Jakie zwierzę widzisz na tym zdjęciu? Astronomowie sfotografowali spektakularną Mgławicę Czarnego Wilka
To zdjęcie zostało opublikowane dzisiaj nieprzypadkowo. Astronomowie z Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) chcieli w ten sposób uczcić Halloween. Na fotografii utrzymanej w czerwieniach widzimy czarną plamę w kształcie sylwetki wilka. To ciemna mgławica, która została ochrzczona Mgławicą Czarnego Wilka (Dark Wolf Nebula). Od Ziemi dzieli ją aż 5300 lat świetlnych – czyli nieco ponad 50 biliardów km.
Wilk czy wilkołak? Co to jest ciemna mgławica? Najsłynniejsze ciemne mgławice Zdjęcie zostało wykonane w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na pustyni Atakama, na wysokości 2635 m n.p.m. Atakama jest wyjątkowo dogodna do prowadzenia obserwacji astronomicznych: niebo jest tam najczęściej niezachmurzone, więc teleskopy mogą pracować przez większość dni w roku. Mgławicę Czarnego Wilka fotografował VLT Survey Telescope (VST) – teleskop przystosowany do wykonywania przeglądów nieba i tworzenia jego szczegółowych map. Ma on średnicę 2,6 m i umożliwia obserwacje fragmentu nieba większego niż tarcza Księżyca w pełni. Wilk czy wilkołak? Ta cecha teleskopu VST została wykorzystana przez tworzeniu obrazu odległej mgławicy. Na zdjęciu widać obszar, który odpowiada aż czterem Księżycom w pełni. Mgławica Czarnego Wilka znajduje się w Gwiazdozbiorze Skorpiona, w pobliżu centrum Drogi Mlecznej. Finalna fotografia, powstała tak naprawdę ze złożenia wielu zdjęć, ma aż 238 mln pikseli. Zarys sylwetki wilka jest na niej dobrze widoczny – szczególnie jego głowa. Jednak na zdjęciu można dopatrzeć się również kogoś innego. „Jeśli przyjrzysz się uważnie, wilk może nawet zamienić się w wilkołaka, którego ręce są gotowe schwytać niczego niepodejrzewających przechodniów…” – napisało dowcipnie w oświadczeniu prasowym ESO. Co to jest ciemna mgławica? Mgławica Czarnego Wilka to klasyczna ciemna mgławica. Ten rodzaj rozległych obłoków pyłów i gazów charakteryzują nieregularne, często fantazyjne kształty. Ciemne mgławice są zimne i tak gęste, że tłumią i absorbują światło gwiazd oraz innych obiektów astronomicznych znajdujących się za nimi. Same nie emitują światła widzialnego, a jedynie przepuszczają promieniowanie o większej długości fali – np. podczerwone. To sprawia, że na tle wypełnionego gwiazdami kosmosu wydają się nawet smoliście czarne. Kontrast z tłem jest bardzo ważny. To dzięki niemu astronomom ESO udało się wyśledzić nową mgławicę. Dookoła niej znajdują się świecące obłoki, w których tworzą się nowe gwiazdy. Obłoki te składają się głównie z wodoru. Czerwone odcienie widoczne na fotografii zawdzięczają intensywnemu promieniowaniu ultrafioletowemu, którego źródłem są właśnie dopiero co powstałe słońca. Najsłynniejsze ciemne mgławice Mgławica Czarnego Wilka jest na tyle charakterystyczna, że ma szansę dołączyć do innych słynnych ciemnych mgławic. Takich jak np. Mgławica Koński Łeb, znajdująca się w gwiazdozbiorze Oriona. Ten ikoniczny obiekt w kształcie głowy konia jest znany z wielu astronomicznych fotografii zrobionych przez Teleskop Hubble’a czy Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Od Ziemi mgławicę dzieli 1300 lat świetlnych. Jak w innych tego rodzaju obłokach zachodzą w niej intensywne procesy gwiazdotwórcze. Innego rodzaju rarytasem jest ciemna mgławica Worek Węgla. Od poprzednich mgławic odróżnia ją to, że można ją dostrzec nawet gołym okiem (a także przez lornetkę). Jednak nie z terenów Polski ani nawet Europy. Worek Węgla leży w gwiazdozbiorze Krzyż Południa, największej i najjaśniejszej konstelacji nieba południowego. Wyraźnie widoczna ciemna plama była obserwowana przez ludzi od zarania dziejów – australijscy Aborygeni dopatrywali się w niej głowy emu. Jak widać, kojarzenie kształtów mgławic ze zwierzętami ma w ludzkich kulturach długą tradycję. Mgławicy Czarnego Wilka gołym okiem nie zobaczymy. Podobnie jak w przypadku Końskiego Łba jej obraz zawdzięczamy zaawansowanym teleskopom. Źródło: EurekAlert, BBC Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak postawić pierwsze kroki na pustyni, poczuć jej piękno i... nie dać się zabić
Po pustyni można jeździć quadem, biegać albo po prostu ją podziwiać, pijąc herbatę. Zawsze jednak jest to wielkie przeżycie.
Spis treści: Krok 1. Herbata na pustyni Krok 2. Przygoda Krok 3. Noc na pustyni Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Krok 5. Wyprawa i trekking Wyposażenie na pustynię Niemal każdy, kto otarł się o bezbrzeżne piaski, pytany o to, po co zapuszczać się na tak niegościnne pustkowia, odpowie – ponieważ istnieją, są wyzwaniem, są piękne i niebezpieczne zarazem. Jaką lekcję dają pustynie podróżnikom? – Najcenniejsza lekcja to pokora, ale muszę przyznać, że akurat w tej kwestii szybko zapominam, o co chodzi. Dlatego wracam i znów się uczę – mówi Mateusz Waligóra. Przeszedł samotnie Gobi i dokonał trawersu największej solnej pustyni świata – Salar de Uyuni w Boliwii – wraz z grupą podróżników. Krok 1. Herbata na pustyni Od czego zacząć przygodę z pustyniami? Najlepiej od małego odcisku stopy na piasku, a w zasadzie niewinnego flirtu. Jazda samochodem terenowym lub quadem po pustyni, potem biwak pod gwiazdami obok zacisznej wydmy. Obserwowanie zachodu słońca, ognisko, picie miętowej herbaty to popularny sposób spędzania wolnego czasu mieszkańców krajów Afryki Subsaharyjskiej i Półwyspu Arabskiego. Jeśli masz znajomych z Egiptu, Tunezji czy Maroka, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, którzy chcą zabrać cię na taki pustynny wypad – nie wahaj się ani chwili. Poznasz pustynię i część ich kultury. Czy warto skorzystać z komercyjnych wypadów czterokołowcami po pustyni na wakacjach w Egipcie? Wszystko zależy, jak podejdziesz do tematu i czy przymkniesz oko na komercyjne elementy. Po pierwsze, wybierz niezbyt liczną grupę i nie daj sobie wcisnąć zdezelowanego quada. Najwartościowszy będzie sam przejazd po pustyni. Nie szalej, bo czasem dochodzi do wypadków na wywrotnych czterokołowcach, kiedy pędzi się na złamanie karku bez kasku. Poproś przewodnika wcześniej, żeby zaplanował kilka postojów przy ciekawych wydmach czy skałach. Wioska Beduinów, do której dotrzesz, będzie zapewne specjalnie przygotowaną wersją dla turystów. Poczęstunek, kramy z pamiątkami i rękodziełem, warsztaty, sklep z ziołami, ustawione namioty z wielbłądziej wełny będą tylko przedstawieniem. Beduini chronią swoją prywatność, a ich prawdziwa wioska znajduje się zwykle kilka kilometrów dalej. Do tej zaaranżowanej dla przybyszów z zewnątrz przyjeżdżają jak do pracy. Miej tego świadomość. Pustynia dookoła będzie jednak prawdziwa i ją warto chłonąć wszystkimi zmysłami. Zerknij na TripAdvisor, która z lokalnych agencji organizujących wypady na pustynię ma aktualnie pozytywne opinie, bo zmieniają się one jak temperatura za dnia i w nocy na pustyni. Krok 2. Przygoda Czy jadąc quadem, można odkryć ślady historii na pustyni? Na południowym Synaju udało mi się zapuścić w bardziej dzikie rejony. Ruszyliśmy na kilku czterokołowcach z lokalnym przewodnikiem i grupą znajomych. Jechałem przez wąwozy, hamady, czyli pustynie składające się z kamieni, i po wydmach. Wtem przede mną ukazały się ruiny wioski. – Tu nic nie ma ciekawego – przekonywał egipski przewodnik. Nalegałem, żeby zobaczyć porzuconą osadę. Domy były zrujnowane i częściowo zasypane przez piasek. Okazało się, że były to pozostałości izraelskiej kolonii założonej w latach 70. XX w. po wojnie sześciodniowej. Wtedy Izrael władał tymi terenami przez 13 lat, przesiedlając na Synaj ok. 5 tys. osadników. Największe wrażenie zrobiło jednak kino pod gołym niebem. Rzędy krzeseł znanych ze starych kin stały pośrodku piasków. Jakby wyświetlano niemy film w pustej sali, a w miejscu ekranu była… no właśnie, pustynia. Krok 3. Noc na pustyni Jeśli zachwyciły cię filmy „Czerwona Planeta”, „Lawrence z Arabii” i chcesz poczuć się jak na Marsie – rusz na jordańską pustynię Wadi Rum. W jednej z części „Gwiezdnych wojen” ta pustynia ze swoimi czerwonymi piaskami i skałami posłużyła za plener do zdjęć z planety Jedha – miejsca mocy. Na mapie niezwykłych pustyń na świecie znajduje się w czołówce. Do tego łatwo dostać się na Wadi Rum z Polski dzięki tanim połączeniom lotniczym do Ammanu i na izraelskie lotnisko Owda blisko granicy z Jordanią. – Wadi Rum jest urozmaicona. Poza czerwonymi wydmami zobaczyłem niesamowite formacje skalne, głębokie wąwozy, a nawet źródła czystej wody i naskalne rysunki sprzed wieków – mówi Mariusz Barwiński, podróżnik i fotografik. Po obszarze pustyni Wadi Rum turyści mogą się poruszać w zorganizowanych grupach pod opieką lokalnych przewodników. Stąd najlepiej wszystko załatwić przed wyjazdem. Oferta jest ogromna, bo między czerwonymi skałami i piaskami znajduje się ponad 40 kampów o różnym standardzie. – Najczęściej wybiera się opcję całodniową z noclegiem. My skorzystaliśmy z oferty przewodnika Khaleda i z czystym sumieniem możemy go polecić. Mieliśmy całodzienny objazd po najciekawszych widokowo zakamarkach pustyni, wyżywienie i zakwaterowanie – mówi Mariusz Barwiński, autor bloga cartrip.pl. Na jordańskiej pustyni Wadi Rum można się też powspinać. – Ogrom piaskowców daje niesamowite wspinaczkowe możliwości dla osób preferujących tylko i wyłącznie wspinaczkę klasyczną (tradową). Na tamtejszych ścianach to prawdziwa górska przygoda – mówi Kamil Gabarski, podróżnik i alpinista z Wrocławia. Przed wylotem do Jordanii warto wykupić Jordan Pass – połączenie wizy, karty zniżkowej i biletów wstępu do głównych turystycznych atrakcji w Jordanii. Szczególnie opłaca się wykupienie jej przy planowanej wizycie w Petrze, ponieważ jest jednocześnie biletem wstępu. Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Bezpieczniejszą formą zmierzenia się z pustynią w turystyczno-sportowym stylu, niż samotny trekking, może być udział w jednym z wyścigów Racing The Planet. Do pokonania ok. 250 km po chłodnej i wietrznej Gobi, Atakamie – najsuchszej pustyni świata, lub po afrykańskiej pustyni Namib z jej wielkimi wydmami. To wyzwanie dla tych, którzy mają na swoim koncie wieloetapowe wyprawy trekkingowe lub w nogach kilka maratonów, a chcieliby poczuć smak pustyni. Z rozmów z Polakami, którzy jako pierwsi w naszym kraju pokonali cztery pustynie w jednym roku w ramach cyklu 4Desert (Andrzej Gondek, Daniel Lewczuk i Marek Wikiera), wynika, że nie trzeba być herosem. Ważniejsza od ciała jest psychika i zdeterminowanie, żeby osiągnąć cel. Zmagania zorganizowano niby dla biegaczy, ale osoby, które od początku tylko idą szybkim marszem, meldują się na mecie niekoniecznie ostatnie. Co najbardziej przeszkadza na trasie? Wszyscy zgodnie potwierdzają: plecak. Musi być ultralekki, ale zarazem wygodny. Organizator zapewnia wodę na punktach kontrolnych, opiekę medyczną i nocleg bez specjalnych wygód. Nikt nie zabiera dodatkowej pary butów, ale muszą być one solidne, o mocnej podeszwie, specjalne do biegania górskiego. Oprócz etapów po piachu i wydmach sporo odcinków poprowadzono szutrowymi drogami, wyschniętymi korytami rzek czy malowniczymi wąwozami. No tak, a czwarta pustynia? Nie ma na niej piasku i wielbłądów, są za to pingwiny. Trasę poprowadzono na Antarktydzie, ale to już inna historia z krainy pustki i lodu. Krok 5. Wyprawa i trekking Wielbłąd może zmagazynować w swoim garbie do 50 kg tłuszczu (nie wody!) i wytrzymać bez picia – maszerując po pustyni – ponad osiem dni. Człowiek w tych samych warunkach przetrwa bez wody tylko dwa – maksymalnie trzy dni przy mocnym organizmie. Nie można zapominać, że pustynie są skrajnie niebezpieczne. Solidny zapas wody i ochrona ciała przez szczelne zakrycie go przed promieniami słońca to podstawa. – Mierzenie się z pustyniami nie ma najmniejszego sensu, bo z góry skazani jesteśmy na porażkę. Warto zmierzyć się ze sobą, a pustynię uczynić jedynie tłem dla tej walki. Niemniej jednak zdaję sobie sprawę, że nie jest to rozwiązanie, w którym odnajdą się wszyscy. Z tego też powodu nigdy nie zachwalam celowo wędrówek przez pustynię – mówi Mateusz Waligóra. Podkreśla, że podczas trekkingu na pustyniach wszystko na długo przed wyprawą musi być jak najlepiej sprawdzone. Najbardziej kluczowe elementy ekwipunku muszą być zdublowane. To, co w cywilizacji jest tylko małą usterką, na pustyni może oznaczać katastrofę, łącznie z utratą zdrowia. Dla jednych wyzwaniem będzie przebiegnięcie 250 km po pustyni, a dla innych samotne pokonanie Gobi. Dla początkujących przeżyciem będzie już 5 km trekkingu lub nocleg w beduińskim namiocie. Każdy ma swoją pustynię. Wyposażenie na pustynię To ci się przyda na pustyni: czapka typu kepi chroniąca kark; okulary dobrej klasy ze szkłami kategorii 4 i bocznymi osłonami; odzież z filtrem UV 50, przewiewna, ale zakrywająca ciało; lekki, ale ciepły śpiwór (w nocy może być w okolicach zera); buty z osłonami przylegającymi do łydki, zapobiegającymi dostawaniu się piasku. Źródło: archiwum NG.
Prawie cztery metry pod pustynią znaleziono ukryty świat. Co żyje pod Atakamą?
Nawet na najsuchszej pustyni świata może istnieć bujne życie. Ukryty świat bakterii został właśnie znaleziony pod powierzchnią chilijskiej pustyni Atakama.
W tym artykule: Życie w pyle i w soli Ukryty świat pod Atakamą Prehistoryczne bakterie Atakama – najsuchsze miejsce na Ziemi Czy na Marsie może być życie? Czy w warunkach panujących na Czerwonej Planecie przetrwałyby jakiekolwiek mikroorganizmy? Podpowiedzi dostarczają badania prowadzone na Ziemi. A zwłaszcza na ultrasuchej pustyni Atakama, uważanej za ziemską analogię środowisk Marsa. Najnowsze odkrycie potwierdza, że mikroorganizmy na naszej planecie są o wiele bardziej wszędobylskie i wytrzymałe niż można sobie wyobrazić. Zespół naukowców znalazł na Atakamie zupełnie nowy, nieznany dotychczas mikrobiologiczny świat. Co ciekawe, znajduje się nie na powierzchni pustyni, ale głęboko pod nią. Jak donoszą autorzy pracy opublikowanej w „PNAS Nexus”, aż cztery metry w głąb Atakamy żyją kolonie bakterii należące głównie do typu promieniowców. Organizmy te są całkowicie odizolowane od powierzchni. Życie w pyle i w soli Nową biosferę znaleziono w regionie Atakamy zwanym Yungay Valley. Nawet jak na tę pustynię jest to wyjątkowo suche miejsce. Pod sam koniec zeszłego wieku szczegółowo badał je zespół naukowców kierowany przez Christophera P. McKaya z NASA. Przez cztery lata badań deszcz spadł tam tylko raz – i to zaledwie 2,3 mm. Rezultat? – Z powodu trudnych warunków środowiskowych, w których prawie nie występuje wietrzenie chemiczne, erozja i aktywność biologiczna, procesy powstawania gleby różnią się znacznie od obserwowanych w innych regionach planety – piszą autorzy najnowszej pracy. Na Atakamie gromadzi się głównie sól i pył. W glebie zaś akumulują się różne związki soli. Ukryty świat pod Atakamą W takim środowisku są w stanie przetrwać tylko bakterie. I to wyłącznie przystosowane do radzenia sobie w glebie pozbawionej wody, za to bardzo słonej. Już wcześniej było wiadomo, że występują w zewnętrznej warstwie powierzchniowej na Atakamie. Do głębokości 80 cm bakterii było sporo. Należały głównie do typu Fimicutes, radzącego sobie w warunkach beztlenowych. Później jednak w osadach pojawiła się zastanawiająca luka. Między 80 cm a 2 m w glebie praktycznie nie znaleziono żadnych mikroorganizmów. Naukowcy przypuszczają, że stężenie soli w tym rejonie okazało się zbyt wysokie nawet dla najbardziej wytrzymałych ziemskich mikrobów. Głębiej – między 2 a 4 m – znajdowała się strefa przejściowa. W niej właśnie naukowcy natrafili na stabilną biosferę zawierającą kolonie promieniowców. Niezwykłe odkrycie w Peru. Andy skrywały prawie 5000-letni megalityczny ceremonialny plac Naukowcy z Uniwersytetu Wyoming dokonali spektakularnego odkrycia. W Andach odnaleźli prehistoryczny ceremonialny plac, który powstał prawie 5000 lat temu. Kto go wybudował? Prehistoryczne bakterie Skąd się wzięły tak głęboko pod powierzchnią pustyni? Naukowcy przypuszczają, że bakterie skolonizowały osady rzeczne około 19 tys. lat temu. Następnie wraz z nimi osuwały się coraz głębiej – pod playę, czyli spękane dno okresowego bezodpływowego jeziora. Przetrwały na głębokościach, ponieważ potrafiły pozyskiwać wodę ze złóż gipsu, czyli uwodnionego siarczanu wapnia. Minerał ten tworzy się, gdy anhydryt – inny minerał – wchłonie wodę. Proces jest odwracalny w wysokiej temperaturze. Może więc zachodzić w glebach Atakamy. Co ciekawe, złoża gipsu występują również na Marsie. Jeśli więc na Ziemi istnieją bakterie, będące w stanie pozyskiwać z nich wodę, podobny proces mógłby zachodzić na Czerwonej Planecie. Atakama – najsuchsze miejsce na Ziemi Atakama uznawana jest za najsuchsze miejsce na Ziemi. Ilość opadów rocznie nie przekracza 1 mm. Akatama jest też najstarszą pustynią na Ziemi: naukowcy szacują, że jej środek jest supersuchy od 15 mln lat. Jedną z przyczyn kompletnego braku deszczów w tej części Ameryki Południowej jest podwójny cień opadowy. Najsuchsze rejony Atakamy znajdują się pomiędzy dwoma łańcuchami górskimi – Andami a Kordylierą Nadbrzeżną. Skutecznie blokują one masy powietrza niosące wilgoć, jakie napływają zarówno znad Pacyfiku, jak i Atlantyku. Co ciekawe, pustynia ta wcale nie jest bardzo gorąca. Średnie temperatury na niej wynoszą tylko 18 st. C. W połączeniu z suchym klimatem tworzy to jednak wyjątkowo wymagające warunki do życia. Ze ssaków radzą sobie z nimi m.in. liściouch Darwina – gryzoń o nocnym trybie życia – czy nibylis argentyński, zwany też argentyńskim lisem szarym. Źródła: Live Science, PNAS Nexus, Astrobiology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pustynia Atakama – najsuchsze miejsce na świecie z krwawą historią w tle
Najsuchsze miejsce na świecie, czyli pustynia Atakama, skrywa wiele tajemnic. Jak twierdzą naukowcy, rozwój rolnictwa na terenie dzisiejszego Chile przyczynił się do wzrostu przemocy między mieszkańcami wiosek.
