Archeolodzy zidentyfikowali kaukaskie menu sprzed 5 tysięcy lat. Ludzie pili wino z żywicą
Co jedli ludzie na Kaukazie prawie 5000 lat temu? Międzynarodowy zespół naukowców zbadał pradziejowe naczynia z terenu dzisiejszego Azerbejdżanu. Badacze zidentyfikowali menu pełne serów, wina i owoców. To badanie zmienia naszą wiedzę o dawnych tradycjach kulinarnych.
Kultura kuro-arakska, nazwana od dwóch głównych rzek regionu, od lat fascynuje badaczy zachodniej Azji. Powstała w połowie IV tysiąclecia p.n.e. i rozprzestrzeniła się na ogromne obszary Kaukazu Południowego, Anatolii i Iranu. W przeciwieństwie do współczesnych jej miast Mezopotamii, opierała się na małych, rodzinnych wspólnotach o egalitarnym charakterze. Mieszkańcy tych osad żyli w domach z glinianej cegły, skupionych wokół centralnych palenisk. Do tej pory dieta tych społeczności nie była znana archeologom, mimo że ci odkryli tysiące skorup ceramicznych na stanowiskach archeologicznych. Nawyki żywieniowe sprzed tysięcy lat Przedstawiciele społeczności kultury kuro-arakskiej byli niepiśmienni, dlatego trudno było poznać ich menu. Międzynarodowy zespół, w skład którego weszli badacze z uniwersytetów w Bonn i Bari oraz eksperci z Azerbejdżanu, Austrii i Francji, zastosował zaawansowane techniki chemiczne do analizy naczyń ceramicznych. – Zbadaliśmy szerokie spektrum dowodów materialnych w celu rekonstrukcji nawyków żywieniowych i praktyk kulinarnych kultury Kura-Araks – wyjaśnia prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Choć archeolodzy od dawna badali charakterystyczną ceramikę społeczności kuro-arakskiej, ich nawyki żywieniowe pozostawały zagadką. Kluczem do jej rozwiązania stały się wykopaliska w Qaraçinar w Azerbejdżanie, prowadzone w latach 2019–2024. Naukowcy wzięli na warsztat łącznie ponad 50 naczyń. Poszukiwali molekuł uwięzionych w porowatej ceramice. Wykorzystano chromatografię gazową i spektrometrię mas (GC-MS), aby zidentyfikować resztki tłuszczów, olejów i kwasów. Wyniki tych analiz, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „PNAS”, dostarczyły solidnych danych na temat tego, co dokładnie trafiało na kaukaskie stoły między 2800 a 2600 rokiem p.n.e. Fundamenty kuchni: nabiał i mięso Badania wykazały, że dieta kultury kuro-arakskiej była wyjątkowo pożywna i oparta na produktach zwierzęcych. Dominowały w niej tłuszcze przeżuwaczy, pochodzące głównie od owiec i bydła. – Zróżnicowana kuchnia była dostępna dla wszystkich w społeczeństwie o mało zróżnicowanej hierarchii społecznej – podkreśla pierwszy autor badania prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Naukowcy odkryli liczne ślady produktów mlecznych, co sugeruje, że mieszkańcy potrafili już przetwarzać mleko – produkowali sery. Zidentyfikowano również markery obróbki termicznej, co oznacza, że jedzenie było regularnie gotowane lub smażone w ceramicznych garnkach. Wino dla wszystkich, nie tylko dla elit Jednym z najważniejszych odkryć było potwierdzenie obecności produktów z winogron. Kaukaz od dawna uchodził za kolebkę winiarstwa, a te badania dostarczyły bezpośrednich dowodów molekularnych na spożywanie napojów winnych. Co ciekawe, wino nie było tam towarem luksusowym zarezerwowanym dla najbogatszych, jak miało to miejsce w Mezopotamii. W egalitarnym społeczeństwie kultury kuro-arakskiej był to produkt lokalny i powszechnie dostępny. Naukowcy odkryli również, że napoje te bywały aromatyzowane żywicą drzew iglastych, co mogło poprawiać ich smak lub służyło jako środek konserwujący. Przypomina to współczesną grecką retsinę. Egzotyczne proso i dalekie szlaki Badanie w Qaraçinar przyniosło jeszcze jedną intrygującą informację. Wykryto obecność prosa w jednym z naczyń. Proso w tym okresie było uprawiane głównie w Azji Środkowej i dotychczas nie notowano go tak wcześnie na terenach Kaukazu. Niedawno pisaliśmy o roli prosa w polskich pradziejach. To odkrycie sugeruje, że mieszkańcy regionu nie byli odizolowani, lecz uczestniczyli w dalekosiężnych wymianach. Choć wśród szczątków botanicznych z samego stanowiska archeologicznego nie znaleziono ziaren prosa, ślady chemiczne w naczyniu są dowodem na jego obecność. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To nowy symbol Azerbejdżanu. Czy budynek może być sexy?
„To piękny budynek. Czysty i seksowny jak biała falująca sukienka Marilyn Monroe". Tymi słowami Piers Gough, juror konkursu Design of the Year 2014, skomentował wówczas przyznanie tytułu Budynku Roku dla Centrum Heydara Alijewa w Baku.
Kiedy patrzyłem na ten budynek w Azerbejdżanie, przypomniałem sobie kultową filmową scenę z udziałem Marilyn Monroe i uświadomiłem sobie, jak trafnego porównania użył Piers Gough. Oczywiście chodzi o słynny fragment z filmu „Słomiany wdowiec” w reżyserii Billy Wildera z 1954 r. Aktorka staje nad kanałem wentylacyjnym metra, a przejeżdżający pociąg wywołuje pęd powietrza, który wprawia sukienkę w ruch i unosi ją w górę. Podobnie jak falowała delikatna szata Marilyn Monroe, tak pofałdowana jest lekka, śnieżnobiała bryła tego budynku. Nowy symbol Baku i Azerbejdżanu Gmach Centrum Alijewa jest niezwykle futurystycznym obiektem. Wygląda, tak jakby to była stacja kosmiczna pochodząca z innej planety. Zachwyca zwiewnością, lekkością i nowatorską bryłą, przeszkloną fasadą i bielą elewacji. Dzięki niezwykłej formie budowla ta stał się nowym symbolem nie tylko Baku, ale i całego Azerbejdżanu. Projektantka tej budowli – sławna iracka architektka Zahi Hadid – wykazała się niezwykłą fantazją. Stworzony przez nią budynek charakteryzuje się wielką nieprzewidywalnością formy i całkowitym brakiem symetrii. Sprawia on wrażenie, jakby przy jego projektowaniu dążono do eliminacji linii prostych oraz kątów i zastąpienia ich krzywiznami, owalami, a także obłymi kształtami. Dach jest nie tylko pofalowany, ale wygląda tak, jakby „się rozlewał”. Dzięki temu płynnie przechodzi w ściany, a ściany w podłoże. Centrum Alijewa – Wielofunkcyjny obiekt W Centrum Alijewa zachwyca nie tylko zewnętrzna forma budynku, ale także jego oryginalne wnętrze. Zaprojektowano je eliminując linie proste i kształtując je jako jedną płynną, owalną, pofalowaną przestrzeń. W ten sposób osiągnięto niezwykły efekt architektoniczny. Imponujące wrażenie po wejściu do środka budynku robi wysoki na osiem kondygnacji, ogromny, przestronny, owalny hol. Posiadające niezwykłą formę Centrum Alijewa stanowi światowej klasy wielofunkcyjny kompleks kulturalny. W gmachu mieści się wiele sal ekspozycyjnych, biblioteka, duża sala koncertowa na ponad tysiąc miejsc i centrum konferencyjne. Organizowane są tu różnego rodzaju imprezy kulturalne: koncerty, spektakle teatralne i przedstawienia baletowe, wystawy, spotkania z pisarzami, malarzami i innymi twórcami kultury oraz kongresy i konferencje. Plac przy obiekcie wykorzystywany jest do realizacji imprez plenerowych. Kilka wystaw pod jednym dachem W budynku tym eksponowanych jest wiele stałych i tymczasowych wystaw, prezentujących zarówno dokonania azerskiej, jak i światowej kultury. Jest on także miejscem budowania tożsamości narodowej Azerbejdżanu, dbania o wartości i dziedzictwo narodowe, historię, tradycję oraz kształtowanie postaw patriotycznych. Centrum nie bez powodu nosi imię Hajdara Alijewa. Znajduje się tu bowiem Muzeum, prezentujące życie i dziedzictwo tego przywódcy Azerbejdżanu. Karierę zawodową rozpoczął on od pracy w aparacie bezpieczeństwa. W latach 1969–1982 pełnił funkcję pierwszego sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Azerskiej SSR, a od 1993 do 2003 roku był prezydentem Republiki Azerbejdżanu. Na oddzielnych wystawach eksponowane są m.in. wykopaliska archeologiczne i artefakty, związane z kulturą azerską (stroje, broń, naczynia), instrumenty muzyczne, wyrabiane ręcznie dywany, miniatury najciekawszych budowli Baku, lalki, a także sztuka współczesna. Prezentowane są tu też czasowe wystawy światowej sławy artystów np. Andy Warhola czy Pabla Picassa. Architektura przyszłości w socrealistycznej przestrzeni Tłem dla tej budowli o niezwykle nowoczesnej konstrukcji oraz otaczającego ją parku, są znajdujące się w pobliżu monumentalne socrealistyczne blokowiska. W tym otoczeniu pojawiła się budowla, jakby wyjęta wprost z filmów science fiction, będąca znakomitym przykładem „architektury przyszłości”. Zderzenie ze sobą tych dwóch odmiennych światów, będących emanacją kolejnych epok w rozwoju kraju, było świadomym zamysłem irackiej architekt Zahi Hadid. Niezwykle śmiały w swojej formie budynek Centrum stał się symbolem kierunku zmian zachodzących nie tylko w architekturze Baku, ale również przeobrażeń, które dokonują się w funkcjonowaniu całego Azerbejdżanu. Centrum Alijewa oddzaływuje pobudzająco na zmysły i wzbudza wiele emocji nie tylko wśród mieszkańców Baku, ale również u oglądających go turystów. Piers Gough miał rację. Budynki także mogą być seksy. Źródło: National Geographic Traveler
Rozmrożony konflikt. Dlaczego Armenia walczy z Azerbejdżanem?
