Już za chwilę spektakl, który zdarza się raz na 25 lat. Kompletny przewodnik po zaćmieniu Słońca w Polsce
12 sierpnia 2026 roku niebo nad Europą stanie się areną wydarzenia, jakiego nie widzieliśmy od ponad ćwierć wieku. W pasie ciągnącym się od Arktyki, przez Islandię, po Hiszpanię nastąpi całkowite zaćmienie Słońca. Mieszkańcy Polski będą mogli podziwiać niezwykle głębokie zaćmienie częściowe. To będzie najbardziej spektakularny zachód Słońca od dziesięcioleci.
Ostatnie tak głębokie zaćmienie Słońca widzieliśmy w Polsce 11 sierpnia 1999. W środę 12 sierpnia 2026 tarcza słoneczna w najlepszych lokalizacjach będzie przesłonięta aż w 85%. Zobaczymy „nadgryzione” Słońce tuż przed zachodem, co stworzy fenomenalne warunki do obserwacji i fotografii. Jednak warunki w Polsce będą się znacząco różnić w zależności od lokalizacji: najlepsze będą na północnym zachodzie kraju. Im dalej na wschód, tym wcześniej Słońce zajdzie, a maksimum zaćmienia nastąpi już pod horyzontem. Jakby tego było mało, tej samej nocy nastąpi maksimum roju Perseidów, z nawet setką „spadających gwiazd” na godzinę. Pas zaćmienia całkowitego w Europie Pas całkowitości zaćmienia z 12 sierpnia rozpocznie się o wschodzie Słońca w rosyjskiej Arktyce na półwyspie Tajmyr, po czym przetnie Ocean Arktyczny, wschodnią Grenlandię oraz zachodnią Islandię. Najlepszym kierunkiem do astroturystyki jest jednak Hiszpania, gdzie zaćmienie całkowite będzie widoczne od wybrzeża Atlantyku po Morze Śródziemne, m.in. w Oviedo, León, Saragossie, Bilbao czy Palmę na Majorce. Maksymalna długość fazy całkowitej wyniesie 2 minuty i 18 sekund w najlepszym miejscu na Islandii. W Hiszpanii Słońce zostanie przesłonięte zaledwie godzinę przed zachodem, co w połączeniu z korzystnymi prognozami pogody czyni Półwysep Iberyjski najlepszym miejscem do obserwacji. Zaćmienie częściowe w Polsce – miasta i godziny Choć Polskę czeka tylko zaćmienie częściowe, i tak będzie to wyjątkowy spektakl, jaki zdarza się raz na kilkadziesiąt lat. Najlepsze warunki wystąpią na zachodzie i północnym zachodzie kraju, gdzie zasłonięty będzie największy kawałek Słońca, a jego zachód nastąpi już po maksimum. Poniżej prezentujemy dokładne czasy dla 10 wybranych miast w Polsce, obejmujące początek zjawiska, moment maksymalnej widocznej fazy (z procentem przesłonięcia) oraz godzinę zachodu Słońca: Szczecin: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:36. Gorzów Wlkp.: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:31. Poznań: 19:15 – 20:07 (84%) – zachód 20:24. Wrocław: 19:17 – 20:09 (85%) – zachód 20:19. Zielona Góra: 19:16 – 20:09 (85%) – zachód 20:28. Trójmiasto: 19:12 – 20:04 (82%) – zachód 20:24. Warszawa: 19:15 – 20:03 (82%) – zachód 20:07. Łódź: 19:16 – 20:07 (84%) – zachód 20:11. Kraków: 19:18 – 19:59 (64%) – zachód 20:04. Rzeszów: 19:17 – 19:52 (58%) – zachód 19:58. W Warszawie czy Krakowie Słońce zajdzie niemal natychmiast po fazie maksymalnej – a więc obserwatorzy nie zobaczą już drugiej połowy zaćmienia, kiedy Słońce będzie się powoli odsłaniać. Nie oznacza to jednak, że zupełnie nie będzie tego widać – bardzo głęboka faza zaćmienia spowoduje skrócony zmierzch cywilny i wydłużony zmierzch żeglarski. Jak bezpiecznie obserwować i fotografować zaćmienie? Patrzenie na zaćmienie Słońca gołym okiem jest niebezpieczne przez cały czas trwania zjawiska, nawet przy krótko przed zachodem. Do obserwacji należy używać certyfikowanych okularów do zaćmień, które można kupić już za około 20 zł. Korzystanie z „domowych” sposobów, takich jak płyty CD, klisze rentgenowskie