Czy nowo odkryta kometa rozjaśni wiosenne niebo? Są duże szanse na kosmiczne widowisko
W połowie stycznia 2026 roku grupa czterech astronomów-amatorów korzystających ze zdalnie sterowanego teleskopu na pustyni Atakama, dostrzegła na nocnym niebie poruszającą się kometę. W pierwszych dniach kwietnia kometa ta przeleci w odległości zaledwie około 120 tys. km od powierzchni Słońca i jeśli przetrwa tę randkę, rozżarzy się tak bardzo, że może być widoczna na niebie nawet w ciągu dnia.
Spis treści: Najbardziej widowiskowe z komet Fragmenty jednej kosmicznej skały Rozżarzyć niebo Odkryta 13 stycznia tego roku kometa nosi nazwę C/2026 A1 (MAPS). Ten nowy, ekscytujący obiekt na nocnym niebie został odnaleziony dzięki znajdującemu się na Atakamie w Chile teleskopowi Schmidta. W momencie pierwszej obserwacji znajdował się 308 milionów km od Słońca. Jego słabe światło zaobserwowano w gwiazdozbiorze Gołębia. Po zebraniu wystarczającej liczby obserwacji, astronomowie wyznaczyli orbitę, która wykazała, że kometa MAPS należy do rodziny tzw. komet Kreutza. To rodzina komet określanych jako „muskające Słońce”. Przechodzących ekstremalnie blisko naszej dziennej gwiazdy, a ich peryhelium leży niemal na poziomie fotosfery. Tak mała odległość od gwiazdy sprawia, że większość z nich nie przetrwa zbliżenia i całkowicie odparowuje. Nazwa tej grupy upamiętnia niemieckiego astronoma Heinricha Kreutza, który w 1888 roku jako pierwszy udowodnił wspólne pochodzenie tych obiektów. Najbardziej widowiskowe z komet Odkrycie to jest pod wieloma względem bezprecedensowe. Żadna nadlatująca kometa z grupy Kreutza nie została dotąd odkryta tak daleko od Słońca i z tak dużym wyprzedzeniem, bo aż 11,5 tygodnia przed osiągnięciem peryhelium. Poprzedni rekord należał do wspaniałej komety C/1965 S1 (Ikeya-Seki), odkrytej zaledwie 33 dni przed peryhelium. Zacznijmy od tego, że komety Kreutza należą do grona najjaśniejszych i najbardziej widowiskowych komet, jakie kiedykolwiek obserwowano. – Na przestrzeni ostatnich 2000 lat niebo wielokrotnie zdobiły niezwykle widowiskowe komety. Pojawiały się bez zapowiedzi, jakby znikąd, świecąc bardzo blisko Słońca na niebie. Niektóre z nich stawały się na tyle jasne, że można je było zobaczyć w pełnym świetle dnia – napisał na łamach magazynu „The Conversation” profesor astrofizyki Jonti Horner. Odniósł się tym samym do tzw. „Wielkich Komet”, czyli wyjątkowo jasnych i tworzących długi, efektowny warkocz obiektów widoczny na dużej części nieba. Niegdyś ich pojawienie się wieściło wojny i katastrofy. – Wielka Kometa z 1965 roku – C/1965 S1 (Ikeya-Seki) – była najjaśniejszą kometą XX wieku. Odkryta zaledwie miesiąc przed najbliższym przejściem obok Słońca, osiągnęła jasność porównywalną z pełnią Księżyca i była łatwo widoczna gołym okiem w ciągu dnia. Wielka Kometa z 1882 roku, C/1882 R1, była jeszcze bardziej imponująca. W szczytowym momencie była sto razy jaśniejsza od pełni Księżyca i przez kilka miesięcy olśniewała na niebie – wylicza prof. Horner. Fragmenty jednej kosmicznej skały Wszystkie te spektakularne obiekty z ostatnich dwóch tysięcy lat naszej historii mają – jak się okazało – wspólne pochodzenie. Prawdopodobnie w IV lub w III wieku przez naszą erą olbrzymie jądro kometar­ne, o średnicy przekraczającej 100 km, zbliżyło się niebezpiecznie blisko powierzchni Słońca. Jakiś czas po tym zbliżeniu, już daleko od Słońca, kometa rozpadła się na dwie główne części, odrzucając przy tym wiele mniejszych kawałków. 600 lat później fragmenty te powróciły w pobliże Słońca. Zachowane relacje z 363 roku n.e. sugerują, że na ówczesnym niebie można było dostrzec kilka jasnych komet, z których cześć była widoczna także za dnia. Te powracające fragmenty ponownie się rozpadły. – W XI wieku dwa największe pozostałe fragmenty pradawnej megakomety pojawiły się ponownie, stając się Wielkimi Kometami z lat 1106 i 1138. I znów doszło do fragmentacji – a produkty tych rozpadów obserwowano jako kolejne komety na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci – wyjaśnia ekspert. Dodajmy, że Wielka Kometa z 1138 roku został połączona przez Wincentego Kadłubka z rokiem śmierci Bolesława Krzywoustego oraz uznana za znak nadchodzącego rozbicia dzielnicowego i upadku jedności państwa. Rozżarzyć niebo Obecnie rodzina komet Kreutza obejmuje ogromną liczbę mniejszych obiektów, które rozpadają się w drodze ku Słońcu, jak również większe fragmenty zdolne do stworzenia spektakularnego widowiska. Amerykańska sonda SOHO zarejestrowała tysiące takich małych obiektów o rozmiarach od kilku do kilkudziesięciu metrów. Większe fragmenty pojawiają się znacznie rzadziej. Właśnie dlatego C/2026 A1 (MAPS) jest wyjątkowa. Fakt wczesnej detekcji wskazuje, że może być dużym fragmentem pierwotnego jądra. Dlatego, jeśli tylko zachowa spójność, może stać się na tyle jasna, by można było oglądać ją w ciągu dnia. Jeśli jądro komety zacznie się rozpadać podczas przejścia obok Słońca, kometa może się gwałtownie rozjarzyć. Późny rozpad mógłby więc okazać się najlepszym możliwym scenariuszem dla zapierającego dech w piersiach widowiska. Niedługo po peryhelium kometa przesunie się na wieczorne niebo. Ze względu na swoją orbitę, podobnie jak inne komety Kreutza, będzie – niestety – znacznie łatwiejsza do obserwacji z półkuli południowej. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Życie, jakie znamy, nie powstałoby bez Księżyca i bez niego nie przetrwa. Oto scenariusze katastrofy
Gdyby planeta wielkości Marsa określana jako Theia nie uderzyła w Ziemię u zarania dziejów naszej planety, co było bezpośrednią przyczyną powstania Księżyca, Ziemia nie byłaby tak przyjazna życiu i kto wie, czy teraz w ogóle byśmy istnieli. Gdyby Księżyc nagle zniknął, naszą planetę ogarnąłby chaos, który w niezbyt długim czasie zniszczyłby cywilizację.
Spis treści: Szybka jak Ziemia bez Księżyca Pływy oceaniczne Ukraść Księżyc Czy można zniszczyć Księżyc? Scenariusz końca świata Ziemia nie zawsze miała Księżyc. Najszerzej akceptowana hipoteza mówi, że około 4,5 miliarda lat temu, u samego zarania Układu Słonecznego, obiekt mniej więcej wielkości Marsa, nazwany Theia, zderzył się z młodą Ziemią. Uderzając pod kątem, wzbił chmurę szczątków, które przez długi czas wirowały wokół nas niczym pierścienie wokół Saturna, by następnie złączyć się i stworzyć naszego naturalnego satelitę. To był naprawdę kluczowy moment w historii nie tylko samej planety, ale przede wszystkim życia, jakie na niej powstało. Szybka jak Ziemia bez Księżyca Gdyby Księżyc nigdy nie powstał, Ziemia byłaby zupełnie innym miejscem. W związku z tym, że nic nie spowalniałoby obrotu planety, doba trwałaby zdecydowanie krócej: nawet 5 do 10 godzin. Szybszy obrót powodowałby wiatry o prędkości 160–200 km/godz., smagające powierzchnię Ziemi. Oś nachylenia Ziemi chwiałaby się, prowadząc do dramatycznych zmian temperatur w skali tysięcy do milionów lat. To pojawienie się Księżyca sprawiło, że obrót Ziemi wokół własnej osi wydłużył się z pierwotnych 5 godzin do obecnych 24. Księżyc ustabilizował też nachylenie osi naszej planety. Współczesne nachylenie, wynoszące 23,5°, daje Ziemi przewidywalny, dość stały klimat oraz pory roku. Bez Księżyca stabilizującego to nachylenie możliwe byłoby jego gwałtowne zmienianie się – od braku nachylenia – co oznacza brak pór roku, po bardzo duże nachylenie oznaczające ekstremalne warunki pogodowe, a nawet epoki lodowcowe. Pływy oceaniczne I jedna z najważniejszych kwestii – pływy oceaniczne powstające poprzez oddziaływanie grawitacyjne Księżyca. Odgrywają one kluczową rolę w regulacji ciepła w oceanach. Chłodniejsza, głębsza woda oceaniczna jest wciągana do zatok i ujść rzek podczas przypływu, gdzie się ogrzewa. Pływy mają również ogromny wpływ na wielkie prądy oceaniczne, a tym samym na cyrkulację oceaniczną. Te prądy z kolei wpływają na wiatry nad nimi, które odgrywają istotną rolę w regulowaniu klimatu obszarów przybrzeżnych. Nagłe zniknięcie sił pływowych napędzających te mechanizmy miałoby olbrzymi wpływ na rozprowadzanie ciepła i energii po planecie, zmieniając temperaturę i klimat w coś, co ledwo byśmy rozpoznali. A co gdyby Księżyc nagle zniknął? W tym wypadku najlepszym scenariuszem dla nas byłoby, gdyby po prostu nagle wyparował. Choć należałoby to określić mianem „wyboru najmniejszego zła”. Ukraść Księżyc Zacznijmy od tego, że oceany na Ziemi miałyby znacznie mniejsze pływy – około jednej trzeciej obecnych. Pływy mieszają materiały w oceanach, co pozwala nadmorskim ekosystemom się rozwijać. Zwierzęta żyjące w tych środowiskach – kraby, małże, rozgwiazdy, ślimaki – polegają na pływach, aby przetrwać. Bez ekosystemów przybrzeżnych mogłoby to wywołać efekt domina dla innych zwierząt lądowych i morskich oraz doprowadzić do masowych wymierań. Brak pływów to również brak stabilizacji klimatu. Temperatury na Ziemi stałyby się ekstremalne i nieprzyjazne życiu, jakie znamy. Utracilibyśmy też stale zimne regiony: bieguny, które zawierają olbrzymie ilości lodu. Lód by się stopił, a poziom oceanów wzrósłby, zmieniając linie brzegowe na całym świecie. Kraje takie jak Holandia znalazłyby się pod wodą. Poza tym nic nie stabilizowałoby osi obrotu Ziemi, a wahania mogłyby stać się ekstremalne i chaotyczne. W takim scenariuszu przewidywalne pory roku zniknęłyby, a bieguny mogłyby okresowo znajdować się na równiku. Rezultatem byłaby drastyczna zmiana warunków sprzyjających życiu, ponieważ dawniej przewidywalne środowisko stałoby się wrogie dla wielu form życia. Czy można zniszczyć Księżyc? Na całe szczęście żaden Gru nawet z milionem Minionków nie ukradnie Księżyca. Jednak zawsze istnieje pewne prawdopodobieństwo, że Srebrny Glob zostanie zniszczony. Na całe szczęście my, Ziemianie, nie mamy broni zdolnej zniszczyć Księżyc. Zacznijmy od tego, że Księżyc jest ogromny. Ma średnicę około 3474 km i masę 7,3 × 10²² kg. Energia potrzebna, by rozsadzić Księżyc, to rząd 10²⁹ dżuli. Czyli cały arsenał nuklearny znajdujący się na naszej planecie to o milion razy za mało. Gdyby jednak pojawiła się jakaś Gwiazda Śmierci i obrała za cel nasz Księżyc, scenariuszy jest klika. Jeśli Księżyc pękłby na klika dużych kawałków, te nadal krążyłyby wokół Ziemi i generowały nieustanne, trwające tysiąclecia bombardowania. Spadające na naszą planetę meteoryty wywoływałyby pożary, zasnuwały niebo popiołami podobnie jak erupcje wulkanów i w dość szybko doprowadziły do zniszczenia naszej cywilizacji. Nie oznacza to, że całe życie na Ziemi by wyginęło. Ale nasza cywilizacja nie miałaby szans. Gdyby Księżyc został rozbity na małe części (jak w filmie „Niepamięć” i książce „7EW”), te utworzyłyby po pewnym czasie pierścień wokół Ziemi. Też przez tysiące lat spadałyby na Ziemię, choć wydarzenia jednorazowe mogłyby być mniej katastrofalne. Jednak w dłuższej perspektywie efekty byłby podobny. Scenariusz końca świata Na całe szczęście Gwiazda Śmierci nie istnieje. Istnieją za to całkiem pokaźne planetoidy. Powiedzmy, że w Księżyc uderzyłaby ogromna planetoida porównywalna z planetą karłowatą Ceres. W takiej sytuacji mówimy już o energiach rzędu ~10²⁸ dżuli dla prędkości ok. 20 km/s. Wartości te zbliżają się do energii wiązania grawitacyjnego Księżyca, a to oznacza, że w zależności od kąta i prędkości uderzenia planetoidy, Księżyc mógłby zostać częściowo, a nawet niemal całkowicie rozerwany. Powstałaby populacja dużych fragmentów poruszających się po orbitach okołoziemskich. Przez kolejne tysiąclecia mieszkańcy Ziemi żyliby w nieustannym zagrożeniu. Część odłamków nieuchronnie spadałaby na powierzchnię planety, prowadząc do wielokrotnych uderzeń w skali globalnej, podczas gdy inne mogłyby utworzyć tymczasowy pierścień lub pas gruzu wokół Ziemi, który stopniowo by się rozpraszał. Jest to scenariusz, w którym świat w znanej nam formie miałby bardzo duże szanse przestać istnieć. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ta czarna dziura emituje bilion razy więcej energii niż Gwiazda Śmierci
Od czterech lat czarna dziura AT2018hyz „trawi” pozostałości rozerwanej gwiazdy i emituje niewiarygodnie silny strumień energii. Badacze z University of Oregon twierdzą, że to jedno z najpotężniejszych zjawisk we Wszechświecie, a jego siła wciąż rośnie!
W 2018 roku astrofizyczka Yvette Cendes, wówczas jeszcze jako badaczka na Harvardzie, po raz pierwszy zetknęła się z obiektem AT2018hyz. Początkowo uznano to za „najnudniejsze zjawisko” – typowy przykład tzw. zdarzenia rozerwania pływowego (tidal disruption event), w którym czarna dziura rozrywa gwiazdę, przyciągając ją swoją ogromną grawitacją. Ten proces to tzw. spaghettifikacja. Jednak już po kilku latach wszystko się zmieniło. Czarna dziura zaczęła emitować intensywny strumień promieniowania radiowego, co zaskoczyło badaczy. Zjawisko nazwano „kosmiczną niestrawnością”, a naukowcy zauważyli, że energia wciąż rośnie. Energia większa niż w Gwieździe Śmierci Od momentu, gdy czarna dziura AT2018hyz zaczęła emitować silne promieniowanie radiowe, jego intensywność wzrosła pięćdziesięciokrotnie w porównaniu do poziomu z 2019 roku. Obiekt wysyła jeden skoncentrowany strumień energii – tzw. jet – który prawdopodobnie nie był początkowo skierowany w stronę Ziemi. To może tłumaczyć, dlaczego przez lata pozostawał niezauważony. Dziura emituje też światło widzialne, ale bardzo słabe. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdy-gwiazda-zblizyla-sie-do-czarnej-dziury-zostala-przez-nia-pozarta-fot-eso-m-kornmesser-0b598ab.jpeg" width="938" height="528" alt="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" title="Gdy gwiazda zbliżyła się do czarnej dziury, została przez nią "pożarta" (fot. ESO/M. Kornmesser)" /> Według obliczeń zespołu badaczy z University of Oregon, moc emisji z czarnej dziury może być co najmniej bilion razy większa niż ta generowana przez fikcyjną Gwiazdę Śmierci z „Gwiezdnych wojen”. A być może jest nawet 100 bilionów razy większa! Jak doszło do odkrycia czarnej dziury AT2018hyz? Yvette Cendes, która obecnie pracuje na University of Oregon postanowiła kontynuować obserwacje obiektu, którego emisja niespodziewanie wzrosła po kilku latach od rozerwania gwiazdy. W 2022 roku opublikowała pierwsze wyniki badań. Wówczas badacze twierdzili, że po rozerwaniu i połknięciu gwiazdy czarna dziura „beknęła”. Najnowszy artykuł, zawierający jeszcze bardziej sensacyjne dane, ukazał się 5 lutego 2026 roku na łamach czasopisma naukowego „Astrophysical Journal”. Naukowcy ustalili, że AT2018hyz nie przestała „trawić” pozostałości gwiazdy, lecz robi to w sposób wyjątkowy, stale zwiększając poziom emisji. To nietypowe, ponieważ takie zjawiska zazwyczaj zanikają w krótkim czasie po początkowym wybuchu. Aby dokładnie przeanalizować zjawisko, zespół Yvette Cendes wykorzystał dane zebrane przez czułe teleskopy radiowe zlokalizowane w Nowym Meksyku (Very Large Array) oraz w Południowej Afryce. To dzięki nim udało się zarejestrować wyjątkowo silne promieniowanie radiowe emitowane przez czarną dziurę. Maksimum emisji w 2027 roku Według prognoz zespołu z University of Oregon, emisja promieniowania z AT2018hyz będzie nadal narastać, osiągając szczyt w 2027 roku. Naukowcy wciąż prowadzą regularne obserwacje, aby zweryfikować te przewidywania. Yvette Cendes zaznacza, że tego rodzaju emisje mogły być wcześniej pomijane, ponieważ nikt nie spodziewał się tak późnych „wybuchów” po pierwotnym zdarzeniu. Teraz, mając świadomość, że podobne przypadki mogą istnieć, badacze planują uważniej analizować dane z teleskopów. Ta czarna dziura może być jednym z najjaśniejszych i najbardziej energetycznych zjawisk, jakie kiedykolwiek zaobserwowano we Wszechświecie. Porównują to nawet do tzw. rozbłysków gamma, czyli zjawisk towarzyszących eksplozjom supernowych i hipernowych. Badania nad nią zmieniają nasze rozumienie procesów zachodzących w kosmosie i pokazują, jak wiele jeszcze możemy odkryć. Źródło: Astrophysical Journal
Kosmiczne show nad Polską. Lutowe niebo przyniesie rzadkie zjawiska
Luty zapowiada się wyjątkowo interesująco dla osób śledzących zjawiska na nocnym niebie. W nadchodzących tygodniach warto kierować wzrok ku górze nie tylko po zmroku, lecz także w ciągu dnia, ponieważ kalendarz astronomiczny przynosi kilka efektownych i łatwych do obserwacji wydarzeń. Co będzie można dostrzec nad naszymi głowami?