W Górskim Karabachu znów słychać huk wystrzałów. W ostatnich dniach ponownie rozgorzał tlący się od dziesiątków lat, czasami lekko zmrożony, konflikt między Azerbejdżanem a Armenią o sporne terytorium uznawane powszechnie za przynależące do tego pierwszego kraju a zamieszkałe głównie przez obywateli drugiego. Sytuacji bacznie przyglądają się najsilniejsi gracze regionu, czyli Turcja i Rosja.
Sytuacja na froncie przypominającym miejscami te z I wojny światowej (okopy są nieraz tak blisko, że przeciwnicy mogą do siebie krzyczeć) jest płynna i rozgrywa się zarówno na płaszczyźnie fizycznej (użycie żołnierzy i sprzętu), jak i internetowo – medialnej (sprzeczne ze sobą oskarżenia, działania hakerów i dezinformacja). Siły Armenii ostrzelały miasto Terter. Informację ministerstwa obrony Azerbejdżanu już potwierdził przedstawiciel armeńskiego resortu.To jeden z niewielu faktów, co do których obie strony są zgodne. Azerowie twierdzą np., że Armenia straciła już 550 żołnierzy, 22 czołgi i szereg pojazdów opancerzonych, stanowisk artyleryjskich i dronów. Z kolei strona armeńska zaprzecza, wskazując na śmierć jedynie 31 osób po swojej stronie. Za to, twierdzi resortu obrony Armenii, to Azerowie stracili 200 żołnierzy, 30 czołgów i 20 dronów. Starająca się trzymać potwierdzonych informacji, agencja AFP podała np., że w walkach zginęło 32 wojskowych z Górskiego Karabachu, a także siedmiu cywilów. Władze nieuznawanego Górskiego Karabachu przekonują, że włączająca się w konflikt Turcja wysłała na miejsce oddział 4 tys. najemników z Syrii. Do tego oddelegować miała sporo wojskowego sprzętu. Turcy i Azerowie zaprzeczają, choć niedawno oba kraje prowadziły wspólne ćwiczenia wojskowe z wykorzystaniem nawet samolotów F-16 sił powietrznych Turcji. Zaniepokojeni są tym wielce Rosjanie, w naturalny sposób uznający tę część kontynentu za swoją strefę wpływów. To w końcu zamordyzm władz ZSRR sprawił, że konflikt etniczny był skutecznie zduszany aż do 1988 roku. Teraz Kreml jasno stawia sprawę informując poprzez publiczne media, że nie życzy sobie udziału w konflikcie państw trzecich (w domyśle Turcji). Tymczasem władze nieuznawanej Republiki Górskiego Karabachu oskarżają Turcję o wysłanie w rejon walk 4 tys. najemników z Syrii. W niedzielę 27 września prezydent Republiki Górskiego Karabachu w porannym przemówieniu do mieszkańców ogłosił stan wojenny i powszechną mobilizacją obywateli powyżej 18. roku życia. Niewiele później podobny komunikat wydały władze Armenii. Kilka godzin po tym, jak armeński premier Nikol Paszinian kazał obywatelom szykować się ”do obrony świętej ojczyzny”, parlament Azerbejdżanu podjął decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego a niewiele później zatwierdził go prezydent Ilham Alijew. Przy okazji ogłoszono częściową mobilizację. Konflikt zbrojny o Górski Karabach od czasu rozpadu ZSRR pochłonął po obu stronach 30 tys. ofiar śmiertelnych. Choć region ten zamieszkały niemal wyłącznie przez etnicznych Ormian ogłosił swoją niepodległość, dla światowych mocarstw nadal leży on w granicach Azerbejdżanu. Choć Azerowie to w większości muzułmanie, a Armenia należy do grona krajów zdominowanych przez chrześcijańskie wyznanie, nie należy tego konfliktu traktować przez pryzmat religijny. Byłoby to przesadą. Tym bardziej, że Azerowie np. utrzymują bardzo silne kontakty obronne z Izraelem. View oEmbed on the source website Czemu jednak ten konflikt wyciągnięto z zamrażarki? Po armeńskiej rewolucji 2018 roku pojawiło się na scenie politycznej wielu nowych liderów. Sądzono, że z ich pomocą możliwe będzie skierowanie sporu o Górski Karabach na pokojowe tory. Nikol Paszinian okazał się jednak kontynuatorem polityki swoich poprzedników. Z drugiej strony mamy olbrzymi wpływ pandemii na cenę ropy i gazu. Azerbejdżan stracił główne źródło wpływów i zdaniem np. Laurenca Broers’a, eksperta ds. Kaukazu z think tanku Chatham House, jego władze mogły uznać, że dobrze skierować myśli opinii publicznej na inne tory. – Być może ktoś wpadł na pomysł, że dobrze by przeprowadzić teraz jakąś operację wojskową, skupić ludzi wokół flagi, zyskać odrobinę terytorium a potem wejść w proces pokojowy z pozycji silniejszego – ocenił Broers w rozmowie z dziennikiem ”The Guardian”.
Przewodnik po Azerbejdżanie: czy bezpiecznie tam podróżować?
Azerbejdżan to malowniczy kraj położony pomiędzy górami a ogromnym jeziorem, z niezwykle zróżnicowanym krajobrazem i ciekawą kulturą. Stolica, Baku, jest od lat chętnie odwiedzanym przez turystów miejscem. Nieco mniej gości dociera do miejsc położonych na uboczu. Azerbejdżan to z pewnością inspirujący kierunek podróży, choć jej organizacja może być nieco trudniejsza niż w przypadku wyjazdu do typowo turystycznego państwa. Co trzeba zobaczyć i czego należy doświadczyć w Azerbejdżanie? Czy to bezpieczne miejsce i jak dobrze przygotować się do podróży?
Azerbejdżan: historia i atrakcje Azerbejdżan to państwo islamskie położone w regionie Kaukazu Południowego. To granica pomiędzy wschodnią Europą a zachodnią Azją. Językiem urzędowym jest azerski, a stolica państwa to miasto Baku. Ten niewielki, położony pomiędzy Rosją, Gruzją, Armenią, Iranem i Turcją kraj zamieszkuje około 9 822 000 osób. Azerbejdżan to bardzo zróżnicowany kraj. Ma szeroką linię brzegową i dostęp do Morza Kaspijskiego (największego jeziora świata), na północy wznosi się pasmo Wielkiego Kaukazu, a centrum zajmują rozległe równiny. Jeśli chodzi o Azerbejdżan mapa i krajobraz są niezwykle różnicowane. Ten nieco jeszcze egzotyczny kraj przyciąga wielu turystów, zwłaszcza zakochanych w niecodziennych celach i miejscach. Teren dzisiejszego Azerbejdżanu był w toku historii zamieszkiwany przez rozmaite grupy i ludy. Po podboju przez Arabów (VII – VIII w.) na tym obszarze rozprzestrzenił się islam. W ciągu następnych wieków krajem władali Turkowie, Mongołowie, aż w końcu na początku XIX wieku Azerbejdżan stał się częścią Imperium Rosyjskiego. Zaś w 1918 roku państwo stało się pierwszym demokratycznym państwem muzułmańskim, przyjmując nazwę Demokratyczna Republika Azerbejdżanu. Wolność nie trwała długo – już w 1920 państwo przejęła Armia Czerwona i na długo stało się ono częścią państwa radzieckiego, a następnie ZSRR. Po wielu działaniach na rzecz wolności, prowadzonych głównie na terenie Iranu, 30 sierpnia 1991 Azerbejdżan ogłosił niepodległość, która została uznana rok później. Od tamtej pory aż do dziś pastwo toczy wojnę o Górski Karabach z Armenią. Jeśli chodzi o Azerbejdżan mapa polityczna nie została więc jeszcze ostatecznie ustalona. Azerbejdżan: atrakcje Do ciekawych atrakcji Azerbejdżanu, oprócz pięknych krajobrazów i lokalnej kultury, należy mauzoleum Diri Baba, przykład piętnastowiecznej architektury muzułmańskiej. Warto poświęcić też dzień na park narodowy Gobustan z zachowanymi licznymi, starożytnymi rytami pokazującymi życie codziennie ludzi sprzed 12 000 lat. To niesamowite przeżycie, które pozwala dotknąć bardzo odległej przeszłości. Szczególną atrakcją rezerwatu Gobustanu jest Gaval-dash, czyli śpiewający kamień. Na terenie Azerbejdżanu znajdują się liczne wulkany błotne oraz Yanar Dag, czyli płonąca góra. Azerbejdżan to także raj dla obserwatorów fauny i flory. Na terenie kraju żyją liczne gatunki zwierząt, w tym endemiczny górski koń Karabach. Zwiedzanie Azerbejdżanu poza granicami stolicy jest doznaniem opierającym się na spotkaniach z odrębną kulturą i lokalnymi zwyczajami. Osobną kwestię i ważny cel zwiedzana stanowi stolica kraju, Baku, opisana dokładnie poniżej. To spore miasto, które przez lata budowało swoją bazę turystyczną i do dziś jest najchętniej odwiedzanym miejscem w Azerbejdżanie. Azerbejdżan: religia, język, kultura Azerbejdżan jest krajem wyjątkowym. To ciekawy cel podróży dla każdego, kto chciałby zetknąć się z odmienną kulturą, nieznanymi sobie zwyczajami, a także dość egzotycznym językiem. Mieszkańcy kraju posługują się językiem azerskim, należącym do grupy języków tureckich. Posługuje się nim ponad 90% ludności. W okolicach górskich można także spotkać osoby władające językiem ormiańskim. W państwie występuje kilkanaście języków mniejszości narodowych, niektóre z nich w silnym zaniku. Xinaliq to wioska, której mieszkańcy władają odrębnym językiem, nieznanym nigdzie indziej. Jak więc dogadać się w Azerbejdżanie? W miejscach turystycznych przewodnicy często władają angielskim. Jeśli celem podróży jest Azerbejdżan język który warto znać choćby pobieżnie to rosyjski. Na przykład w Gobustanie można wynająć przewodnika, który mówi zarówno po angielsku, jak i po rosyjsku. Jeśli chodzi o Azerbejdżan religia panująca na terenie kraju to islam. Choć oficjalnie i urzędowo państwo nie ma żadnej religii, a konstytucja zapewnia wolność wyznania, w praktyce 97% mieszkańców kraju to muzułmanie (większość szyitów i mniejszość sunnitów). Przeprawodzony w latach 2006 - 2008 sondaż pokazał, że Azerbejdżan jest najmniej religijnym krajem muzułmańskim na świecie. Jedynie jedna piąta jego ludności deklaruje, że religia jest dla nich ważnym elementem życia codziennego. Grupa mniejszości wyznaniowych, choć bardzo nieliczna, jest również niezwykle zróżnicowana. Na terenie państwa mieszkają Żydzi z historią sięgającą 2000 lat, chrześcijanie, protestanci, członkowie społeczności Bahá'í, Hare Krishna i Świadków Jehowy. Nie należy więc spodziewać się kraju restrykcyjnego i silnie wyznaniowego, choć oczywiście przed podróżą trzeba przygotować się na pewne różnice kulturowe. Cechująca Azerbejdżan kultura jest ciekawa i unikatowa. Z pewnością