W tym artykule: Co przyczyniło się do powstania pustyni Atakama? Szkło na pustyni Atakama Rolnicy z Atakamy Jak wyglądało życie na pustyni Atakama przed nastaniem rolnictwa? Pustynia Atakama w Chile to najsuchsze miejsce na świecie. Szacuje się, że w niektórych częściach tego wyjątkowo surowego regionu, nigdy nie padał deszcz. Piach, skały, gejzery… Mogłoby się wydawać, że miejscowy krajobraz i budowa terenu są nudne jednolite. Nic bardziej mylnego. To prawdziwy raj dla geologów. Co przyczyniło się do powstania pustyni Atakama? Atakama skrywa wiele tajemnic, a jedną z nich są płaty szkła mierzące nawet do pół metra długości. Przedmioty tworzą pas ciągnący się przez ponad 70 km. W jaki sposób czarne i ciemnozielone szkło znalazło się na pustyni? Według naukowców coś musiało podgrzać piasek i go stopić. Jedna z najstarszych teorii mówi, pożar mogło wywołać uderzenie pioruna. Przypomnijmy, że najsuchsze miejsce na Ziemi nie zawsze nim było. Tysiące lat temu tereny dzisiejszej pustyni porastała trawa. Na przestrzeni lat pojawiły się też przypuszczenia, jakoby szkło powstało w wyniku aktywności miejscowych wulkanów. Nie ma na to jednak żadnych naukowych potwierdzeń. Autorzy najnowszych badań skłaniają się ku nieznanej dotąd teorii. Jak ustalili naukowcy, odłamki szkła mogą być pozostałością po eksplozji komety, do której miało dojść 12 tys. lat temu. W zebranych fragmentach szkła wykryto minerały wchodzące w skład meteorytów. Pracownicy NASA potwierdzają, że budowa szklanych znalezisk jest zbliżona do próbki z komety Wild 2. Według autorów badań, ma to być definitywne potwierdzenie teorii o kosmicznym wybuchu na Atakamie. – Po raz pierwszy mamy wyraźne dowody na to, że szkła zostały stworzone przez promieniujące ciepło i wiatry z kuli ognia, która wybuchła tuż nad powierzchnią Ziemi – przekonuje Peter Schultz, współautor badań i emerytowany profesor na Uniwersytecie Browna. – To musiała być naprawdę potężna eksplozja. Spadające meteoryty, jakie widzimy czasem na niebie, są jak niewielkie plamki w porównaniu ze źródłem tego wybuchu – dodaje. Szkło na pustyni Atakama Wytłumaczenie pochodzenia szkła na pustyni Atakama jest o wiele bardziej skomplikowane. Naukowcy podkreślają, że niektóre kawałki szkła są poskręcane i zwinięte. Jak tłumaczą, musiało do tego dojść na skutek eksplozji, wyzwalającej wiatry zbliżone siłą do tornad. Analiza chemiczna wykazała z kolei, że fragmenty tajemniczego szkła mają w swoim składzie minerały, które w rozkładzie termicznym tworzą kryształy baddeleitu. Proces ten zachodzi w temperaturze powyżej 1600 stopni Celsjusza, czyli o wiele wyższej niż w przypadku pożaru. Badania nad szkłem z pustyni Atakama nie są zakończone. Na kolejnych etapach naukowcy chcą określić wiek znalezisk oraz określić, jakich rozmiarów była potencjalna kometa. Jak na razie wiadomo, że wybuch sprzed 12 tys. lat mógł pokryć się z wyginięciem wszystkich dużych ssaków w regionie. – Możliwe, że świadkami tego wydarzenia byli pierwsi mieszkańcy dzisiejszej pustyni Atakama. To musiało być dopiero widowisko – komentuje Schultz. Rolnicy z Atakamy Pustynia Atakama to jedno najsuchszych miejsc na świecie. Mimo to pierwsi mieszkańcy regionu byli rolnikami. Jak twierdzą naukowcy, rozwój rolnictwa na terenie dzisiejszego Chile przyczynił się do wzrostu przemocy między mieszkańcami wiosek. Badacze przeanalizowali szkielety i zmumifikowane szczątki 194 osób mieszkających na pustyni Atakama między 1000 r. p.n.e. a 600 r. n.e. Ustalili, że przemoc stała się zdecydowanie bardziej powszechna w momencie, kiedy ludzi zaczęli trudnić się rolnictwem. Problem utrzymywał się jednak przez setki lat. Ofiarami byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Rozwój rolnictwa przyczynił się do wzrostu liczby ludności i zakładania wiosek. Tak duże zmiany wiązały się też z nowymi problemami – nierówności społeczne zaczęły być coraz bardziej wyraźne, a roszczenia terytorialne stały się zarzewiem konfliktów. – Całkowita zmiana interakcji społeczności wywołała napięcia i przemoc – tłumaczą autorzy badań. Szczątki sprzed setek lat wskazują na to, że rolnicy z Atakamy byli wyjątkowo okrutni. Jedną z kobiet torturowano rozciągając jej skórę na twarzy. U mężczyzn przeważały połamane kończyny i palce. Skalę problemu pokazały badania ludzkich szczątek z sześciu cmentarzy w dolinie Azapa. Większość poszkodowanych (51 proc.) doznała urazów głowy, 34 proc. urazów tylko na ciele, a 15 proc. osób było bitych po głowie i po ciele. Według naukowców zagojone rany wskazują na to, że akty przemocy nie zawsze doprowadzały do śmierci ofiar. Badacze zwracają jednak uwagę na to, że u większości mężczyzn urazy nie zdążyły zagoić się przed śmiercią – najprawdopodobniej były więc przyczyną zgonu. To było największe trzęsienie ziemi w historii. Jego skutki odczuwalne były przez 1000 lat. Gdzie do niego doszło? Naukowcy odnaleźli dowody na największe trzęsienie ziemi, które spowodowało katastrofalne skutki dla ludzkości. Jego magnituda wynosiła 9,5. – Być może mężczyźni ranili się podczas bójek i walk z użyciem broni, przykładowo włóczni, proc, maczug, kijów lub noży. Kobiety mogły być bite w domach – komentują naukowcy. Żeby ustalić, czy ofiary mieszkały w wioskach na pustyni Atakama naukowcy przeprowadzili analizę chemiczną szczątków 69 osób. Badania wykazały, że tylko 26 z nich mieszkało w regionie, reszta jadła żywność nietypową dla pustyni, na przykład zwierzęta morskie. – Konflikty i przemoc mogły dotyczyć dwóch grup: rybaków i kolonizujących dolinę rolników – sugerują badacze. Oczywiście napięcia były obecne jeszcze przed rozwojem rolnictwa. Walka o zasoby naturalne tylko je zintensyfikowała. Z biegiem czasu zjawisko przemocy zaczęło maleć. W pierwszych stuleciach naszej ery częstotliwość urazów była już znacznie niższa. Naukowcy wyjaśniają, że mogło mieć to związek z pojawieniem się praktyk społecznych regulujących konflikty oraz prawa własności. Jak wyglądało życie na pustyni Atakama przed nastaniem rolnictwa? Ludzie żyjący wzdłuż wybrzeża przez około 9 tys. lat trudnili się polowaniem, łowieniem ryb i zbieractwem. Dopiero około 3 tys. lat temu zaczęli uprawiać zboża i hodować zwierzęta. Wioski, które powstały na najsuchszych regionach Atakamy nie rozwijały się tak dynamicznie jak inne. Brak żyznej gleby i ograniczony dostęp do wody skutecznie to utrudniały. Źródło: Geology, Journal of Anthropological Archaeology Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Po zbadaniu mumii znalezionych na pustyni Atakama w Chile okazało się, że dawni mieszkańcy tego regionu regularnie palili tytoń i byli uzależnieni od nikotyny.
Jak donoszą naukowcy palenie nikotyny nikotyny było rozpowszechnione w całym społeczeństwie. Status społeczny czy poziom zamożności nie robiły w tym wypadku różnicy.
W tym artykule: Analiza włosów mumii dała zaskakujące rezultaty Tytoń palili wszyscy Odkrycie zmienia dotychczasowe postrzeganie ludności zamieszkującej ten region. Do tego momentu wśród naukowców panowało przekonanie, że tytoń był palony w tych kulturach jedynie przez nieznaczny okres czasu, zanim jego miejsce zajęły halucynogeny. „Najczęściej można spotkać się z poglądem, że substancje halucynogenne były używane niemal wyłącznie przez szamanów" - powiedział Hermann Niemeyer, naukowiec zajmujący się chemią organiczną z Uniwersytetu Chilijskiego w Santiago. Szamani czasami używali roślin jako związków psychoaktywnych, aby doznać wizji w których jak uważali, kontaktowali się z bogami i duchami z innych światów. W niższych stężeniach substancje te były używane jako składniki lekarstw, np. przy leczeniu bezsenności. Analiza włosów mumii dała zaskakujące rezultaty Aby lepiej poznać historię stosowania substancji halucynogennych Niemeyer i jego zespół przeanalizował próbki włosów 56 różnych mumii z okresu od 100 p.n.e. do 1450 r. n.e.. Mumie, jak wyjaśnił Niemeyer, były zachowane w dobrym stanie, co jest zasługą naturalnie występujących na pustyni Atakama wysokich temperatur, a także niezwykle, nawet jak na pustynię, suchego klimatu oraz wysokiego stopnia zasolenia gleby. Zespół badaczy natrafił na ślady nikotyny we włosach 35 mumii. „Znalezienie nikotyny było dla nas zdecydowanie nieoczekiwane" - powiedział Niemeyer. Tytoń palili wszyscy Odnalezione ślady nikotyny nie były związane wyłącznie z obecnością przedmiotów rytualnych pozostawionych razem z mumiami w grobowcach, co sugeruje, że nie tylko szamani, którzy zazwyczaj są związani z takimi przedmiotami, spożywali psychoaktywne substancje. Innymi słowy, wyniki badań jasno sugerują, że konsumpcja nikotyny w prekolumbijskiej Ameryce była czymś normalnym, dostępnym dla większości ludzi o różnym statusie społecznym i majątkowym i to przez wiele stuleci.
Jak pracuje się w obserwatorium astronomicznym na odludziu na pustyni Atakama?