Luty rozpoczął się od efektownego spektaklu na naszym nieboskłonie. 1 lutego mogliśmy obserwować tzw. Śnieżny Księżyc – pełnię, która w tym roku przypadła w chwili, gdy nasz satelita znajdował się w apogeum swojej orbity, czyli najdalszym punkcie względem Ziemi. Taki układ sprawia, że tarcza Księżyca wydaje się nieco mniejsza i mniej jasna niż w przypadku superpełni, ale i tak widok jasnego, pełnego krążka na zimowym niebie robił duże wrażenie. To jednak dopiero początek astronomicznych atrakcji lutego, bowiem w kolejnych tygodniach czekają nas jeszcze inne zjawiska, które warto mieć na swojej liście obserwacji. Dlaczego lutowe noce 2026 są idealne do obserwacji nieba? Dla mieszkańców Polski luty to wciąż jeden z najlepszych okresów do obserwacji gwiazd. Długie, mroźne i często przejrzyste noce sprzyjają oglądaniu obiektów głębokiego nieba, a niska wilgotność powietrza poprawia widoczność. Z dala od miejskich świateł można dostrzec zimowe konstelacje (Oriona, Byka czy Wielką Niedźwiedzicę), a także liczne gromady gwiazd i mgławice. To właśnie w takich warunkach najlepiej przygotować się na drugą połowę miesiąca, kiedy fazy Księżyca przestaną przeszkadzać w obserwacjach słabszych obiektów. 17 lutego: nów Księżyca, najlepsze warunki do obserwacji galaktyk i kometa widoczna z Polski Nów Księżyca przypadający 17 lutego oznacza, że jego tarcza znajdzie się między Ziemią a Słońcem i pozostanie praktycznie niewidoczna. Dla obserwatorów w Polsce to doskonała wiadomość – brak światła księżycowego pozwoli dostrzec słabsze obiekty. Jednym z ciekawszych celów jest galaktyka M81 w Wielkiej Niedźwiedzicy, znana jako Galaktyka Bodego. To jeden z najjaśniejszych obiektów tego typu widocznych z półkuli północnej, możliwy do odnalezienia nawet przez niewielkie teleskopy. Około północy wznosi się wysoko nad horyzont, co dodatkowo poprawia warunki obserwacyjne. Również w okolicach 17 lutego warto skierować teleskop w stronę komety C/2024 E1 (Wierzchoś). Po przejściu w pobliżu Słońca zbliży się ona do Ziemi i osiągnie jasność około 9 magnitudo, co oznacza, że nie będzie widoczna gołym okiem, ale możliwa do uchwycenia w małych teleskopach. Najlepiej szukać jej nisko nad południowo-zachodnim horyzontem krótko po zachodzie Słońca, korzystając z ciemnego nieba i braku światła Księżyca. 19 lutego: Merkury w największej elongacji wschodniej To jedno z najciekawszych zjawisk widocznych bez sprzętu. 19 lutego Merkury osiągnie największe oddalenie kątowe od Słońca w tym cyklu. Dla obserwatorów w Polsce to krótka, ale cenna okazja, by zobaczyć tę planetę, która zwykle ginie w słonecznym blasku. Około 20–40 minut po zachodzie Słońca należy patrzeć nisko nad zachodni horyzont. Merkury pojawi się jako jasny punkt świetlny tuż nad linią widnokręgu. 28 lutego: parada sześciu planet na wieczornym niebie Pod koniec miesiąca czeka nas efektowne ustawienie planet wzdłuż ekliptyki. 28 lutego na niebie pojawią się: Merkury, Wenus, Saturn, Jowisz, Uran i Neptun. Najłatwiej dostrzegalne będą Wenus i Jowisz, świecące jasno już po zmierzchu. Uran i Neptun wymagają lornetki lub teleskopu, natomiast Merkury i Saturn zajdą stosunkowo szybko, dlatego obserwacje trzeba rozpocząć wcześnie. Takie wieloplanetarne konfiguracje są rzadkie i stanowią atrakcyjny cel dla miłośników nocnego nieba. Co więcej? NASA Artemis II, zaćmienie Słońca i rój Alfa Centaurydów Na początku lutego oczy miłośników astronomii zwrócą się nie tyle ku niebu nad Polską, co ku wydarzeniu, które będzie można śledzić online. 6 lutego otwiera się bowiem okno startowe misji Artemis II – pierwszego od ponad pół wieku załogowego lotu ludzi poza niską orbitę okołoziemską. Statek Orion ma wykonać przelot wokół Księżyca, testując systemy potrzebne do przyszłych lądowań w ramach programu Artemis. Dla obserwatorów w Polsce nie będzie to zjawisko widoczne na niebie jak meteor czy planeta, lecz moment przełomowy w eksploracji kosmosu, porównywany do ery programu Apollo. Transmisje startu z Florydy tradycyjnie przyciągają miliony widzów na całym świecie, a sama misja symbolicznie otwiera nowy rozdział w powrocie człowieka w okolice Srebrnego Globu. W dniach 8-9 lutego z kolei przypadnie maksimum deszczu meteorów Alfa Centaurydów, typowych dla półkuli południowej. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Centaura, który z Polski nie wznosi się nad horyzont. Oznacza to, że obserwatorzy w naszym kraju nie będą mogli zobaczyć tego zjawiska, w przeciwieństwie do mieszkańców Australii czy południowej Afryki. Co więcej, mieszkańcy półkuli południowej 17 lutego będą mogli obejrzeć obrączkowe zaćmienie Słońca. Pas „pierścienia ognia” przebiegnie nad odległymi obszarami Antarktydy i południowego oceanu, a częściowe fazy zobaczą jedynie mieszkańcy południowych krańców Ameryki Południowej i Afryki. Dla polskich obserwatorów pozostaną transmisje i materiały z innych części świata. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Po raz pierwszy naukowcy wykryli w przestrzeni międzygwiazdowej złożoną cząsteczkę kluczową dla istnienia życia
27 tysięcy lat świetlnych od nas, w obłoku molekularnym znajdującym się pobliżu centrum Drogi Mlecznej, naukowcy odnaleźli złożoną cząsteczkę określaną jako cegiełka życia. Nie oznacza to, że znaleźliśmy obce życie. Jednak wykonaliśmy ogromny krok w kierunku zrozumienia chemicznego powiązania między kosmosem a podstawowymi składnikami istot żywych.
Po raz pierwszy naukowcom udało się wykryć złożoną, pierścieniową cząsteczkę składającą się z 13 atomów, w tym siarki, w przestrzeni międzygwiazdowej. Dokonał tego zespół astronomów z Instytutu Maksa Plancka Fizyki Pozaziemskiej oraz Centrum Astrobiologii CSIC-INTA. Cząsteczka została odkryta dzięki analizom widma międzygwiezdnego obłoku molekularnego G+0.693–0.027, czyli regionu formowania się gwiazd położonego około 27 tysięcy lat świetlnych od Ziemi, w pobliżu centrum Drogi Mlecznej. Odkrycie to wypełnia kluczową lukę, łącząc prostą chemię zachodzącą w przestrzeni kosmicznej ze złożonymi organicznymi „cegiełkami” życia znajdowanymi w kometach i meteorytach. – Jest to istotny krok w kierunku wyjaśnienia kosmicznego pochodzenia chemii życia – przekonują naukowcy w informacji prasowej na temat odkrycia. Budulec życia Zidentyfikowana w obłoku molekularnym cząsteczka to 2,5-cykloheksadien-1-tion (C₆H₆S) – pierścieniowy węglowodór zawierający siarkę, powstający w reakcjach biochemicznych. Został on zidentyfikowany dzięki połączeniu eksperymentów laboratoryjnych z obserwacjami astronomicznymi. Dzięki stabilnemu, sześcioczłonowemu pierścieniowi i łącznej liczbie 13 atomów znacznie przewyższa rozmiarem wszystkie wcześniej wykryte w kosmosie związki zawierające siarkę, co ma istotne znaczenie dla badań nad kosmicznymi początkami życia. – Jest to pierwsze jednoznaczne wykrycie złożonej, pierścieniowej cząsteczki zawierającej siarkę w przestrzeni międzygwiazdowej. I zarazem kluczowy krok w kierunku zrozumienia chemicznego związku między kosmosem a podstawowymi składnikami życia – mówi dr Mitsunori Araki, naukowiec z Instytutu Maxa Plancka i główny autor badania. Międzygwiezdny skarbiec związków organicznych Do tej pory astronomowie identyfikowali w przestrzeni międzygwiazdowej jedynie niewielkie związki siarki, najczęściej złożone z sześciu lub mniej atomów. Bardziej złożone molekuły, pełniące kluczową rolę w białkach i enzymach, pozostawały nieuchwytne. Czy nowoodkryta cząsteczka wypełni lukę między chemią międzygwiazdową a zasobem związków organicznych znanych z komet i meteorytów była jednym z głównych problemów astrochemii? Jak twierdzą eksperci, cząsteczka C₆H₆S jest strukturalnie spokrewniona ze związkami występującymi w próbkach pozaziemskich i stanowi pierwszy tego typu przypadek jednoznacznie potwierdzony w przestrzeni kosmicznej. Badacza z Instytutu Maksa Plancka twierdzą, że tworzy ona bezpośredni chemiczny „most” między ośrodkiem międzygwiazdowym a naszym Układem Słonecznym. Radiowy odcisk palca Badania nad cząsteczką były wielofazowe i obejmowały obserwacje, analizę widma, badania laboratoryjne oraz porównawcze. Zespół zsyntetyzował cząsteczkę w laboratorium, poddając intensywnie pachnący ciekły tiofenol (C₆H₅SH) działaniu wyładowania elektrycznego o napięciu 1000 woltów. Korzystając z opracowanego samodzielnie spektrometru badacze precyzyjnie zmierzyli częstotliwości emisji radiowej C₆H₆S, uzyskując unikatowy „odcisk palca”. Ten radiowy wzorzec został z kolei porównany z danymi astronomicznymi uzyskanymi przy użyciu radioteleskopów IRAM o średnicy 30 metrów oraz Yebes o średnicy 40 metrów w Hiszpanii. – Nasze wyniki pokazują, że trzynastoatomowa cząsteczka, strukturalnie podobna do tych występujących w kometach, istnieje już w młodym, pozbawionym gwiazd obłoku molekularnym. Dowodzi to, że chemiczne podstawy życia powstają na długo przed formowaniem się gwiazd – podkreśla dr Valerio Lattanzi, naukowiec z Instytutu Maksa Plancka. Wygląda na to, że fundamentalne składniki życia mogły powstać w głębi kosmosu na długo przed pojawieniem się Ziemi. A to oznaczałoby, że składniki niezbędne do powstania życia jakie znamy, są bardziej powszechne niż nam się wydaje. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polskie obserwatorium w Chile będzie sterowane autonomicznie. Przełomowy pomysł naszych naukowców
Naukowcy związani z polskim obserwatorium astronomicznym w Chile otrzymali prestiżowy grant Proof of Concept. Przyznane przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych pieniądze mają pomóc stworzyć autonomiczny system sterowania teleskopami. Gdy system otrzyma listę obiektów do obserwacji, sam wybierze odpowiedni moment i właściwy teleskop do wykonania zadania.
„Toward Autonomous Observatories” (AutObs) – taką nazwę nosi zaproponowany przez grupę prof. Grzegorze Pietrzyńskiego z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN) projekt mający zautomatyzowań prowadzenie obserwacji astronomicznych. Pomysł autonomicznych obserwatoriów astronomicznych został doceniony przez Europejską Komisję ds. Badań Naukowych opiewającym na 150 tys. euro grantem, którego celem jest sprawdzenie możliwości wykonania projektu. – ERC nie oczekuje od swoich naukowców rozpoczynania pracy od gotowych rozwiązań ani natychmiastowych zastosowań. Zamiast tego beneficjenci grantów ERC badają granice wiedzy, kierując się ciekawością oraz ambicją naukową. Dzięki grantom Proof of Concept wielu z nich będzie mogło zbadać potencjał komercjalizacji lub znaczenie społeczne wynikające z ich badań opartych na ciekawości. Położą oni tym samym fundament pod przyszłe innowacje technologiczne oraz technologie społeczne, które napędzają postęp w Europie – powiedziała prezydent Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) prof. Maria Leptin. Najlepsze miejsce do obserwacji nocnego nieba Pomysł zautomatyzowania obserwacji astronomicznych wiąże się z Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Obiekt położony jest w idealnym miejscu do prowadzenia obserwacji, w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca, w którym powstaje największy teleskop świata – Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT). Chile, a szczególnie pustynia Atakama, oferuje jedne z najlepszych na świecie warunków do obserwacji nieba – bardzo suchy klimat, mało chmur i niskie zanieczyszczenie światłem. To przyciąga międzynarodowe projekty astronomiczne. Na tym terenie działa kilkadziesiąt obserwatoriów, wśród nich tak zasłużone i flagowe instytucje, jak należące do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) Obserwatorium Paranal, w którym znajduje się Very Large Telescope (VLT), otwarte niedawno supernowoczesne Obserwatorium Very C. Rubin czy jedno z największych obserwatoriów fal milimetrowych i submilimetrowych na świecie ALMA. Wyliczenia wskazują, że na terenie Chile znajduje się nawet połowa światowej infrastruktury obserwacyjnej. Polskie obserwatorium autonomiczne Zarządzane przez Polaków chilijskie obserwatorium wyposażone jest w zestaw nowoczesnych teleskopów o średnicach od 0,6 do 1,5 metra. Może pracować przez ponad 300 bezchmurnych nocy każdego roku. – W naszym obserwatorium OCM w Chile od samego początku było jasne, że automatyzacja jest koniecznością. Dysponujemy siedmioma teleskopami, a ich bieżąca obsługa opiera się na bardzo małym zespole obserwatorów – mówi mgr Mikołaj Kałuszyński, lider grupy programistów projektu AutObs. Do grupy należą także dr Marek Górski i mgr Mirosław Kicia. – Obecnie funkcjonują różne modele prowadzenia obserwacji astronomicznych: od obserwatoriów, w których astronomowie spędzają noce przy teleskopach, przez placówki częściowo zautomatyzowane, gdzie obserwator nadzoruje sekwencję automatycznych obserwacji, aż po teleskopy w pełni zrobotyzowane, działające samodzielnie. W tych ostatnich przypadkach jakość danych bywa jednak niższa, a wydajność mniejsza – mówi prof. Grzegorz Pietrzyński. Centralny system zarządzania Projekt AutObs ma być czymś w rodzaju centralnego systemu zarządzania całym zestawem teleskopów. System otrzymuje od astronomów listę obiektów do obserwacji i – w zależności od warunków pogodowych, priorytetów naukowych oraz innych parametrów – dobiera optymalny teleskop oraz sposób prowadzenia obserwacji. Astronom otrzymuje następnie dane gotowe do analizy, wraz z pełnym zestawem informacji dotyczących jakości danych. Jak podkreślają eksperci z CAMK PAN, projekt AutObs wyrasta bezpośrednio z doświadczeń zdobytych w trakcie realizacji międzynarodowego grantu ERC Synergy „UniverScale”, którego kierownikiem również jest prof. Pietrzyński. Badania prowadzone w ramach tego projektu doprowadziły m.in. do jednych z najdokładniejszych pomiarów tempa ekspansji Wszechświata. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy przygotowują się na najpotężniejsze uderzenie w historii obserwacji Księżyca. Może mieć energię równą 6,5 megatonom trotylu!
Odkryta w grudniu 2024 roku skalista planetoida 2024 YR4 przez krótki czas była uznawana za zagrażającą Ziemi. Trajektoria masywnej, mierzącej ponad 60 metrów średnicy kosmicznej skały przecina orbitę Ziemi. Teraz wiemy, że nie zagraża nam bezpośrednio. Jednak może uderzyć w Księżyc, co wywołałoby gwałtowny wyrzut odłamków skalnych zdolnych dotrzeć na Ziemię.