warto posłuchać muzyki granej na tradycyjnych instrumentach. Należą do nich tar, nagara, kamancza, balaban. Muzyka zaś nosi własną, odrębną nazwę – mugam i polega w większości na modalnym śpiewie z towarzyszącymi bębnami i innymi instrumentami. Baku Jazz Festival to wydarzenie obowiązkowe dla wielbicieli niezwykłych brzmień. To impreza, podczas której ujawniają się jazzowe tradycje państwa, a swing łączy się z mugamem w niezwykłej formie. Azerbejdżan ma także bogate wzornictwo ludowe i tradycję sztuki użytkowej, którą z pewnością warto poznać podczas podróży. Lahic to jedna ze szczególnie ciekawych wiosek, słynących z wyrobu naczyń miedzianych. W roku 2010 dywany azerskie zostały uznane przez UNESCO za arcydzieło niematerialnego dziedzictwa. Azerbejdżan: stolica Azerbejdżan to kraj dość nierówny. Są tu miejsca niezwykłe, niemal zapomniane, gdzie turyści budzą wyraźne zdziwienie. Jest także stolica Baku, z bogatą ofertą kulturalną i wieloma miejscami często znajdującymi się na turystycznych trasach. Jeśli celem podróży jest Azerbejdżan informacje o atrakcjach turystycznych będą dotyczyły głównie stolicy. To niekwestionowane centrum kulturalne państwa. Znajdują się tutaj uczelnie wyższe, liczne zabytki i muzea. Rozwój miasta rozpoczął się od roku 1872, gdy odkryto tu ropę naftową i ruszyło jej wydobycie na skalę przemysłową. Wśród wartych odwiedzenia miejsc w Baku warto wymienić całe stare miasto, lokalne Centrum Kultury oraz muzea, a także niezwykłą, położoną przy granicy ze stolicą świątynię ognia. Miasto Wewnętrzne Obszar Baku razem z kompleksem pałacowym szachów Szyrwanu i basztą Dziewiczą wpisany na listę dziedzictwa UNESCO. Ludzie osiedlili się tutaj już w paleolicie, a wiele budowli pochodzi nawet z okresu wczesnego średniowiecza. Ta część miasta nosi ślady bardzo wielu kultur, które rozwijały się tutaj na przestrzeni wieków. Wśród obowiązkowych obiektów do zwiedzenia znajdują się Meczet Muhammada z XI wieku, młodszy Meczet Piątkowy, oraz wspomniane już Baszta Dziewicza i pałac szachów. Centrum Kultury Heydara Alijewa Niezwykły, nowoczesny budynek o niebanalnym kształcie. Mieści się w nim szereg wystaw ukazujących historię państwa w niezwykle ciekawym świetle. To miejsce obowiązkowe dla wielbicieli kultury! Muzeum Dywanów Muzeum pokazujące niezliczone przykłady pięknej, azerskiej sztuki rękodzielniczej. Muzeum znajduje się w Centrum Muzealnym. Jeśli chodzi o Azerbejdżan stolica jest niekwestionowanym liderem na liście turystycznych celów. Nie warto jednak ograniczać się wyłącznie do niej. Tuż przy granicy z Baku (w miejscowości Surachany) znajduje się Świątynia Ognia Ateszgah. Dawniej było to miejsce kultu hinduistów i zoroastrian, dziś w obiekcie znajduje się muzeum dostępne do zwiedzania. Świątynia znajduje się w miejscu, gdzie następuje naturalny wypływ gazu ziemnego, który ulega zapłonowi. Obecnie gaz płonący w świątyni jest doprowadzany rurociągiem, ponieważ naturalne pokłady wyczerpały się. Azerbejdżan: bezpieczeństwo Azerbejdżan nie jest dziś popularnym kierunkiem turystycznym. Wybierają go ludzie o zacięciu do zwiedzania niezwykłych miejsc i poznawania nowych kultur. Nie ma tam typowych kurortów ani zorganizowanych od A do Z wyjazdów all inclusive. Aby dolecieć z Polski do Azerbejdżanu, najczęściej wybiera się loty z międzylądowaniem w Moskwie, Kijowie lub Budapeszcie. Najpierw jednak trzeba zdobyć wizę. Aby wyrobić wizę, trzeba udać się do ambasady zlokalizowanej w Warszawie. Wiele osób marzących o zwiedzaniu Kaukazu obawia się, że w kraju może nie być bezpiecznie. Przyczyną jest trwający od bardzo wielu lat konflikt z Armenią o obszar zwany Republiką Górskiego Karabachu. Od roku 1994 trwa zawieszenie broni, a obszar jest nadzorowany przez Armenię, jednak Azerbejdżan nadal uważa tę ziemię za swoją. Jeśli urzędnik imigracyjny na lotnisku dowie się, że turysta przebywał na terenie Górskiego Karabachu, grozi to dożywotnim zakazem wstępu na teren Azerbejdżanu. Mimo trwającego konfliktu, w kraju jakim jest Azerbejdżan bezpieczeństwo pozostaje na wysokim poziomie. Nie należy obawiać się zagrożenia związanego z działaniami zbrojnymi ani z religijnym radykalizmem. Warto za to znać kilka zasad wynikających z odmiennej niż polska kultury. Mieszkańcy Azerbejdżanu raczej nie uśmiechają się do osób, których nie znają - jest to uznawane za flirt i może stanowić powód nieporozumień. Nie oznacza to jednak, że Azerowie są ponurzy czy niesympatyczni. Przeciwnie, to otwarta i serdeczna nacja. Chodzenie w krótkich spodenkach i gwizdanie na ulicy nie są zbyt mile widziane, a poza tym, zwyczaje i zachowania na azerskich ulicach nie różnią się znacząco od Polskich. Wystarczy kierować się zasadami kultury osobistej i szacunku do innych, by z powodzeniem odnaleźć się w Azerbejdżanie. Poza rejonami typowo turystycznymi, jak ścisłe okolica Baku, turyści mogą spotykać się ze zdziwieniem i budzić zainteresowanie, nie jest to jednak zainteresowanie negatywne.
"Çay, latające dywany i bakłażany". Wiosna w Azerbejdżanie okazała się podróżniczym strzałem w dziesiątkę
Przekonałam się, że nie warto meldować się w hotelu, lepiej przyjąć zaproszenie do domu. Tam zdejmujemy maski. I właśnie taki Azerbejdżan - bez maski - spodobał mi się najbardziej.
W drodze z lotniska do Baku pierwszą rzeczą, na jaką zwróciłam uwagę, były budynki i ogrodzenia. Olbrzymie, wykonane z masywnego kamienia o kolorze piasku. Czułam się jak w bajce - dokładnie w "Aladynie" - brakowało tylko latającego dywanu i lampy. Było jednak coś, co mnie trochę zasmuciło - za tymi wielkimi ogrodzeniami prywatnych domów nie mogłam dojrzeć, jakie kwiaty podlewa sąsiadka, jakiego pieska ma młode małżeństwo, ani w co bawią się dzieci na podwórku. Wiosna w Baku Latem w Baku nie ma czym oddychać - temperatury sięgają 40 st. Celsjusza, właśnie dlatego wybrałam się tam wiosną. Nie przez przypadek podróż odbyła się właśnie w marcu, a dokładnie w czasie hucznych obchodów święta Nowruz Bajram, czyli powitania wiosny. W 2010 roku zostało ono wpisane przez ONZ na listę światowego dziedzictwa kulturowego. W tym czasie wszystkie banki są zamknięte, co może stanowić problem z wymianą pieniędzy, dlatego warto zadbać o to wcześniej. Nowruz Bajram jest świętem odrodzenia życia, kultywowanym od starożytności. Cały tydzień Azerbejdżanie mają ustawowo wolny od pracy. Odwiedzają rodziny, zajadają się pysznościami - baklawą, orzechami i przeróżnymi konfiturami domowej roboty i popijają cay - herbatę, którą serwuje się tylko do słodyczy (do głównego dania najczęściej podaje się sok bądź lemoniadę). Nadmiarem słodkich kalorii Azerbejdżanie nie muszą się martwić. Ich sposób to lezginka, czyli tradycyjny kaukaski taniec. Dryg do tańców mają we krwi. Podczas Nowruz Bajram młodzi nie tylko skaczą na szczęście przez ognisko, ale również walczą o tytuł najlepszego tancerza w tzw. bitwach ulicznych. O samym jedzeniu w Azerbejdżanie można by napisać książkę, i to nie jedną! Zamawiając kebab, nie spodziewajmy się bułki z mięsem i kapustą. Ten azerbejdżański jest pieczony na mangale, podawany na talerzu i należy go jeść rękoma, zawijając mięso oderwanym kawałkiem pity. Baku, miasto taksówek w kolorze bakłażanów, zaskoczyło mnie swoją różnorodnością. To wyjątkowe połączenie zachodu i wschodu, widoczne choćby w architekturze: coraz bardziej nowoczesne budowle współistnieją tu z socrealistycznymi motywami. Azerbejdżańskie wioski prawie się nie różnią się od tych w mojej rodzimej Białorusi. Dachy z łupka, ogromne sady i ogrody, szklarnie i bawiące się w piasku dzieci. Tyle że na Białorusi nie ma granatów, arbuzów ani gór. Z charakterem, ale na luzie Jacy są Azerbejdżanie? Ci, których poznałam, byli impulsywni, uśmiechnięci, z charakterem. Pomimo swojej bezpośredniości, tak naprawdę otwierają się tylko przed najbliższymi, którym mogą zaufać. W odróżnieniu od wiecznie goniących gdzieś Europejczyków, luźniej podchodzą do życia. Nigdy nie zapomnę kierowcy autobusu, niskiego bruneta w białej koszuli, który zatrzymał się niedozwolonym miejscu, tylko po to, by w sąsiednim sklepie kupić perfumy dla swojej kobiety. Wraz z pozostałymi pasażerami spokojnie obserwowałam całą sytuację. Nikt nie wrzeszczał, nie narzekał i nie pospieszał. Aby poznać kogoś bliżej, wcale nie trzeba znać języka. Można porozumieć się za pomocą muzyki, migów, śmiechu i tłumaczy. Sama poznałam w ten sposób kilka osób i choć mówiliśmy w różnych językach, bardzo się polubiliśmy. Tak działa pewna nieosiągalna energia. Magia! Zupełnie przez przypadek poznałam znakomitego azerbejdżańskiego artystę - Ali Shamsi, który pewnie jest również wróżbitą. Wyciągając jego wizytówkę z drewnianego pudełka, trafiłam na tę z miniaturą jego obrazu – przedstawiał brunetkę w jaskrawo czerwonej sukni. Zatrzymałam wzrok, po czym artysta stwierdził: "Jesteś piekielną zazdrośnicą. "Jak każda kobieta" - odparłam. Zakochałam się w słodkim zaciąganiu Azerbejdżan. W ich języku nie ma specjalnych końcówek fleksyjnych, dlatego pytają za pomocą intonacji. I teraz, po raz setny oglądając zdjęcia z podróży, podejrzewam u siebie kaukaskie korzenie, gdyż nie mogę zacząć podziwiać tych stopklatek bez słynnego çay'u. Veronika Makar (dziennikarka Kommersant, podróżniczka, początkująca pisarka)
Jak nas deportowano z Azerbejdżanu. Opowieść podróżników
Podróżnicy, którzy chcą zmieniać świat, czyli blogerzy z "How to (ex)Change the world" podzielili się z nami kolejną historią. "Deportacja" - to brzmi bardzo groźnie i nieprzyjemnie, ale zdziwicie się jak wyglądała w wypadku bohaterów tego tekstu!