Członkowie zespołu astronomów na odległym pustynnym terenie w Argentynie zmagają się z trudnymi warunkami, aby jak najlepiej wykorzystać czyste, ciemne niebo do obserwacji.
W tym artykule: Sześć godzin do najbliższego miasta Argentyna jak...Antarktyda Wyzwań nie brakuje Wysoko na La Puna de Atacama, jałowym płaskowyżu, który Argentyna dzieli z Chile, stoi obserwatorium astronomiczne Południowe Optyczne Robotyczne Obserwatorium Przejściowe (TOROS). Znajduje się na ono wysokości 4.660 metrów nad poziomem morza, gdzie połączenie czystego, pustynnego nieba i niskiego zanieczyszczenia światłem daje naukowcom szansę na obserwację niektórych z najbardziej enigmatycznych zjawisk wszechświata, w tym fal czasoprzestrzennych znanych jako fale grawitacyjne. TOROS jest tylko pierwszym z trzech obserwatoriów planowanych na tym terenie; docelowo dołączą do niego obiekty przeznaczone do obserwacji kosmosu w podczerwieni oraz monitorowania potencjalnych zagrożeń pozaziemskich, takich jak śmieci kosmiczne i asteroidy. Sześć godzin do najbliższego miasta Na razie jednak TOROS jest samotną placówką badawczą w tej pięknej, lecz dość złowrogiej części argentyńskiej prowincji Salta. Mała, wytrzymała grupa inżynierów, badaczy i personelu pomocniczego w najwyżej położonym obserwatorium w Argentynie porównuje surowe i wymagające warunki do Antarktydy. Do najbliższego dużego miasta, Salta jest około sześciu godzin jazdy samochodem. Teraz pracownicy obserwatorium mają do dyspozycji swój samochód, ale wcześniej byli skazani na korzystanie z lokalnego autobusu, który kursował jeden raz w tygodniu, a podróż około 10 godzin. Naukowcy mieszkają niedaleko obserwatorium, w wiosce Tolar, w budynku publicznym, w którym odbywają się zajęcia i spotkania wspólnoty. Jak mówi Horacio Rodríguez, jeden z pracowników placówki: „Główną zaletą jest jakość nieba. Istnieje tutaj około 90 procent prawdopodobieństwa, że będziemy mieli czyste niebo. W innych obserwatoriach ten odsetek sięga zaledwie 50 procent. Możemy tu prowadzić długie obserwacje, na przykład tranzytów egzoplanet (dochodzi do tego, gdy planeta przechodzi przed swoją gwiazdą), albo słabszych gwiazd i zaglądać głębiej w przestrzeń kosmiczną, z lepszą jakością”. Argentyna jak...Antarktyda Gdy nie prowadzą obserwacji, pracownicy obserwatorium lubią podziwiać piękne panoramy roztaczające się z tego miejsca. Na zachodzie widać Andy, na wschodzie widać słone równiny wyschniętych jezior i ośnieżone góry. Jak przyznają, cisza, którą oferują góry jest trudna do opisania, a ciemność nocy jest taka, że gwiazdy lub ich skupiska można obserwować gołym okiem. To jest niemożliwe w innych częściach Argentyny i większości miejsc na świecie zamieszkanych przez ludzi. Rodríguez opowiada: „Pracowałem również na Antarktydzie i mogę powiedzieć, że warunki panujące tutaj, na argentyńskiej pustyni, często nie różnią się zbytnio pod względem surowego klimatu. Niewątpliwie najtrudniej jest, gdy musimy wykonywać prace fizyczne, takie jak kopanie studni. Brak tlenu na tej wysokości odbiera nam wiele możliwości fizycznych, jeśli jesteśmy przyzwyczajeni do pracy na niższych wysokościach. A w niektóre noce musimy pracować na zewnątrz z przenośnym instrumentem przy temperaturze kilku stopni poniżej zera”. Wyzwań nie brakuje Innym wyzwaniem w pracy w obserwatorium położonym na południowo–amerykańskiej pustyni jest to, jak bardzo zmęczenie może wpłynąć na psychikę, dlatego wszyscy starają się zapobiegać jego skutkom. To jednoczy grupę w chwilach napięć. Pracownik naukowy obserwatorium Matías Schneiter opowiada o historii którą zapamiętał: „Pewnej nocy usłyszeliśmy alarm LIGO [który ostrzega zespół o możliwości wykrycia fal grawitacyjnych] i skierowaliśmy teleskop we wskazaną strefę. To była zimna noc. Kominki w wiosce były rozpalone, a z kominów małych domków wydobywał się dym. Odpędzaliśmy dym, przykrywając niektóre kominy tekturą, ale był większy problem: światła w wiosce, a w szczególności jedno na szczycie posterunku policji, dokładnie w kierunku, w którym skierowaliśmy teleskop. Poprosiłem o zgaszenie tego światła, ale nie było to możliwe. Pożyczyłem więc drabinę i za pomocą nylonowych worków zasłoniłem każde światło w pobliżu naszego celu. W końcu udało nam się zrobić zdjęcia i było to naprawdę pamiętne wydarzenie z naukowego punktu widzenia”. Praca w obserwatorium astronomicznym wiąże się z pokonywaniem wyzwań, o których mało kto myśli, wyobrażając sobie obserwacje astronomiczne nieba. Nie bez znaczenia jest też zażyłość jaka często wiąże personel obiektu z okoliczną ludnością. Dużo mówi o tym przykład przytoczony przez Rodrígueza: „Pewnego razu musiałem pomóc mieszkańcowi tego obszaru dotrzeć do jego domu, pokonując wiele kilometrów z Tolar Grande na małą równinę w pobliżu Stożka Arita na słonej równinie Arizaro. Głęboko poruszył mnie widok małego domku tego człowieka, w którym mieszkał z żoną i 7-letnim chłopcem. Uderzyła mnie samotność tego miejsca. Spędziliśmy poranek w ich domu, a oni zaprosili nas na obiad, na danie o nazwie „asado de llama”. To był pierwszy raz, kiedy je jadłem i do dziś pamiętam ten miły gest”.
Na pustyni Atakama spadł śnieg. Zaskakujący widok z jednego z najsuchszych miejsc na Ziemi
Śnieg na pustyni może zadziwiać, ale powinien przede wszystkim smucić. To kolejny dowód na to, że zmiany klimatyczne cały czas postępują.
W tym artykule: Śnieg na pustyni Atakama Zmiany klimatyczne w Chile Zmiany klimatyczne to nie tylko globalne ocieplenie. Na całym świecie obserwuje się coraz więcej anomalii pogodowych. Przykładów nie trzeba szukać daleko. Zimna wiosna w Polsce, czy ulewy, jakie nawiedziły w lipcu Europę Zachodnią, zdecydowanie nie są czymś normalnym. Tym razem klimat zaskoczył mieszkańców Chile. Zmiany klimatu sprawiły, że powodzie takie, jak ostatnio w Niemczech są do dziewięciu razy bardziej prawdopodobne Badania naukowe potwierdzają twarde dowody na to, że emisje dwutlenku węgla są główną przyczyną występowania ekstremalnych warunków pogodowych. Śnieg na pustyni Atakama Pustynia mglista Atakama leży na północy Chile. To jeden z najsuchszych obszarów na świecie. W niektórych miejscach opady nie zostały zarejestrowane od początku pomiarów. Niewykluczone, że i to się niebawem zmieni. Na pustyni już teraz dochodzi do niespotykanych zjawisk pogodowych. Pod koniec sierpnia mieszkańców miasteczka El Salvador zaskoczył śnieg. Położoną na wysokości 2000 metrów n.p.m miejscowość zamieszkuje 7 tys. osób. Wielu z nich zobaczyło biały puch pierwszy raz od kilkudziesięciu lat. Niektórzy śnieg widzieli wcześniej tylko na zdjęciach. Co prawda opady śniegu występowały już wcześniej na pustyni Atakama, jednak najczęściej w czerwcu. To pierwszy raz, kiedy biały puch pokrył suchą ziemię w czerwcu. Niespodziewane zjawisko pogodowe wywołało zainteresowanie, ale też obawy. Chilijczycy nie są przystosowani do zim, jakie mamy w Europie. Jak podają meteorolodzy, opady sprzed kilku dni były najsilniejsze od trzech dekad. Grupa 36 osób musiała zostać ewakuowana z autobusu, który utknął w śniegu. Mieszkańcy Chile boją się, że topniejący śnieg może doprowadzić do powodzi. View oEmbed on the source website Niecodzienne zjawiska pogodowe dotknęły tego lata również inne kraje Ameryki Południowej. Na początku miesiąca popularny szlak trekkingowy Inca Trail w Peru został zamknięty z powodu obfitych opadów śniegu. W Turcji szaleją pożary, a turyści? To zdjęcie przejdzie do historii W Internecie nie brakuje dramatycznych zdjęć pożarów. Jeden z kadrów odbił się szczególnie głośnym echem w mediach społecznościowych. Zmiany klimatyczne w Chile Śnieg to nie jedyny powód do zmartwień Chilijczyków w kontekście zmian klimatycznych. Kraj od ponad dekady jest dotknięty przez suszę. Każdego roku wysychają kolejne zbiorniki wodne, a bujne od roślinności krajobrazy zanikają. W ostatnich miesiącach 400 tys. osób mieszkających na wsiach zagroził ograniczony dostępu do wody. Władze Chile wysłały ciężarówki z pomocą do najsuchszych miejsc. Autorzy badań opublikowanych na łamach „Journal of Climate” dowodzą, że za suszę odpowiada nie tylko naturalna zmienność temperatur oceanu i atmosfery, ale również działalność człowieka.
