon miał jeszcze młodszego brata Włodzimierza – reszta rodzeństwa była już pełnoletnia) zostali otoczeni „opieką” rządową, czyli carską, i oddani do internatu, a edukację rozpoczęli w gimnazjum wojskowym w Kijowie. Tak wyglądała standardowa procedura postępowania z dziećmi z polskich nieprawomyślnych rodzin, do jakich zaliczono Barszczewskich. Pięciu starszych braci Leona wzięło udział w powstaniu styczniowym (dwóch straciło potem życie w twierdzy szlisselburskiej, trzech pozostałych zesłano na Sybir i ślad po nich zaginął). W czasach zaborów, gdy Polska zniknęła z map Europy, nauka w rosyjskiej szkole była jedyną drogą zdobycia wykształcenia na odpowiednim poziomie. Marsz przez dwa kontynenty dłuży się niemiłosiernie. Mijają dni, tygodnie, a cel wciąż wydaje się odległy. Żyzne nadwołżańskie czarnoziemy ustępują miejsca stepom pokrytym kępkami czerwonego wrzosu. Potem góry Ural, tworzące naturalną granicę między Europą i Azją, powoli wypłaszczają się i przechodzą w pustynię Kara-kum. Wiatr porywa piasek, który przenika przez ubrania, dostaje się do wody i jedzenia. Te niedogodności rekompensowane są przez widoki wysokich wydm, które zapewne robią na Leonie Barszczewskim wielkie wrażenie. Młody żołnierz jest niezwykle czuły na uroki krajobrazu. Wędrówka po kresach Rosji nie jest łatwa. Na wielu rzekach nie ma mostów, są problemy z prowiantem, brakuje dróg. Tereny zamieszkane przeplatają się z dzikimi i bezludnymi. Z czasem pojawiają się też ludzie, których język, zwyczaje i ubiór bardzo różnią się od wszystkiego, co Leon do tej pory widział. Zaraz po zakończeniu nauki w Junkierskiej Szkole Piechoty w Odessie Barszczewski trafił na służbę do Guberni Chersońskiej i Besarabii (kraina historyczna między Dniestrem a Pru-tem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy). A właściwie do niej powrócił, bo gdy za pierwszym razem podczas egzaminu na stopień oficerski na pytanie komisji o polskie bunty uniósł się honorem i wygłosił patriotyczną mowę w obronie powstań – relegowano go ze szkoły i wyjechał właśnie do Guberni Chersońskiej. Jak się potem okazało, wyszło mu to na dobre. Wykorzystał możliwości, jakie dawało stacjonowanie w tamtejszym pułku piechoty, nauczył się bowiem krawiectwa, szewstwa, stolarstwa, kucharzenia, a nawet podstaw medycyny. Opanował także języki niemiecki i francuski, zgłębił tajniki fotografii pod okiem Mikołaja Osipowa. Później Leon zrobi co najmniej 3 500 zdjęć. Staną się one największym archiwum dokumentującym życie ówczesnych mieszkańców centralnej Azji. – Niestety, dziś czarno-białe fotografie są rozproszone po różnych instytucjach i osobach prywatnych, nie zawsze zdających sobie sprawę z ich historycznej wartości. Spora część z nich, zamknięta w wilgotnym garażu, nieskatalogowana i nieudostępniana, po prostu niszczeje – mówi Igor Strojecki. Do naszych czasów nie dotrwały też oryginalne opowiadania Barszczewskiego. Te, które możemy przeczytać w tygodniku ilustrowanym Naokoło świata z 1902 r., spisał z notatek jego stryjeczny brat Witold. Okazuje się, że Leon miał też talent pisarski. Swe wrażenia z podróży przedstawiał barwnym językiem, pełnym lokalnych zwrotów i humoru sytuacyjnego. Dzięki niemu dowiadujemy się, w jakich warunkach mieszkali Tadżykowie i Uzbecy, jak wyglądało ich życie na co dzień i od święta. Po 8 miesiącach i tysiącach kilometrów oddział staje w końcu u celu podróży. Jest nim legendarna Samarkanda. Przez kolejne 20 lat miasto to będzie dla Leona Barszczewskiego domem i bazą wypadową w