Azerbejdżan. Po 12 dniach w kraju zmierzamy w stronę granicy. Gruzińskiej, choć chcemy jechać do Armenii. Ale innej drogi niż przez Gruzję nie ma. Podchodzimy spokojnie do okienka, podajemy paszporty. Strażnik (pierwsza i jedyna niemiła osoba, którą spotkaliśmy w Azerbejdżanie) nie mówi po angielsku. Pyta o jakąś rejestrację. Ale jaką rejestrację, mamy wizę na 30 dni, byliśmy 12 dni, o jaką rejestrację chodzi? Strażnik przywołuje kogoś, kto mówi po angielsku. Obowiązuje rejestracja, jeśli ktoś jest w kraju dłużej niż 10 dni. Strażnika nie interesuje, że nikt nam o tym nie powiedział, że nigdzie przy wniosku wizowym nie ma o tym informacji. Mamy wrócić do najbliższego dużego miasta (Sheki, 120 km, przynajmniej jedna przesiadka) i zapłacić karę. KARĘ. Ponad 300 euro za dwie osoby (a to tylko dzięki denominacji azerbejdżańskiego manata, inaczej byłoby 500 euro). Nie mamy takich pieniędzy. Ani za bardzo czasu do stracenia, to ostatnie dni naszej podróży. Siadamy na ławce przy okienku strażnika i zaczynamy dzwonić. Trochę osób poznaliśmy podczas pobytu w Azerbejdżanie, może ktoś będzie miał jakąś dobrą radę albo więcej informacji. Spędziliśmy na tym dzwonieniu godzinę czy dwie, była i telefoniczna rozmowa ze strażnikiem, i szukanie Internetu, i sprawdzanie różnych opcji. Stanęło na tym, że jeśli nie jesteśmy w stanie zapłacić, możemy poprosić o deportację. Brzmi groźnie, nie jesteśmy przekonani. Pieczątka „deportacja” w paszporcie może nie spodobać się innym granicznym strażnikom, a wielu jeszcze zamierzamy spotkać. Bez względu na to czy zdecydujemy się na deportację czy zapłacenie kary, nie można tego zrobić na granicy. Musimy wrócić do Sheki. Autobusy jakieś są, choć nie za często. Dojeżdżamy wieczorem. Na szczęście Aygun zgodziła się przenocować nas kolejną noc i poczęstowała pysznymi khinkali (zupełnie innymi niż te gruzińskie). Rano jedziemy do Migration Office, na samym końcu miasta. Wchodzimy. Informujemy urzędników o co chodzi. Zapraszają nas, byśmy usiedli. Pytają how are you i kilka innych grzecznościowych formułek. Bardzo miło, bardzo spokojnie. Oglądają nasze paszporty. W końcu jeden z nich, ten który zna angielski, mówi: - No dobrze, mamy dwa wyjścia. Możecie zapłacić karę: 330 euro. Macie tyle pieniędzy? Kręcimy ze smutkiem głowami. - Drugie wyjście to rozkaz deportacji. Damy Wam dokument, wedle którego musicie opuścić kraj w ciągu 48 godzin i nie możecie wrócić przez określoną ilość czasu. Powinno to być 5 lat, ale jesteście tacy mili, niech będzie rok. ZOBACZ GALERIĘ ZDJĘĆ. Urzędnik uspokaja nas też, że żadnego stempla z napisem deportacja nie będzie, to są dane widoczne tylko w azerbejdżańskim systemie, no i za rok możemy przyjechać z powrotem. Spytał jeszcze czy jedliśmy śniadanie, bo on może coś dla nas przynieść. Potem okazało się, że córka innego urzędnika była na spotkaniu ze skautami, które organizowaliśmy w Sheki dwa dni wcześniej. Jeszcze tylko wypełnienie dokumentów (wszystko po azerbejdżańsku, łącznie z pytaniem: czy znasz azerbejdżański) i po jakiejś pół godzinie mogliśmy ruszyć z powrotem w stronę granicy. Dwie przesiadki, ostatnia herbata i z mniejszym spokojem niż dzień wcześniej podchodzimy do okienka na granicy. Strażnik zupełnie inny. Wita nas z uśmiechem i „How are you”. Jego twarz wyraźnie smutnieje widząc papiery o deprotacji. Jest mu widocznie smutno, że nie możemy wrócić do Azerbejdżanu. Nam też trochę, choć ostatecznie nie planowaliśmy wracać przez następny rok. Ale kiedy nasza kara minie, wrócimy na pewno. Dla ludzi. Otrzymaliśmy tyle troski, wsparcia, pomocy, zaproszeń na kolację, zaproszeń na warsztaty, że trudno to nawet opisać. Nie mam wątpliwości, że warto odwiedzić Azerbejdżan. Tylko nie zapomnijcie się zarejestrować. źródło: How to (ex)change the world Jeśli lubisz wrażenia, chcesz się z nami podzielić swoimi aktywnościami, zgłoś się i stwórz z nami przewodnik po Polsce Pełnej Przeżyć!
Kolej biegnąca u stóp Kaukazu, która połączy Europę z Azją, ma wyrwać skonfliktowany region z marazmu.
Dynamit przyjechał z ankary. Dziesięć ton toczyło się tu dwa dni. Ciężarówka wspina się ostrożnie po krętych drogach 760 m w górę, a zachmurzone słońce sprawia, że pokryte lodem pola przypominają wzburzone morze. Tę niedostępną krainę w północno-wschodniej Turcji wkrótce przetnie linia kolejowa. Arslan Ustael czeka na dynamit wśród śniegu, przy temperaturze spadającej nocą do minus 40OC. 30-letni inżynier pracuje przy budowie kolei Baku–Tbilisi–Kars (w skrócie BTK) nazwanej Żelaznym Jedwabnym Szlakiem, który ma połączyć bogaty w ropę region Morza Kaspijskiego z Turcją i dalej z Europą. Górzysty pas lądu o długości 1,2 tys. km ciągnący się od Morza Czarnego po Kaspijskie zwany jest Kaukazem. Zanim kraina została wchłonięta przez Rosję, Kaukaz odgrywał ważną rolę jako trasa tranzytowa między Europą a Azją. To tędy przebiegał Jedwabny Szlak. Przez wieki dostanie się znad jednego morza nad drugie wymagało przepłynięcia z Morza Azowskiego w górę rzeki Don, przetaszczenia łodzi lądem, a potem zwodowania ich na Wołdze wpadającej do Morza Kaspijskiego. Dopiero w XIX w. Rosjanie wybudowali linie kolejowe umożliwiające sprawniejsze podróżowanie po tym obszarze. Żelazny Jedwabny Szlak otworzy nowy rozdział w historii regionu. Po upadku ZSRR w 1991 r. nowe republiki południowego Kaukazu – Gruzja, Armenia i Azerbejdżan – odzyskały strategiczne znaczenie na arenie międzynarodowej. Zachodnie rządy i naftowe korporacje rzuciły się do układania rur, by pompować gaz i ropę z bogatych złóż nad Morzem Kaspijskim do Europy. Dziś rurociągi już działają, ale linia kolejowa BTK wciąż jest w budowie. Po jej ukończeniu (rok 2012) pociąg ruszy z Baku, stolicy Azerbejdżanu, przejedzie przez Tbilisi w Gruzji i skończy bieg w tureckim Kars. Udział Turcji w tym przedsięwzięciu sygnalizuje powstanie nowych związków polityczno-gospodarczych w regionie uważanym za strefę wpływów Rosji. Tak jak rurociąg Baku–Tbilisi–Ceyhan (BTC) otwarty w 2005 r., a transportujący ropę z Baku do tureckiego miasta portowego Ceyhan nad Morzem Śródziemnym, linia BTK jest wynikiem sojuszu zawartego przez Turcję, Gruzję i Azerbejdżan. Sąsiadująca z nimi Armenia została rozmyślnie wykluczona z wartego 600 mln dol. projektu. Ten transportowy korytarz będzie alternatywą dla dotychczasowych tras – północnej przez Rosję lub południowej przez Iran. Ustael, kierujący pracami nad budową tunelu na granicy turecko-gruzińskiej, w Trabzonie nad Morzem Czarnym zostawił dziewczynę, która nie była gotowa na przeprowadzkę na Kaukaz na dwa lata. Inżynier wzdycha, mieszając herbatę. Mężczyzna musi czasem wybierać. Dym spowija stołówkę. Przez okno widać kolejną zamieć. Podczas I wojny światowej 90 tys. tureckich żołnierzy czekało w tych górach na nadejście Rosjan. – Niektórzy zamarzli, nie oddawszy ani jednego strzału – mówi Ustael, po czym zabiera kask i rusza w stronę drzwi. Prace trwają całą dobę w trzygodzinnych zmianach. Także dla Turcji jest to okres ciężkiej pracy i dyplomatycznych zabiegów. Turcy spoglądają z irytacją na Bułgarię i Rumunię, które już trafiły na europejskie salony, a ich zdaniem mają mniej rozwinięte gospodarki i są bardziej skorumpowane. Turcja, sojusznik NATO w czasie zimnej wojny, wciąż wyczekuje zaproszenia do Brukseli, które może nigdy nie nadejść. – Budzi to pytania o sprawiedliwość, żeby nie użyć mocniejszych słów – mówi N. Ahmet Kushanoglu, wyższy urzędnik odpowiedzialny za koleje. – Wzrok Turcji skierowany jest od dwóch wieków ku Zachodowi – ciągnie. Dzisiaj Turcja spogląda już na wschód, po to jednak, by stać się niezbędną dla Zachodu. Po otwarciu tunelu Marmaray pod Bosforem w Stambule w 2013 r. pociągi z Baku będą mogły dojeżdżać aż do Londynu. – Oczywiste jest, że z tej linii skorzysta też Europa – mówi Kushanoglu. Ostatnio Turcja stara się też poprawić stosunki z Armenią, swym wschodnim sąsiadem. W 1993 r. zamknęła granicę i zlikwidowała połączenia kolejowe z tym krajem w geście lojalności wobec muzułmańskiego