27 grudnia 2024 roku znajdujące się w Chile obserwatorium Atlas zarejestrowało pojawienie się nowego Obiektu Bliskiego Ziemi (NEO). Pochodząca z głównego pasa planetoid znajdującego się między Marsem a Jowiszem skała nazwana 2024 YR4 ma 4,3 procent szans na kolizję z Księżycem. Tak przynajmniej wyliczyli eksperci z Centrum Badań Obiektów Bliskich Ziemi (CNEOS) należącego do Laboratorium Napędu Odrzutowego (JPL) Centrum NASA. Pędząca kosmiczna skała Chociaż 4,3 procent to pozornie niewiele, to w przypadku obiektu wielkości 15-piętrowego budynku, przemieszczającego się z szacunkową prędkością około 15 kilometrów na sekundę, robi się to naprawdę dużo. Eksperci wyliczają, że zderzenie planetoidy 2024 YR4 z Księżycem utworzyłoby krater o średnicy kilometra i wyrzuciłoby z naszego naturalnego satelity nawet 100 000 000 kg materiału. Wstępne obserwacje planetoidy wskazywały na około jednoprocentowe prawdopodobieństwo zderzenia z Ziemią. Wyliczenia wyznaczyły zderzenie na 22 grudnia 2032 r. Kolejne obserwacje chwilowo nawet podniosły to prawdopodobieństwo. Przy wartości 3,1% obiekt ten został na krótko uznany za najbardziej niebezpieczny obiekt kosmiczny od początku prowadzenia obserwacji, co sprowokowało nagłówki o „planetoidzie-niszczycielu miast”. Jednak dane zebrane przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) praktycznie wykluczyły możliwość zderzenia z Ziemią. Wskazały natomiast na Księżyc. Księżyc zamiast Ziemi – Prawdopodobieństwo uderzenia w Księżyc istniało od początku. Wcześniej było mniejsze, ponieważ Ziemia była większym celem – powiedział w rozmowie z serwisem „IFLScience” planetolog dr Andrew Rivkin z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Maryland. Jak wyjaśnił, udoskonalenie orbity sprawiło, że trajektoria oddaliła się od Ziemi, ale zbliżyła do Księżyca. Istnieje więc ponad 4-procentowa szansa, że obiekt uderzy w Księżyc. – Pamiętajmy jednak, iż oznacza to jednocześnie 96-procentową szansę, że go minie. Jeśli jednak do zderzenia dojdzie, będzie to coś naprawdę spektakularnego – dodał ekspert. Tematowi przyjrzeli się eksperci z Uniwersytetu Cornella. Swoje wyliczenia zaprezentowali w artykule „Observation Timelines for the Potential Lunar Impact of Asteroid 2024 YR4”, opublikowanym w serwisie preprintów ArXiv. Jak 6,5 megatony trotylu Jak wyjaśniają w artykule badacze, takie uderzenie o równoważnej energii kinetycznej około 6,5 Mt trotylu będzie najbardziej energetycznym uderzeniem księżycowym w historii zarejestrowanym przez ludzkość. – Historyczne sejsmometry z misji Apollo rejestrowały nawet uderzenie o energii około 1 kilotony trotylu z odległości globalnych. To sugeruje, że zderzenie obiektu wielkości 2024 YR4 wygenerowałoby sygnały sejsmiczne łatwo wykrywalne na całym Księżycu – podkreślają autorzy. Autorzy wskazują też na ryzyko związane z takim scenariuszem. – Jeśli 2024 YR4 uderzy w Księżyc w 2032 roku, będzie to – statystycznie – największe takie uderzenie od około 5 000 lat. Szacujemy, że do 10⁸ kg materiału księżycowego może zostać wyrzucone w przestrzeń kosmiczną z prędkością przekraczającą prędkość ucieczki z Księżyca. Uzyskanie prędkości ucieczki oznacza, że dane ciało niebieskie nie utrzyma wyrzuconego materiału na grawitacyjnej smyczy. Część trafiłaby też w pobliże naszej planety, choć główne zagrożenie dotyczyłoby satelitów krążących wokół Ziemi, które mogłyby napotkać chmurę odłamków. Chociaż do ewentualnego zderzenia mamy jeszcze kilka lat, naukowcy już są w stanie określić harmonogram obserwacji impaktu. Test obrony planetarnej – Nasze wyniki sugerują pojawienie się błysku optycznego o jasności wizualnej od –2,5 do –3, trwającego kilka minut po uderzeniu. Po nim nastąpi wielogodzinna podczerwona poświata pochodząca od stopionej skały o temperaturze około 2000 K, stygnącej do kilkuset kelwinów. Uwolniona energia sejsmiczna wywoła globalne drgania Księżyca (magnituda około 5,0), które mogłyby zostać wykryte przez każdy nowoczesny sejsmometr – twierdzą eksperci. Jednak najciekawsze może wydarzyć się nie w trakcie impaktu, lecz przez rok po nim. Przez ten czas mielibyśmy unikatową szansę monitorowania dziesiątek lub setek wyrzuconych z Księżyca obiektów o rozmiarach od metrów do ułamków metra. – Co kluczowe, większość z nich pozostałaby związana grawitacyjnie z Ziemią, co oznacza bliską odległość i niewielkie prędkości względne – wyjaśniają autorzy. W takich warunkach odłamki mogłyby posłużyć do testowania technologii obrony planetarnej. Np. do badania skutków zderzeń lub przechwytywania obiektów i umieszczania ich na stabilnej orbicie do późniejszego wykorzystania. Źródła: ArXiv, IFLScience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Orion nad Tatrami. Niezwykłe zdjęcie polskiego astrofotografa wyróżnione przez NASA
Polska astrofotografia ma się bardzo dobrze – nasi twórcy regularnie zdobywają branżowe nagrody. Tym razem Polaka wyróżniła amerykańska agencja kosmiczna NASA. Jej codzienny plebiscyt Astronomy Picture of the Day (APOD) przyciąga ludzi z całego świata. Dziś wyróżniła zdjęcie Włodzimierza Bubaka wykonane w Tatrach.
Gwiazdozbiór Oriona to najbardziej charakterystyczna konstelacja na naszym zimowym niebie. Ale same gwiazdy to nie wszystko – w Orionie i jego najbliższej okolicy znajduje się też kilka niezwykłej urody mgławic, które gołym okiem dostrzec bardzo trudno. Ich piękno rozkwita na długo naświetlanych fotografiach. Jedno z takich zdjęć, wykonane przez Włodzimierza Bubaka tej zimy w Tatach, zachwyciło NASA i zostało wybrane „zdjęciem dnia” 27 stycznia 2026 r. Spektakl na niebie w Dolinie Małej Łąki Zdjęcie powstało w Dolinie Małej Łąki w Tatrach i przedstawia gwiazdozbiór Oriona i mgławice w nim oraz najbliższej okolicy. Tak opisują i uzasadniają swój wybór specjaliści z NASA: „Fotografia ukazuje spektakularne nocne niebo rozciągające się nad polskimi górami zimą. Centralnym punktem kompozycji jest gwiazdozbiór Oriona, który dominuje nad zaśnieżonym krajobrazem dzięki wyraźnemu układowi gwiazd i świecącym mgławicom. Na zdjęciu można dostrzec Wielką Mgławicę w Orionie oraz imponującą mgławicę emisyjną: Pętlę Barnarda. Autor uwiecznił również inne kosmiczne obiekty, takie jak Mgławica Rozeta oraz charakterystyczna pomarańczowa gwiazda Betelgeza. To wyjątkowe zestawienie surowego ziemskiego krajobrazu z głębią kosmosu podkreśla naturalne piękno ciemnego nieba w wysokich partiach Tatr. Całość tworzy harmonijny obraz łączący tatrzańską przyrodę z fascynującymi strukturami naszej galaktyki”. Włodzimierz Bubak jest doświadczonym astrofotografem, a jego zdjęcia można obejrzeć m.in. na osobistym profilu na Instagramie: trzeci_plan. Polacy w plebiscycie APOD Polacy coraz częściej są wyróżniani w plebiscycie APOD. W ostatnim czasie wyróżniono także Ireneusza Nowaka, Marzenę Rogozińską, Wioletę Gorecką i naszego dzisiejszego bohatera – Włodzimierza Bubaka (28 grudnia 2024, za zdjęcie Oriona nad Babią Górą). Uznanie zdobył również Marcin Rosadziński, który trzykrotnie zdobył APOD i został uznany za najlepszego fotografa Drogi Mlecznej w 2025 roku przez Capture the Atlas. Serwis Astronomy Picture of the Day działa od 1995 roku i codziennie publikuje jedno wyjątkowe zdjęcie obiektów astronomicznych lub krajobrazu z elementem astronomicznym. Jest szeroko znany i komentowany. Zdjęcia nadsyłają tam astrofotografowie z całego świata. Źródło: APOD Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polski instrument badawczy złapał efekty jednego z najpotężniejszych rozbłysków na Słońcu
Polski instrument, jako jedyny spośród przyrządów sondy NASA, zarejestrował efekty burzy słonecznej, która przyniosła nam ubiegłotygodniowe zjawiskowe zorze polarne. GLOWS, bo taką nazwę nosi zaprojektowany i wykonany przez polskich naukowców instrument, działa na sondzie heliosferycznej NASA IMAP znajdującym się obecnie 1,5 miliona kilometrów od Ziemi.
Już za kilka dni rozpoczyna się naukowa faza amerykańskiej misji badawczej The Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP). Wystrzelona we wrześniu 2025 roku sonda NASA dotarła do punktu Lagrange’a 1 w styczniu 2026 roku. Urządzenie ma badać dwa ważne i wzajemnie powiązane zagadnienia naukowe dotyczące tzw. heliosfery: przyspieszanie cząstek energetycznych oraz oddziaływanie wiatru słonecznego z lokalnym ośrodkiem międzygwiazdowym. Ale już dzisiaj możemy powiedzieć, że zainstalowany na sondzie polski instrument badawczy GLObal solar Wind Structure (GLOWS) działa znakomicie. Zbiera znacznie szersze dane, niż ktokolwiek się spodziewał. Rozbłysk klasy X Gdy 18 stycznia 2026 roku doszło na Słońcu do jednego z najsilniejszych rozbłysków w historii pomiarów – wyjątkowo długiego rozbłysku sklasyfikowanego jako X1.95, po którym nastąpił ogromny koronalny wyrzut masy (ang. Coronal Mass Ejection, CME) – przyrządy misji IMAP do rejestrowania tego typu zjawisk przeszły w tzw. tryb bezpieczny. Wyrzut był na tyle duży i groźny, że mógł doprowadzić do trwałych uszkodzeń. – W tej sytuacji całkiem niespodziewanie okiem sondy okazał się nasz działający instrument GLOWS – powiedział dr hab. Maciej Bzowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Bzowski jest kierownikiem zespołu odpowiadającego za projekt, budowę i analizę danych zbieranych przez GLOWS. Jak wyjaśniają eksperci, niedługo po opisywanym rozbłysku centrum operacji sondy IMAP rozesłało informację do zespołów zarządzających poszczególnymi przyrządami o ekstremalnym i potencjalnie niebezpiecznym strumieniu cząstek energetycznych wyemitowanych przez Słońce. Mimo to polscy naukowcy nie zdecydowali się na wyłączenie instrumentu, ponieważ GLOWS został zaprojektowany do prowadzenia obserwacji poświaty w dalekim ultrafiolecie. Ma za zadanie rejestrować fotony o bardzo wąskiej długości fali, czyli 121,5 nanometrów. Innymi słowy – wysokoenergetyczne cząstki z CME nie powinny wpływać na jego pracę. Pełna funkcjonalność w skrajnych warunkach – W pomiarach instrumentu GLOWS nieco podwyższony sygnał, spowodowany burzą słoneczną był widoczny już od około godziny ósmej 19 stycznia. Maksimum tego efektu wystąpiło w godzinach 19–20 i było w pełni zgodne z danymi z instrumentów satelity GOES, zaprojektowanego do monitorowania ekstremalnych zjawisk pogody kosmicznej – mówi dr Marek Strumik z zespołu instrumentu GLOWS. Co istotne, instrument GLOWS zachował ciągłość pracy oraz pełną funkcjonalność podczas oddziaływania ekstremalnej burzy słonecznej. – GLOWS został zaprojektowany i zbudowany do obserwacji fotonów UV. Padające na detektor fotony wybijają elektrony, które są rejestrowane przez komputer pokładowy jako sygnał. A więc chmura naładowanych cząstek ze Słońca jest dla nas zakłóceniem, którego chcemy się pozbyć. Ostatnie zjawisko było bardzo silne, co pozwala nam z dużą dokładnością wyizolować ten dodatkowy sygnał. Będzie to miało duże znaczenie dla kalibracji GLOWS-a – wyjaśnia dr hab. Izabela Kowalska – Leszczyńska z CBK PAN. Astronomka dodaje, że to co dla nas jest „zanieczyszczeniem”, dla innych stanowi cenne źródło informacji o strukturze chmury naładowanej materii, która została wyrzucone ze Słońca. – GLOWS, w przeciwieństwie do wielu innych instrumentów misji IMAP, zarejestrował przebieg całego zjawiska. Na tej podstawie możemy określić wielkość chmury, a może nawet jej strukturę, a na pewno czas jej przejścia. W sygnale bowiem widoczne są falki sugerujące, że chmura nie była jednorodna. Niewątpliwie czeka nas teraz wnikliwa analiza zebranych danych, które stanowią miłą, ale wciąż niespodziankę – podkreśla uczona. Dane z GLOWS trafią do USA Faza naukowych obserwacji sondy IMAP, w tym instrumentu GLOWS rozpocznie się dopiero za kilka dni. Ale już teraz możemy śmiało powiedzieć, że instrument przeszedł pomyślnie bardzo ekstremalny test i w dodatku wyciągnął z niego naukę. Dane zebrane przez GLOWS zostały też przesłane do USA, do zespołu prof. Davida McComasa z Uniwersytetu Princeton, który kieruje całą misją od strony naukowej. Przypomnijmy, że ten pierwszy całkowicie polski instrument naukowy na misję IMAP został sfinansowany ze środków budżetu państwa na podstawie umowy pomiędzy NASA a Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To była najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat. Wywołała zorze polarne widoczne nawet w Kalifornii
Dwie noce w styczniu 2026 dały nam niezwykle silne zorze polarne, widoczne w całej Polsce. Jednak doniesienia o tym zjawisku płyną z całej półkuli północnej – zorzę obserwowano między innymi na południu USA, gdzie pojawia się bardzo rzadko. Za ten wyjątkowy spektakl odpowiada aktywność słoneczna, w tym wyjątkowo silna burza radiacyjna.
Choć zorza polarna z 19 i 20 stycznia 2026 nie była najsilniejsza w ostatnich dekadach, to miała w sobie coś wyjątkowego. Oprócz burzy magnetycznej Słońce zafundowało nam także burzę radiacyjną. I to właśnie ta druga odpowiada za błyskawiczne pojawienie się silnej zorzy na niebie. Pogoda kosmiczna – trzy skale, trzy zjawiska Według informacji Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, na pogodę kosmiczną składają się trzy zjawiska: burze geomagnetyczne (geomagnetic storm, czyli zaburzenia ziemskiego pola magnetycznego wywołane warunkami w wietrze słonecznym), burze radiacyjne (solar radiation storm, czyli wzrost promieniowania towarzyszący wzrostowi liczby cząstek energetycznych) oraz zakłócenia radiowe (radio blackout, czyli zakłócenia jonosfery spowodowane słoneczną emisją promieniowania X). Tym trzem zjawiskom przypisano trzy skale: R dla zakłóceń radiowych, G dla burz geomagnetycznych i S dla burz radiacyjnych. W celu ostrzegania przed możliwymi negatywnymi skutkami tych zjawisk stosuje się alerty opracowane w oparciu o te trzy skale. Najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat 19 stycznia jeden z najpopularniejszych serwisów meteorologicznych na świecie — MyRadarWX — wydał ostrzeżenie przed burzą radiacyjną na poziomie S4 (w skali od 1 do 5). Okazała się najsilniejsza od prawie ćwierć wieku. Innymi słowy – w Ziemię uderzył strumień wysokoenergetycznych protonów, wyemitowanych przez Słońce. Według IMGW tak silne zjawisko może spowodować m.in.: możliwe kłopoty z pamięciami urządzeń elektronicznych, zaszumienie zdjęć, ryzyko napromieniowania astronautów podczas spacerów kosmicznych, a także pilotów i pasażerów samolotów, czy tłumienie komunikacji radiowej na wysokich częstotliwościach ponad regionami biegunowymi. Wszystko to jednak dotyczy tylko dużych wysokości – na Ziemi jesteśmy zwykle bezpieczni. Tym razem także na dużych wysokościach i w rejonach polarnych nie zanotowano poważnych incydentów. Ale widać było inny, znacznie przyjemniejszy skutek: burza radiacyjna przyczyniła się do spektakularnych zórz polarnych. Burza magnetyczna czy radiacyjna? Tak powstają zorze polarne Zorze polarne znacznie częściej wywołane są burzami geomagnetycznymi. Takie burze potrzebują jednak 3–4 dni, aby przebyć drogę ze Słońca na Ziemię, a cząstki wyemitowane przez Słońce 19 stycznia 2026 roku wywołały spektakularne zorze w czasie krótszym niż 24 godziny. Zatem mimo, że styczniowe zorze były wizualnie słabsze niż np. te z maja 2024 roku – to wywołało je nie notowane od lat zjawisko. A jakie było źródło tego całego zamieszania na samym Słońcu? Był to potężny rozbłysk klasy X1.9, w pobliżu równika Słońca. Towarzyszył mu tzw. koronalny wyrzut masy (CME). Wywołały one zarówno burzę radiacyjną, jak i magnetyczną. Ta druga dotarła do Ziemi później, dzięki czemu mogliśmy cieszyć się powtórką zorzy polarnej kolejnego wieczoru. Źródła: Bigthink, IMGW, Fakt Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ma masę miliona Słońc i czarną dziurę w sercu. Nowo odkryty ciemny obiekt należy do nieznanej wcześniej klasy
11 miliardów lat świetlnych od nas znajduje się nie stwierdzona nigdy wcześniej struktura. Całkowicie ciemne i tajemnicze ciało o masie miliona Słońc i z możliwą czarną dziurą w centrum, zostało odkryte w 2025 roku tylko dzięki swojemu grawitacyjnemu oddziaływaniu. Do badań zaprzęgnięto Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, który przyjrzy się tajemniczemu obiektowi w podczerwieni.
W ubiegłym roku astronomowie zaobserwowali potężne zakłócenie grawitacyjne wynikające z obecności nieznanej struktury. Zakłócenie odkryto w tzw. układzie soczewkowania grawitacyjnego o sygnaturze JVAS B1938+666. Obiekt jest teraz pod intensywną obserwacją astronomów. Soczewkowanie grawitacyjne a ogólna teoria względności Przypomnijmy: soczewkowanie grawitacyjne jest zjawiskiem przewidzianym przez ogólną teorię względności opublikowaną przez Alberta Einsteina w 1915 roku. Zjawisko to zachodzi, gdy światło z obiektu znajdującego się w tle przechodzi przez obszar zakrzywienia czasoprzestrzennego wywołanego przez masywny obiekt na pierwszym planie. Soczewka grawitacyjna sprawia, że prosta linia światła staje się zakrzywiona. Zjawisko to pozwala nie tylko zobaczyć odległe obiekty, ale także ocenić, jak rozłożona jest masa samym układzie soczewkującym. Opisywana soczewka grawitacyjna JVAS B1938+666 składa się z masywnych ciał znajdujących się w odległościach od 6,5 do 11 miliardów lat świetlnych oraz z opisywanej tajemniczej ciemnej struktury, będącej najodleglejszym elementem. Aby dowiedzieć się więcej o soczewce, astronomowie spróbowali odtworzyć rozkład masy w tym obiekcie, ustalając tak zwany „profil gęstości”. Czarna dziura, czy ciemna materia? – Próba rozróżnienia składników masy tak odległego, niskomasywnego obiektu za pomocą soczewkowania grawitacyjnego była niezwykle trudna, ale jednocześnie niesamowicie ekscytująca – napisała w oświadczeniu kierująca zespołem specjalistka ds. soczewkowania grawitacyjnego z Max Planck Institute for Astrophysics w Niemczech, dr Simona Vegetti. – Za każdym razem, gdy myślałam, że już w pełni zrozumieliśmy ten fascynujący układ, pojawiała się kolejna niespodzianka. Właśnie ta kombinacja trudności oraz tajemniczości sprawia, że ten obiekt jest tak fascynujący – dodała badaczka. Prowadzona przez dr Vegetti grupa porównała dane zebrane przez szereg teleskopów, w tym przez Green Bank Telescope, z różnymi modelami ciemnej materii. Okazało się, że żaden z tych modeli nie potrafi wyjaśnić charakteru tajemniczego obiektu. – Wiemy, że obiekt jest szczególnie gęsty w centrum, ale jednocześnie rozciąga się na ogromną odległość. Innymi słowy masa nie jest rozłożona jednorodnie. To tak, jakby w centrum znajdował się niezwykle zwarty obiekt, ale profil gęstości dalej rozciągał się na odległości znacznie większe niż te, które typowo obserwujemy w galaktykach lub układach gwiezdnych o porównywalnej masie – powiedział dr Davide Massari z włoskiego Narodowego Instytutu Astrofizyki. Karzeł mniejszy niż wszystkie? Dotychczasowe badania tej tajemniczej struktury opierały się na teleskopach radiowych. Jednak, aby rozwikłać zagadkę, konieczne będą potężne możliwości prowadzenia obserwacji w podczerwieni Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). – Gdyby udało się nam zaobserwować jakiś rodzaj emisji światła w zakresie widzialnym lub podczerwonym, moglibyśmy uznać, że struktura ta jest np. nieco anomalną ultrakompaktową galaktyką karłowatą z nietypowo rozległą otoczką gwiazdową. Jeśli jednak nawet JWST nie dostrzeże żadnego światła gwiazd ani innej widzialnej materii, oznaczałoby to, że mamy do czynienia z obiektem, którego własności trudno wyjaśnić przy użyciu obecnych modeli ciemnej materii – podsumowała dr Cristiana Spingola z Narodowego Instytutu Astrofizyki. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Po 130 latach poszukiwań odnaleziono gwiazdę, którą odkrył, a następnie zgubił amerykański astronom
E.E. Barnard to jeden z najważniejszych astronomów drugiej połowy XIX wieku. Wykonał m.in. pierwszą fotografię Drogi Mlecznej, odnalazł piąty księżyc Jowisza, opisał najszybciej przemieszczającą się po nocnym niebie widzianą z Ziemi gwiazdę, a w 1892 roku zarejestrował jasną gwiazdę w pobliżu Wenus. Kłopot w tym, że niedługo później obiekt ten zniknął. Rozwiązywanie zagadki znikającej gwiazdy zajęło ponad 130 lat.