głąb Azji. Jakie wrażenie na nim wywiera? Zapewne ogromne. Widział już po drodze Samarę, Orenburg, Kazały, Petrowsk i Taszkent, jednak żadne z tych miast nie mogło się równać z Klejnotem Islamu, jedną z najstarszych metropolii świata, liczącą 2 750 lat rówieśniczką Rzymu. Samarkanda, odległa i egzotyczna, przywoływała obrazy przemierzających Jedwabny Szlak obładowanych cennymi towarami karawan, które się tu zatrzymywały. Wielu podróżników opisywało jej wspaniałe ogrody i pałace, meczety i bazary. Uosabiała oazę cywilizacji i piękna na mapie barbarzyńskiego i nieznanego Wschodu. Leon Barszczewski miał to szczęście, że widział ją przed wielkim trzęsieniem ziemi w 1897 r., które zrujnowało miasto. Jednym z największych zabytków Samarkandy był monumentalny, ponadstumetrowej wysokości meczet Bibi Chanum (już wówczas w nie najlepszym stanie), przed którym zgodnie z muzułmańską tradycją w każdy piątek tętnił życiem największy bazar miasta. Z samym meczetem wiąże się urocza legenda. Otóż gdy Timur, w Europie znany jako Tamerlan (1336–1405, uczynił z Samarkandy stolicę swojego imperium), przebywał na wyprawie wojennej, jego żona Bibi Chanum postanowiła wybudować mu meczet. W wyobraźni widziała jednak obiekt tak ogromny, że tylko jeden architekt, urzeczony urodą kobiety, zgodził się sporządzić plany. I to pod warunkiem, że będzie mógł pocałować Bibi. Całus okazał się tak gorący, że pozostawił ślad na policzku. Dostrzegłszy go, Timur wpadł w szał i chciał ukarać architekta. Ten jednak zdołał zbiec... I dobrze uczynił, bo Timur światową sławę zawdzięczał 20 zaborczym wyprawom podejmowanym z Samarkandy, podczas których dał się poznać jako wojenny geniusz, pogromca Złotej Ordy, a przy tym patologiczny wręcz okrutnik. Z reguły mordował wszystkich mieszkańców podbijanych miast – poza tymi, którzy mogli przyczynić się do upiększenia stolicy. Za jego czasów Samarkanda budziła zachwyt przyjezdnych. Na przykład hiszpańskiego ambasadora Ruy Gonzalesa de Clavijo, który trafił tam na czele poselstwa wysłanego przez Henryka III, króla Kastylii. Opisał potem miasto wyposażone w kanalizację i wodociągi, tonące w zieleni, spośród której wyłaniały się wspaniałe pałace i meczety. Gdzie zdolni rzemieślnicy wytwarzali działa, zbroje, szkło, porcelanę i tekstylia niedoścignionej jakości. Rozwodził się też nad wyszukanymi manierami tamtejszych wyższych klas społecznych, kapiącym bogactwem dworem przepełnionym artystami i poetami sławiącymi władcę. Bo Timur, mimo upodobania do makabry, był też człowiekiem oczytanym, kolekcjonerem dzieł sztuki, hojnie wspierającym twórców i naukowców. Do naszych czasów przetrwały wykonane przez Barszczewskiego zdjęcia meczetu Szach-i Zinda (Żyjącego Króla). Budowlę, nazwaną tak dla uczczenia, Kussama ibn Abbasa, kuzyna Mahometa, rozkazem Timura przekształcono w im- ponującą królewską nekropolię. Barszczewski uwiecznił też dwie medresy powstałe już po śmierci Tamerlana: Tillja-Kari (Pozłacana) i Szer-Dor (Nisąca Lwa), stojące na najpiękniejszym placu Samarkandy – Registanie, zwanym Forum Wschodu. Położona na wysokości 725 m, na równinie w oazie Zarafszańskiej, Samarkanda otoczona jest z trzech stron górami tworzącymi malowniczy łuk. To łańcuchy Gór Hisarskich, Turkiestańskich i Zarafszańskich. Barszczewski zakochuje się w tych pasmach od pierwszego wejrzenia. Będzie je wspominał do końca życia i uznawał za najpiękniejsze na świecie. Ich eksplorację ułatwia mu praca dla batalionu topograficznego, do którego zostaje przydzielony tuż