Azerbejdżanu, swego bliskiego sojusznika. Chrześcijańska Armenia wspomagała wtedy Ormian zamieszkujących ich etniczną enklawę Górski Karabach w walce o oderwanie się od Azerbejdżanu. W zeszłym roku w Zurychu Turcja podpisała porozumienie z Armenią przynoszące poprawę stosunków i otwarcie granicy. Jednak Ormianie szybko zażądali, by Turcy uznali dokonaną na ich narodzie masakrę z 1915 r. za ludobójstwo, na co ci nie mogą się zdobyć. Zaczęli się za to domagać rozwiązania konfliktu narosłego w Górskim Karabachu. Skoro na spełnienie żadnego z tych postulatów w najbliższym czasie nie ma widoków, szansa na zgodę i zbliżenie obu krajów upadła zeszłej wiosny. Pracownicy Ustaela drążą 4 m tunelu dziennie. Po ukończeniu prac będzie miał długość 2,4 km, biegnąc 396 m pod powierzchnią. Ustael mówi, że każdy usłyszy o jednym z najdłuższych tuneli w Turcji, co rozsławi jego nazwisko. – Wtedy może wyjadę do pracy do jakiegoś ciepłego kraju? – rozmarza się. Na razie jednak wolny czas inżynier spędza w Kars, leżącym 67 km na południe od granicy. Podróż do miasta zajmuje dwie godziny. Samochód toczy się wolno po oblodzonej górskiej drodze. Mija wsie rozrzucone po zboczach, minarety i kamienne chatki. W ślepiach żerujących przy drogach lisów odbijają się w reflektory aut. Miejscowa ludność wyemigrowała za chlebem na zachód. W opustoszałych osadach pozostali tylko ci najmniej mobilni i zaradni. Nad Kars, miejscem XIX-wiecznych bitew między Ormianami, Turkami i Rosjanami, wciąż góruje cytadela. Kobiety siedzą w domach. Mężczyźni przechadzają się miejscowym zwyczajem pod rękę, przystając co jakiś czas na szklaneczkę anyżowej raki, bo tego regionu nie obowiązuje ścisły zakaz spożywania alkoholu. Oblicze miasta może odmienić się po zakończeniu budowy BTK i otwarciu połączenia z Baku. Gubernator Ahmet Kara opowiada, jak kolej przyciągnie inwestycje i wpłynie na rozwój Kars. Za Karą wisi, a jakże, fotografia Mustafy Kemala Atatürka – pierwszego prezydenta Turcji, który zmienił Imperium Osmańskie w nowoczesny, świecki kraj, promując zachodni styl życia i zakazując m.in. noszenia fezu. Opatulony w grubą kurtkę Ustael patrzy, jak wiertło wgryza się w ścianę tunelu. Ładowarka wiezie w stalowej paszczy tonę skalnych odłamków. Inżynier mówi, że chce mieć swój wkład w połączenie Wschodu z Zachodem. Kiedy na miejsce dociera dynamit, rozbawia go fakt, że wyprodukowano go w Chinach, czyli że już kiedyś tę granicę przekroczył. Ustael patrzy w głąb tunelu, w kierunku Gruzji. – Na złoto jeszcze nie natrafiliśmy – mówi żartem. Kamienie wysypują się z łychy ładowarki do ciężarówki, a hałas zagłusza naszą rozmowę. w achalkalaki też nie ma złota. Pagórki wokół miasta w południowej Gruzji nie skrywają żadnych metali szlachetnych. Pracy również nie ma. To tu kończą się tory starej linii kolejowej biegnącej z Tbilisi. Od tego miejsca położone zostanie 95 km nowych torów drogą na południe przez tunel Ustaela do Kars. Dodatkowo 120 km starej linii kolejowej przejdzie modernizację. Prace rozpoczną się po roztopach. Achalkalaki leży w Gruzji, lecz większość jego mieszkańców to Ormianie żyjący w skrajnej biedzie. Tutejsze fabryki zamknięto po upadku ZSRR, a maszyny i majątek zostały rozprzedane i rozkradzione. Po zlikwidowaniu kołchozów ziemia zarosła chwastami. Chuligani ogołocili instalacje z aluminiowych i miedzianych elementów, sprzedając złom w Iranie i Turcji. Na miejscu pracy nie ma, więc mężczyźni jeżdżą do Moskwy, gdzie zakładają kombinezony sprzątaczy ulic. Niewielu mieszkańców Achalkalaki i pobliskiego regionu Samcche-Dżawachetii mówi po gruzińsku, a w szkołach nie ma nauczycieli, którzy mogliby tego języka uczyć. W latach 90. krążyły pogłoski, że Dżawachetia może być kolejnym regionem Gruzji, który planuje secesję śladem Abchazji czy Osetii Południowej, które ogłosiły niepodległość, lecz nie zostały uznane przez społeczność międzynarodową. Dzisiaj Gruzja liczy na to, że BTK pomoże uzdrowić gospodarkę i włączy kłopotliwą ormiańską enklawę w życie kraju. Grigorij lazarew handluje na bazarze w Achalkalaki. Kupuje ziemniaki od rolnika, wymienia je na mandarynki, które z kolei sprzedaje za 40 tetri za kilo. Chciałby jednak pracować na kolei. – Jestem mechanikiem. Handlowanie mandarynkami rujnuje moją psychikę – mówi. Stoi przed otwartym bagażnikiem moskwicza, w którym piętrzy się stos owoców. Lazarew ma 58 lat i tyle zębów, że może żuć tylko miękkie cytrusy. Ma dwoje małych dzieci, a w kieszeni kurtki pobrzękuje kilka tetri. Gdy Lazarew pojechał w dwugodzinną podróż do Karcachi, żeby zgłosić się do pracy przy budowie kolei, wykonawca odprawił go z kwitkiem. Odwiedził tworzące się na obrzeżach Achalkalaki obozowisko zasiedlone przez doświadczonych robotników z Turcji i Azerbejdżanu. – Nie możesz kierować koparką Komatsu, bo nie znasz gruzińskiego – usłyszał. Warunki życia w Gruzji od czasu objęcia prezydentury przez Michaiła Saakaszwilego poprawiły się, także zdaniem mieszkańców Achalkalaki. Pod rządami Eduarda Szewardnadzego prąd włączano im na pięć godzin, w dodatku nocą, co wystarczało na upieczenie chleba na rano. Poziom życia był tragiczny: drogi w fatalnym stanie, drewno wydzielano w racjach ledwo wystarczających na przeżycie w mroźnych miesiącach. Dzisiaj jest już kilka dobrych dróg i elektryczność dostępna cały dzień. W Achalkalaki często jest zimno w domach, a długotrwały stres powstrzymuje ludzi przed wychodzeniem na ulice. Gruzja jako państwo ma 19 lat i właśnie przechodzi burzliwy okres dojrzewania. Siedem lat temu rewolucja róż wywołała u wielu młodzieńcze aspiracje. Członkostwo w NATO. Wejście do Unii Europejskiej. Utemperowanie zbuntowanych regionów Abchazji i Osetii Południowej. Naprawa stosunków z Rosją. Saakaszwili chciał mieć wszystko, i to szybko. I gdyby nie północny sąsiad Gruzji, prawdopodobnie już by to miał. Rosjanie od dawna czuli się uprawnieni do kontroli nad Gruzją, bo to dzięki Rosji w XIX w. gruzińska szlachta połączyła siły, tworząc z wielu księstw jedną całość – chrześcijańską enklawę w regionie zdominowanym przez ottomańskich Turków i Persów. Rosja czuje się emocjonalnie związana z romantyczną ziemią rozsławioną przez Puszkina i Tołstoja. Lecz ta łaskawość to kwestia punktu widzenia. Po próbie przejęcia Gruzji przez Aleksandra I w 1801 r. wdowa po gruzińskim królu przywitała wysłannika cara ciosem sztyletu w serce. Wieloletni konflikt między Rosją a Gruzją latem 2008 r. zaowocował wojną. W jej wyniku Rosja uznała niezależność od Gruzji Osetii Południowej i Abchazji. Wydarzenia te pokazały, że małe niezadowolenie w newralgicznym regionie może przeistoczyć się w globalną rozgrywkę. Unia Europejska i USA nie były skłonne do interwencji w czasie konfliktu. Od wojny prozachodnia polityka Gruzji przystopowała. Mimo że w marcu ponownie otwarto granicę, napięcie między państwami nie opada. Gruzja znajduje się w kiepskim położeniu geograficznym, choć teraz to usytuowanie może okazać się jej walorem. NATO widzi w południowym Kaukazie nowy korytarz dostaw na wojnę w Afganistanie, odkąd ataki terrorystyczne w listopadzie 2008 r. zagroziły bezpieczeństwu dotychczasowego, wiodącego przez Przełęcz Chajberską w Pakistanie. Dla Turcji Gruzja pozostaje istotnym partnerem handlowym i bramą do Azji Środkowej. Armenia i Rosja nie mogą prowadzić wymiany handlowej bez przekraczania gruzińskiej granicy. Z kolei Azerbejdżan potrzebuje Gruzji, by dostać się nad morze, dzięki czemu do budżetu tej ostatniej co roku wpływa 65 mln dolarów opłat za tranzyt. Gruzja jest małym graczem dysponującym żetonami o niskich nominałach. Dlatego możliwe jest, że największym wpływem budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku na jej gospodarczą sytuację będzie niezadowolenie dynamicznych miast portowych Batumi i Poti. Gdyby okazało się, że dzięki kolei Turcja świetnie sobie radzi ze spedycją towarów, porty nie będą miały pracy. Mimo to Gruzja liczy na korzyści polityczne i ma nadzieję, że w przypadku kolejnego konfliktu z Rosją państwa europejskie