Spis treści: Jasny punkt przy Wenus Kosmiczny duch Problemy z ocenianiem „na oko” Rok 1892 był dla Edwarda Emersona Barnarda, urodzonego w Nashville amerykańskiego astronoma, wyjątkowo dobry. Używając 91-centymetrowego teleskopu refrakcyjnego pracującego w Obserwatorium Licka w Kalifornii, zaobserwował i opisał piąty księżyc Jowisza, któremu nadano imię Amaltea. Było to ogromne wydarzenie. W końcu Barnard stał się drugim po Galileuszu odkrywcą satelity Jowisza, tym samym przypieczętowując swoją renomę jednego z najważniejszych astronomów ówczesnych czasów. W tym samym roku skierował swój teleskop na Wenus, licząc na odkrycie jej ewentualnych satelitów. Jednak zamiast księżyca, zauważył w pobliżu piekielnej planety jasny, świecący punkt. Jasny punkt przy Wenus Dostrzeżony obiekt uznał za gwiazdę o jasności około 7 magnitudo. W tej skali wyższa liczba oznacza obiekt słabszy. Przy bardzo dobrych warunkach obserwacyjnych ludzkie oko potrafi dostrzec gwiazdy do około 6 magnitudo. Problem w tym, że Barnard dostrzegł gwiazdę raz, po czym nie zobaczył jej już nigdy więcej. Można byłoby powiedzieć, że to złudzenie czy zwykła pomyłka, ale nie mówimy przecież o astronomie-amatorze, tylko o skrupulatnym naukowcu o potwierdzonej renomie i ogromnym dorobku. Zresztą sam przyznał się do „zgubienia gwiazdy” w krótkim artykule opublikowanym w 1906 roku pod tytułem „Niewyjaśniona obserwacja”. Barnard próbował odnaleźć tę gwiazdę w najpełniejszym wówczas katalogu nieba północnego, tzw. Bonner Durchmusterung. Powstały w połowie XIX wieku w Obserwatorium w Bonn katalog umożliwił systematyczne poszukiwania nowych gwiazd, gwiazd zmiennych i stanowił najlepszy punkt odniesienia dla astronomów końca XIX i początku XX wieku. Katalog obejmował wszystkie gwiazdy jaśniejsze niż 9,5 magnitudo. Czyli gwiazda o jasności 7 magnitudo, jak ocenił obiekt w pobliżu Wenus Barnard, powinna się tam znaleźć. Jednak jej nie było. Kolejne, uparcie prowadzone obserwacje również nie przyniosły rezultatu – obiekt zniknął. Jedyną gwiazdą w pobliżu tej pozycji była gwiazda o jasności 11 magnitudo, czyli około sto razy słabsza. Kosmiczny duch Barnard rozważał różne wyjaśnienia. Wykluczył znane wówczas duże planetoidy, takie jak Ceres, Pallas czy Vesta, które w tym czasie znajdowały się gdzie indziej. Rozważał też hipotezę, że słabsza gwiazda mogła chwilowo pojaśnieć albo że padł ofiarą złudzenia optycznego – tzw. „ducha”, czyli wewnętrznego odbicia światła Wenus w teleskopie. Jednak do końca swego życia nie rozwiązał zagadki. Rękawicę podejmowali kolejni astronomowie, ale ich badania również nie przynosiły rozwiązania. Wszystko zmieniło się w grudniu 2024 roku. Grupa astronomów – zarówno amatorów, jak i profesjonalistów – postanowiła raz jeszcze zbadać sprawę. Zespół systematycznie analizował wszystkie wcześniejsze hipotezy i każdą z nich odrzucił jako niewystarczającą. Gdy byli już bliscy rezygnacji, Roger Ceragioli, inżynier optyki z Uniwersytetu Arizony, zdecydował się ponownie sprawdzić hipotezę „ducha”. O świcie obserwował Wenus, używając teleskopu wyposażonego w zabytkowy okular, podobny do tego, jakim mógł posługiwać się Barnard. Ku swojemu zaskoczeniu niemal natychmiast zobaczył w polu widzenia „gwiazdę”. Choć wydawała się dość jasna, mapa nieba na komputerze wskazywała, że ma ona w rzeczywistości jedynie 8 magnitudo, a więc jest stosunkowo słaba. Problemy z ocenianiem „na oko” Badacze doszli do wniosku, że Barnard doświadczył podobnego efektu. Gwiazda, którą ocenił na 7 magnitudo, była w rzeczywistości tą samą, później katalogowaną gwiazdą 11 magnitudo, która w porannym świetle i w pobliżu bardzo jasnej Wenus wydawała się znacznie jaśniejsza. Dodatkowo Barnard był wtedy stosunkowo nowym użytkownikiem teleskopu obserwatorium Licka w Kalifornii i nie miał w polu widzenia innych gwiazd o znanej jasności, z którymi mógłby ją porównać. Jak zauważa Ceragioli, pomyłka Barnarda jest całkowicie zrozumiała. Ocenianie jasności gwiazd „na oko” było wówczas umiejętnością rozwijaną głównie przez astronomów zajmujących się gwiazdami zmiennymi – a Barnard do nich nie należał. Jak widać, nawet najlepsi naukowcy o długiej i udokumentowanej karierze potrafią popełnić błąd. Nie zmienia to faktu, że E.E. Barnard zapisał się w historii astronomii złotymi literami. Poza wymienionymi wcześniej odkryciami ma na swoim koncie badania ciemnych mgławic, których istnienie udowodnił pokazując, że są to obłoki pyłu zasłaniające światło gwiazd, a nie „puste miejsca” na niebie. Wykonał pierwsze naprawdę udane fotografie Drogi Mlecznej, które ukazały złożoną strukturę pyłów i ciemnych pasm w naszej Galaktyce. Odkrył lub współodkrył kilkanaście komet, w tym kilka okresowych, znacząco poszerzając wiedzę o małych ciałach Układu Słonecznego. Jego prace fotograficzne i obserwacyjne na długo wyznaczyły standardy precyzji w astronomii obserwacyjnej. A opisana przez niego szybko przemieszczająca się gwiazda została nazwana Gwiazdą Barnarda. Źródło: Journal of Astronomical History and Heritage Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Johannes Kepler – naukowy rewolucjonista, który pokazał nam, czym jest mechanika nieba
Już od najmłodszych lat wykazywał się ponadprzeciętną inteligencją. Tak ogromną, że nawet bieda, w jakiej się wychowywał, nie mogła stanąć mu na drodze. Z jego nazwiskiem kojarzą się przede wszystkim trzy prawa ruchu planet, ale Johannes Kepler pozostawił po sobie znacznie większą spuściznę.
Spis treści: Syn żołnierza i zielarki Kepler, wierny uczeń Kopernika Prawa ruchu planet Kepler – pisarz science fiction Odkrycia Johannesa Keplera położyły fundamenty pod nowoczesną mechanikę nieba i były iskrą rozpalającą potrzebę poznawania kosmosu. Połączenie zaawansowanej matematyki z odważną wyobraźnią Keplera sprawiły, że jego dorobek do dziś inspiruje naukowców i myślicieli na całym świecie. Syn żołnierza i zielarki Ten przyszły matematyk, astronom i astrolog przyszedł na świat 27 grudnia 1571 roku w miasteczku Weil der Stadt w Badenii-Wirtembergii. Miasteczko obecnie znajduje się w pobliżu Stuttgartu w Niemczech. Jego ojciec, będący żołnierzem najemnym, porzucił rodzinę, gdy Johannes miał zaledwie pięć lat. Od tej pory chłopiec był wychowywany przez parającą się zielarstwem matkę oraz przez dziadków. Zielarstwo matki przyniosło rodzinie kolejne problemy. W tamtych czasach zielarki często oskarżano o czary, co było prostą drogą do zakończenia życia na stosie. Mały Johann był dzieckiem chorowitym i słabym. Przebyta ospa pozostawiła u niego trwałe skutki. Miał zdeformowane dłonie i uszkodzony wzrok. Zainteresowania matematyczne zaczął wykazywać wyjątkowo szybko. Był też świadkiem dwóch zjawisk astronomicznych, które rozbudziły jego zainteresowanie kosmosem. W 1577 roku widział tzw. Wielką Kometę. Była to bardzo jasna, wręcz spektakularna kometa widoczna gołym okiem w Europie jesienią 1577 i wczesną zimą 1578 roku. Obserwował ją też Tycho Brahe, przyszły mentor i przyjaciel Keplera. Brahe użył poczynionych obserwacji do udowodnienia, że komety nie są zjawiskami atmosferycznymi, lecz znajdują się poza orbitą Księżyca. Tym samym obalił geocentryczne poglądy Arystotelesa. Młody Kepler był również świadkiem zaćmienia Księżyca w 1580 roku. Kepler, wierny uczeń Kopernika Mimo trudnej sytuacji finansowej rodziny, inteligencja Keplera została dostrzeżona bardzo wcześnie. Uczęszczał do szkoły lokalnej, następnie do protestanckiego seminarium (Stift) w Maulbronn, a później studiował na Uniwersytecie w Tybindze. Tam jego nauczycielem był Michael Maestlin – matematyk, który zapoznał go z systemem kopernikańskim, zakładającym, że to Słońce, a nie Ziemia, znajduje się w centrum Wszechświata. Teoria heliocentryczna wywarła ogromny wpływ na sposób myślenia Keplera i jego przyszłe badania. Po ukończeniu studiów przyjął posadę matematyka na austriackim uniwersytecie w Grazu. Ale w 1600 roku doszło do najbardziej znaczącego spotkania w jego życiu. Kepler wyjechał do Pragi, gdzie została mu zaoferowana posada asystenta wspomnianego już Tychona Brahe. Brahe był wówczas nadwornym matematykiem cesarza Rudolfa II Habsburga. Wcześniej astronomowie znali się tylko korespondencyjnie. Początkowo Brahe odnosił się do Keplera z rezerwą. Niechętnie udostępniał mu swoje dane, a relacja między nimi była napięta. Z czasem jednak dostrzegł wyjątkowe zdolności matematyczne Keplera. Ich współpraca, która wywarła na Keplera tak duży wpływ, nie trwała jednak długo. Duński astronom zmarł w 1601 roku. Jednak to właśnie Kepler odziedziczył po nim to, co najważniejsze: jego bezcenne dane obserwacyjne, które umożliwiły mu sformułowanie praw ruchu planet. Odziedziczył również posadę nadwornego astronoma cesarza. Prawa ruchu planet Na podstawie odziedziczonych notatek Kepler mógł wyznaczyć graficznie orbitę Marsa. Po wieloletnich obliczeniach doszedł do wniosku, że najwłaściwszą krzywą jest elipsa, co znalazło odbicie w treści pierwszego prawa, które mówi, że „każda planeta Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca po orbicie w kształcie elipsy, w której w jednym z ognisk jest Słońce”. To odkrycie datuje się na rok 1605. Już cztery lata wcześniej, w 1601 roku, Kepler dostrzegł zależność znaną dzisiaj jako drugie prawo ruchu planet. Mówi ono: „W różnych odstępach czasu promień wodzący planety, poprowadzony od Słońca, zakreśla równie pola”. Innymi słowy w peryhelium, czyli w pobliżu Słońca, planety poruszają się szybciej niż w aphelium, tj. daleko od Słońca. I tak na przykład prędkość liniowa Ziemi w peryhelium wynosi 30,3 km/s, w aphelium – 29,3 km/s, dlatego lato (aphelium ok. 3 lipca) jest nieco dłuższe od zimy (peryhelium ok. 3 stycznia). Trzecie prawo Kepler odkrył dopiero w roku 1618. Mówi ono, że „stosunek kwadratu okresu obiegu planety wokół Słońca do sześcianu wielkiej półosi jej orbity (czyli średniej odległości od Słońca) jest stały dla wszystkich planet w Układzie Słonecznym”. Czyli im większa orbita, tym dłuższy czas obiegu planety, a prędkość liniowa na orbicie jest odwrotnie proporcjonalna do pierwiastka promienia orbity. Powyższe prawa utwierdziły model kopernikański. Kepler był gorącym orędownikiem teorii heliocentrycznej, bronił jej zarówno w ujęciu matematycznym, jak i teologicznym. Kepler – pisarz science fiction Życie prywatne Keplera było pełne problemów finansowych i śmierci. Pierwszą żoną astronoma była Barbarą Müller, z którą ożenił się w 1597 roku. Müller była zamożną wdową po właścicielu młyna w Grazu. Małżeństwo miało charakter praktyczny. Związek nie był szczęśliwy, a między małżonkami często dochodziło do spięć. Barbara zmarła w 1611 roku, prawdopodobnie na tyfus lub inną chorobę zakaźną. Dwa lata po śmierci Barbary Johannes pojął za żonę Susannę Reuttinger. To małżeństwo było znacznie bardziej udane. Susanna była osobą praktyczną i zaradną. Wspierała Keplera w codziennym życiu i pomagała prowadzić dom mimo ciągłych problemów finansowych. A te nie opuszczały matematyka aż do śmierci. Często, aby ratować domowy budżet, Kepler sporządzał na zamówienie horoskopy. Choć z naszej perspektywy wydaje się to dziwne, to w XVII wieku granica między astronomią a astrologią był mniej niż umowna. Co ciekawe Kepler mieszkał przez pewien czas na obecnych terenach polskich, konkretnie w Żaganiu nieopodal Zielonej Góry. To tam napisał „Sen”, dzieło do dziś uznawane za jedną z pierwszych powieści science-fiction. Kepler zmarł 15 listopada 1630 roku w Ratyzbonie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ogromny sukces Polaków. Nasi astronomowie „zważyli” planetę podróżującą przez Drogę Mleczną i odkryli nową klasę ciał niebieskich
W prestiżowym czasopiśmie „Science” opublikowano właśnie przełomową pracę zespołu astronomów, w którym dużą rolę odegrali polscy badacze. Odkryli oni zupełnie nowa klasę planet pozasłonecznych. To jedno z najważniejszych astronomicznych wydarzeń dekady.