po przybyciu. Jego zadaniem jest rozpoznanie nowo przyłączonych do Rosji obszarów, odnajdywanie i kartowanie dróg przydatnych dla armii, a także szukanie najlepszych połączeń z głównymi miastami państw ościennych, takich jak Afganistan, Indie czy Chiny. Raz nawet w rejonie Buchary jego działalność uznana zostaje za szpiegowską i spędza w więzieniu 3 tygodnie. Przy okazji pracy dla wojska Leon Barszczewski realizuje też cele badawcze. W swoim pamiętniku pisze: Muszę poznać te góry, muszę wydrzeć im skarby i zmusić olbrzymy do służby człowiekowi. Przyroda okazuje się mu posłuszna. W ciągu kolejnych lat odnajduje złoża turkusów, grafitu, granatów, kryształu górskiego, rudy żelaza, ołowiu, srebra, pokłady węgla kamiennego, złota, ropy naftowej. Raporty docierają do dowódców wojskowych w Moskwie, a za ich pośrednictwem do naukowców. Z czasem ci ostatni zaczynają przybywać do Samarkandy i uczestniczyć w wyprawach Barszczewskiego. Często jednak zapuszcza się na szlaki samotnie lub jedynie w towarzystwie Tadżyka Jakuba Izmaiłdżanowa, którego podróżnik wcześniej wyleczył z ran odniesionych w potyczce z wojskiem rosyjskim. Od tego momentu Barszczewski miał w nim wiernego przyjaciela i towarzysza ekspedycji. Na zdjęciach widać małego człowieczka na tle potężnych wodospadów, rachitycznych kładek z gałęzi zawieszonych nad przepaściami, z których nieraz spadały objuczone zwierzęta. W taki sposób traci wiele kasetek ze szklanymi płytkami, na których uwiecznia swoje odkrycia. Fascynują go wielkie górskie lodowce. (Poświęci im kilka ekspedycji, z których zdjęcia przyniosą mu złoty medal na wystawie w 1895 r. w Paryżu). Jedna z wypraw w góry Hisaro-Ałaju omal nie kończy się tragicznie. Barszczewski chce sforsować konno szczyt lodowca. We mgle wierzchowiec potyka się i... spada w przepaść wraz z jeźdźcem. Przyjaciele rozpoczynają poszukiwania, ale kończą się one fiaskiem. Na szczęście rannego eksploratora odnajdują pasterze i przenoszą do wsi, gdzie kuruje się tygodniami. Jest rok 1880, wyjątkowy i prawdopodobnie jeden z najszczęśliwszych w życiu Barszczewskiego. Do Samarkandy w ślad za bratem, którego władze carskie przymusowo osiedliły tu po odbyciu zsyłki na Sybir, przyjeżdża Irena Niedźwiecka. Delikatna i urodziwa panna zawraca samotnemu żołnierzowi w głowie. Pobierają się szybko, korzystając z niezwykłego zbiegu okoliczności, że w mieście pojawił się katolicki ksiądz (przybywał do Samarkandy z duszpasterską posługą raz na pięć lat). Leon, by nie rozstawać się z żoną, na rok rezygnuje z wypraw. Jest troskliwy i opiekuńczy. Małżeństwo przeprowadza się do nowego, przestronnego domu. W ciągu kolejnych lat jego pokoje wypełniają się pięciorgiem dzieci. Na fotografiach widać rodzinę urządzającą pikniki, wyjeżdżającą na wycieczki. Niestety, sielanka nie trwa długo – po 10 latach Irena umiera. Na szczęście zdążyła go wcześniej nauczyć szacunku do płci pięknej. Ludy wschodnie obchodzą się z kobietą bardzo źle. Trzymają żony zupełnie odosobnione, w przeznaczonej na ten cel oddzielnej połowie domu – zauważa Barszczewski w opowiadaniu Zdemaskowanie gwiazdy haremu, opublikowanym w piśmie Na szerokim świecie z 1933 r. Narratorowi udało się zajrzeć do tej strefy zakazanej dla mężczyzn, zwłaszcza obcych, dzięki podarunkom, na co te na pół dzikie ludy są niezmiernie łakome. Przekonał też narzeczoną pana domu do odsłonięcia twarzy. W jaki sposób? Stosując w praktyce własną dewizę, że wszystkie przeciwności można pokonać dobrym słowem i serdeczną prostotą. Gdy