Ostatnia prosta przed biegaczami z „4 Deserts”. Prosta? Całkiem trudna: 250 km biegu na Antarktydzie. Wylot już dziś
Dwa tygodnie po powrocie z Atakamy Adam Gondek, Marek Wikiera i Daniel Lewczuk ruszają na 250-kilometrowy bieg po Antarktydzie. Polacy po raz pierwszy w historii podjęli to wyzwanie. Są już bardzo blisko finału. Przypomnijmy, cykl 4Deserts jest jednym z najtrudniejszych wyzwań wytrzymałościowych dla człowieka – wynika z raportu CNN. Polega na przebiegnięciu 250 km na każdej pustyni. czyli 1000 km w sumie. Każda pustynia stawia inne wyzwanie: Sahara jest najgorętsza, Gobi - najbardziej wietrzna, Atakama - najbardziej sucha, a Antarktyda najzimniejsza. Polacy do tej pory pokonali 3 pustynie: Gobi, Saharę i Atakamę, przed nimi ostatni bieg - Antarktyda. Dotychczas najtrudniejszym wyzwaniem okazała się Atakama. Jej wysokość Atakama Bieg Atacama Crossing rozpoczęli na 3300 m n.p.m. - Wysokość sprawiała, że byliśmy osłabieni i każdy kilometr pokonywaliśmy, mając wrażenie wysiłku 5 km. – wyjaśniają. W dzień temperatura wynosiła 41 stopni Celsjusza, w nocy spadała do ok. 1 stopnia. Pustynia uchodzi za najbardziej suche miejsce na świecie, NASA prowadzi tam symulacje dla swoich urządzeń, porównując panujące tam warunki do tych na powierzchni Marsa. Kosmos! W biegu Atacama Crossing wzięło udział 162 zawodników. Wśród nich wystartował niewidomy, a najstarszy zawodnik miał 67 lat. Na metę dotarło 127 zawodników. W tym 3 Polaków. Antarktyda - inna od wszystkich Ledwo wrócili z Ameryki i już dziś wylecieli na Antarktydę. - Organizm nie zdążył sie w pełni zregenerować – tłumaczy Daniel. - Wróciłem z zapaleniem ścięgna Achillesa. Rehabilitacja powinna trwać 6 tygodni, a ja wylatuje po dwóch. Ścięgno boli, a znieczulanie lekami, grozi zerwaniem go do końca. Bieg na Antarktydzie będzie inny od poprzednich. Nie będzie można przystanąć, by odpocząć, bo organizm będzie się wychładzał. Trzeba być gotowym na nieoczekiwane zmiany planów. Organizatorzy ostrzegają, że wszystko będzie podyktowane warunkami pogodowymi. Obawy? Są, ale mniejsze niż determinacja, by ukończyć projekt. :) Biegacze najbardziej martwią się o planowanie i strategię. - Bo jak tu rozłożyć siły, jeśli w trakcie dnia organizator dorzuci nam np. 25 km? Jak zaplanować jedzenie, skoro nie wiemy, jaki dystans przed nami – wyjaśnia Daniel. Nie wiadomo, jak ich organizmy zachowają się na statku, wielu "ultrasów" skarży się właśnie na chorobę morską. Dodatkowym motywatorem, choć przykrym, jest dla nich śmierć jednego z członków ekipy – Marcina Żuka, z którym przebiegli 2 z 4 pustyń. - Obiecaliśmy przebiec dla niego 4 Deserts i tak zrobimy – dodają. Co dalej? O kolejnych planach mówią niechętnie. Z uśmiechem, ale bardzo tajemniczo. - Mamy genialny pomysł na projekt na 2015 rok. Ekstremalny, piękny, szalony i cudny w realizacji. Ale nie chcemy stresować naszych żon –śmieje się Daniel. Rozważają UTMB – bieg wzdłuż masywu Mont Blanc, Andrzej myśli o Spartatlonie. A ten szalony projekt – śmieje się Daniel - Nie, na razie nic więcej nie powiem. :)
Skąd wzięły się kredki w plecaku jednego z biegaczy? Ile można zarobić na sprzedaży chusteczek na środku pustyni? Rozmawiamy z 3 śmiałkami, którzy jako pierwsi planują pokonać morderczy wyścig 4 Deserts
Adam Gondek, Marek Wikiera, Daniel Lewczuk pokonali już 2 pustynie: Gobi i Saharę, przed nimi kolejne 2: Atakama i Antarktyda. Każdy bieg to 250 km w trudnych warunkach. Jedni z najtwardszych biegaczy zdradzają sprawdzone sposoby na radzenie sobie z bólem, upałem, pragnieniem. Szczerze, ale zawsze z uśmiechem, opowiadają, jaka atmosfera panuje tam - na pustyni. Ze śmiałkami rozmawiały Anna Szczypczyńska i Hanna Gadomska. NG: Najgorsze już za Wami? A może najbardziej przeraża Was któryś z przyszłych biegów? Daniel Lewczuk: Każda pustynia niesie jakieś wyzwanie. Ja bym się bardziej obawiał Atakamy ze względu na to, że starujemy z 3000 metrów. Nikt z nas nie biegał na tak dużej wysokości. Marek Wikiera: Chyba Gobi do tej pory była najtrudniejsza, bo było strasznie "górzyście". Andrzej Gondek: Dla mnie najtrudniejszy będzie bieg na Antarktydzie. Może nie jest ona tak pofałdowana jak Gobi, trudność polega na tym, że bieg startuje 2 tygodnie po Atakamie. Ledwo przyjedziemy, przepakujemy się i z powrotem w samolot. 30 godzin lotu. Organizm nie będzie w stanie się zregenerować. Można powiedzieć, że to będzie z dnia na dzień bieganie ultramaratonu. NG: Czy to jest tak, że przed drugim startem, kiedy już wiedzieliście na czym to polega, baliście się bardziej niż za pierwszym razem? A.G.: Na początku była niewiadoma. Jak organizm zareaguje, jakie wrażenie wywrze pustynia. Na początku bez przerwy wszystko kontrolowałem: tętno, czy nie mam objawów odwodnienia. Cały czas czułem taki lęk. Teraz obawiam się dwóch rzeczy: tego, że pojawi się jakaś głupia kontuzja oraz tego, bo to jest jednak jakaś rywalizacja, że człowiek się w niej zapomni. D.L.: Jak wybierałem się na Saharę, jechałem w ciężkiej nieświadomości tego, na co się porywam. Ale Gobi pokazała, że bez względu na wiek, na przygotowanie, czy na ambicje, jeden niewłaściwy krok i projekt może się nie udać. Każdemu. NG: Współpracujecie ze sobą? Jaka tam - na pustyni - panuje atmosfera? D.L.: Ja na przykład staram się na tym zarobić. Oferuję chusteczkę za dolara, mokrą za dolara pięćdziesiąt (śmiech). A.G.: To jest inkubator przyjaźni. W specyficznych warunkach, gdy każdy jest zmęczony, gdy łączy nas wspólny cel, relacje postępują szybciej. Na przykład: przyjeżdża jeden zawodnik, który na lotnisku gubi cały bagaż. Nie ma sprzętu, nie ma jedzenia. Staje z tablicą „Nie mam nic” i zaraz ktoś przynosi baton, ktoś torebkę z obiadem, aż udało się skompletować cały plecak. I ten człowiek stanął na starcie. Oczywiście jest rywalizacja, ale taka fair. Jeśli mamy rywalizować to normalnie w biegu, a nie dlatego, że komuś zabrakło dwóch batonów. NG: Pomagacie sobie i pomagacie innym. D.L.: Połowa z nas robi to charytatywnie. Tam są ludzie sukcesu zawodowego, którzy maja również sukcesy w życiu prywatnym i na poziomie sportowym. Mają słynny life balans. Ale oprócz tego, co osiągnęli, chcą się jeszcze dzielić z innymi. Poświęcają na przykład część urlopu, żeby zebrać środki na cele charytatywne. A.G.: Każdy przecież dba, żeby plecak z którym biegnie był jak najlżejszy. Niektórzy odcinali paski od plecaka, żeby zyskać kilka gramów. A tu nagle u kogoś w plecaku znajduje się 5 kompletów kredek. Jeden z biegaczy przygotował te komplety, żeby przebiegając przez wioski, rozdawać je dzieciom. Nie do pomyślenia! NG: Jakich cech wymaga ten sport? A.G.: Przede wszystkim głowy. Psychiki. Dobrej umiejętność planowania. Tak, jak w biznesie. D.L.: Pokory. Brak świadomości, że można dostać w kość, może zgubić. Ta pokora, to jest wiedza, kiedy odpuścić, kiedy przebiec obok zawodnika, a kiedy się zatrzymać i zaoferować pomoc. Cała masa wyborów. NG: Jeśli chodzi o głowę - korzystacie ze wparcia psychologa? D.L.: Sam niedawno zadałem sobie pytanie - czy potrzebny jest nam psycholog. Nie mieliśmy kryzysu pod tytułem „poddaje się”. Owszem, to było trudne, ale do zrobienia. Może mamy ten komfort, że jesteśmy jak zespół, znamy się, rozluźniamy atmosferę. Nie było konieczności, aby po tę pomoc sięgać. A wy jak myślicie, w jakich sytuacjach powinniśmy, zadzwonić do takiego psychologa? A.G.: Motywacji nie brakuje, chęć osiągnięcia mety mamy bardzo dużą. Sztuka polega na tym, żeby wprowadzić się w trans, kiedy głowa jest odcięta od reszty. Bo ciało krzyczy, że boli, jest zmęczone, niedożywione, jest gorąco itd. Biegnąc trzeba zrobić wszystko, żeby te impulsy nie docierały do głowy. Trzeba zająć głowę. NG: Jak ją zająć? A.G.: Trzeba znaleźć własne sposoby, jak na przykład myślenie o rzeczach pozytywnych, o rodzinie. Wizualizowanie, że najbliżsi stoją gdzieś na mecie i czekają. Ja mam metodę wyznaczania celów pośrednich: dobiegnięcie do wydmy, potem drobna nagroda, np. 2 łyki wody. Stosuję też metodę narracji – prowadzę narrację komentatora sportowego. I przez 2 godziny potrafię sobie tak opowiadać głosem Szpakowskiego czy Zimocha. Wyobrażam sobie, że ogląda to moja rodzina. D.L., M.W.: Taki nasz pustynny Szpakowski (śmiech)! NG: Był taki moment, kiedy baliście się, że któryś z was usiądzie i nie pobiegnie dalej? A.G.: Miałem taki moment, jak okazało się, że nie mam już chusteczek higienicznych. Wtedy pojawił się Daniel z chusteczkami za dolara (śmiech). M.W.: Ja na pewnym odcinku źle zaplanowałem trasę, pominąłem jeden punkt kontrolny i okazało się, że przede mną jeszcze 11 kilometrów. To było trudne. A.G.: Tak naprawdę za dużo jest do stracenia. Z czasem tylko rośnie chęć dotarcia do mety. W ogóle nie ma takiego myślenia, żeby zrezygnować. NG: Co jest najtrudniejsze w realizacji tego projektu? A.G.: Przekonanie rodziny. Największy element niepokoju to nasze bezpieczeństwo. D.L.: Rodzina. Ale będąc tam, rozmawiamy o swoich żonach, o tym co zostawiamy. I dzieci ważne. Kiedy tam jesteśmy, wracamy do tych podstawowych wartości, doceniamy je. NG: Dlaczego podjęliście to wyzwanie? D.L.: Andrzej wymyślił taki tytuł książki: „Granice są w nas”. Robimy to po to, żeby sprawdzić, gdzie są te granice. Również, aby uczulać innych, że niektórzy takie ultramaratony muszą pokonywać na co dzień, np. mając chore dziecko. Argumentem był również fakt, że jesteśmy pierwszymi Polakami, którzy próbują zdobyć 4deserts. Plus motywacja wynikająca z naszego wieku. M.W.: Dla mnie to był prezent na 45 urodziny, żeby po latach ciężkiej pracy pobiegać sobie po pustyni (śmiech). A poważnie cel jest taki: mam 10-latka, którego chciałbym zarazić sportem. Udało mi się już przekonać do ruchu starego kumpla. Cieszą mnie takie drobne rzeczy. A.G.: Kiedy 5 lat temu biegałem po lesie Kabackim jakaś „piątkę” czy „dziesiątkę”, nie pomyślałbym, że będę spotykał się z dziećmi, opowiadał o motywacji, o pustyniach, że National Geographic weźmie nas pod swoje skrzydła. NG.: Co dalej? Macie już plany? D.L.: Jak powiedział mój znajomy: maraton - niezdrowy, ultra - niezdrowy, ale zdrowe jest, żeby po ukończeniu biegu mieć w głowie kolejny cel. Już na mecie. NG: Dziękujemy bardzo za rozmowę i powodzenia! Będziemy trzymać kciuki! Ekipa 4Deserts: Każde wsparcie jest bardzo potrzebne. Dziękujemy!