Spis treści: Nieuchwytni planetarni wędrowcy Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych Planeta swobodna czy inny obiekt? Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Międzynarodowy zespół, w którym kluczową rolę odegrali astronomowie z prowadzonego w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego wielkoskalowego przeglądu nieba OGLE oraz projektu Gaia Science Alerts, ogłosili odkrycie nowej klasy planet pozasłonecznych – planet swobodnych. To obiekty krążące samotnie w Drodze Mlecznej, niezwiązane grawitacyjnie z gwiazdami. Odkrycie było możliwe dzięki bezpośredniemu „zważeniu” planety odkrytej poprzez zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Jej masa wynosi 70 mas Ziemi. – To odkrycie dekady, porównywalne z odkryciem pierwszych udokumentowanych planet pozasłonecznych w latach 90. ubiegłego wieku. Astronomowie wreszcie mają pewność, iż tego typu obiekty istnieją we Wszechświecie – skomentował prof. Andrzej Udalski, lider polskiego projektu OGLE. Nieuchwytni planetarni wędrowcy Astronomowie od dawna zdawali sobie sprawę, iż planety pozasłoneczne mogą istnieć nie tylko w układach związanych. Różne zjawiska naturalne, jak np. oddziaływania grawitacyjne z gazowymi olbrzymami w trakcie formowania się układów planetarnych czy bliskie przejścia sąsiednich gwiazd sprawiają, że planety mogą zostać wyrywane z macierzystych układów i wystrzelone w przestrzeń międzygwiazdową. Takie samotne planety, nazwane planetami swobodnymi, mogą wędrować w Drodze Mlecznej nie będąc związanymi z żadną gwiazdą. Szacunki wskazują, że liczba takich planet może być bardzo duża i wręcz przewyższać liczbę planet związanych. Kłopot w tym, że ich istnienie trudno udowodnić. Nie emitują promieniowania, które można byłoby zobaczyć, a skoro nie poruszają się wokół gwiazdy macierzystej nie można użyć tzw. metody tranzytu, czyli okresowego spadku jasności gwiazdy w chwili przejścia przez jej tarczę planety. Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Można jednak wykorzystać technikę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Zachodzi ono, gdy światło odległej gwiazdy zostaje ugięte i wzmocnione przez grawitację bliższego obiektu, zwanego soczewką. Metoda ta pozwala na wykrywanie ciemnych, nieświecących ciał. Czas trwania zjawiska mikrosoczewkowania zależy od masy soczewki. W przypadku planet jest on bardzo krótki – rzędu zaledwie kilku-kilkunastu godzin. Właśnie tego typu badaniami zajmuje się największy polski projekt astronomiczny OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment) prowadzony przez astronomów z Obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego. Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych W 2017 roku uczeni z projektu OGLE opublikowali w „Nature” wyniki poszukiwań planet swobodnych oparte na kilkuletnich intensywnych obserwacjach około 50 milionów gwiazd w kierunku centrum Drogi Mlecznej. Odkryli wśród nich kilka tysięcy zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego o rozmaitych skalach czasowych – od godzin do setek dni. – Obserwacje wskazywały, iż planet swobodnych powinno być istotnie dużo, lecz wbrew poprzednim przypuszczeniom, większość z nich powinny stanowić planety małomasywne, a nie masywniejsze, o masach rzędu masy Jowisza – mówi dr Przemek Mróz, pierwszy autor tej przełomowej pracy. Planeta swobodna czy inny obiekt? Wkrótce odkryto pierwsze obiecujące kandydatki na planety swobodne. Jednak ich istnienie, mimo iż mocno prawdopodobne, pozostawało nieudowodnione. Nie udawało się bowiem bezpośrednio zmierzyć masy takiego obiektu i potwierdzić, że faktycznie jest planetą, a nie np. brązowym karłem. Przełom nastąpił 3 maja 2024 roku. Tego dnia znajdujące się w Australii, RPA i Chile teleskopy koreańskiej sieci KMTNet, oraz teleskop projektu OGLE w Obserwatorium Las Campanas w Chile, zarejestrowały krótkotrwałe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego, jasnej gwiazdy w centrum Galaktyki. Zgodnie z konwencją otrzymało ono oznaczenie KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Wkrótce po zakończeniu zjawiska okazało się, iż kształt mikrosoczewkowych zmian jasności odpowiada przewidywanym zmianom wywołanym przez soczewkującą planetę swobodną. Kolejnym krokiem było wykorzystanie danych z misji astronomicznej Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia, która w latach 2014–2025 dokonywała regularnych obserwacji fotometrycznych dwóch miliardów gwiazd z całego nieba. Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Dzięki połączeniu danych nareszcie udało się dokonać bezpośredniego pomiaru masy planety swobodnej. Wiemy, że jest to około 70 mas Ziemi, czyli nieco mniej niż wynosi masa Saturna. O to, jak „zważyć” planetę swobodną zapytaliśmy dr Przemka Mroza. – Do wykrywania planet swobodnych stosujemy metodę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Grawitacja planety, działając jak ogromna soczewka, skupia i tymczasowo wzmacnia jasność odległej, niezwiązanej gwiazdy-źródła. Obserwujemy krótkotrwałe pojaśnienie tej gwiazdy. Dysponując wyłącznie danymi z ziemskich obserwatoriów nie możemy zazwyczaj powiedzieć, gdzie znajduje się obiekt-soczewka i jaką ma masę: czy znajduje się blisko Ziemi i ma małą masę, czy jest położony dalej i zarazem bardziej masywny. Analogicznie, jeżeli patrzymy przez szkło powiększające albo lunetę, to nie możemy powiedzieć w jakiej odległości znajduje się oglądany obiekt – wyjaśnia naukowiec. Dodaje, że w przypadku zjawisk mikrosoczewkowania można zmierzyć odległość i masę grawitacyjnej soczewki dopiero dzięki połączeniu pomiarów wykonanych z dwóch odległych obserwatoriów. – Wykorzystaliśmy dane zebrane przez misję Gaia, która znajdowała się w odległości około 1,6 mln km od Ziemi. Gaia zaobserwowała ten sam kształt pojaśnienia gwiazdy-źródła, ale opóźniony o około 2 godziny względem obserwacji z Ziemi. Wielkość opóźnienia zależy od odległości do soczewki: im większe, tym znajduje się ona bliżej Ziemi. Nasze obliczenia wskazują, że badana planeta-soczewka znajduje się w odległości około 10 tys. lat świetlnych od Ziemi i ma masę około 70 razy większą niż Ziemia – tłumaczy astronom. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nastolatka z Katowic odkryła nowe ciało niebieskie – i nazwała je imieniem wybitnego polskiego astronoma
Polska uczennica, Maria Wicher, została uznana za współodkrywczynię nowej planetoidy. Nazwała ją „Wolszczan”, oddając hołd profesorowi, którego wykład ją zainspirował. Odkrycie nastolatki to efekt międzynarodowej współpracy badawczej i zaangażowania młodych ludzi w naukę.
Nauka to nie tylko dzieło ekspertów po wielu latach edukacji i pracy. Udowodniła to pewna nastolatka z Katowic. Zainteresowana astronomią licealistka zaangażowała się w projekt nauki obywatelskiej i dokonała ważnego odkrycia. Młoda Polka nie poprzestała jednak na własnym osiągnięciu - dzięki niej nowo odkryte ciało niebieskie dostało imię Aleksandra Wolszczana, jednego z najwybitniejszych astronomów. Obywatelka odkrywa planetoidę Maria Wicher, licealistka i członkini Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii oraz młodzieżowej sekcji AstroYouth działającej przy Polskim Towarzystwie Astrobiologicznym, brała udział w japońskim projekcie nauki obywatelskiej „Come on! Impacting ASteroids” (COIAS). Amatorzy mogą w nim analizować i interpretować dane naukowe pod okiem badaczy. Młoda astronomka analizowała archiwalne zdjęcia z teleskopu Subaru pracującego na Hawajach. Wypatrzyła na nich nieznaną planetoidę. Oficjalnie jej współodkrywcami są jeszcze naukowcy: Todd Fisher, Nao Ikeda i Jiashuo Zhang. Jak nazwać nieznany obiekt? Prawo nadawania nazw planetoidom przysługuje ich odkrywcom. W tym przypadku ten zaszczyt przypadł zatem Marii Wicher. Do tej pory obiekt pozostawał bezimienny – nosił tylko techniczny numer 805997. Oczywiście proponowane nazwy muszą spełniać kryteria ustalone przed Międzynarodową Unię Astronomiczną. Ta organizacja jako jedyna na świecie ma prawo nadawać obiektom astronomicznym oficjalne nazwy. Kosmiczne spotkanie i inspiracja W 2023 r. Maria Wicher uczestniczyła w wykładzie prof. Aleksandra Wolszczana na konferencji Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego. Wówczas pojawiła się w jej głowie myśl: jeśli kiedykolwiek odkryję kosmiczny obiekt i będę miała prawo nadać mu nazwę, uhonoruję w ten sposób dokonania naukowe tego polskiego radioastronoma. To zobowiązane szybko znalazło pozytywny finał. W grudniowym biuletynie wydanym przez komitet ds. nazewnictwa małych ciał w Układzie Słonecznym przy Międzynarodowej Unii Astronomicznej ogłoszono nowe nazwy dla planetoid, w tym obiektu „Wolszczan”. Obiekt ten zlokalizowany jest w głównym pasie planetoid znajdującym się między Marsem a Jowiszem. Jego szacowana średnica wynosi ok. 1,2 km. Kim jest Aleksander Wolszczan? Prof. Aleksander Wolszczan jest wybitnym astronomem i astrofizykiem. Zasłynął w świecie jako odkrywca pierwszych planet pozasłonecznych krążących wokół pulsara PSR B1257+12 w gwiazdozbiorze Panny. Jego przełomowe odkrycie zapoczątkowało intensywny rozwój badań nad planetami pozasłonecznymi. Liczba znanych planet poza Układem Słonecznym przekroczyła już 6000. Kariera naukowa prof. Aleksandra Wolszczana rozpoczęła się na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od roku 1992 roku jest związany z Uniwersytetem Stanowym Pensylwanii, jednak utrzymuje stały związek z polskim i toruńskim środowiskiem naukowym. Na przykład od roku 2004 z inicjatywy i przy udziale prof. Wolszczana astronomowie z UMK prowadzą pensylwańsko-toruński projekt poszukiwania planet pozasłonecznych. Zaowocował odkryciem już ponad 30 planet przy innych gwiazdach oraz pięcioma doktoratami. Źródło: Portal UMK Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ekscytujące odkrycia śladów życia i kometa spoza Układu Słonecznego. Najważniejsze astronomiczne wydarzenia roku
Najważniejsze odkrycia astronomiczne 2025 roku zaskoczyły nie tylko naukowców. Od przelotu komety międzygwiezdnej po ślady życia na Marsie – ten rok był przełomowy także z polskiej perspektywy.
Spis treści: Międzygwiezdny wędrowiec Narodziny supermasywnych czarnych dziur Rok ekscytujących śladów życia Pierwsze światło Obserwatorium Vera C. Rubin Sztuczne zaćmienie Słońca Sławoszomania i Polska w kosmosie Rok 2025 zapisze się w historii astronomii i nauk kosmicznych jako rok międzygwiezdnej komety 3I/ATLAS oraz okres, w którym znaleziono najsilniejsze dowody na istnienie dawnego życia na Marsie. Długo oczekiwane Obserwatorium Very C. Rubin rozpoczęło obserwacje, a Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba pokazał, jak rodzą się pierwotne czarne dziury. Z polskiej perspektywy byliśmy świadkami lotu w kosmos drugiego Polaka, wysłaliśmy nasz instrument na misji NASA i obserwujemy jak fińsko – polska firma satelitarna staje się jednym z kluczowych graczy na światowym rynku. Międzygwiezdny wędrowiec Kometa została zarejestrowana 1 lipca przez chilijską część systemu ATLAS w gwiazdozbiorze Strzelca. Szybko stało się jasne, że jej orbita jest silnie hiperboliczna. Właśnie ta cecha wskazuje, że kometa pochodzi spoza naszego układu planetarnego. Oznacza to, że w przeciwieństwie do komet pochodzących z Układu Słonecznego, 3I/ATLAS nie krąży wokół Słońca, lecz jedynie przelatuje w jego pobliżu. Do badania komety zaprzęgnięto zarówno teleskopy naziemne, jak i te pracujące w kosmosie. Cennych informacji na temat kosmicznego wędrowca udzieliły dwie sondy Europejskiej Agencji Kosmicznej: badający Marsa Trace Gas Orbiter misji ExoMars oraz lecąca w kierunku lodowych księżyców Jowisza sonda JUICE. Mimo licznych spekulacji, iż obiekt nie ma pochodzenia naturalnego i może być statkiem obcej cywilizacji, badania wskazują, że 3I/ATLAS jest po prostu kometą. Narodziny supermasywnych czarnych dziur Od momentu rozpoczęcia obserwacji przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) w 2022 roku astronomowie zauważali tajemnicze „małe czerwone kropki” we wczesnym Wszechświecie. Początkowo nie było jasne, czym są — rozważano karłowate galaktyki lub gęste gromady gwiazd. We wrześniu 2025 roku zaproponowano nowe wyjaśnienie. Według ekspertów „małe czerwone kropki” z tzw. epoki rejonizacji mogą być pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami współczesnych galaktyk. Mogły one powstać albo w wyniku bezpośredniego zapadania się masywnego obłoku gazu, albo poprzez łączenie się wielu czarnych dziur o masach gwiazdowych. To odkrycie znacząco zmienia nasze rozumienie powstawania czarnych dziur, galaktyk i wczesnego Wszechświata. Rok ekscytujących śladów życia W 2025 roku pojawiły się jedne z najbardziej kontrowersyjnych i ekscytujących sygnałów potencjalnego życia poza Ziemią. Łazik Perseverance odkrył na Marsie jasnoczerwone plamy otoczone ciemnym materiałem, nazywane „plamami lamparta”. Na Ziemi powstają one często w wyniku procesów biologicznych. W skałach znaleziono także związki organiczne. To najsilniejszy dotąd dowód na możliwość istnienia życia mikrobiologicznego w kraterze Jezero 3,5 mld lat temu. Równocześnie teleskop JWST dostarczył mocniejszych dowodów na obecność dimetylosiarczku w atmosferze egzoplanety K2-18b, co może wskazywać na aktywność biologiczną. Odkrycie pozostaje jednak przedmiotem debaty. Pierwsze światło Obserwatorium Vera C. Rubin Latem 2025 roku Obserwatorium Vera C. Rubin w Chile rozpoczęło obserwacje. Teleskop o średnicy 8,4 m i kamera 3,2 gigapiksela będzie każdej nocy zbierać 20 TB danych, generując miliony alertów o zmiennych obiektach kosmicznych. W ciągu 10 lat projekt ma zgromadzić 60 petabajtów danych, co może zapoczątkować prawdziwą lawinę nowych odkryć astronomicznych. Sztuczne zaćmienie Słońca Wyniesiona w grudniu ubiegłego roku podwójna sonda ESA Proba-3 dokonała tego, do czego została zaprojektowana, czyli pierwszego sztucznego zaćmienia Słońca z orbity. Podwójna sonda działa w ultraprecyzyjnej formacji i w odpowiednim punkcie wydłużonej orbity tworzy najdłuższy, niemal 150 metrowy koronograf świata. Jeden z satelitów zakrywa tarczę słoneczną, by drugi mógł obserwować koronę. Jest to absolutny przełom technologiczny i naukowy. Tym ważniejszy dla nas, że w pracę nad misją zaangażowane były polskie instytuty i firmy. Niemal w tym samym momencie dowiedzieliśmy się również, że inna sonda ESA – Solar Orbiter, zbudowana również z polskim udziałem, wykonała pierwsze w historii zdjęcie bieguna słonecznego. Sławoszomania i Polska w kosmosie Głównym tematem tego roku z polskiej perspektywy był lot na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS) dr. Sławosza Uznańskiego – Wiśniewskiego. Drugi Polak w kosmosie poleciał na orbitę statkiem Dragon Crew, na pokładzie ISS wykonał szereg eksperymentów i szczęśliwie wrócił, by promować wśród dzieci i młodzieży zainteresowanie naukami inżynieryjnymi i kosmicznymi. We wrześniu tego byliśmy też świadkami startu misji heliosferycznej NASA – IMAP. Misji wyjątkowo ważnej z polskiej perspektywy, ponieważ po raz pierwszy przygotowaliśmy na misję NASA cały eksperyment, zaprojektowaliśmy i wykonaliśmy urządzenie GLOWS i będziemy analizowali zebrane przez nie dane. Start był pomyślny, sonda w styczniu 2026 roku dotrze do znajdującego się 1,5 mln km od Ziemi punktu L1 i rozpocznie obserwacje. Instrument GLOWS był dziełem naukowców i inżynierów z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Choć nasz ranking skupia się na badaniach naukowych, warto zrobić jedno małe odstępstwo i podkreślić rozwój i znaczenie fińsko-polskiej firmy satelitarnej Iceye. Od 2018 roku firma wysłała na orbitę ponad 60 satelitów wyposażonych w radary z syntetyczną aperturą (SAR). Pozwalają one na obserwacje powierzchni niezależnie od pokrywy chmur. Zostało to wykorzystane m.in. podczas ubiegłorocznej powodzi na południu Polski. Firma ma podpisane kontrakty m.in. z NATO, polskim Ministerstwem Obrony Narodowej, wojskami Portugalii, Holandii, Grecji i Ukrainy, a zobrazowania uzyskiwane przez satelity Iceye stają się kluczowe w temacie europejskiej obronności i niezależności. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Alert zorzowy informuje o niesamowitym zjawisku. Jak odczytać kosmiczną prognozę pogody?
Alert zorzowy jest coraz częściej ogłaszany dla Polski. Zjawisko burzy geotermalnej przestało już interesować wyłącznie naukowców i pasjonatów. Gdy rozpoczyna się widoczny z naszego kraju niezwykły spektakl kolorów, w obserwatorów nieba i astrofotografów zamieniają się także zwykli obywatele. Należy jednak podkreślić, że alerty zorzowe nie służą wyłącznie komunikowaniu możliwości wystąpienia tego niezwykłego zjawiska, ale także ostrzeganiu przed rozbłyskami Słońca i ich ewentualnymi skutkami.