czy okopcone szkło nie blokuje szkodliwego promieniowania UV i podczerwieni, co może prowadzić do uszkodzenia wzroku. Bezpieczną alternatywą jest rzutowanie obrazu Słońca ze sprzętu optycznego na białą kartkę. Podczas fotografowania obowiązują podobne zasady: aparat musi być zabezpieczony filtrem słonecznym, aby uniknąć uszkodzenia matrycy, np. folią słoneczną Baader AstroSolar, którą można zamontować też na lornetce czy teleskopie. Wyjątkiem mogą być ostatnie sekundy przed zachodem, gdy tarcza jest już bardzo nisko, staje się ciemnoczerwona i traci swój blask w gęstych warstwach atmosfery – wtedy można spróbować zdjęć krajobrazowych bez filtrów. W przypadku smartfonów najlepiej sprawdzą się modele z dobrym zoomem optycznym, pozwalające na jak największe zbliżenie na tarczę Słońca. Najważniejszym czynnikiem będzie ukształtowanie terenu – trzeba szukać miejsc z całkowicie odsłoniętym północno-zachodnim horyzontem, z dala od wysokich drzew i budynków, lub wejść na jakieś wzniesienie, ewentualnie do wysokiego budynku z widokiem na zachód. Źródła: NASA, ESA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koreańska sonda odnalazła krater po rakiecie SpaceX. Pokazano zdjęcia z Księżyca
Odnaleziono miejsce uderzenia rakiety SpaceX, która rozbiła się o Księżyc. Krater znalazł i sfotografował koreański orbiter księżycowy Danuri (Korea Pathfinder Lunar Orbiter). Do uderzenia doszło wczesnym rankiem w środę, 5 sierpnia.
„Danuri zabezpieczyła materiał zarówno sprzed kolizji, jak i tuż po niej, co umożliwia analizę zmian spowodowanych wyłącznie przez uderzenie oraz dostarcza cennych danych badawczych” – poinformowali przedstawiciele Koreańskiego Instytutu Badań Kosmicznych (KARI) we wpisie na platformie X. Koreańczycy pierwsi znajdują miejsce uderzenia Danuri rozpoczęła obserwacje mniej więcej pół godziny przed kolizją rakiety z Księżycem i dzięki manewrom orbitalnym wielokrotnie przeleciała nad miejscem uderzenia, wykonując łącznie 8 sesji obrazowania. Zdjęcia uchwyciły zmiany w rzeźbie terenu wokół miejsca uderzenia oraz materiał przez nie rozrzucony. Koreański instytut na platformie X udostępnił kilka zdjęć, w tym porównanie przed i po uderzeniu. Historia rakiety Falcon 9 Rakieta Falcon 9 wystartowała 15 stycznia 2025 roku, wysyłając dwa prywatne lądowniki księżycowe – Blue Ghost firmy Firefly Aerospace oraz Resilience firmy ispace – na wysoką orbitę okołoziemską przecinającą orbitę Księżyca. Obydwa lądowniki samodzielnie poleciały w dalszą drogę na Księżyc. Blue Ghost wylądował pomyślnie 2 marca 2025, Resilience rozbił się podczas próby lądowania. Pierwszy stopień Falcona pomyślnie wrócił na Ziemię krótko po starcie. Drugi, podobnie jak w przypadku innych rakiet tego modelu, był jednorazowy. SpaceX zazwyczaj pozbywa się ich poprzez skierowanie w atmosferę Ziemi, gdzie ulegają zniszczeniu. Jednak tym razem drugi stopień miał tak długą podróż, że zużył niemal całe paliwo, aby wynieść ładunki do tak odległego celu. W efekcie, ważący około 4 ton stopień pozostał w przestrzeni kosmicznej, krążąc wokół Ziemi do momentu, gdy siły grawitacyjne zepchnęły go na kurs kolizyjny z Księżycem. Szczegóły kolizji z Księżycem Do kolizji doszło w środę o godzinie 06:34 czasu GMT, zgodnie z przewidywaniami Koreańczyków. Naukowcy już wcześniej obliczyli także inne parametry uderzenia: stopień rakiety uderzył w Księżyc z prędkością około 8690 km/godz., wybijając krater o szerokości do 27 metrów. „Dane obserwacyjne pozyskane przez Danuri zostaną powiązane z późniejszymi obserwacjami z należącej do NASA