4Deserts: Polacy na półmetku morderczego biegu
4 pustynie, a na każdej z nich do pokonania 250 km. Polacy zrobią to po raz pierwszy.
Pustynia Atakama to jedno z najbardziej suchych miejsc na ziemi. Roczna suma opadów nie przekracza 100 mm. – Jest spora szansa,że akurat wtedy, kiedy będziemy tam biec, nastąpi załamanie pogody – śmieje się Daniel Lewczuk, jeden z biegaczy reprezentujących nasz kraj podczas cyklu morderczych biegów 4 Deserts. Kolejny start 5 października. Za nimi już 2 etapy: Sahara i Gobi. Przed nimi kolejne dwa wyzwania Atakama i Antarktyda. Na każdej z tych pustyń pokonują 250 km w ciągu 7 dni, co daje średnio maraton dziennie. – Nie myjemy się, wszystko, co jemy i pijemy na trasie, musimy mieć w plecaku, więc liczy się dosłownie każdy gram - dodaje Andrzej Gondek. Czy najtrudniejsze mają już za sobą? – Każda pustynia niesie jakieś wyzwanie – podkreślają uczestnicy i zgodnie przyznają, że etap Gobi do tej pory był największym wyzwaniem. – Sporo przewyższeń, stromych zbiegów, skał. Sporo zawodników odpadło z powodu złamań, skręceń, naderwanych ścięgien – mówi Marek Wikiera. Chociaż Atakama to też jedna wielka niewiadoma. 3000 m n.p.m. –Żaden z nas nie startował jeszcze na takiej wysokości. Antarktyda też brzmi groźnie, ale najbardziej przeraża mnie fakt, że między kolejnymi dwoma etapami dzielą nas zaledwie dwa tygodnie. Nie zdążymy się zregenerować, będziemy cały czas w drodze, plus drastyczna zmiana czasu i klimatu, ale damy radę – dodaje Andrzej. Przed Atakamą obawiają się dwóch rzeczy: niespodziewanej kontuzji - Gobi pokazała, że bez względu na wiek, przygotowanie czy ambicje, jeden niewłaściwy krok i projekt może się nie udać. Każdemu – wyjaśnia Daniel - oraz tego, bo to jednak pewna rywalizacja, że się w niej zapomną. Ich sposób na wygraną? Strategiczne rozłożenie sił, pokora i współpraca. Opiekują się sobą. Rozluźniają atmosferę. Sztuka polega na tym, żeby odciąć głowę od reszty ciała. Bo ciało krzyczy, że boli, że gorąco, jest zmęczone i niedożywione. Jak sobie z tym radzą? Pozytywne myślenie, wizualizowanie rodziny na mecie, metoda celów pośrednich oraz… narracja komentatora sportowego. Tak, Andrzej głosem dziennikarza relacjonuje wyścig. – Taki nasz pustynny Szpakowski – śmieją się koledzy. Do tego przyświeca im chęć niesienia pomocy. Chcą uczulać innych, że niektórzy, jak rodzice chorych dzieci, mają takie ultra maratony na co dzień. Organizują zbiórki charytatywne. Chociaż każdy dba, żeby plecak był jak najlżejszy, nagle u kogoś znajduje się 5 kompletów kredek. Jeden z biegaczy przygotował je, żeby rozdawać dzieciom, kiedy będzie przebiegał przez wioski. W całym wyzwaniu najtrudniejsze jest przekonanie rodziny. Powodem niepokoju jest ich bezpieczeństwo. Nie robią tego przecież dla zdrowia. Więc po co? - Żeby sprawdzić, gdzie są nasze granice – wyjaśniają. - Argumentem jest również fakt, że jesteśmy pierwszymi Polakami, którzy próbują zdobyć 4 Deserts. Co potem? Danielowi, ktoś kiedyś powiedział: maraton niezdrowy, ultramaraton niezdrowy, ale zdrowe jest , żeby po ukończeniu biegu, już na mecie, mieć w głowie kolejny cel. Więcej o projekcie: www.4deserts.pl www.facebook.com/4desertspolska
Aby być świadkiem narodzin gwiazd, potrzeba teleskopu o średnicy większej niż wiele miast. Takiego jak ALMA.
Pewnego majowego ranka dwa pikapy przejechały przez ciche miasto San Pedro na pustyni Atakama w Chile i pylistą drogą pomknęły w góry. Był rok 1994, a pięciu mężczyzn miało przed sobą trudne zadanie: znaleźć najwyższe, najbardziej suche i płaskie miejsce na naszej planecie. Spędzili już półtora miesiąca, sprawdzając różne lokalizacje na Atakamie. Teraz kierowali się mapą uzyskaną od chilijskiego wojska przez jednego z mężczyzn, chilijskiego astronoma Hernána Quintanę, i szukali drogi do płaskowyżu Chajnantor – na wysokości 5000 m. Andy tworzą barierę dla chmur zbierających się nad Amazonką na wschodzie, a wiatry wiejące na Pacyfiku z zachodu, przelatując nad zimnym Prądem Peruwiańskim, gromadzą niewiele wilgoci. Dlatego Atakama jest jednym z najbardziej suchych miejsc na Ziemi, a średnie opady deszczu są tam na poziomie 1,5 cm rocznie. Fakt, że pustynia jest miejscem bardzo odosobnionym, a jej niegościnne, suche i rzadkie powietrze jest idealne do obserwacji nocnego nieba, przyciągnął już kilka dużych międzynarodowych programów teleskopowych. Były one głównie tworzone, aby obserwować części kosmosu widoczne w widzialnych długościach fali – w tej części widma światła, którą rejestruje ludzkie oko. Quintana i jego towarzysze szukali lokalizacji dla innego rodzaju teleskopu – urządzenia mogącego penetrować zasłony z pyłu i gazu, które wypełniają galaktyki, wirują wokół gwiazd i rozciągają się w przestrzeni międzygwiezdnej. fot. Dave Yoder Zimny wszechświat Obiekty we wszechświecie wypromieniowują energię o różnych długościach fali, w zależności od tego, jak bardzo dany obiekt jest gorący lub zimny. Na przykład wybuchające supernowe są niezmiernie gorące. Poza światłem widzialnym, odpowiadającym światłu miliardów Słońc, emitują krótkofalowe promieniowanie rentgenowskie o wysokiej energii oraz promieniowanie gamma, wykrywane przez specjalistyczne teleskopy, takie jak teleskop kosmiczny Chandra należący do NASA. Na drugim, zimniejszym krańcu widma znajdują się komety i asteroidy, które wysyłają promieniowanie podczerwone dłuższe niż mogą zobaczyć nasze oczy i nasze teleskopy optyczne. Duża część wszechświata jest jeszcze zimniejsza. Chmury pyłu i gazu, z których zbudowane są gwiazdy, mają temperaturę tylko nieznacznie wyższą od zera absolutnego – temperatury, w której wszystkie atomy przestają się poruszać. Narodziny planety zachodzą w podobnych okolicznościach, a zawiązkami planet są fragmenty pyłu i gazu zbijające się ze sobą w wirującej mgle, która obraca się wokół nowo narodzonych gwiazd. W latach 60. XX w. astronomowie próbowali zbadać ten „zimny wszechświat”. I szybko zdali sobie sprawę, jak wielkim wyzwaniem było wykorzystanie naziemnych anten do wykrywania fal o długościach w zakresie milimetrowym i submilimetrowym. Pierwszym problemem był sposób poradzenia sobie z ogromem statyki. W przeciwieństwie do światła widzialnego przenikającego przez atmosferę naszej planety bez większych zakłóceń, fale w zakresie milimetrowym i submilimetrowym są absorbowane i zaburzane przez parę wodną. Emituje ona promieniowanie w tym samym zakresie widma, dodając do fal przybywających z nieba ziemski szum. Fale w milimetrowym i submilimetrowym zakresie długości niosą ze sobą także mniej energii niż światło widzialne, co przekłada się na słaby sygnał, nawet w antenie radiowej o ogromnej powierzchni jego zbierania. Naukowcy wpadli na pomysł, aby stworzyć sieć kilku anten w miejscu, gdzie będzie bardzo suche powietrze, i połączyć ich sygnały tak, aby pracowały razem jako jeden teleskop. Do początku lat 80. kilka niewielkich macierzy antenowych działało we Francji, w Japonii i USA. Niedługo potem postęp technologiczny sprawił, że można było zaprojektować o wiele większą sieć radiową, ogromną soczewkę o radykalnie wyższej rozdzielczości – gdyby udało się znaleźć miejsce wystarczająco wysokie i płaskie, aby zwiększyć odstęp pomiędzy antenami do rzędu kilometrów. W poszukiwaniu idealnej lokalizacji dla takiego teleskopu grupy badawcze z Europy, Japonii i USA skupiły się na pustyni Atakama. Wkrótce stało się jasne dla wszystkich trzech międzynarodowych zespołów, że łącząc siły, mogliby stworzyć jedną macierz antenową o wiele silniejszą niż każdy z nich byłby w stanie zbudować sam. W 1999 r. uzgodniono, że każda strona dostarczy 32 anteny o średnicy 12 m. Potem przeprojektowano prototypowe anteny, a ich liczbę zmniejszono do 25 od każdej agencji. Fot. Dave Yoder Pierwsza z anten, o masie prawie stu ton, przybyła z USA do chilijskiego portu Antofagasta w kwietniu 2007 r. W eskorcie wozów policyjnych ciężarówka zawiozła ogromny talerz w góry, a jej podróż tylko czasem zakłócały stada lam. Przez kolejnych pięć lat anten przybywało. Ustawienie ich tak, by pracowały razem jako jeden teleskop, wymagało niesłychanej precyzji. Musiały obracać się jednocześnie i kierować na ten sam cel na niebie w odstępach półtorej sekundy. Aby połączyć sygnały, na miejscu trzeba było zainstalować ogromny superkomputer. Podglądanie planet w kołysce W świetle kwietniowego poranka olbrzymia połać płaskowyżu w kolorze brązowym upstrzona jest białymi 12-metrowymi