Spis treści: Alert zorzowy, czyli skąd wzięła się potrzeba monitorowania kosmicznej pogody Jak rozszyfrować kosmiczne prognozy? Największe spektakle XXI wieku W nocy z 10 na 11 maja 2024 roku wydarzyło się coś niezwykłego. Media konwencjonalne i internetowe zalała fala zdjęć, przedstawiających fioletowe i różowe smugi światła, rozświetlające nocne niebo. Zorza polarna była wówczas doskonale widoczna nie tylko nad Bałtykiem, ale także nad Krakowem, Wrocławiem, a nawet w sercu Pienin. Polska stała się świadkiem najsilniejszej burzy geomagnetycznej od ponad dwóch dekad, sklasyfikowanej jako G5. Wcześniejsze silne zjawiska, jak choćby te z 2003 i 2015 roku, były dokumentowane przede wszystkim przez naukowców i pasjonatów. Natomiast w 2024 roku po aparaty sięgnęli wszyscy. Alert zorzowy, czyli skąd wzięła się potrzeba monitorowania kosmicznej pogody 1 września 1859 roku brytyjski astronom-amator prowadził obserwację plam na Słońcu, gdy nagle dostrzegł oślepiający rozbłysk. 18 godzin później w Ziemię uderzył potężny koronalny wyrzut masy (CME). Skutki tego zdarzenia były poważne. W Europie i Ameryce Północnej awarii uległy systemy telegraficzne. W niektórych miejscach operatorzy zostali porażeni prądem, a sypiące się z urządzeń iskry zapalały papier. To wydarzenie było pierwszym dowodem na to, że aktywność słoneczna może bezpośrednio i destrukcyjnie wpływać na ludzką technologię, co zapoczątkowało potrzebę stworzenia systemu prognozowania pogody kosmicznej. Rdzeń systemu ostrzegania Współcześnie sercem globalnego systemu alarmowego jest amerykańskie Space Weather Prediction Center (SWPC), będące częścią National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). Jego misją jest nieustanne monitorowanie Słońca i prognozowanie zdarzeń, które mogą zagrozić kluczowej infrastrukturze, takiej jak sieci energetyczne, satelity, systemy GPS czy komunikacja radiowa. Aby komunikować skalę zagrożeń, SWPC wprowadziło skalę pogody kosmicznej, w tym najważniejszą dla łowców zórz skalę G, która ocenia siłę burzy geomagnetycznej w pięciostopniowej skali, od G1 (słaba) do G5 (ekstremalna). Program Bezpieczeństwa Kosmicznego ESA Także Europa uczestniczy w monitorowaniu kosmosu. European Space Agency (ESA) w 2009 roku zainicjowała Program Świadomości Sytuacyjnej w Kosmosie (Space Situational Awareness – SSA), który z czasem przekształcił się w kompleksowy Program Bezpieczeństwa Kosmicznego. Działania agencji opierają się na trzech filarach: monitorowaniu planetoid, śledzeniu kosmicznych śmieci, śledzeniu pogody kosmicznej. Nie tylko techniczne ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem W pierwotnym założeniu, systemy te miały służyć ochronie krytycznej infrastruktury przed kosmicznym zagrożeniem. Docelowymi odbiorcami prognoz były rządy, wojsko i wielkie korporacje. Jednak wraz z rozwojem internetu pojawił się nowy, masowy odbiorca – opinia publiczna, którą sama NOAA określa mianem „entuzjastów pogody kosmicznej”. W ten sposób alert zorzowy, który kiedyś był jedynie technicznym ostrzeżeniem, stał się zaproszeniem do udziału we wspólnej obserwacji nieba. Jak rozszyfrować kosmiczne prognozy? Dla miłośników astronomii w Polsce kluczem do udanych łowów jest zrozumienie kilku podstawowych wskaźników, które pozwalają ocenić szansę na zaobserwowanie zorzy. Indeks Kp Najważniejszym parametrem dla obserwatorów na średnich szerokościach geograficznych jest indeks planetarny Kp. Pod tym oznaczeniem kryje się miara globalnych zaburzeń pola magnetycznego Ziemi, wyrażona w skali od 0 do 9. W dużym uproszczeniu: Kp 0–3 oznacza spokojne warunki i brak szans na zorzę w Polsce; Kp 4–5 oznacza umiarkowaną aktywność i szansę na zaobserwowanie zorzy; Kp 6 i więcej oznacza trwającą silną burzę geomagnetyczną i realną szansę na obserwację. W praktyce, Kp 4–5 daje szansę na sfotografowanie bladej, fioletowej poświaty nisko nad północnym horyzontem, głównie z rejonów nadmorskich. Kp 6 to natomiast solidny alert dla północnej i centralnej Polski. Zorza może być widoczna gołym okiem jako wyraźna, różowa lub czerwona łuna. Kp 7 to silny alert dla całego kraju. Zorza może być widoczna nawet z południowych krańców Polski. Kp 8–9 oznacza burzę klasy G4 lub G5, a wtedy zorza jest widoczna z całego kraju, jako intensywnie kolorowe, dynamiczne zjawisko. W skrajnych przypadkach, może pojawić się nawet w zenicie, czyli nad głowami obserwatorów. Największe spektakle XXI wieku Najsilniejsze, najwyraźniejsze zorze polarne nad Polską były obserwowane w XXI wieku. Poniżej wymieniamy najbardziej spektakularne zjawiska. Październik 2003 Pod koniec października 2003 roku Ziemię nawiedziła seria ekstremalnych burz geomagnetycznych klasy G5, wywołanych przez gigantyczny rozbłysk słoneczny klasy X. Świadkowie opisywali „kolorową eksplozję”, która na niebie sięgała aż do wysokości Gwiazdy Polarnej. Marzec 2015 17 marca 2015 roku rozpętała się potężna burza klasy G4. Indeks Kp osiągnął wówczas wartość 8, a na krótko – nawet 9. Zorza polarna, widziana jako zielona poświata, unosiła się wówczas nisko nad horyzontem. Nad nią pulsowały czerwone i fioletowe filary. Niezwykłe zjawisko można było zaobserwować w całym kraju, od Pomorza, przez Wielkopolskę, aż po Małopolskę. Lata 2023–2024 W 2023 roku Słońce zaczęło się zbliżać do maksimum swojego 25. cyklu aktywności. Ten okazał się silniejszy, niż początkowo prognozowano, co miało przełożenie na spektakularne zjawiska: luty i marzec 2023 – seria pięknych zórz była widoczna nad Bałtykiem i północną Polską. Zwieńczyła ją niespodziewana burza G4 z 23 marca, która zaskoczyła prognostów swoją siłą; 23 kwietnia 2023 – pojawiła się wówczas kolejna potężna, ogólnopolska zorza, która rozświetliła niebo; 5 listopada 2023 – tego dnia rozpoczął się iście spektakularny pokaz. Zorza była widoczna z Małopolski i Podkarpacia. Według relacji świadków, zjawisko było „obłędnie jasne”; maj 2024 – kulminacją tego okresu była historyczna burza G5 z 10–11 maja, wywołana serią potężnych CME. Spektakl objął całe niebo, prezentując kolory i struktury niezwykle rzadko widywane w Polsce. Źródło: alertzorzowy.pl Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W ten piątek międzygwiezdny podróżnik 3I/ATLAS zbliży się do Ziemi. Jak daleko będzie?
Od momentu odkrycia w Układzie Słonecznym trzeciego potwierdzonego obiektu międzygwiezdnego nie ustają spekulacje co do jego natury. Zdecydowana większość astronomów i ekspertów ds. eksploracji kosmosu przekonuje, że choć 3I/ATLAS jest obiektem osobliwym, to wciąż należy go traktować jako kometę. Czego dowiemy się o gwiezdnym wędrowcu po najbliższych obserwacjach?
Już w ten piątek 19 grudnia 3I/ATLAS znajdzie się w perygeum, czyli w punkcie największego zbliżenia do Ziemi. Myli się jednak ten, kto sądzi, że międzygwiezdny wędrowiec przeleci blisko naszej planety. W tym wypadku perygeum znajdzie się w odległości 270 milionów kilometrów od nas. Aby lepiej uzmysłowić sobie tę odległość można powiedzieć, że to niemal dwukrotnie tyle ile wynosi odległość Ziemia–Słońce. Najlepszy moment na obserwacje A chociaż odległość jest znaczna, to kometa znajdzie się wystarczająco blisko, by umożliwić obserwacje naziemne. Najlepszy moment na obserwacje już się rozpoczął i potrwa jeszcze kilka dni po perygeum. W pierwszych dniach października 3I/ATLAS minęła Marsa w bardzo niewielkiej – w skali kosmicznej – odległości. Konkretnie w odległości około 29 mln kilometrów, co daje 0,2 jednostki astronomicznej (AU). Zdarzenie było śledzone przez orbitery marsjańskie i obserwatoria słoneczne. Najlepsze dane zebrała sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej ExoMars Trace Gas Orbiter. Kamera CaSSIS (Color and Stereo Surface Imaging System) zarejestrowała serię obrazów, na których 3I/ATLAS jest lekko rozmytym, białym, przemieszczającym się punktem. Punkt ten jest centrum komety, obejmującym jej lodowo-skaliste jądro oraz otaczającą je komę. Po przelocie w pobliżu Marsa obserwacje prowadzone z Ziemi stały się bardzo utrudnione, gdyż trajektoria komety przebiegała – patrząc z naszej strony – za Słońcem. Stało się to w kluczowym momencie jej wędrówki – podczas peryhelium, czyli najbliższego podejścia do Słońca, które nastąpiło 29 października. Po ponownym wyłonieniu się spod blasku Słońca, ziemskie teleskopy znów skierowały na nią swoje instrumenty. Teleskopy skierowane na kosmicznego wędrowca Satelita XMM-Newton (teleskop rentgenowski Europejskiej Agencji Kosmicznej) poświęcił 20 godzin na obserwację 3I/ATLAS, rejestrując emisję promieniowania X, powstającą w wyniku zderzeń wiatru słonecznego z rozległą komą komety. Dodajmy, że XMM-Newton jest szczególnie czuły na miękkie promieniowanie rentgenowskie emitowane przez jony węgla, azotu i tlenu. Następnie, pod koniec listopada, obserwacje przejął teleskop Gemini North, który zarejestrował subtelny zielonkawy odcień komety. Ta detekcja wywołała niemałe poruszenie. Wszystko dlatego, że na wcześniejszych obrazach kometa miała czerwonawy odcień. Miało się to wiązać z obecnością organicznych związków zwanych tolinami, pokrywających powierzchnię jądra. Związek ten najlepiej widać na zdjęciach Plutona. To właśnie warstwa tolinów tworzy charakterystyczne czerwone serce tej planety karłowatej. Oczywiście wiele komet ma zieloną barwę, co łączy się z obecnością dwuatomowego węgla (C₂), który pod wpływem światła słonecznego emituje zielone światło fluorescencyjne. Jednak obserwacje 3I/ATLAS dokonane przed wejściem w peryhelium sugerowały, że kometa jest wyjątkowo uboga w C₂. Gość z przestrzeni międzygwiezdnej C₂ nie jest zwykle bezpośrednim składnikiem lodów kometarnych – powstaje z wolnych atomów węgla, uwalnianych z innych cząsteczek pod wpływem promieniowania słonecznego i szybko się rozpada. Nowe dane sugerują, że kometa 3I/ATLAS zaczęła wytwarzać C₂ dopiero późno w swojej wędrówce przez Układ Słoneczny, co jest kolejnym nietypowym zachowaniem. Rozpoczynający się właśnie okres wzmożonych obserwacji komety może odpowiedzieć na wiele przetaczających się przez portale informacyjne pytań. Jednym z najważniejszych jest skład chemiczny tego obiektu. Niektórzy naukowcy uważają, że 3I/ATLAS może być niezwykle bogatym w metale obiektem, najeżonym tzw. kriowulkanami wyrzucającymi gazy w przestrzeń kosmiczną. Inne analizy sugerują, że kometa może wyczerpywać swoje zapasy lodu, stopniowo przechodząc w stadium obiektu postkometarnego, podobnego do planetoidy. Ale przede wszystkim analizy te mogą dostarczyć cennych informacji o warunkach panujących w przestrzeni międzygwiezdnej. A tam zapędziły się jak na razie tylko słabnące z roku na rok sondy Voyager 1 i 2. Właśnie dlatego wszelkie dane na temat tego, co znajduje się poza heliopauzą, są tak istotne. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
Erydan to rozległy gwiazdozbiór znany już w starożytności. Rozciąga się przez ponad 100 stopni łuku nieba i może być obserwowany z różnych szerokości geograficznych. Dlaczego fascynował już Arystotelesa i jak można go odnaleźć dziś?
Spis treści: Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Choć dziś rzadko wspominany poza gronem pasjonatów astronomii Erydan był jednym z ważniejszych gwiazdozbiorów znanych starożytnym. Jego długi, wijący się kształt przywodził na myśl rzekę płynącą przez nieboskłon – stąd liczne powiązania z mitologicznym Erydanem, mitycznym nurtem niosącym ze sobą opowieści o upadku Faetona i niebiańskim porządku. Konstelacja, rozciągająca się od gwiazdozbioru Oriona aż po południowy kraniec nieba, nadal skrywa wiele fascynujących historii – i chociaż nie jest łatwa do zaobserwowania z Polski w całości, jej obecność na nocnym niebie wciąż budzi zachwyt. Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji W kulturze starożytnej Grecji Erydan ma podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to bóstwo rzeczne, syn tytanów Okeanosa i Tetydy, uosabiający potężne i nieznane wody Północy. Z drugiej – to tajemnicza rzeka, która według mitologii wypływała z podziemnego świata Hadesu i była zlokalizowana na północy, poza granicami znanego świata. Grecy kojarzyli ją z miejscem przekraczającym rzeczywistość, granicznym punktem między życiem a śmiercią. Z rzeką Erydan nierozerwalnie związany jest grecki mit o Faetonie, synu boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Klimene. Zainspirowany boskim pochodzeniem, Faeton postanowił poprowadzić rydwan ojca po niebie. Nie zapanował jednak nad ognistymi końmi. Słońce zbliżyło się zbyt mocno do Ziemi, powodując kataklizmy, susze i pożary. Aby zapobiec całkowitemu zniszczeniu świata, Zeus uderzył piorunem w Faetona, strącając go z niebios. Młodzieniec spadł do rzeki Erydan i utonął. Tragiczna śmierć Faetona wywołała rozpacz jego sióstr – Heliad, córek Heliosa. Bogowie z litości przemienili je w topole, rosnące na brzegach Erydanu, a ich łzy zamieniły się w bursztyn, który miał spływać wraz z wodami tej mitycznej rzeki. Z żalu po Faetonie rozpłakał się również jego przyjaciel – łabędź. Bogowie, widząc jego ból, umieścili go na niebie jako gwiazdozbiór Łabędzia. W ten sposób tragiczna opowieść zyskała kosmiczny wymiar, a Erydan został utrwalony zarówno w micie, jak i na nieboskłonie. Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Mityczna rzeka Erydan, choć pierwotnie obecna wyłącznie w greckich opowieściach, mogła mieć rzeczywisty odpowiednik w geografii Europy. Badacze do dziś spierają się, która z rzeczywistych rzek mogła być inspiracją dla tego legendarnego nurtu, związanego z mitami o Faetonie, bursztynie i granicy życia i śmierci. Jednym z najczęściej wskazywanych kandydatów jest Wisła. Choć brak jednoznacznych dowodów na to, że starożytni Grecy znali jej bieg, to właśnie z terenów nadbałtyckich pochodził bursztyn, który trafiał do basenu Morza Śródziemnego. W starożytności mówiono o „północnej rzece bursztynowej”, co teoretycznie mogłoby odpowiadać dolnemu biegowi Wisły. Jednak Herodot wyrażał sceptycyzm, uznając nazwę Erydan za typowo grecką, stworzoną przez poetów, a nie rzeczywistą. Drugą kandydatką jest Rodan – rzeka o silnym nurcie, przepływająca przez dzisiejszą Francję i uchodząca do Morza Śródziemnego. Już w czasach starożytnych była ważnym szlakiem handlowym, a jej dziki, nieprzewidywalny charakter mógł budzić skojarzenia z mitycznym Erydanem – pełnym niebezpieczeństw i tajemnic. Trzecią rzeką rozpatrywaną przez historyków i geografów jest Pad – najdłuższa rzeka Włoch, położona blisko starożytnych szlaków bursztynowych. Już w II wieku p.n.e. grecki historyk Polybius uważał, że to właśnie Pad był opisywanym w poezji Erydanem. Dolina Padu była zasiedlona od czasów prehistorycznych, a bursztyn mógł być transportowany z północy właśnie przez nią. Co więcej, odkrycia geologiczne dostarczają niezwykle interesującej perspektywy. Około 40 milionów lat temu na terenach dzisiejszego Bałtyku istniała rzeczywista rzeka, która płynęła z północy na południe i wpadała do Morza Północnego. Niosła ze sobą żywicę drzew iglastych, która osadzała się na obszarze obecnej Zatoki Gdańskiej. Z biegiem czasu żywica ta przekształciła się w bursztyn bałtycki, znany i ceniony w starożytnym świecie. Geolodzy nazwali tę pradawną rzekę Eridan lub Eridanos, co może być naukowym echem greckiej mitologii. Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Erydan jako niebiańska rzeka w mitologii i kulturach świata Mitologiczny Erydan, podobnie jak wiele innych elementów starożytnych wierzeń, znalazł swoje odbicie na niebie. Gwiazdozbiór o tej samej nazwie został zidentyfikowany przez starożytne cywilizacje jako niebiańska rzeka, będąca symbolicznym przedłużeniem boskiej narracji. Co ciekawe, różne kultury przypisywały tej konstelacji swoje własne wielkie rzeki: w Egipcie był to Nil, w starożytnej Mezopotamii Eufrat, a w Indiach Ganges. Erydan, w sensie astronomicznym, jest szóstym co do wielkości gwiazdozbiorem nieba równikowego. W Polsce jest widoczny częściowo zimą, najczęściej na południowym horyzoncie, w sąsiedztwie konstelacji Oriona i Byka. Najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru Erydanu W skład gwiazdozbioru wchodzi około 100 gwiazd widocznych gołym okiem, a najważniejsze z nich pełnią kluczową rolę w nawigacji i badaniach astronomicznych. Najjaśniejszą z nich jest Alfa Erydanu – Achernar (arab. „koniec rzeki”), będąca dziewiątą najjaśniejszą gwiazdą na niebie. To gorący niebieski olbrzym, którego ekstremalne tempo rotacji sprawia, że przyjmuje spłaszczony kształt. Kolejna znacząca gwiazda to Beta Erydanu – Cursa, biały podolbrzym, który znajduje się blisko Oriona i przez to często bywa wykorzystywany jako punkt orientacyjny. Na uwagę zasługuje również Theta Eridani – Acamar, układ podwójny, który w starożytności był uważany za „koniec” Erydanu, zanim odkryto dalsze odcinki konstelacji. Erydan i układy planetarne – potencjalne życie poza Ziemią Szczególne zainteresowanie wzbudzają także układy planetarne. 40 Eridani (Omikron-2) to potrójny system gwiezdny, odległy o 16,5 roku świetlnego, zawierający planetę typu superziemi. Co ciekawe, w uniwersum Star Trek uznano go za ojczystą gwiazdę Wolkan, cywilizacji znanej z logiki i chłodnej racjonalności. Innym fascynującym obiektem jest Epsilon Eridani (Ran) – pomarańczowy karzeł oddalony o zaledwie 10,5 roku świetlnego. Otacza go złożony układ planetarny, w tym planety, pas planetoid i struktura podobna do pasa Kuipera w naszym Układzie Słonecznym, co czyni go idealnym kandydatem do badań nad egzoplanetami i potencjalną egzystencją życia. Galaktyki i mgławice w gwiazdozbiorze Erydanu Gwiazdozbiór Erydanu skrywa również galaktyki spiralne, takie jak NGC 1291, NGC 1532, NGC 1232 oraz NGC 1300 – ostatnia z nich wyróżnia się poprzeczką przecinającą jej jądro, co sugeruje dynamiczne procesy wewnętrzne. Nie sposób pominąć również mgławicy planetarnej NGC 1535, która przypomina swoim wyglądem oko i dostarcza danych o ostatnich etapach życia gwiazd podobnych do Słońca. Źródła: Astro.com, Constellation-Guide.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Światło sprzed 13 miliardów lat. Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba odkrywa supernową z początków Wszechświata
JWST bada początki Wszechświata i pierwsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Do katalogu odkrytych przez niego gwiazd, galaktyk i pierwotnych czarnych dziur, właśnie udało się dołączyć najstarszą supernową. Eksplozja miała miejsce zaledwie 730 milionów lat po narodzinach Wszechświata.