sondy Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) i wykorzystane w międzynarodowych badaniach naukowych” – napisali przedstawiciele KARI. Poszukiwania trwały także na Ziemi Moment uderzenia zarejestrowały również niektóre teleskopy naziemne. Astronomowie z Instytutu Astrofizyki Andaluzji (Instituto de Astrofísica de Andalucía) w Hiszpanii pośrednio nagrali moment uderzenia. Widać na nim materiał wyrzucony z powierzchni Księżyca dokładnie w czasie kolizji. Drugi stopień Falcona 9 nie jest pierwszym korpusem rakiety, który uderzył w Księżyc – trzeci stopień chińskiej rakiety Długi Marsz 3C rozbił się 4 marca 2022 roku. Trzecie stopnie amerykańskich rakiet Saturn V wybiły kratery na Srebrnym Globie podczas kilku misji programu Apollo. Danuri to pierwsza południowokoreańska sonda księżycowa. Statek został wystrzelony 4 sierpnia 2022 roku na pokładzie – a jakże – rakiety Falcon 9. Cztery miesiące później wszedł na orbitę Księżyca. Posiada sześć instrumentów badawczych, z których pięć dostarczyły południowokoreańskie uczelnie i organizacje badawcze. Szóstym jest ShadowCam – instrument NASA przeznaczony do poszukiwania śladów lodu wodnego w stale zacienionych rejonach biegunów księżycowych. Źródło: Space.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Szykuj się na wyjątkowe noce pod gwiazdami. Sierpień 2026 urządzi kosmiczny spektakl
Sierpień przyniesie wyjątkową serię zjawisk astronomicznych. Na miłośników nocnego nieba czekają rzadkie koniunkcje planet, spektakularny rój Perseidów, całkowite zaćmienie Słońca i powrót zorzy polarnej. Będzie się działo!
Miłośnicy obserwacji nieba czekali na ten moment cały rok. Sierpień 2026 przyniesie wyjątkowe całkowite zaćmienie Słońca widoczne nad niewielkim fragmentem Europy oraz niemal idealne warunki do obserwacji roju Perseidów. A to dopiero początek. W sierpniu na niebie pojawią się również efektowne układy planet, drugie zaćmienie, a pod koniec miesiąca rozpocznie się sezon zorzy polarnej. Podpowiadamy, jak najlepiej wykorzystać sierpniowe spektakle na niebie, a także kiedy i gdzie ich wypatrywać. Poranna parada planet – cały sierpień Sierpień przyniesie spektakularną paradę planet. Na kilka godzin przed wschodem Słońca na niebie będzie można obserwować Marsa, Urana, Saturna i Neptuna. Do dostrzeżenia Urana i Neptuna potrzebny będzie teleskop lub dobrej jakości lornetka. Około godziny przed świtem dołączą do nich Merkury i Jowisz, nisko nad wschodnim horyzontem. Najlepsza okazja do obserwacji nadarzy się 4 sierpnia, gdy Księżyc i Saturn zbliżą się do siebie na niebie. Oba obiekty będą widoczne już krótko po zapadnięciu zmroku. Kolejne widowisko rozpocznie się między 8 a 11 sierpnia, tuż przed wschodem Słońca. Nisko nad wschodnim horyzontem Jowisz, Merkury, Mars i Księżyc ustawią się niemal w jednej ukośnej linii. Będzie to efektowna ilustracja ekliptyki – płaszczyzny, w której wokół Słońca krążą wszystkie planety Układu Słonecznego. Zachodnia elongacja Merkurego – 2 sierpnia Szybko przemieszczający się Merkury często znajduje się zbyt blisko Słońca, by można go było łatwo dostrzec. 