zaprotestują, jeśli ważny szlak transportowy przez południowy Kaukaz zostanie zamknięty. Mały domek Lazarewa zbudowano w 1850 r., w czasach twardych rządów Mikołaja I. Dach się opuścił i lada dzień może się zapaść kompletnie. Mężczyzna nie ma pieniędzy na naprawę. On i jego rodzina żyją z 90 lari (ok. 150 zł) emerytury matki Lazarewa. Mimo to gdy do domu przychodzą goście Liza, żona Grigorija, stawia na stole wszystko, co akurat ma do jedzenia. Córka Gohar ćwiczy gamę na starym pianinie. Lazarew rozpacza nad fiaskiem starań o pracę na kolei i ciężkim losem, ale po cichu, żeby rodzina nie słyszała tych utyskiwań. Idzie do szafy, szuka w niej czegoś i wraca do stołu. W ręku trzyma wypłowiały pagon porucznika inżyniera w szeregach rosyjskiej służby granicznej. – Mój dziadek służył u Mikołaja II. Budował drogi do Achalciche i Batumi – mówi z rzadko goszczącym na jego obliczu uśmiechem. W tej chwili gaśnie światło. W Achalkalaki wyłączono prąd i rodzina Lazarewów cichnie, słychać już tylko pianino. Baku zachwyca głównie światłami. W ciągu ostatnich trzech lat bulwar Neftcziler Prospekt wzbogacił się o wiele luksusowych sklepów z oknami wychodzącymi na Morze Kaspijskie, oferujących wszelkiego rodzaju wykwintne dobra. W ciągu pięciu lat, odkąd rurociąg BTC zaczął pompować ropę z Morza Kaspijskiego i pieniądze do budżetu, gospodarka Azerbejdżanu zanotowała stuprocentowy wzrost. Po ogłoszeniu planów budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku przez byłego prezydenta Turcji Süleymana Demirela pod koniec lat 90. zainteresowane strony zabiegały o pozyskanie zagranicznych funduszy na inwestycję. Diaspora ormiańska zablokowała jednak te działania, przekonując opinię publiczną, że wytyczona trasa linii kolejowej, podobnie do trasy rurociągu, była karą za sytuację w Górskim Karabachu. Waszyngton, Unia Europejska i Bank Światowy umyły ręce. Gdy w 2005 r. odkręcono kurek z ropą, niechęć międzynarodowych instytucji finansowych przestała mieć znaczenie. Dzisiaj Azerbejdżan stać na samodzielne finansowanie budowy swojej części BTK. Może już też udzielić sąsiadom pożyczki w wysokości kilkuset milionów dolarów na ich część projektu, i to na przyjacielskich warunkach. Azerbejdżan stał się islamską republiką parlamentarną w 1918 r. i cieszył się tym statusem przez kilka lat. Od upadku ZSRR trudno jednak dostrzec dowody tej tradycji. W Baku niełatwo o minaret czy uczciwe wybory, choć ze znalezieniem bentleya problemu nie będzie. Dobrobyt i prawa obywatelskie nie muszą iść w parze. Zwłaszcza w kraju bogatym w złoża ropy kuszące jest skupienie się na tym pierwszym kosztem drugiego. Kuszące tym bardziej, że świat ropy z Baku bardzo potrzebuje. Sprawiedliwość społeczna nie stanowi tematu publicznej debaty w Azerbejdżanie. Ważniejsza dla osób u władzy jest świadomość, że ten mały naród zdołał przetrwać w niezwykle trudnym sąsiedztwie. Jak powiedział jeden z oficjeli: – Optymiści mieszkają w Gruzji, ci, którzy nieustannie narzekają – w Armenii, zaś ojczyzną realistów jest Azerbejdżan. Choć może lepiej byłoby powiedzieć: Baku. Krótka przejażdżka istniejącą już linią kolejową na północ od stolicy prowadzi od rezydencji politycznych realistów do ruder zajmowanych przez tych, którzy nie odczuli korzyści z naftowego boomu. Jedna czwarta Azerów żyje poniżej progu ubóstwa. Te wagony przywołują ducha radzieckiego upodobania do ornamentyki, z falbankami, zasłonkami oraz landszaftami na ścianach między oknami. Jedna z pracownic ładuje szuflą węgiel do pieca nagrzewającego wnętrze wagonu. Musa Pachanow, wiceminister transportu Azerbejdżanu, zna te pociągi i dobrze wie, że daleko im do niemieckich, japońskich czy amerykańskich. Jest człowiekiem kolei w kraju, w którym rządzi ropa. – Ropa i gaz pewnego dnia się skończą – mówi z uśmiechem. – Kolej pozostanie na zawsze.
„ Byłem świadkiem połowów kawioru na wybrzeżu Morza Kaspijskiego [...]. Mięso kawioru ma delikatny smak, co bardzo rzadkie u jesiotrowatych.’’ Aleksander Dumas/Słownik Kulinarny
Słowa francuskiego powieściopisarza doskonale ilustrował sposób postrzegania kawioru w kręgu kultury zachodniej, gdzie swego czasu niewiedza mieszała się z zadziwieniem. Ten rosyjski rarytas, niemal ikona wykwintnej kuchni, znany był już w starożytnym Rzymie. Jednak dla Europejczyków pozostawał zawsze czymś tajemniczym, niemal mitycznym, jak boski napój – ambrozja. Są przedmioty, jak złoto czy diamenty, które synonimem luksusu były zawsze. Są i takie, które luksusem stały się przez przypadek, a może i paradoks. I to jest właśnie casus kawioru. Zanim trafił na dyplomatyczne rauty, zajadali się nim podczas czyszczenia ryb wygłodniali rybacy i ich rodziny, które drewnianymi łyżkami czerpały „czarne perły” z mis wydłubanych w kawałku drewna. To mięso tłustych jesiotrów w płatkach wonnych kwiatów trafiało jako rarytas na stoły patrycjuszy. Prasowany i solony kawior rozwieźli po świecie kupcy, którzy w Astrachaniu nad Morzem Kaspijskim zatrzymywali swoje karawany przemierzające Jedwabny Szlak. Wiadomo było, że chav-jar, czyli „kawał siły” lub „kołacz siły”, jak z perskiego nazywali czarną masę, stawia na nogi i dodaje sił. Dlatego żołnierze zaczęli zabierać go ze sobą, by posilać się pod-czas wojennych wypraw. Sołdaci, którzy rozgromili wojska Napoleona, wyjmowali z sakw resztki kawioru w szmatkach. Prawdziwy kawior pochodzi z jednego źródła – z Morza Kaspijskiego, słonego zbiornika bezodpływowego, w którym żyją ryby jesiotrowate, uważane za żywe skamieliny (żyły na Ziemi już w okresie późnej kredy). Najbardziej pożądany i ceniony przez smakoszy – a także najdroższy – jest kawior czarny, o nieco mlecznym posmaku, tradycyjnie pakowany do niebieskich puszek. To ikra bieługi, prawdziwego giganta, osiągającego 4 m długości, tonę wagi i dożywającego 100 lat. Niemal równie doskonały jest kawior z jesiotra rosyjskiego, nieco drobniejszy, pakowany w żółte puszki. No i ostatni z liczących się, o najmniejszych ziarenkach, ale i najbardziej dostępny – kawior z siewrugi, w czerwonych puszkach. W kawiorze liczy się nie tylko smak. Ważne jest, jak czuje się go w ustach, ważny jest nawet sposób, w jaki kuleczki pękają, gdy język rozgniata je o podniebienie. Kawior to masaż dla zmysłów, ale być może przede wszystkim masaż dla ego. Pierwszą poważną próbę wprowadzenia rosyjskiego delikatesu na rynek zachodnioeuropejski podjął pewien carski ambasador, który podarował kawior Ludwikowi XV. Specyfik ów był już wówczas przysmakiem carskim i bojarskim, a nie lekiem na wycieńczenie i posiłkiem biedoty. Aby nie zepsuł się w dalekiej podróży, przed drogą zawinięto go w płótna i zakopano na kaspijskim wybrzeżu, którego bogata w boraks gleba ma właściwości konserwujące. Francuski monarcha otworzył pudełeczko inkrustowane szmaragdami, z ciekawością napełnił perłowymi ziarenkami złotą łyżeczkę, podniósł ją do ust, ale nie zdołał kawioru przełknąć. Całość w królewskim wymiocie znalazła się na rajstopach i dywanie, podarku przywiezionym właśnie przez tureckiego posła. Szekspir kawioru używał jako metafory rzeczy ciemnych i niezrozumiałych. Bodaj największym entuzjastą żywego złota był Ludwik XVI, który próbował namówić jednego ze swoich ministrów, by zajął się hodowlą jesiotrów u wybrzeży Francji. Jednak poza tymi wyjątkami zachodnia Europa kawioru właściwie nie znała. I być może nie cieszyłby on już nigdy jej wydelikaconego podniebienia, gdyby nie bolszewicka rewolucja. Pamiętny październik wygnał z Kraju Rad najznakomitsze arystokratyczne rodziny, artystów i intelektualistów, którzy znaleźli schronienie w Paryżu. Rosyjscy emigranci przy- wieźli na Montparnasse, bo tam balowała wówczas paryska creme de la creme, muzykę Igora Strawińskiego, duszaszczypatielnyje poezje i pieśni. Paryż chłonął nową, słowiańską kulturę, ale emigranci nijak nie mogli się przekonać do zakąszania wódki ślimakiem. I tu na scenę wchodzi dwóch ormiańskich studentów – przedsiębiorczych braci Petrosjan. Chwytają oni za telefon i dzwonią prosto na Kreml. Każą połączyć się