antenami, które wydają się maleńkie na tle bezkresnego, lazurowego nieba. Na jedno kliknięcie anteny z gracją jednocześnie przemieszczają swój olbrzymi ciężar. Dwa 28-kołowe transportery stoją w gotowości, aby przesunąć anteny do nowych lokalizacji w obrębie płaskowyżu, jeśli będzie to konieczne. Już przed oficjalną inauguracją w marcu 2013 r. teleskop ALMA (Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array) zaczął dostarczać danych. Rok wcześniej, gdy pracowało tylko 16 anten, badacze pod kierownictwem Joaquina Vieiry z Caltech obserwowali 26 odległych galaktyk, w których dochodziło do wybuchów związanych z tworzeniem gwiazd. Byli zaskoczeni, gdy okazało się, że galaktyki znajdują się średnio w odległości aż 11,7 mld lat świetlnych, co oznaczało, że „produkcja” gwiazd trwała już wtedy, gdy wszechświat miał ledwie 2 mld lat. Wcześniej sądzono, że tak częste i szybkie narodziny gwiazd rozpoczęły się co najmniej miliard lat później. Od czasu inauguracji teleskopu ALMA stale dokonywane są nowe odkrycia. W lipcu 2013 r. astronomowie donieśli, że obserwacje prowadzone za pomocą teleskopu pomogły rozwiązać zagadkę, dlaczego masywne galaktyki są tak rzadkie we wszechświecie. Obrazy pobliskiej galaktyki Rzeźbiarza wykonane przez teleskop ALMA pokazały zimny, gęsty gaz wypływający w kłębach z centrum dysku galaktyki. Astronomowie stwierdzili, że gaz jest wyrzucany przez wiatry z nowo powstałych gwiazd. Tak tracona jest duża ilość gwiazdotwórczego materiału, co może utrudniać przyszły wzrost galaktyki. Jeśli zjawisko to zostanie potwierdzone dla innych galaktyk, tajemnica może zostać rozwiązana. Zgodnie z założeniami ALMA pomaga także zrozumieć, w jaki sposób rodzą się nowe planety. W zeszłym roku badacze donieśli o obrazach przedstawiających dysk pyłu otaczający nową gwiazdę – kołyskę planet. Obrazy ujawniły coś, co okazało się być pułapką na pył w obrębie dysku: chroniony obszar, gdzie małe ziarenka pyłu mogą łączyć się ze sobą i ziarnko po ziarnku rosnąć, aż staną się zawiązkiem nowej planety. To było pierwsze w historii wejrzenie w początek procesu tworzenia planety. Te obserwacje to dopiero wstęp. Gdy wszystkie anteny zostaną w tym roku uruchomione, na pustynnym płaskowyżu nasze oczy otworzą się na niewidziany dotąd wszechświat.
Otwieram pięknie wyglądającą paczkę leżącą pod choinką. Z trudem rozrywam papier, szarpię się ze wstążką… W końcu jest! Hm… Kolejny ciepły szalik bordo (nie lubię tego koloru!). Potem jest jeszcze gorzej – granatowa gustowna torebka z kokardą skrywa film DVD (widziałam go w kinie). Zestaw kosmetyczny z gąbką (czyżbym źle pachniała?), wisiorek (będzie do mnie pasował za jakieś 30 lat), nowy toster (choć dotychczasowy całkiem nieźle działa!). Od kiedy przestałam pisać listy do Świętego Mikołaja, często zdarza mi się dostawać upominki, które (delikatnie mówiąc) są mi zupełnie zbędne. Wolę zawczasu o tym pomyśleć i sama robię sobie prezenty. Najchętniej podróżnicze! Sobie i bliskim można podarować wyprawę w góry, wyjazd rodzinny do ciepłych krajów, emocje związane ze skokiem na bungee, nurkowanie z rekinami, kilka dni w ciszy i medytacji, kurs lepienia garnków… Dla tych, którzy nie mają jeszcze sprecyzowanych planów, przygotowaliśmy w tym specjalnym, świątecznym wydaniu Travelera aż 37 sprawdzonych pomysłów na prezent. Mam nadzieję, że lektura tego numeru będzie dla Was inspirująca! A sobie i Wam życzę w tym nadchodzącym roku wielu niezapomnianych wyjazdów w dalekie i bliższe zakątki Ziemi.
Traveler 6/2009 WIEŚCI ZE ŚWIATA Wydarzenia, wyprawy 20 zrób sobie prezent. Znani opowiadają o swoich upragnionych wyjazdach, a my podrzucamy kolejne pomysły do zrealizowania Podróż życia: Hawaje, Bhutan, Albania, Boliwia, Borneo, Mali, Norwegia, Kalifornia W 48 GODZIN- Dubrownik WARTO SPRÓBOWAĆ- Off-road Adventure- Wyprawa samochodami przez Syberię RAPORT SPECJALNY- Amelia Earhart POZDROWIENIA ZE... Świątyni Tygrysów felieton- Wojciech Cejrowski
Do płaskowyżu San Rafael w stanie Utah dojedzie się autostradą I-70 z Denver. Ta sucha, pusta i niegościnna, ale za to bardzo malownicza kraina powstała około 60 mln lat temu. Stare, prekambryjskie skały liczące setki milionów lat zostały wówczas podźwignięte przez ruchy górotwórcze – te same, które doprowadziły do wypiętrzenia się całych Gór Skalistych.
SAN RAFAEL, UTAH, USA Płaskowyż San Rafael mający długość ponad 100 km i szerokość ok. 50 km stanowi tylko niewielką część tego potężnego pasma. Pustynny krajobraz wyniesienia tworzą leżące jedna na drugiej grube warstwy piaskowców i wapieni. Równinę przecinają monumentalne wąwozy i kaniony, które powstały przed tysiącami lat, kiedy teren był dużo bardziej wilgotny niż obecnie. Dziś przepływają tam tylko dwie rzeki, które nie wysychają przez cały rok. Erozja rzeczna ustąpiła miejsca eolicznej. Unoszone przez wiatr drobiny piasku szlifują i ścierają skały, doprowadzając do powstania fantazyjnych form – ostańców zbudowanych z materiału odporniejszego na niszczenie. Naukowcom z Mars Society opracowującym plany załogowej wyprawy na Czerwoną Planetę okolica wydała się na tyle „nieziemska”, że zbudowali tu jedną ze swoich baz doświadczalnych, a w czerwcu 2007 r. zorganizowali na San Rafael konkurs dla konstruktorów pojazdów marsjańskich. Zanim droga I-70 przecięła płaskowyż, był to rejon mało dostępny dla ludzi. Dawniej zapuszczali się tu Indianie, lecz i oni nie zakładali stałych siedzib. Dziś skalna pustynia przyciąga amatorów kolarstwa terenowego, wspinaczki skałkowej, wędrówek konnych i jazdy samochodami terenowymi. Ci ostatni są prawdziwą plagą, bo niszczą cienką warstwę pustynnej gleby dostarczającej substancji pokarmowych nielicznym żyjącym tu roślinom. Brązowe suknie dziko rosnących palm Washingtonia filifera to charaktery-styczny, choć coraz rzadszy element krajobrazu pustyni Sonora zajmującej znaczną część południowej Arizony i Kalifornii oraz północno-zachodni skraj Meksyku. Dorastające do 25 metrów i osiągające wiek 90 lat palmy rosły niegdyś powszechnie we wszystkich oazach tej wielkiej pustynnej krainy, której powierzchnia jest równa terytorium Polski. Nazwę otrzymały na cześć pierwszego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Dziś jest to gatunek zagrożony wyginięciem – umieszczono go na czerwonej liście UICN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody). Zwiędłe liście długości do 2 metrów nie opadają, tylko zwisają, tworząc „suknię”, która osłania pień. Wiele bezkręgowców znajduje tam świetne warunki do życia. Czasem suknia ma wymiary mini, czasem – jak na fotografii obok – opada aż do samej ziemi. Zdjęcie wykonano w Parku Stanowym Anza-Borrego Desert zaczynającym się około 100 km na wschód od San Diego. To jedno z najgorętszych miejsc w Ameryce Północnej. Latem w suchych górskich dolinach opadających ku sztucznemu zbiornikowi Salton temperatury w cieniu często dochodzą do 45°C. Rekord padł w czerwcu 1996 roku, kiedy zanotowano 49,5°C. Średnia roczna suma opadów deszczu w tych okolicach wynosi ok. 150 mm. Mimo suchego klimatu i lejącego się z nieba żaru tutejsze oazy górskie są bogate we florę i faunę. To zasługa źródeł dostarczających przez cały rok życiodajnej wody. Wczesną wiosną, kiedy wszystko kwitnie, a temperatury nie są jeszcze tak zabójcze, chętnie przyjeżdżają tu turyści. Przed nimi przez tysiące lat do palmowych oaz przybywali po owoce i materiał budowlany Indianie Cahuillas. SOSSUSVLEI, NAMIBIA Pustynia Namib w południowej Afryce, ciągnąca się na długości półtora tysiąca kilometrów wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, słynie z majestatycznych wydm. Ich łańcuchy mają ponad 200 metrów wysokości i osiągają nawet 50 km długości. Największe wydmy znajdują się w okolicy okresowo płynącej rzeki Kuseib, która dzieli pustynię na pół. Rozciąga się tam równina Sossusvlei otoczona górami piasku osiągającymi 350 metrów – uchodzącymi za najwyższe na świecie. Większość tego obszaru jest niedostępna dla człowieka, jednak jego fragment turyści mogą zobaczyć. Pustynia Namib (w języku nama oznacza „olbrzymi” lub „miejsce, gdzie nic nie ma”), podobnie jak pustynia Atakama w Ameryce Południowej, zawdzięcza swoje istnienie sąsiedztwu chłodnego prądu morskiego – jest to płynący od Antarktydy wzdłuż części zachodniego wybrzeża Afryki Prąd Benguelski. Chłodne morskie powietrze, choć zawiera sporo pary wodnej, traci ją niemal natychmiast po wkroczeniu nad rozgrzany ląd. W