2 sierpnia warunki do obserwacji znacznie się poprawią, ponieważ planeta osiągnie największą elongację zachodnią, czyli największą widoczną odległość kątową od Słońca. Zjawisko idealnie zbiegnie się w czasie z sierpniową poranną paradą planet. Merkurego oraz kilku innych naszych kosmicznych sąsiadów najlepiej wypatrywać przed świtem, zwłaszcza na początku miesiąca. Całkowite zaćmienie Słońca – 12 sierpnia W połowie sierpnia nastąpi długo wyczekiwane całkowite zaćmienie Słońca. Zjawisko to powstaje, gdy Księżyc przesuwa się między Ziemią a Słońcem. W wąskim pasie całkowitego zaćmienia nad Europą na krótko zapadnie zmierzch. Pas ten obejmie wschodnią Grenlandię, zachodnią Islandię oraz północną Hiszpanię. Późnym popołudniem faza całkowita, podczas której Księżyc w pełni zasłoni tarczę Słońca, potrwa tam od około minuty do nieco ponad dwóch minut. W znacznej części Europy, północno-zachodniej Afryce i wschodniej Kanadzie widoczne będzie częściowe zaćmienie o różnej głębokości. Krótki fragment zjawiska zobaczą tego popołudnia także mieszkańcy najbardziej wysuniętych na wschód obszarów Stanów Zjednoczonych. Podczas obserwacji należy używać specjalnych filtrów lub okularów do oglądania zaćmień, aby chronić wzrok. Maksimum roju Perseidów – 12–13 sierpnia Perseidy należą do najważniejszych letnich atrakcji dla miłośników nocnego nieba, a w tym roku mogą stworzyć wyjątkowo efektowne widowisko. Maksimum roju przypadnie w nocy z 12 na 13 sierpnia i zbiegnie się z nowiem Księżyca. Oznacza to, że jego blask nie będzie zakłócał obserwacji. Pod ciemnym niebem będzie można dostrzec nawet ponad 100 meteorów na godzinę. Perseidy słyną z wyjątkowo jasnych i szybko zanikających smug, które powstają, gdy drobiny materii kosmicznej wpadają w górne warstwy ziemskiej atmosfery. Najlepsze warunki do obserwacji wystąpią od północy do świtu. Niemal całkowite zaćmienie Księżyca – 27–28 sierpnia W nocy z 27 na 28 sierpnia będzie można zaobserwować głębokie częściowe zaćmienie Księżyca. W jego kulminacyjnym momencie cień Ziemi zakryje około 96% tarczy pełni, dlatego zjawisko będzie wyglądało niemal jak zaćmienie całkowite. Choć formalnie będzie to zaćmienie częściowe, większość tarczy Księżyca znajdzie się w cieniu Ziemi i przybierze charakterystyczny rdzawo-pomarańczowy odcień. Jedynie wąski fragment pozostanie jasno oświetlony przez Słońce. W Polsce zjawisko rozpocznie się o godzinie 3:23 (wejście Księżyca w półcień), faza częściowa zacznie się o 5:12, a maksimum nastąpi około 5:37–6:06, zależnie od miejsca obserwacji. Ponieważ będzie to już świt, a Księżyc będzie nisko nad zachodnim horyzontem, najlepsze warunki do obserwacji będą panować w zachodniej Polsce, gdzie tarcza pozostanie dłużej nad horyzontem. Pełnia Jesiotrów – 28 sierpnia Sierpniowa pełnia nastąpi 28 sierpnia o godz. 6:18 czasu polskiego. Towarzyszące jej częściowe zaćmienie Księżyca będzie można obserwować w Polsce nad ranem, przed zachodem Srebrnego Globu. Wieczorem 28 sierpnia jego niemal całkowicie oświetlona tarcza ponownie pojawi się nad horyzontem. Księżyca należy wypatrywać nisko nad wschodnim horyzontem, mniej więcej w porze zachodu Słońca. Ze względu na tzw. iluzję Księżyca jego tarcza może wówczas wydawać się szczególnie duża. Sierpniowa pełnia jest tradycyjnie nazywana Księżycem Jesiotrów. Według „The Old Farmer’s Almanac” nazwa nawiązuje do okresu, w którym jesiotry były szczególnie łatwo dostępne w Wielkich Jeziorach oraz jeziorze Champlain w Ameryce Północnej. Księżyc zbliży się do Saturna – 30–31 sierpnia Bogaty w zjawiska astronomiczne sierpień zakończy się bliskim spotkaniem Księżyca i Saturna w nocy z 30 na 31 sierpnia. Oba obiekty znajdą się w odległości około pięciu stopni, co odpowiada mniej więcej szerokości trzech palców widzianych na wyciągniętej ręce. Księżyc i Saturn pojawią się razem nad wschodnim horyzontem około dwóch godzin po zachodzie Słońca. Następnie przez całą noc będą przemieszczać się wzdłuż ekliptyki, aż znikną w blasku poranka. Za nimi na niebie