z ministerstwem handlu zagranicznego, które z powodu straszliwej biedy i głodu niczym z zagranicą nie handluje. Jednak gdy urzędnicy słyszą, że za beczki z ikrą jesiotrów dostaną najprawdziwszą walutę – i to z góry – natychmiast godzą się towar dostarczyć. Co więcej – gwarantują braciom wyłączność na import kawioru... We Francji tymczasem kawior zyskiwał coraz większą sławę. Połowę pierwszych dostaw zamówił monsieur Ritz do restauracji w swoim hotelu. Wprawdzie na wystawie gastronomicznej bracia Petrosjan zmuszeni byli poza kawiorem wystawić też rząd spluwaczek, ale wierzyli, że moda wykreowana przez rosyjską arystokrację da się przekuć na snobistyczne zamiłowanie szerszego odbiorcy. I nie pomylili się. Firma Petrosjan, prowadzona przez potomka założyciela, do dziś jest największym importerem rosyjskiego kawioru, kontrolującym 63 proc. rynku. W Rosji połów jesiotrów objęty był państwowym monopolem, wprowadzonym jeszcze przez... Piotra Wielkiego. W ZSRR produkcja kawioru była sprawą prawie tak prestiżową, jak program lotów kosmicznych. Radzieccy uczeni opracowali system sztucznego zarybiania, udało im się też stworzyć hodowlany gatunek jesiotra. To oni uczyli irańskich kolegów, którzy zapragnęli uszczknąć coś z kaspijskiego kawiorowego tortu. No, ale wtedy przestrzegano połowowych limitów. Upadek ZSRR okazał się śmiertelnym ciosem dla jesiotrów. Nowe państwa, które powstały nad Morzem Kaspijskim: Turkmenistan, Azerbejdżan i Kazachstan, łowią tyle jesiotrów, ile zdołają, zanim ryby odpłyną na wody sąsiadów, ale i tak najwięcej kawioru pochodzi z Rosji. A że można na nim zarobić naprawdę wielkie pieniądze, rynek kawioru zaczęły otaczać macki przestępczej ośmiornicy. Handlem i przemytem zajęła się mafia, na zlecenie której kłusownicy urządzają prawdziwą rzeź. Z tego powodu jesiotrom grozi całkowita zagłada. Przez ostatnie lata prawie całkowicie wytrzebiono bieługi, których kawior był najdroższy. Dziś sprzedaży tej odmiany zabraniają międzynarodowe przepisy. Jesiotry przetrwały miliony lat ewolucji, stalinowskie tamy, które odcięły je od miejsc tarła w górze Wołgi, przetrwały nawet zalew ścieków przemysłowych, niesionych przez wpadające do morza brunatne rzeki. Nie są jednak w stanie oprzeć się ludzkiej pazerności i biedzie. Paradoksalnie – to w biedzie wytwarza się jeden z najbardziej luksusowych produktów na świecie. W drewnianych chatach, na tonących w błocie podwórkach, kawior moczy się w miskach ze słoną wodą. W zapuszczonej zagrodzie, po której pies z kotem uganiają się za ochłapem ryby, pakuje się go do „oficjalnych” puszek, przybija „rządowe” pieczęcie i wysyła w świat, gdzie trafi na półki najdroższych sklepów. Muł (czyli przewoźnik, który spakuje puszki do swojej walizki) za lot z Warszawy, która jest portem przerzutowym, do Nowego Jorku weźmie 500 dolarów. W ten sposób w latach 90. tańszy, bo pochodzący z przemytu, kawior po raz pierwszy trafił do... supermarketów! Społeczeństwo amerykańskie bardzo potrzebowało kawioru. Wyrosło właśnie pokolenie yuppies – zarobkowa arystokracja – które programowo manifestowało swój stan majątkowy, a przyjęcia z kawiorem idealnie wpisały się w treść jego życiowych aspiracji. Dopiero pewien naukowiec, rosyjski emigrant w USA, otworzył światu oczy na rzeź, jaka ma miejsce w wodach Morza Kaspijskiego. Każdego dnia w mętne wody Morza Kaspijskiego wyruszają setki łodzi. Kłusownicy zastawiają tyle sieci, że ryby pływają tu jak w labiryncie i rzadko dożywają okresu dojrzałości płciowej, czyli kilku do kilkunastu lat. Dlatego wypełnione kawiorem samice zdarzają się coraz rzadziej. Iran jest w tej chwili jedynym państwem nad Morzem Kaspijskim, które prowadzi zarybianie i przestrzega limitów połowu. Ostatnio dobre recenzje zbiera też nowy rodzaj kawioru – hodowlany, do którego smakosze będą musieli się przyzwyczaić. Francuski producent kawioru w tym roku ma zamiar otworzyć sklep w Moskwie, bo wie, że rosyjskiego produktu szybko ubywa, a Rosjanie wciąż tradycyjnie jedzą go sporo. I tak, zataczając koło historii, drogocenne kuleczki powrócą z Francji do Rosji. A świat będzie musiał zapomnieć o słynnym kawiorze astrachańskim. Podniebienia koneserów będą delektować się kawiorem haitańskim lub kalifornijskim, a na tradycyjnym niebieskim pudełku zamiast statku przeszywającego morskie fale pojawią się rozkołysane na wietrze palmy. ILE KOSZTUJE KAWIOR? Najdroższy kawior, tzw. astrachański, z bieługi, osiąga cenę ok. 1800 euro za 250 g. Porcja czarnego kawioru astrachańskiego na lodzie w restauracji Puszkin na warszawskiej starówce kosztuje 86 zł. Za bliny z czarnym kawiorem w restauracji Na Melnitse w Moskwie trzeba zapłacić 1550 rubli, czyli ok. 170 zł (najdroższe danie w menu). Oryginalny czarny kawior bywa w sprzedaży w delikatesach, np. Bomi (850 zł za słoiczek 100 g kawioru z siewrugi, 860 zł za słoiczek kawioru z jesiotra). Kawior z nielegalnych źródeł można taniej kupić na bazarach. Np. w Słubicach i Kostrzynie nad Odrą pod koniec ub. roku oferowano czarny kawior po 40 zł za 100 g. Co na to prawo? 1 kwietnia 1998 r. wszystkie gatunki jesiotrów zostały wpisane na listę Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) regulującej handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Prawo UE dodatkowo zaostrza przepisy Konwencji. Od 1 maja 2004 r. próba nielegalnego wwiezienia do kraju znajdującego się na terenie UE zwierząt lub roślin zagrożonych wyginięciem (albo wyrobów z nich) jest przestępstwem, za które grozi do 5 lat więzienia. Bez zezwolenia każda osoba może przewozić maksymalnie 250 gramów kawioru. Na import większych ilości potrzebne jest zezwolenie Ministerstwa Środowiska.
Na mapie świata Azory są kropkami pośrodku Atlantyku. Dryfujące po oceanie samotne wyspy wychowują ludzi, którzy potrafią oddychać tylko morskim powietrzem i źle się czują, gdy sprzed ich oczu znika linia dalekiego horyzontu z dwoma przytulonymi do siebie błękitami. Bliskość żywiołu przytłacza, ale zarazem wzbogaca ich psychikę o rys marzycielski. Starzy ludzie, o twarzach pooranych przez słony wiatr, swoje żywe spojrzenie i wyostrzony wzrok zawdzięczają pokoleniom wpatrującym się z nadzieją w dalekie morze.Wielu z nich większość swego życia spędziło na falach oceanu. Azorskich wielorybników zatrudniali kapitanowie amerykańskich statków, które nocą kotwiczyły pomiędzy wyspami. Młodzi chłopcy wypatrywali ich z brzegów i dawali sygnał, że gotowi są podjąć ciężką pracę. Po wejściu na pokład zdani już byli tylko na łaskę kapitana. Za dwa lata krwawej, niebezpiecznej pracy dostawali 100,150 dolarów – albo i nic. Byli tani, pracowici, silni i milczący – dlatego Amerykanie cenili ich pracę. Podobno z gracją matadorów małymi łódkami potrafili krążyć wokół wielorybów, by zadać ostateczny cios. Nauczyli Jankesów, jak polować na bezbronne ssaki. Od Jankesów zaś nauczyli się, ile wart jest zabity wieloryb, jego spermacet, czyli oleista masa, która służyła do wyrobu maści, kremów, świec, ambra wydzielana w jelitach zabitego wieloryba, fiszbiny, z których robiono laski, pejcze i pręty do parasoli, w końcu olej.
Spis treści kwiecień / maj 2006 50 miejsc na długi weekend majowy: Europa: Wenecja, Budapeszt, Brugia i Gandawa, Moskwa, Wiedeń, Praga, Kalimnos, Lofoty, Słowenia Słowacki raj, Majorka, Cervia, Amsterdam, Berlin, Alhambra, Edynburg, Pompeje, Mont Saint Michel, Krym, Bornholm, Bawaria, Azory, Alandy, Malta, Rumunia Polska:Kazimierz Dolny, Sopot, Łódź, Kliczków, Antonin, Jura Krakowsko-Częstochowska, Karpacz, Lubawa, Szlak Piastowski, Szlak tatarski, Świnoujście, Browary Tyskie, Bałtów, Kościoły pokoju, Kanał Ostródzko-Elblaski, Kadzidłowo, Biebrza, Słowiński Park Narodowy, Dolina Noteci, Roztocze, Kuchary, Wigry, Beskid Niski, Warmia Wywiad z Angelo d’Arrigo Felieton. Edi Pyrek Portfolio: Bali Lekarz radzi. Co gryzie turystę? Z daleka i z bliska. Warto wiedzieć.
Byłem świadkiem połowu kawioru na wybrzeżu Morza Kaspijskiego [...]. Mięso kawioru ma delikatny smak, co bardzo rzadkie u jesiotrowatych’’.