Sossusvlei średnia roczna suma opadów wynosi 10–20 mm. Obfite deszcze, po których we wnętrzu równiny powstają okresowe jeziorka, zdarzają się raz na kilka lat. W takim skrajnie suchym klimacie (w ciągu dnia temperatura piasku może wynosić nawet 80°C) życie jest ubogie. Nieliczne rośliny występują raczej bliżej oceanu, czerpiąc wodę z mgły przyniesionej przez morskie powietrze. Geolodzy przypuszczają, że Namib jest najstarszą pustynią świata. Powstała prawdopodobnie 70–80 mln lat temu, kiedy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury, a Ocean Atlantycki był trzy razy węższy niż obecnie. THAR, RADŻASTAN, INDIE Langury hulmany (Semnopithecus entellus) zamieszkują odludne pogranicze Indii i Pakistanu. Pobożni wyznawcy hinduizmu uważają je za zwierzęta święte, wcielenie boga Hanumana, otaczają czcią i dokarmiają.Mniej pobożni – przeganiają je z pól uprawnych, traktując jak zwyczajne szkodniki. Małpy z charakterystycznym czarnym obliczem, stopami i rękami, żółtawo owłosionym brzuchem oraz szarą lub szaroburą sierścią na reszcie ciała można często spotkać w pobliżu hinduistycznych świątyń w pustynnych miastach Radżastanu. Znaczną część tego indyjskiego stanu zajmuje pustynia Thar Marubhumi. Hulmany, nazywane również hanumanami, potrafią bez trudu przetrwać w tym niegościnnym środowisku. Thar ma powierzchnię większą od Polski i jest jedną z młodszych pustyń na Ziemi. Większość badaczy sądzi, że powstała dopiero kilka tysięcy lat temu, kiedy w te okolice przestał docierać wilgotny monsun znad Oceanu Indyjskiego. Od zachodu jej granicę stanowi dolina Indusu znajdująca się już w Pakistanie. Znaczną część pustyni zajmują wydmy, które na południu osiągają 150 metrów wysokości. Ale zwykle spotkamy tutaj skaliste płaskowyże oraz wolne od piasku równiny, wygładzone przez wiatr do tzw. bruku deflacyjnego (materiał skalny, który pozostaje po wywianiu piasku). Jak na tak suchy rejon przyroda jest naprawdę bogata. Poza langurami na Thar żyją antylopy, gazele, a także coraz rzadsze dropie indyjskie – najcięższe ptaki tego kraju. Można tam spotkać także wielbłądy, psy i, oczywiście, ludzi. Jest to o tyle ciekawe, że opady na tej pustyni nie przekraczają 500 mm rocznie. Życie mieszkańców glinianych wiosek koncentruje się więc wokół studni artezyjskich. Pustynia pustyni nierówna. jedne składają się z wydm usypanych przez wiatr, inne zajmują płaskie dna wyschniętych słonych jezior. są też niedostępne pustynie górskie oraz kamieniste hamady. Pustynie zajmują, według różnych szacunków, od 15 do 20 proc. powierzchni lądów. Mowa tu oczywiście o pustyniach gorących, czyli tych, które powstają w warunkach klimatu ciepłego i zarazem skrajnie suchego. Niektórzy badacze nazywają też pustyniami, tyle że lodowymi lub zimnymi, niektóre polarne regiony Ziemi. Faktycznie, klimat wnętrza Grenlandii czy Antarktydy jest również wybitnie suchy – to dlatego, że mroźne powietrze jest w stanie pomieścić niewiele pary wodnej. Pozostaniemy jednak przy tradycyjnym rozumieniu terminu pustynia. Oznacza on obszar suchy i gorący, na którym z powodu braku wody nie ma pokrywy roślinnej, a naga ziemia jest niszczona głównie przez erozję eoliczną, czyli unoszone i transportowane przez wiatr ziarenka piasku. Wiatr nie tylko niszczy, powoduje też akumulację piaszczystych drobin w formie wydm, których wysokość może dochodzić do kilkuset metrów. Pustynia pustyni nierówna. Jedne składają się z wydm usypanych przez wiatr, inne zajmują płaskie jak stół dna wyschniętych słonych jezior. Są też niedostępne pustynie górskie i kamieniste hamady spotykane zwykle na wyżynnych płaskowyżach. Wszystkie odznaczają się surowością – obok arktycznego lodu stanowią środowisko najmniej gościnne dla życia. Gdybyśmy na ziemskie kontynenty spojrzeli z kosmosu, zobaczylibyśmy dwa olbrzymie, pozbawione roślinności pasy, które przebiegają po obu stronach równika w odległości kilku tysięcy kilometrów od niego. Strefy te znajdują się zwykle blisko jednego ze zwrotników. Jedynie w środkowej Azji strefa pustyń przesuwa się na północ, wypchnięta przez potężny masyw Himalajów i Tybetu, izolujących ją od wilgotnych wiatrów znad oceanu. Pustynie zawdzięczają swoje istnienie głównie cyrkulacji powietrza w ziem-skiej atmosferze. Unosi się ono nad równikiem, ochładzając i pozbywając pary wodnej w formie obfitego deszczu, a następnie wędruje na północ oraz południe na wysokości 8–10 km. W pobliżu zwrotników, kiedy jest już mocno wychłodzone i ciężkie, zaczyna opadać – tak właśnie dochodzi do powstania wyżu atmosferycznego. Powietrze osiadające w takim wyżu nagrzewa się i traci resztki pary wodnej. Dlatego zachmurzenie w pobliżu zwrotników jest znikome, za to nasłonecznienie w ciągu dnia osiąga najwyższe wartości na naszej planecie. Gdy takie rozgrzane powietrze dociera wreszcie do powierzchni ziemi, jest suche jak pieprz. Równie mało wilgoci znajduje się w gruncie – z powodu wysokich temperatur każda kropla wody deszczowej, która nań spadnie, natychmiast paruje. Tylko nieliczne rośliny dobrze się czują w tak suchym środowisku. Obszary, gdzie sucholubne gatunki (kserofity) pokrywają nie więcej niż połowę powierzchni terenu, nazywane są półpustyniami. Jednak nawet najbardziej wytrzymałe na niedobór wody rośliny muszą się poddać, jeśli suma rocznych opadów deszczu spada poniżej 100–150 mm. Można je spotkać tylko w oazach. Wokół dominują nagie skały o różnym stopniu rozdrobnienia – od wielkich głazów do drobnego piasku, rozgrzewane przez słońce do temperatur przekraczających 50°C w cieniu. Choć z pustynią kojarzy nam się zwykle morze piasku uformowanego w różnego kształtu wydmy, to pustynie piaszczyste (na Saharze noszą nazwę erg, a w Azji Środkowej są określane mianem kum) zajmują tylko około jednej trzeciej powierzchni wszystkich obszarów suchych. Poza nimi wyróżnia się jeszcze pustynie kamieniste (hamady) i żwirowe (seriry) na wyżynach, pustynie skaliste w górach oraz ilaste (które w Ameryce Północnej są nazywane playa) zajmujące dna wyschniętych jezior lub niecek, do których po sporadycznych ulewach spływa woda deszczowa. Sahara, Afryka Największa pustynia świata zajmuje powierzchnię ok. 9 mln km2 i rozciąga się na terytorium kilkunastu państw. Pustynie piaszczyste stanowią tylko ok. jednej piątej jej powierzchni, reszta to pustynie żwirowe i skalne oraz góry – Ahaggar na południu Algierii i Tibesti w północnym Czadzie. Od czasów prehistorycznych na tych niegościnnych terenach żyją koczowniczy Berberowie. Najliczniejsze dziś plemię Tuaregów przemierza na wielbłądach przede wszystkim rejony Algierii, Nigru i Mali. Chihuahua, Ameryka Północna Kiedyś większa część tej pustyni położonej wysoko w kotlinie (1 250 m n.p.m.) w górach Mesa Północna na pograniczu USA i Meksyku była suchą łąką. W połowie XIX wieku wypasano tam zwierzęta domowe, przez co zmienił się charakter roślinności – obecnie dominują tam drzewiaste zarośla. Pustynia ta jest chłodniejsza i mniej wilgotna niż leżąca bardziej na północy pustynia Sonora. Z tego powodu występuje na niej mniej gatunków roślin i zwierząt. Atakama, Ameryka Południowa Jest perełką przyrodniczą wąskiej strefy pustyń i suchych terenów ciągnących się na długości kilku tysięcy kilometrów na zachodnim wybrzeżu kontynentu. To najsuchsze miejsce na globie – w niektórych jej punktach nigdy nie zanotowano deszczu. Gęsta mgła, często obecna na stokach leżących od strony wybrzeża, powstaje dzięki obecności zimnego Prądu Peruwiańskiego. Wilgoć z mgły pozwala rozwijać się formacjom roślinnym zwanym lomas. Pustynia Simpsona, Australia Najsuchszy kontynent w dwóch trzecich zajmują tereny pustynne lub półpustynne. Cechą charakterystyczną australijskich pustyń są rosnące w rozproszeniu trawa oraz niskie krzewy i drzewa, dające schronienie licznym zwierzętom. W krajobrazie tej piaszczystej pustyni dominują tzw. wydmy podłużne (wysokie i długie wzniesienia biegnące równolegle do siebie niczym żebra przez wiele kilometrów) – dlatego bywa też nazywana Wielką Pustynią Żebrowaną. CIEKAWOSTKA Najwyższą temperaturę na Ziemi (57,8°C) zanotowano 13 września 1922 r. w pobliżu Trypolisu na Saharze. Bliskie tego rekordu wyniki obserwowano w Dolinie Śmierci w USA oraz w dolinie Jordanu w Izraelu. To jedne z najgorętszych miejsc na Ziemi. Bardzo gorące są też m.in. okolice Marble Bar w pn.-zach. Australii, pogranicze Egiptu i Sudanu oraz Róg Afryki, czyli obszar przy granicach Etiopii, Somalii i Dżibuti.