pojawią się kolejne planety sierpniowej parady, w tym Mars i Jowisz, które najłatwiej będzie dostrzec gołym okiem. Początek sezonu zorzy polarnej – koniec sierpnia Pod koniec sierpnia wraz ze stopniowym powrotem ciemnych nocy na dalekiej północy rozpoczyna się sezon obserwacji zorzy polarnej. Pierwsze pokazy zorzy mogą zobaczyć obserwatorzy przebywający na Islandii, w północnej Skandynawii i innych regionach położonych w pobliżu koła podbiegunowego. Konieczne są jednak bezchmurne niebo oraz odpowiednio wysoka aktywność słoneczna. Najlepszych warunków należy szukać z dala od świateł miast. Przed rozpoczęciem obserwacji warto również sprawdzić aktualną prognozę pogody kosmicznej. Źródło: National Geographic
Rakieta Elona Muska już za kilka dni uderzy w Księżyc. Astronomowie oczekują na kolizję
Już za kilka dni drugi stopień rakiety Falcon 9 uderzy w powierzchnię Księżyca. Porzucony w kosmosie obiekt wielkości pięciopiętrowego budynku od miesięcy dryfował w przestrzeni i wreszcie zakończy swój lot. To kolejny, tym razem niezaplanowany, ślad ludzkiej działalności na Srebrnym Globie.
Księżyc nie ma atmosfery, która mogłaby spalić nadlatujące obiekty, dlatego każdy kosmiczny gość – czy to asteroida, czy fragment ziemskiej technologii – dociera do jego powierzchni z pełnym impetem. Tym razem będzie to drugi stopień rakiety Falcon 9 należącej do SpaceX. Według obliczeń Billa Graya, niezależnego astronoma i twórcy oprogramowania Project Pluto, kolizja nastąpi 5 sierpnia 2026 roku o godzinie 8:44 polskiego czasu. Rakieta wielkości pięciopiętrowego budynku pędzi z prędkością siedmiokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (około 2,4 km/s). Gdzie uderzy olbrzym? Falcon 9 to kolos – w momencie startu cała konstrukcja ważyła 550 ton – a mimo to przewidywanie dokładnego miejsca, w którym uderzy jej drugi stopień, jest niezwykle trudne. Choć grawitacja Ziemi, Księżyca i Słońca jest mierzalna z ogromną precyzją, na porzuconą rakietę działa jeszcze jedna niezwykła siła: ciśnienie promieniowania słonecznego. Fotony uderzające w metalową powłokę działają jak mikropchnięcia. Ponieważ rakieta koziołkuje w przestrzeni, raz odbijając więcej, a raz mniej światła, jej trajektoria ulega nieustannym, trudnym do przewidzenia zmianom. Skąd w ogóle ta rakieta się wzięła? Obiekt jest oznaczony jako 2025-010D i brał udział w misji ze stycznia 2025 roku. Jego zadaniem było wyniesienie na orbitę dwóch lądowników księżycowych: Blue Ghost Mission 1 oraz Hakuto-R Mission 2. Podczas gdy pierwszy stopień rakiety SpaceX zwykle wraca na Ziemię, by lądować na autonomicznej barce, drugi stopień po wykonaniu zadania zostaje porzucony. Zazwyczaj te fragmenty spalają się w ziemskiej atmosferze lub trafiają na stabilne orbity wokół Słońca, zostając tam na zawsze i ginąc w mroku dziejów. Tym razem jednak Falcon 9 utknął na wysokiej orbicie okołoziemskiej, wykonując pełny obrót wokół naszej planety w ciągu 26 dni. W najdalszym punkcie (apogeum) rakieta oddala się na 510 000 km, co sprawia, że jej droga niebezpiecznie przecina się z orbitą Księżyca. W sierpniu 2026 roku oba obiekty znajdą się w tym samym punkcie jednocześnie. Księżyc staje się kosmicznym wysypiskiem Niestety to nie pierwszy raz, kiedy Srebrny Glob staje się celem dla ziemskiego złomu. W latach 70. NASA celowo rozbijała na nim moduły Apollo, by wywoływać „trzęsienia Księżyca” i badać jego wnętrze. W 2009 roku sonda LCROSS z impetem uderzyła w zacieniony krater, wyrzucając w górę pył, w którym odkryto lód wodny. Są też tajemnicze przypadki – w 2022 roku