Słowa francuskiego powieściopisarza doskonale ilustrowały sposób postrzegania kawioru w kręgu kultury zachodniej, gdzie swego czasu niewiedza mieszała się z zadziwieniem. Ten rosyjski rarytas, niemal ikona wykwintnej kuchni, znany był już w starożytnym Rzymie. Jednak dla Europejczyków zawsze pozostawał czymś tajemniczym, niemal mitycznym jak boski napój – ambrozja. Istnieją pewne rzeczy, takie jak złoto czy diamenty, które synonimem luksusu były zawsze. Są również takie, które luksusem stały się przez czysty przypadek, a może i paradoks. I to jest właśnie casus kawioru. Zanim trafił na dyplomatyczne rauty, zajadali się nim podczas czyszczenia ryb wygłodniali rybacy i ich rodziny, które drewnianymi łyżkami czerpały „czarne perły” z mis wydłubanych w kawałku drewna. To mięso tłustych jesiotrów w płatkach wonnych kwiatów, a nie kawior trafiało jako rarytas na stoły patrycjuszy. Prasowany i solony kawior rozwieźli po świecie kupcy, którzy w Astrachaniu nad Morzem Kaspijskim zatrzymywali swoje karawany przemierzające Jedwabny Szlak. Wiadomo było, że chav-jar, czyli „kawał siły” lub „kołacz siły”, jak z perskiego nazywali czarną masę, stawia na nogi i dodaje sił. Dlatego żołnierze zaczęli zabierać go ze sobą, by posilać się podczas wojennych wypraw. Sołdaci, którzy rozgromili wojska Napoleona, wyjmowali z sakw resztki kawioru zawinięte w szmatki. Prawdziwy kawior pochodzi z jednego źródła – z Morza Kaspijskiego, słonego zbiornika bezodpływowego, w którym żyją ryby jesiotrowate uważane za żywe skamieliny (istniały na Ziemi już w okresie późnej kredy). Najbardziej pożądany i ceniony przez smakoszy – a także najdroższy – jest kawior czarny, o nieco mlecznym posmaku, tradycyjnie pakowany do niebieskich puszek. To ikra bieługi, prawdziwego giganta, osiągającego 4 m długości, tonę wagi i dożywającego 100 lat. Niemal równie doskonały jest kawior z jesiotra rosyjskiego, nieco drobniejszy, pakowany w żółte puszki. No i jeszcze ostatni z liczących się, o najmniejszych ziarenkach, ale jednocześnie najbardziej dostępny – kawior z siewrugi, w czerwonych puszkach. W kawiorze liczy się nie tylko smak. Ważne jest przede wszystkim, jak czuje się go w ustach, zwraca się nawet uwagę na sposób, w jaki kuleczki pękają, gdy język rozgniata je o podniebienie. Kawior to masaż dla zmysłów, ale być może przede wszystkim masaż dla ego. Pierwszą poważną próbę wprowadzenia rosyjskiego delikatesu na rynek zachodnioeuropejski podjął pewien carski ambasador, który podarował kawior Ludwikowi XV. Specyfik ów był już wówczas przysmakiem carskim i bojarskim, a nie lekiem na wycieńczenie i posiłkiem biedoty. Aby nie zepsuł się w dalekiej podróży, przed drogą zawinięto go w płótna, a następnie zakopano na kaspijskim wybrzeżu, którego bogata w boraks gleba ma właściwości konserwujące. Francuski monarcha otworzył pudełeczko inkrustowane szmaragdami, z ciekawością napełnił perłowymi ziarenkami złotą łyżeczkę, podniósł ją i włożył do ust, ale nie zdołał kawioru przełknąć. Całość w królewskim wymiocie znalaz-ła się na rajstopach, a także na dywanie, podarku przywiezionym właśnie przez tureckiego posła. William Szekspir kawioru używał jako metafory rzeczy ciemnych i niezrozumiałych. Bodaj największym entuzjastą żywego złota był Ludwik XVI, który nawet próbował namówić jednego ze swoich ministrów, by zajął się hodowlą jesiotrów u wybrzeży Francji. Jednak poza tymi wyjątkami zachodnia Europa kawioru właściwie nie znała. I być może nie cieszyłby on już nigdy jej wydelikaconego podniebienia, gdyby nie bolszewicka rewolucja. Pamiętny październik wygnał z Kraju Rad najznakomitsze arystokratyczne rodziny, artystów i intelektualistów, którzy znaleźli schronienie w Paryżu. Rosyjscy emigranci przywieźli na Montparnasse, bo tam balowała wówczas paryska creme de la creme, muzykę Igora Strawińskiego, duszaszczypatielnyje poezje i pieśni. Paryż chłonął nową, słowiańską kulturę, ale emigranci nijak nie mogli się przekonać do zakąszania wódki ślimakiem. I tu na scenę wchodzi dwóch ormiańskich studentów – przedsiębiorczych braci Petrosjan. Chwytają oni za telefon i dzwonią prosto na Kreml. Każą połączyć się z Ministerstwem Handlu Zagranicznego, które z powodu straszliwej biedy i głodu niczym z zagranicą nie handluje. Jednak gdy urzędnicy słyszą, że za beczki z ikrą jesiotrów dostaną najprawdziwszą walutę – i to z góry – natychmiast godzą się towar dostarczyć. Co więcej – gwarantują braciom wyłączność na import kawioru... Tymczasem we Francji kawior zyskiwał coraz większą sławę. Połowę pierwszych dostaw zamówił monsieur Ritz do restauracji w swoim hotelu. Wprawdzie na wystawie gastronomicznej bracia Petrosjan zmuszeni byli poza kawiorem wystawić także rząd spluwaczek, ale wierzyli, że moda wykreowana przez rosyjską arystokrację da się przekuć na snobistyczne zamiłowanie szerszego odbiorcy. I rzeczywiście się nie pomylili. Firma Petrosjan, prowadzona przez potomka założyciela, do dziś jest największym importerem rosyjskiego kawioru, kontrolującym obecnie ok. 63 proc. rynku. W Rosji połów jesiotrów był objęty państwowym monopolem, wprowadzonym jeszcze przez... Piotra Wielkiego. W Związku Radzieckim produkcja kawioru była sprawą prawie tak prestiżową jak program lotów kosmicznych. Radzieccy uczeni opracowali system sztucznego zarybiania, udało im się też stworzyć hodowlany gatunek jesiotra. To oni uczyli irańskich kolegów, którzy zapragnęli uszczknąć co nieco z kaspijskiego kawiorowego tortu. No, ale wtedy jeszcze przestrzegano połowowych limitów. Upadek ZSRR okazał się śmiertelnym ciosem dla jesiotrów. Nowe państwa, które powstały nad Morzem Kaspijskim, czyli Turkmenistan, Azerbejdżan i Kazachstan, łowią tyle jesiotrów, ile zdołają, zanim ryby odpłyną na wody sąsiadów, ale i tak najwięcej kawioru pochodzi z Rosji. A że można na nim zarobić naprawdę wielkie pieniądze, rynek kawioru zaczęły otaczać macki przestępczej ośmiornicy. Handlem i przemytem zajęła się mafia, na zlecenie której kłusownicy urządzają prawdziwą rzeź. Z tego powodu jesiotrom grozi całkowita zagłada. Przez ostatnie lata prawie całkowicie wytrzebiono bieługi, których kawior był najdroższy. Dzisiaj sprzedaż ikry tego gatunku regulują międzynarodowe przepisy. Jesiotry przetrwały miliony lat ewolucji, potężne stalinowskie tamy, które odcięły je od miejsc tarła w górze Wołgi, przeżyły nawet zalew ścieków przemysłowych, niesionych przez wpadające do morza brunatne rzeki. Nie są jednak w stanie się oprzeć ludzkiej pazerności i... biedzie. Paradoksalnie – to właśnie w biedzie wytwarza się jeden z najbardziej luksusowych produktów na świecie. W drewnianych chatach, na tonących w błocie podwórkach, kawior moczy się w miskach ze słoną wodą. W zapuszczonej zagrodzie, po której pies z kotem uganiają się za ochłapem ryby, pakuje się go do „oficjalnych” puszek, przybija „rządowe” pieczęcie i wreszcie wysyła w świat, gdzie później trafi na półki najdroższych sklepów. Muł (czyli przewoźnik, który zapakuje puszki do swojej walizki) za lot do Nowego Jorku z Warszawy, która stanowi port przerzutowy, weźmie 500 dolarów. W ten sposób w latach 90. XX w. tańszy, bo pochodzący z przemytu kawior po raz pierwszy trafił do... supermarketów! Społeczeństwo amerykańskie bardzo potrzebowało kawioru. Wyrosło właśnie pokolenie yuppies – zarobkowa arystokracja – które programowo manifestowało swój stan majątkowy, a przyjęcia z kawiorem idealnie wpisały się w treść jego życiowych aspiracji. Dopiero pewien naukowiec, rosyjski emigrant żyjący w USA, otworzył światu oczy na rzeź, jaka ma miejsce w wodach Morza Kaspijskiego. Każdego dnia w mętne wody tego morza wyruszają setki łodzi. Kłusownicy zastawiają tak dużo sieci, że ryby pływają tu jak w labiryncie i dlatego rzadko dożywają okresu dojrzałości płciowej, czyli kilku do kilkunastu lat. Wypełnione kawiorem samice zdarzają się coraz rzadziej. Nielegalne połowy jesiotrów w Morzu Kaspijskim i Wołdze mogą być dziesięciokrotnie większe od legalnych. Kłusownicy przypuszczalnie wyławiają każdego roku połowę dorosłych bieług. Iran jest w tej chwili jedynym państwem nad Morzem Kaspijskim, które prowadzi zarybianie i przestrzega limitów połowu. Ostatnio dobre recenzje zbiera też nowy rodzaj kawioru – hodowlany – do którego smakosze będą musieli się przyzwyczaić. Francuski producent kawioru ma zamiar otworzyć sklep w Moskwie, bo wie, że rosyjskiego produktu szybko ubywa, a Rosjanie wciąż tradycyjnie jedzą go sporo. I tak, zataczając koło historii, drogocenne kuleczki powrócą z Francji do Rosji. A świat będzie musiał zapomnieć o słynnym kawiorze astrachańskim. Podniebienia koneserów będą delektować się kawiorem haitańskim lub kalifornijskim, a na tradycyjnym niebieskim pudełku zamiast statku przeszywającego morskie fale pojawią się rozkołysane na wietrze palmy. Ile kosztuje kawior? Najdroższy kawior, tzw. astrachański, z bieługi, osiąga cenę ok. 2 000 euro za 250 g. Porcja czarnego kawioru astrachańskiego na lodzie w restauracji Puszkin na warszawskiej starówce kosztuje 86 zł. Za bliny z czarnym kawiorem w restauracji Na Melnitse w Moskwie trzeba zapłacić 1 550 rubli, czyli ok. 160 zł (najdroższe danie w menu). Czarny kawior bywa u nas sprzedawany w delikatesach, np. Bomi (słoiczek 100 g kawioru z siewrugi kosztuje 850 zł, taki sam słoiczek kawioru z jesiotra 860 zł). Podrabiany czarny kawior „Ikra Carskaja” można kupić na bazarach (ok. 35 zł za słoiczek 113 g) i na aukcjach internetowych. Na francuskiej stronie internetowej firmy Petrosjan ceny sięgają 418 euro za pudełko 50 g kawioru Spécial Réserve z bieługi i 260 euro za takież opakowanie kawioru z siewrugi. Co o kawiorze mówi prawo? 1 kwietnia 1998 r. wszystkie gatunki jesiotrów zostały wpisane na listę Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) regulującej handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Prawo UE dodatkowo zaostrza przepisy konwencji. Od 1 maja 2004 r. próba nielegalnego wwiezienia do kraju UE zwierząt lub roślin zagrożonych wyginięciem (i wyrobów z nich) jest przestępstwem, za które grozi do 5 lat więzienia. Bez zezwolenia można przewozić do 250 gramów kawioru. Na import większych ilości potrzebne jest zezwolenie Ministerstwa Środowiska.