W pierwszy dzień świąt, 25 grudnia 2025 roku, miną równo cztery lata od wyniesienia w przestrzeń Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). To „kosmiczne oko ludzkości” obserwuje Wszechświat w podczerwieni, dzięki czemu może badać najwcześniejsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Odkrył galaktyki z pierwszych kilkuset milionów lat po Wielkim Wybuchu, dziesiątki bardzo wczesnych czarnych dziur i aktywnych jąder galaktyk, całkowicie zmieniając obraz najwcześniejszej fazy formowania się Wszechświata. Do tego pokaźnego katalogu możemy teraz dołączyć najstarszą zaobserwowaną supernową, czyli eksplozję starej i masywnej gwiazdy. Podczas tego kosmicznego wydarzenia gwiazda na krótko rozjaśnia się o miliardy razy, a jej materia jest wyrzucana w przestrzeń kosmiczną. Rozbłysk z początków Wszechświata Supernowej towarzyszył potężny rozbłysk promieniowania gamma (GRB), świadczący o zniszczeniu masywnej gwiazdy i prawdopodobnie o narodzinach czarnej dziury o masie gwiazdowej. – W ciągu ostatniego półwiecza udało się zarejestrować zaledwie kilka rozbłysków gamma pochodzących z pierwszego miliarda lat istnienia Wszechświata. Właśnie dlatego to najnowsze zdarzenie jest tak bardzo ekscytujące — powiedział Andrew Levan z Uniwersytetu Radboud w Holandii oraz Uniwersytetu w Warwick w Wielkiej Brytanii. Pierwszym krokiem do odkrycia rozbłysku, a co za tym idzie – supernowej, były dane z francusko-chińskiego satelity SVOM. 14 marca tego roku wykrył on błysk promieniowania gamma. Po 90 minutach to samo zdarzenie, lecz w zakresie rentgenowskim, zarejestrowało kosmiczne obserwatorium Swift. Jedenaście godzin później Nordycki Teleskop Optyczny na La Palmie dostrzegł słaby blask poświaty rozbłysku, powstający, gdy materia wyrzucona przez umierającą gwiazdę zderza się z otaczającym gazem. Cztery godziny później Bardzo Duży Teleskop (VLT) w Chile potwierdził przesunięcie ku czerwieni równe 7,3 — potwierdzające, że obserwujemy wydarzenie sprzed 13 miliardów lat! Możliwości Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba Jak widać zanim zaprzęgnięto do pracy JWST, konieczny był długi ciąg obserwacji na różnorodnych instrumentach. Tylko jak to się stało, że po kilku miesiącach potwierdzono coś, co w normalnych warunkach trwa tylko ziemski dzień lub kilka dni? Zacznijmy od tego, że rozszerzanie się przestrzeni nie tylko przesuwa światło ku czerwieni, ale też spowalnia zachodzące procesy dla naszych obserwacji. Właśnie dlatego moment maksymalnej jasności supernowej z naszej perspektywy trwał około trzech i pół miesiąca. Tutaj na arenę wkracza JWST. Aby teleskop mógł skupić się na poszukiwaniach dawnej supernowej, konieczna była zmiana planu obserwacji. Udało się tego dokonać wykorzystując tzw. tryb dyrektorski stosowany w nagłych przypadkach. Wreszcie 1 lipca główny instrument obrazujący zainstalowany na JWST, czyli Kamera Bliskiej Podczerwieni działająca w zakresie długości fal ok. 0,6–5 μm, zarejestrowała światło supernowej towarzyszącej GRB. Jaka była najstarsza supernowa? Widmo dostrzeżonej supernowej wygląda zaskakująco podobnie do widm współczesnych supernowych, a to sugeruje, że masa gwiazdy nie odbiegała od mas masywnych gwiazd znanych dziś. Jednak dokładniejsze analizy mogą ujawnić różnice wynikające z tego, że gwiazda istniała w epoce bardzo ubogiej w pierwiastki cięższe od wodoru i helu. Potrzeba do tego więcej danych. Poprzedni rekord należał do innej supernowej zarejestrowanej przez JWST, której eksplozja nastąpiła 1,8 miliarda lat po początku Wszechświata. Nowe odkrycie bije ten rekord o około miliard lat. – Tylko Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba mógł bezpośrednio wykazać, że to światło pochodzi z supernowej. Dzięki JWST możemy odnajdywać pojedyncze gwiazdy z okresu, gdy Wszechświat miał zaledwie 5% obecnego wieku — powiedział Levan. JWST wykrył również macierzystą galaktykę supernowej. Mimo że wygląda ona jak rozmazana plamka z zaledwie kilku pikseli, astronomowie są w stanie określić cechy jej środowiska. Źródło: Astronomy&Astrophysics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największy księżyc Układu Słonecznego skrywa pod lodem ocean – co nas tam czeka?
Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, to obiekt, który zaskoczył nie tylko samego Galileusza, ale zaskakuje też współczesnych naukowców. Skrywa cechy, których wcześniej nie spodziewano się znaleźć na księżycach planet olbrzymów.
Spis treści: Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Największy księżyc w Układzie Słonecznym Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Jak jest zbudowany Ganimedes? Ziemskie misje na Ganimedesa Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, został odkryty przez Galileusza już w XVII wieku. Mimo że upłynęło kilka stuleci, obiekt ten wciąż pozostaje zagadką dla naukowców. To właśnie ten księżyc jest największy nie tylko wokół Jowisza, ale też w całym Układzie Słonecznym – przewyższa rozmiarami nawet planetę Merkury. Badania prowadzone przez sondy kosmiczne pokazały, że Ganimedes ma cechy, które upodabniają go do planet skalistych. Jedną z takich cech jest posiadanie własnego pola magnetycznego – wyjątkowego wśród księżyców. Dodatkowo jego powierzchnia pokryta jest lodem wodnym, a pod nią może kryć się ocean ciekłej wody. Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Choć dziś Ganimedes to jedno z najbardziej rozpoznawalnych imion w Układzie Słonecznym, początkowo wcale nie odnosiło się do tego księżyca. Galileusz, który jako pierwszy zaobserwował cztery największe księżyce Jowisza w 1610 roku, nazwał je w sposób czysto techniczny – Ganimedes otrzymał oznaczenie Jowisz III. Ten schemat miał podkreślać kolejność odkrycia oraz ich relację z planetą macierzystą. Odkrycie satelitów Jowisza było przełomowe – udowadniało, że nie tylko Ziemia może mieć księżyce, co osłabiało geocentryczny model wszechświata. W połączeniu z teorią heliocentryczną Mikołaja Kopernika, obserwacje Galileusza przyczyniły się do rewolucji naukowej i zmiany naszego pojmowania kosmosu. Z czasem pojawiła się potrzeba nadania tym ciałom niebieskim bardziej rozpoznawalnych nazw. Z inicjatywą wystąpił Johannes Kepler, który zaproponował, by satelity Jowisza nazwać imionami kochanków Zeusa (grecka wersja imienia Jowisza). To właśnie dzięki jego sugestii księżyc Jowisz III zyskał nazwę Ganimedes. W mitologii greckiej Ganimedes był pięknym księciem trojańskim, którego Zeus – oczarowany jego urodą – porwał na Olimp. Tam młodzieniec został podczaszym bogów, a według wielu przekazów także kochankiem Zeusa. To symboliczne odniesienie do mitologii nie było przypadkowe – w epoce renesansu astronomowie często czerpali z kultury antycznej przy nazywaniu nowych odkryć. Dzięki temu naukowe klasyfikacje zyskały też głębszy wymiar kulturowy i filozoficzny. Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Ganimedes to nie tylko największy spośród księżyców Jowisza, ale również największy naturalny satelita w całym Układzie Słonecznym. Znajduje się na siódmej pozycji pod względem odległości od planety i jest trzecim co do kolejności spośród czterech księżyców galileuszowych – tych, które w 1610 roku odkrył Galileusz. Orbita Ganimedesa przebiega w odległości około 1,2 miliona kilometrów od Jowisza, a jeden pełny obieg wokół planety zajmuje mu nieco ponad siedem ziemskich dni. Ten lodowo-skalisty księżyc ma ponad 4,5 miliarda lat, co oznacza, że jego wiek jest zbliżony do samego Jowisza oraz innych ciał Układu Słonecznego. Powstał w procesie akrecji – czyli łączenia się drobnych cząsteczek gazu i pyłu – z pozostałości materii, która pozostała po formowaniu się Jowisza. W porównaniu z innym dużym księżycem Jowisza, Kallisto, Ganimedes powstał bliżej planety, w obszarze, gdzie materia była bardziej zagęszczona. To miało istotny wpływ na jego ewolucję geologiczną. Dzięki większej gęstości i krótszemu czasowi formowania się, w jego wnętrzu zatrzymywało się więcej ciepła akrecyjnego – energii wydzielanej podczas formowania się obiektu. To z kolei umożliwiło topnienie lodu wewnątrz księżyca i doprowadziło do różnicowania struktury wewnętrznej – czyli oddzielenia się materiału skalistego od lodowego. W efekcie Ganimedes posiada warstwową budowę geologiczną, złożoną z jądra, płaszcza i zewnętrznej skorupy lodowej. Tak złożona struktura czyni go jednym z najbardziej fascynujących obiektów badawczych wśród księżyców gazowych olbrzymów. Największy księżyc w Układzie Słonecznym Ganimedes ma rozmiar dwóch trzecich Marsa. Jest największym satelitą w Układzie Słonecznym. Jest też większy od Merkurego i Plutona. Jest również ponad dwa razy masywniejszy od naszego Księżyca, co czyni go najbardziej masywnym ze wszystkich księżyców planetarnych w Układzie Słonecznym. Biorąc pod uwagę jego masę i średnicę ponad 5 tys. km, powinien być planetą. Ale ponieważ krąży wokół planety, a nie wokół Słońca, jest klasyfikowany jako księżyc. A chociaż Ganimedes jest większy od Merkurego, ma tylko połowę jego masy, co klasyfikuje go jako obiekt o niskiej gęstości. Ganimedes jest pływowo związany z Jowiszem. Oznacza to, że utrzymuje tę samą tarczę zwróconą w kierunku Jowisza podczas swojej wędrówki po orbicie. Porusza się po niej z prędkością 39 165 km/godz. Pełny obieg wokół gazowego olbrzyma zajmuje mu 7,1 dnia ziemskiego. Ganimedes wykonuje również jedno okrążenie w tym samym czasie, w którym Europa okrąża Jowisza dwa razy, a księżyc Io – cztery razy. Niedawno pisaliśmy o niezwykłym odkryciu. Spektakularna katastrofa wydarzyła się około 4 miliardy lat temu, gdy w Ganimedesa – księżyc Jowisza – uderzyła planetoida nawet dwudziestokrotnie większa od tej, która spowodowała zagładę dinozaurów na Ziemi. W wyniku zderzenia zmieniło się ułożenie Ganimedesa względem Jowisza. Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Co ciekawe, Ganimedes jest jedynym znanym satelitą Układu Słonecznego z własną magnetosferą. A chociaż jest ona bardzo słaba, uważa się, że została stworzona przez prądy konwekcyjne w żelaznym jądrze tego księżyca. Szczegółowe badania magnetosfery Ganimedesa są bardzo trudne. Dzieje się tak, ponieważ znaczna jej część jest zagłuszona przez znacznie silniejszą magnetosferę Jowisza. Magnetosfera wiąże się również z atmosferą. Ta otaczająca Ganimedesa jest niezwykle cienka. Chociaż zawiera tlen, to jego zawartość jest zbyt niska, aby podtrzymać życie w obecnym rozumieniu. Powłoka gazowa księżyca jest bardzo rozcieńczona i stale tracona lub niszczona, po czym ponownie powstaje przy powierzchni. Gęstość gazu jest tak niska, że cząsteczki prawie nigdy nie zderzają się ze sobą. Jak jest zbudowany Ganimedes? Największy księżyc Układu Słonecznego składa się ze skał i lodu wodnego, w mniej więcej równych proporcjach. Ma płynne, bogate w żelazo jądro i stosunkowo gruby płaszcz. Według analiz dokonanych m.in. dzięki danym z sondy Galileo oraz tym zebranym przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, ma również głęboki ocean. Prawdopodobnie zawiera on więcej wody niż wszystkie oceany Ziemi razem wzięte. Ocean ten jest przykryty grubą lodową skorupą. Dzięki obserwacjom satelitarnym wiemy też, że Ganimedes ma polarne czapy lodowe, które prawdopodobnie składają się z lodu wodnego. Czapy polarne rozciągają się do 40 stopni szerokości geograficznej. Chociaż istnieje wiele teorii na temat ich pochodzenia, dane z sondy Voyager sugerują, że powstają w wyniku bombardowania plazmą pola magnetycznego księżyca. To zmusza cząsteczki wody do migracji na wyższe szerokości geograficzne, gdzie zamienia się w szron w chłodniejszych obszarach w regionach polarnych. Ziemskie misje na Ganimedesa Do tej pory Ganimedesa badało kilka statków kosmicznych. Pierwsza była sonda Pioneer 10, która przeleciała w jego pobliżu w 1973 roku. Rok później był to Pioneer 11. Ale najwięcej o Ganimedesie dowiedzieliśmy się dzięki sondzie Galileo. Przeleciała ona na wysokości 162 km nad powierzchnią księżyców galileuszowych i wykonała szczegółowe zdjęcia. Misja ESA JUICE przyjrzy się trzem księżycom (Ganimedesowi, Kallisto i Europie). Ganimedes będzie w centrum uwagi, ponieważ pokazuje, jak ewoluują lodowe światy i jak mogą nadawać się do zamieszkania. Naukowcy spróbują dowiedzieć się więcej o oceanie i lodowej skorupie, szczegółowo zmapować jego powierzchnię, poznać jego wnętrze, zbadać atmosferę i zbadać pole magnetyczne. Jednym z celów misji jest też sprawdzenie, czy Ganimedes może stać się w przyszłości bazą przesiadkową dla wypraw w odległy kosmos. Źródło: NASA, ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
Carl Sagan nie tylko tłumaczył trudne pojęcia naukowe w prosty sposób, ale robił to z poetyckim zacięciem, które przyciągnęło miliony widzów do serialu „Kosmos”. Kim był człowiek, który uczył, jak patrzeć w gwiazdy?
Spis treści: Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Najpopularniejsze książki Carla Sagana Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Serial „Kosmos” Poglądy Carla Sagana Złota Płyta Carl Sagan był naukowcem, ale również świetnym popularyzatorem wiedzy. W czasach, gdy niewielu potrafiło mówić o fizyce, astronomii czy matematyce w zrozumiały i porywający sposób, on uczynił z nauki opowieść, której słuchał cały świat. Dzięki niemu serial „Kosmos” stał się globalnym fenomenem, a złote płyty na sondach Voyager – wiadomością dla obcych cywilizacji. Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Carl Sagan urodził się 9 listopada 1934 roku w rodzinie robotniczej na Brooklynie, w Nowym Jorku. Jego ojciec, Sam Sagan, pochodził z Kamieńca Podolskiego – niegdyś twierdzy granicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie leżącej na terytorium Ukrainy. Matka, Rachel Molly Gruber, była Amerykanką z urodzenia, wychowaną w środowisku silnie związanym z żydowską tradycją. Od najmłodszych lat Carl przejawiał ponadprzeciętną ciekawość świata i zamiłowanie do książek. Rodzice, choć skromnie wykształceni, rozpoznali jego potencjał intelektualny i wspierali rozwój zainteresowań syna. Momentem przełomowym była dla niego Wystawa Światowa w Nowym Jorku w 1939 roku, której honorowym gościem był Albert Einstein. To właśnie wtedy kilkuletni Carl po raz pierwszy zafascynował się wszechświatem. Zaintrygowany pytaniem, czym są świecące punkty na nocnym niebie, poprosił matkę, by zabrała go do lokalnej biblioteki. Tam, przeglądając książki astronomiczne, dokonał swojego pierwszego naukowego odkrycia: gwiazdy to nic innego jak inne słońca – podobne do naszego, choć często znacznie większe i jaśniejsze. To doświadczenie wywarło trwały wpływ na jego młodzieńczy umysł i zapoczątkowało życiową pasję do zgłębiania tajemnic kosmosu. Wkrótce później Carl zaczął zadawać pytania wykraczające poza szkolne programy: o początek Wszechświata, życie na innych planetach, naturę światła i czasu. Już jako dziecko wykazywał zainteresowanie nie tylko astronomią, lecz także biologią, chemią i fizyką, a jego głód wiedzy systematycznie rósł. W domu eksperymentował z prostymi urządzeniami optycznymi i chemicznymi, co tylko potęgowało jego fascynację nauką. Najpopularniejsze książki Carla Sagana Ale jego umysł potrzebował więcej, niż mogły dać mu podręczniki do nauk ścisłych. Uwielbiał opowiadania science fiction, nawet gdy mieszały fakty naukowe z historiami o UFO, obcych cywilizacjach i podróżach międzygwiezdnych. W przyszłości sam stanie się pisarzem. Pisanie książek popularyzujących naukę w żaden sposób nie kolidowało w jego odczuciu z tworzeniem tych z gatunku science fiction. Spod jego ręki wyszły m.in. takie pozycje: „Świat nawiedzony przez demony” – pokazująca, jak odróżnić fałszywe teorie pseudonauki od hipotez naukowych; „Rajskie smoki” – wyróżniona Nagrodą Pulitzera opowieść o rozwoju ludzkiej inteligencji; „Kosmos” – pozycja będąca zapisem programu popularnonaukowego o tym samym tytule; „Błękitna kropka” – czyli rozważania naukowe o naszej planecie i jej miejscu w kosmosie. Książka zainspirowana wykonanym przez sondę Voyager 1 zdjęciem, pokazującym Ziemię jako jeden niebieski piksel na tle kosmosu; „Kontakt” – powieść science-fiction, przeniesiona na duży ekran w 1997 roku. W postać głównej bohaterki wcieliła się znakomita Judi Foster. Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Carl Sagan posiadał wyjątkowy talent do łączenia nauki z wyobraźnią, co czyniło go nie tylko wybitnym naukowcem, ale i niezwykłym popularyzatorem wiedzy. Wierzył, że nauka jest źródłem inspiracji dla literatury i sztuki, a twórczość artystyczna – z kolei – potrafi wzniecać naukową ciekawość w kolejnych pokoleniach badaczy. To cykl wzajemnych inspiracji, który – jak często podkreślał – napędza postęp cywilizacyjny. Sagan sam był żywym dowodem tej zależności. Jako współzałożyciel programu SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) poświęcił dekady na rozwijanie koncepcji kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi. Był również jednym z kluczowych architektów historycznych misji Voyager 1 i 2, które wyniosły w przestrzeń tzw. Złote Płyty Voyagera – wiadomości dla hipotetycznych kosmitów, zawierające dźwięki i obrazy reprezentujące różnorodność życia i kultury Ziemi. W latach 70. i 80. XX wieku Carl Sagan stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci świata nauki. Dzięki jego udziałowi, misje Mariner, Viking oraz Galileo zdobyły rozgłos nie tylko wśród specjalistów, ale również w masowej świadomości. Był prekursorem astrobiologii – dziedziny badającej możliwość istnienia życia poza Ziemią – i zwolennikiem koncepcji „kosmicznej pokory”, przypominającej o naszej niewielkości w bezkresie Wszechświata. Na jego dorobek składa się ponad 600 publikacji naukowych oraz kilkanaście książek popularnonaukowych, z których wiele stało się bestsellerami. Jego styl – łączący precyzję naukową z poetyckim językiem – zyskał miliony czytelników na całym świecie. Najsłynniejsze z dzieł Sagana, „Kosmos” (oryg. Cosmos), doczekało się zarówno kultowego serialu dokumentalnego, jak i wersji książkowej, uznawanej do dziś za jedną z najważniejszych publikacji popularyzujących wiedzę o Wszechświecie. Serial „Kosmos” Ale to nadawany w latach 1978–1979 serial dokumentalny „Kosmos” sprawił, że gwiazda Carla Sagana rozbłysła światłem supernowej. Wymyślony i prowadzony przez niego program był emitowany w 60 krajach. Przyciągnął przed telewizory pół miliarda widzów. Pasja, z jaką Sagan rozprawiał o najbardziej zawiłych problemach astrofizyki, jego miłość do wiedzy i klarowność myśli przyczyniły się do zapełnienia wydziałów astronomii, fizyki i biologii przez kolejne dekady. Co ciekawe, powodem, dla którego zdecydował się nakręcić serial, byli dziennikarze zgromadzeni na konferencji prasowej. Przedstawiano na niej wyniki zebrane przez dwie sondy Viking na Marsie. Dziennikarze siedzieli zblazowani, niezainteresowani. Carl Sagan nie pojmował, dlaczego nie podzielają jego fascynacji. Przecież słyszą o badaniach innej planety. O tym, że ludziom udało się wysłać tam sondę i posadzić lądownik. Że jego kamery wykonały zdjęcia i udało się je przesłać na Ziemię. Co w tym może być nudnego? Po wielkiej epoce programu Apollo, dla wielu Amerykanów kosmos przestał być interesujący. Jednak Sagan, profesor astronomii i nauk kosmicznych na Cornell University, nie chciał zaakceptować myśli, że badania kosmosu stały się tylko domeną nielicznych entuzjastów. Swoimi rozmyślaniami podzielił się z Ann Druyan, pisarką i producentką, z którą współpracował. Sagan był wtedy żonaty z Lindą Salzman, również pisarką i artystką, która wraz z Ann pracowała nad słynną Złotą Płytą Voyagera. Postanowili wspólnie, że aby przyciągnąć uwagę szerokiego grona do badań kosmosu, trzeba to zrobić za pośrednictwem telewizji. Skontaktowali się z PBS (Public Broadcasting Service), które zgodziło się wyprodukować program o kosmosie. Budżet opiewał na ponad sześć milionów dolarów, co w tamtych czasach było zawrotną kwotą. Jednakże biorąc pod uwagę, że Sagan był laureatem Pulitzera, a program zakładał wykorzystanie efektów specjalnych i licznych podróży, ta kwota nie wydawała się aż tak duża. Prace nad programem trwały dwa lata. Toczyły się w atmosferze zimnej wojny. Program „Kosmos”, debiutujący 28 września 1980 roku, przyniósł niebywały sukces. Uczynił z Carla Sagana ikonę nauki. Naukowiec stał się osobowością telewizyjną, był zapraszany do wygłaszania wykładów na licznych konferencjach. Poglądy Carla Sagana W tym samym czasie stał się orędownikiem rozbrojenia nuklearnego. Podnosił kwestię degradacji środowiska. Przekonywał, że bez rozsądnego planu kontroli wzrostu populacji i redukcji zużycia zasobów naturalnych, ludzkość zmierza ku katastrofie ekologicznej. Te idee głosił już w latach 70. i 80. W swojej książce „Kosmiczne związki” z 1973 roku poruszył temat ekologii jako nauki konfliktowej. W swoich staraniach o ocalenie środowiska staje ona w opozycji do utrwalonych społecznych przywilejów i ekonomicznych praw. Jego charyzma oraz poczucie humoru sprawiły, że był często i chętnie zapraszany do udziału w kultowym programie „The Tonight Show”. Johnny Carson, prowadzący program, wykorzystywał postać Sagana do serii skeczy. Przebrany w golf i sztruksową marynarkę, z peruką przypominającą mopa, wcielał się w postać Sagana. Wypowiadał zdania z pogranicza nauki i science fiction. Carson jako Sagan stał się nawet twórcą tzw. „liczby Sagana” – wyrażenia „miliardy, miliardy!”. „Nigdy tego nie powiedziałem. Daję słowo. Och, rzuciłem kiedyś, że istnieje jakieś 100 miliardów galaktyk i 10 miliardów bilionów gwiazd. Trudno mówić o kosmosie, nie używając wielkich liczb” – wspominał naukowiec w książce „Miliardy, miliardy”. Dodał, że ten zwrot powtarzany przez udającego go Carsona zaczął żyć własnym życiem. Przez wiele lat w trakcie spotkań z czytelnikami: na konferencjach, na lotniskach i w hotelach, ludzie prosili go, by powtórzył „miliardy, miliardy!”. Carl Sagan był ateistą. Gdy mówił o „bogu”, odnosił się do koncepcji boga Spinozy i Einsteina, utożsamiając go z absolutem Wszechświata. Ann Druyan, jego ostatnia żona, wielokrotnie odpowiadała na pytania o ewentualne nawrócenie Carla przed śmiercią. Świadomość nieuchronności śmierci skupiała ich na teraźniejszości. Mówiła: „Mój mąż nie chciał wierzyć. On chciał wiedzieć”. Złota Płyta Zakochali się w sobie w trakcie prac nad Złotą Płytą w latach 1976–1977. Płyta ta, wysłana wraz z sondami Voyager 1 i 2 poza Układ Słoneczny, przemierza przestrzeń międzygwiezdną. Oprócz zawartych na niej 116 zdjęć, odgłosów natury, muzyki z różnych kultur oraz pozdrowień w 56 językach, zawierała informacje o Układzie Słonecznym, ludzkim DNA i szczegółach anatomicznych człowieka. Umieszczono też na niej komputerowy zapis elektrycznych impulsów towarzyszących medytacji Anny. Wyposażone w Złote Płyty Voyagery podróżują ku odległym światom. Na zawsze pozostaną niezwykłą wiadomością, jaką wielki nauczyciel i miłośnik kosmosu wysłał z nadzieją, że trafi na kogoś zdolnego ją odczytać. Carl Sagan zmarł 20 grudnia 1996 roku. Kilka miesięcy przed światową premierą filmu „Kontakt”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ludzkość planuje umieścić na orbicie 560 000 satelitów. To sprawi, że teleskopy staną się bezużyteczne
Dużą część wiedzy na temat tego, co dzieje się w kosmosie, mamy dzięki pracy teleskopów. Nie tylko tych ogromnych, które badają najdalsze zakamarki Wszechświata, ale także tych mniejszych, a nawet… domowych. NASA ostrzega, że plan wypuszczenia na orbitę pół miliona nowych satelitów sprawi, że niemal wszystkie obrazy wykonane przez teleskopy kosmiczne staną się zanieczyszczone.
Światło emitowane przez satelity coraz częściej umieszczane na ziemskiej orbicie zakłóca pracę teleskopów. W najbliższym czasie może pojawić się ich nawet pół miliona, a naukowcy biją na alarm: to zagraża przyszłości ciemnego, nocnego nieba, które dobrze znamy. Czy czekają nas zmiany? Ile satelitów krąży wokół Ziemi? Według badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature”, liczba satelitów na niskiej orbicie okołoziemskiego od 2019 roku gwałtownie wzrosła – z 2000 do 15 000. Wiele z nich stanowi część internetowej konstelacji Starlink należącej do miliardera Elona Muska. Ale to dopiero początek. Jeśli wszystkie plany złożone obecnie zostaną zaakceptowane, a satelity z nimi związane umieszczone w kosmosie, to do końca lat 30. XXI wieku na orbicie Ziemi znajdzie się nawet 560 000 satelitów. To wzrost o ponad 3500%. Jak często satelity zakłócają obraz? Badania zespołu dr Przemysława Mroza z Obserwatorium Astronomicznego UW wykazały, że w 2019 roku smugi satelitów pojawiały się na 0,5% zdjęć wykonanych o zmierzchu i świcie przez Zwicky Transient Facility. Już w 2021 roku było to 20% zdjęć, a prognozy na 2027 rok sugerują, że niemal każde zdjęcie wykonane w tych warunkach będzie zawierało smugi satelitów. Czemu satelity zagrażają teleskopom? Na potrzeby badania naukowcy zasymulowali wpływ pół miliona satelitów na teleskopy kosmiczne. Udowodnili, że satelity odbijające światło mogą wpływać na aż 96% zdjęć wykonanych przez trzy wielkie teleskopy: SPHEREx należący do NASA, ARRAKIHS należący do Europejskiej Agencji Kosmiczne i Xuntian, należący do Chin. Zanieczyszczenia obrazu to nie tylko problem estetyczny, ale także poważna przeszkoda w prowadzeniu badań naukowych. Alejandro Borlaff – główny autor badania – ostrzega, że satelity mogą wyglądać identycznie jak potencjalnie niebezpieczne planetoidy, co znacznie utrudni ich wykrycie i ocenę zagrożenia dla Ziemi. Nawet teleskop Hubble’a, mimo węższego pola widzenia, może mieć zanieczyszczone około jednej trzeciej obrazów. Gigantyczne satelity mogą być jaśniejsze niż planety Niepokój budzi również rozmiar i jasność przyszłych satelitów. Już teraz te o powierzchni 100 m² mogą być widoczne z Ziemi jak najjaśniejsze gwiazdy. Planowane są jednak konstrukcje o powierzchni aż 3000 m², które mogą świecić… jak planety. To ogromne utrudnienie dla astronomów próbujących analizować światło z odległych obiektów we Wszechświecie. Czy powinniśmy ograniczyć ilość satelitów? Eksperci rozważają różne rozwiązania problemu. Jednym z nich jest umieszczanie satelitów na niższych orbitach niż teleskopy kosmiczne, ale może to prowadzić do uszkodzenia warstwy ozonowej. Najprostszym sposobem byłoby ograniczenie liczby wystrzeliwanych satelitów, jednak ze względu na rosnącą konkurencję między firmami oferującymi internet satelitarny oraz rozwój sztucznej inteligencji, jest to mało prawdopodobne. Obecnie prawie 3/4 satelitów należy do sieci Starlink Elona Muska, jednak w przyszłości Starlink może stanowić tylko 10% wszystkich urządzeń na orbicie. NASA apeluje do firm, aby udostępniały informacje o lokalizacji, orientacji i kolorze swoich satelitów, co pomogłoby astronomom lepiej przygotować się do obserwacji. Na szczęście teleskopy umieszczone poza orbitą Ziemi, takie jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba znajdujący się w punkcie Lagrange’a L2 (oddalonym o 1,5 mln km od nasz planety), pozostają odporne na zakłócenia. Źródła: <a href="http://%C5%9Awiat%C5%82o%20emitowane%20przez%20satelity%20tempie%20umieszczane%20na%20ziemskiej%20orbicie%20zak%C5%82%C3%B3ca%20prac%C4%99%20teleskop%C3%B3w.%20W%20najbli%C5%BCszym%20czasie%20mo%C5%BCe%20pojawi%C4%87%20si%C4%99%20ich%20nawet%20p%C3%B3%C5%82%20miliona,%20a%20naukowcy%20bij%C4%85%20na%20alarm:%20to%20zagra%C5%BCa%20przysz%C5%82o%C5%9Bci%20ciemnego,%20nocnego%20nieba,%20kt%C3%B3re%20dobrze%20znamy.%20Czy%20czekaj%C4%85%20nas%20zmiany?%20Ile%20satelit%C3%B3w%20kr%C4%85%C5%BCy%20wok%C3%B3%C5%82%20Ziemi?%20Wed%C5%82ug%20badania%20opublikowanego%20w%20czasopi%C5%9Bmie%20%E2%80%9ENature%E2%80%9D,%20liczba%20satelit%C3%B3w%20na%20niskiej%20orbicie%20oko%C5%82oziemskiego%20od%202019%20roku%20gwa%C5%82townie%20wzros%C5%82a%20%E2%80%93%20z%202000%20do%2015%20000.%20Wiele%20z%20nich%20stanowi%20cz%C4%99%C5%9B%C4%87%20internetowej%20konstelacji%20Starlink%20nale%C5%BC%C4%85cej%20do%20miliardera%20Elona%20Muska.%20Ale%20to%20dopiero%20pocz%C4%85tek.%20Je%C5%9Bli%20wszystkie%20plany%20z%C5%82o%C5%BCone%20obecnie%20zostan%C4%85%20zaakaceptowane,%20a%20satelity%20z%20nimi%20zwi%C4%85zane%20umieszczone%20w%20kosmosie,%20to%20do%20ko%C5%84ca%20lat%2030.%20XXI%20wieku%20na%20orbicie%20Ziemi%20znajdzie%20si%C4%99%20nawet%20560%20000%20satelit%C3%B3w.%20To%20wzrost%20o%20ponad%203500%.%20Jak%20cz%C4%99sto%20satelity%20zak%C5%82%C3%B3caj%C4%85%20obraz?%20Badania%20zespo%C5%82u%20dr%20Przemys%C5%82awa%20Mroza%20z%20Obserwatorium%20Astronomicznego%20UW%20wykaza%C5%82y,%20%C5%BCe%20w%202019%20roku%20smugi%20satelit%C3%B3w%20pojawia%C5%82y%20si%C4%99%20na%200,5%%20zdj%C4%99%C4%87%20wykonanych%20o%20zmierzchu%20i%20%C5%9Bwicie%20przez%20Zwicky%20Transient%20Facility.%20Ju%C5%BC%20w%202021%20roku%20by%C5%82o%20to%2020%%20zdj%C4%99%C4%87,%20a%20prognozy%20na%202027%20rok%20sugeruj%C4%85,%20%C5%BCe%20niemal%20ka%C5%BCde%20zdj%C4%99cie%20wykonane%20w%20tych%20warunkach%20b%C4%99dzie%20zawiera%C5%82o%20smugi%20satelit%C3%B3w.%20Czemu%20satelity%20zagra%C5%BCaj%C4%85%20teleskopom?%20Na%20potrzeby%20badania%20naukowcy%20zasymulowali%20wp%C5%82yw%20p%C3%B3%C5%82%20miliona%20satelit%C3%B3w%20na%20teleskopy%20kosmiczne.%20Udowodnili,%20%C5%BCe%20satelity%20odbijaj%C4%85ce%20%C5%9Bwiat%C5%82o%20mog%C4%85%20wp%C5%82ywa%C4%87%20na%20a%C5%BC%2096%%20zdj%C4%99%C4%87%20wykonanych%20przez%20trzy%20wielkie%20teleskopy:%20SPHEREx%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20NASA,%20ARRAKIHS%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20Europejskiej%20Agencji%20Kosmiczne%20i%20Xuntian,%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20Chin.%20Zanieczyszczenia%20obrazu%20to%20nie%20tylko%20problem%20estetyczny,%20ale%20tak%C5%BCe%20powa%C5%BCna%20przeszkoda%20w%20prowadzeniu%20bada%C5%84%20naukowych.%20Alejandro%20Borlaff%20%E2%80%93%20g%C5%82%C3%B3wny%20autor%20badania%20%E2%80%93%20ostrzega,%20%C5%BCe%20satelity%20mog%C4%85%20wygl%C4%85da%C4%87%20identycznie%20jak%20potencjalnie%20niebezpieczne%20asteroidy,%20co%20znacznie%20utrudni%20ich%20wykrycie%20i%20ocen%C4%99%20zagro%C5%BCenia%20dla%20Ziemi.%20Nawet%20Teleskop%20Hubble%E2%80%99a,%20mimo%20w%C4%99%C5%BCszego%20pola%20widzenia,%20mo%C5%BCe%20mie%C4%87%20zanieczyszczone%20oko%C5%82o%20jednej%20trzeciej%20obraz%C3%B3w.%20Gigantyczne%20satelity%20mog%C4%85%20by%C4%87%20ja%C5%9Bniejsze%20ni%C5%BC%20planety%20Niepok%C3%B3j%20budzi%20r%C3%B3wnie%C5%BC%20rozmiar%20i%20jasno%C5%9B%C4%87%20przysz%C5%82ych%20satelit%C3%B3w.%20Ju%C5%BC%20teraz%20te%20o%20powierzchni%20100%20m%C2%B2%20mog%C4%85%20by%C4%87%20widoczne%20z%20Ziemi%20jak%20najja%C5%9Bniejsze%20gwiazdy.%20Planowane%20s%C4%85%20jednak%20konstrukcje%20o%20powierzchni%20a%C5%BC%203000%20m%C2%B2,%20kt%C3%B3re%20mog%C4%85%20%C5%9Bwieci%C4%87%E2%80%A6%20jak%20planety.%20To%20ogromne%20utrudnienie%20dla%20astronom%C3%B3w%20pr%C3%B3buj%C4%85cych%20analizowa%C4%87%20%C5%9Bwiat%C5%82o%20z%20odleg%C5%82ych%20obiekt%C3%B3w%20we%20Wszech%C5%9Bwiecie.%20Czy%20powinni%C5%9Bmy%20ograniczy%C4%87%20ilo%C5%9B%C4%87%20satelit%C3%B3w?%20Eksperci%20rozwa%C5%BCaj%C4%85%20r%C3%B3%C5%BCne%20rozwi%C4%85zania%20problemu.%20Jednym%20z%20nich%20jest%20umieszczanie%20satelit%C3%B3w%20na%20ni%C5%BCszych%20orbitach%20ni%C5%BC%20teleskopy%20kosmiczne,%20ale%20mo%C5%BCe%20to%20prowadzi%C4%87%20do%20uszkodzenia%20warstwy%20ozonowej.%20Najprostszym%20sposobem%20by%C5%82oby%20ograniczenie%20liczby%20wystrzeliwanych%20satelit%C3%B3w,%20jednak%20ze%20wzgl%C4%99du%20na%20rosn%C4%85c%C4%85%20konkurencj%C4%99%20mi%C4%99dzy%20firmami%20oferuj%C4%85cymi%20internet%20satelitarny%20oraz%20rozw%C3%B3j%20sztucznej%20inteligencji,%20jest%20to%20ma%C5%82o%20prawdopodobne.%20Obecnie%20prawie%203/4%20satelit%C3%B3w%20nale%C5%BCy%20do%20sieci%20Starlink%20Elona%20Muska,%20jednak%20w%20przysz%C5%82o%C5%9Bci%20Starlink%20mo%C5%BCe%20stanowi%C4%87%20tylko%2010%%20wszystkich%20urz%C4%85dze%C5%84%20na%20orbicie.%20NASA%20apeluje%20do%20firm,%20aby%20udost%C4%99pnia%C5%82y%20informacje%20o%20lokalizacji,%20orientacji%20i%20kolorze%20swoich%20satelit%C3%B3w,%20co%20pomog%C5%82oby%20astronomom%20lepiej%20przygotowa%C4%87%20si%C4%99%20do%20obserwacji.%20Na%20szcz%C4%99%C5%9Bcie%20teleskopy%20umieszczone%20poza%20orbit%C4%85%20Ziemi,%20takie%20jak%20James%20Webb%20znajduj%C4%85cy%20si%C4%99%20w%20punkcie%20Lagrange%E2%80%99a%20L2%20(oddalonym%20o%201,5%20mln%20km%20od%20nasz%20planety),%20pozostaj%C4%85%20bezpieczne%20przed%20zak%C5%82%C3%B3ceniami.">Nature, Uniwersytet Warszawski Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.