bowiem narzeczony panny młodej był już zirytowany nagabywaniem gościa, ten zwrócił się do gospodarza: Czegoś taki posępny? Dlaczego piękne swe czoło i brew czarną chmurzysz? Czy doprawdy gniewasz się, że rozmawiam z waszymi kobietami? Jeśli tego pragniesz, wyjdę, by Cię nie drażnić. Trzeba przyznać, że Barszczewski był wybitnym dyplomatą! Takie podejście zjednywało mu szacunek i zaufanie prostych ludzi, których i on zaczął inaczej postrzegać: Dłuższe obcowanie z półdzikimi mieszkańcami nauczyło mnie wielu rzeczy. Jak fałszywie i źle sądzimy tych biedaków. Najczęściej sami jesteśmy przyczyną nieporozumień między nami a nimi. (...) Dziewiętnaście lat obracałem się między nimi i nie mogę znaleźć ani jednego przykładu ich rzekomej zwierzęcości, o czym tak chętnie i tak śmiało piszą rozmaici podróżnicy. Ludy krain Azji Środkowej są fascynujące. Leon studiuje je z ciekawością etnografa. Szybko opanowuje ich mowę, jest częstym gościem w kiszłakach, aułach i górskich osiedlach, świadkiem na ślubach i innych uroczystościach. Niektórzy uważają go za świętego, bo w ich obecności wykonuje rozmaite „sztuczki”. Intrygujące są zwłaszcza te robione za pomocą tajemniczej czarnej skrzynki. Dlatego tubylcy tak chętnie pozują do zdjęć, a my po przeszło stu latach oglądamy orkę radłem, polowanie z sokołem czy młodzieńców w kobiecych strojach, z makijażem na ogolonych twarzach, oddających się tańcowi baczi. Na jednej z fotografii, podpisanej „pracownia-muzeum”, za wielkim drewnianym biurkiem stoi ubrany w biały mundur carski oficer. Wszystko wokół niego pokryte jest ceramiką. Garnki, dzbanki, misy stoją w rzędach obok siebie, a ściany zdobią oprawione w ramy fotografie. To królestwo Leona, plon jego wypraw. Wiele obiektów pochodzi z miejsca, którego odkrycie powinno rozsławić nazwisko Barszczewskiego i sprawić, że podobnie jak Heinrich Schliemann, odkrywca Troi, albo Howard Carter, który odnalazł grób Tutanchamona, znajdzie się w każdej encyklopedii. Pewnego razu w miasteczku Shahrisabz Leon Barszczewski dostrzega chłopców celujących kamieniami w wyglądające na bardzo stare gliniane naczynie. Pyta, skąd je wzięli, a łobuziaki prowadzą go na kurhan. Tak dociera do ruin miasta Afrasiab, czyli starożytnej Samarkandy, ale tego nie dowie się do końca życia. Sądzi, że natknął się na pozostałości centrum osadniczego, które rozkwitło jeszcze przed zajęciem go przez Aleksandra Macedońskiego i zostało zniszczone przez Mongołów. Kilka ruchów łopatą wystarcza, by światło dzienne ujrzały fragmenty naczyń, gliniane statuetki i duże srebrne pudło, w którym znajdowały się kobiece ozdoby: naszyjnik z pereł, złote kolczyki z turkusami i perłami oraz złota bransoletka. Barszczewski podejrzewa, że dom, w którym znalazł kosztowności, należał do bogatego kupca. Jak na rasowego archeologa przystało, nim przystąpi do dalszej eksploracji, wertuje dostępne na miejscu źródła historyczne, sprowadza też literaturę z Petersburga. Potem rozpoczyna drugi etap prac, który dostarcza kolejnych znalezisk. Udaje mu się odkopać kilka domów, ulic i przedmioty, które mogły pochodzić nawet sprzed naszej ery! Barszczewski sporządza też plan odkrytego miasta, słusznie zakładając, że to, co rozpoznano, stanowi zaledwie jego niewielki fragment. Jednocześnie wysyła raport z wykopalisk do swoich bezpośrednich przełożonych oraz do Moskwy i Petersburga, ale odpowiedzi nie dostaje. Żywe zainteresowanie okazują za to naukowcy francuscy, poinformowani o odkryciu przez... pochodzącą znad Sekwany bonę córek Barszczewskiego, której narzeczony studiuje w Grenoble archeologię. Nie zwlekając, młodzieniec przybywa wraz ze swoim profesorem do Samarkandy. Oglądają zbiory Barszczewskiego (możemy je podziwiać na zachowanych zdjęciach) i decydują się kupić kolekcję na pniu oraz rozpocząć własne badania na terenie tego miasta. Pozwolenie na wywóz skarbów dostają od władz od razu, ale tu na przeszkodzie staje sam Barszczewski, nie zgadzając się na sprzedaż całej kolekcji. Postanawia bowiem jej część ofiarować miastu jako zalążek przyszłego muzeum. Gruntowne badania archeologiczne Afrasiabu stwierdzające, że jest to starożytna Samarkanda, zostały przeprowadzone dopiero w latach 60. i 70. XX w. Niestety, żadna publikacja naukowa z tego okresu nic nie wspomina o Barszczewskim. Być może dlatego, że trzeba by było przyznać, że to ten niebłogonadiożnyj Polak jest jej odkrywcą? Ludzie pracujący dla nauki zwykle grzeszą brakiem praktyczności życiowej. Nie stanowię i ja pod tym względem wyjątku. Tak napisał w pamiętniku. W ciągu 20 lat intensywnej eksploracji i poszukiwań Leon Barszczewski odkrył mnóstwo bezcennych złóż surowców mineralnych, które przyniosły bogactwo wielu, ale nie jemu samemu. W uznaniu zasług został przyjęty w poczet członków Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz Rosyjskiego Towarzystwa Aklimatyzacji Geologicznej i Botanicznej w Moskwie. Otrzymał też cenne odznaczenia, m.in. Złotą Gwiazdę Emira Buchary. Za tym poszedł awans na podpułkownika i obietnica dalszej kariery pod warunkiem... przejścia na prawosławie. Władzom carskim, które złożyły mu tę propozycję, odpowiedział telegraficznie: Nie zgadzam się. Jestem Polakiem i pozostanę katolikiem. Czy podejmując taką decyzję, Barszczewski był świadomy jej konsekwencji? Tego, że zostanie odwołany z Samarkandy i zesłany na dowódcę krasnostawskiego pułku piechoty do Siedlec (1897 r.), a tym samym zakończą się prowadzone z taką pasją przez wiele lat badania? Siedlce nie okazały się spokojną przystanią. – Rodzina Barszczewskiego postrzegana była jako obca głównie z powodu mocnego rosyjskiego akcentu, mimo że mówiła dobrze po polsku – wyjaśnia Igor Strojecki. – Dodatkowo sam podpułkownik naraził się siedlczanom, gdy wyjeżdżając na wojnę rosyjsko-japońską (lata 1904–1905), wygłosił na dworcu kolejowym płomienną mowę o tym, jak jego obowiązkiem jako wojskowego jest wypełnienie rozkazu dowódców. Co gorsza, zwracał się do zgromadzonych w języku zaborcy! – dodaje Strojecki. W rezultacie do założonej przez niego Szkoły Handlowej dla dziewcząt przyszło na początek roku szkolnego jedynie 16 ze zgłoszonych wcześniej 200 panienek. Potem jednak wysoki poziom edukacji przyciągnął większe grono zainteresowanych. Dziewczęta mogły korzystać z doskonale wyposażonej pracowni biologicznej i geograficznej oraz wiedzy samego Barszczewskiego, który wyprawiał się z nimi na rozmaite eskapady. Oczywiście, nie mogły one mu zastąpić azjatyckich ekspedycji. Wyjeżdżał też w Alpy. Patrząc na tamtejsze lodowce, pisał tęsknie: Myślą uciekam do moich kochanych lodowców azjatyckich. Piękniejszych nie ma nigdzie. Marzę o odwiedzeniu raz jeszcze tych wspaniałych olbrzymów. Niestety, marzeń tych już nie spełnił. Niesłusznie posądzony o przywłaszczenie wojskowego mienia pod-czas wojny rosyjsko-japońskiej odebrał sobie życie. Miał 61 lat. Z bazy wypadowej w Samarkandzie Barszczewski podjął 23 wyprawy na słabo zbadane rejony Azji Środkowej. Niestety, nie zachowały się żadne źródła, które pozwoliłyby odtworzyć ich trasy.