niezidentyfikowany człon rakiety (prawdopodobnie chińskiej misji Chang’e 5-T1) pozostawił po sobie zagadkowy, podwójny krater. Uderzenia w Księżyc to wyzwanie dla przyszłych misji Na Księżycu planowane są w najbliższych latach misje załogowe – np. Artemis IV planowana na 2028 rok czy chińskie aspiracje na rok 2030 – więc niekontrolowane uderzenia w Księżyc mogą stać się prawdziwym zagrożeniem. Co, jeśli pięciopiętrowy budynek uderzyłby nagle w astronautów czy zbudowaną przez nich bazę? Bill Gray sugeruje, że rozwiązaniem byłoby kierowanie zużytych stopni rakiet na orbity heliocentryczne (wokół Słońca), gdzie nie zagrażałyby nam przez setki lat. Na razie astronomowie czekają na błysk uderzenia. Choć nie będzie on widoczny gołym okiem z Ziemi, krążąca wokół Księżyca sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z pewnością spróbuje uwiecznić świeżą bliznę w rejonie kateru Einstein. Źródło: Project Pluto, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Obiekt przypominający płonący samolot pojawił się nad Nową Zelandią. Czy skarb z kosmosu trafi do muzeum?
Mieszkańcy Nowej Zelandii w ostatnich dniach mieli wyjątkowe okazje do zachwytu. Na niebie zarówno nad Wyspą Północną, jak i Południową pojawiła się kula ognia, która w dodatku wydawała intrygujący dźwięk. Organizacje naukowe nawołują mieszkańców kraju do zwrócenia uwagi w trakcie spacerów na nietypowe kamienie znajdujące się na ziemi.
Jak podaje brytyjski serwis „The Guardian”, w ciągu ostatnich 150 lat na terenie Nowej Zelandii odnaleziono zaledwie 10 meteorytów. To, że tak niewielka liczba kosmicznych odłamków została odszukana, nie oznacza jednak, że tak niewiele z nich spadło na teren kraju. Według astronomów oraz geologów z organizacji „Fireballs Aotearoa”, po ostatnich podniebnych zjawiskach mieszkańcy stoją przed szansą na kolejne, spektakularne odkrycia. „Spadający samolot” Spektakularne widoki były dostrzegalne w ostatnich dniach z obu największych wysp tworzących Nową Zelandię. Wiele nagrań pochodzących z kamer samochodowych, monitoringu oraz specjalistycznych aparatów uchwyciło intensywne światło, które rozbłysło na nowozelandzkim niebie. Internauci, którzy również dostrzegli kosmiczny spektakl, aktywnie wyrażali swój zachwyt w mediach społecznościowych. Część z nich porównywała widok do spadającego samolotu, a część zwracała uwagę na niezwykle długi warkocz, który ciągnął się za meteorem i rozlewał się niemal na całe niebo. Zjawiskom wizualnym towarzyszył efekt dźwiękowy, również opisywany w relacjach świadków. Spadające meteory miały wydawać dźwięk zbliżony do „głośnego, niskiego mruku”. Odgłos ten spłoszył ponoć ptaki oraz pasące się bydło w okolicy Ruby Bay — zatoki położonej w północnej części Wyspy Południowej, nad samą Cieśniną Cooka. Spacer w poszukiwaniu meteorytów Spektakularnymi zjawiskami od razu zainteresował się Steve Wyn-Harris, dyrektor organizacji „Fireballs Aotearoa”, która tropi meteory (świetlne zjawiska na niebie) oraz meteoryty (fizyczne obiekty, które spadły na Ziemię) w Nowej Zelandii. Specjalista podkreśla, że kluczowe znaczenie w owym zjawisku ma dźwięk, który usłyszano podczas przelotu kosmicznego odłamka. Jak sam mówi: „Oznacza to, że meteor znalazł się stosunkowo blisko powierzchni ziemi”. Prawdopodobne jest, że obiekt spadł na jedną z nowozelandzkich wysp. W związku z tym „Fireballs Aotearoa” apeluje do mieszkańców południowej części Wyspy Północnej o zachowanie czujności i wypatrywanie meteorytów. Uważni spacerowicze powinni rozglądać się za czarnymi kamieniami, które wydają się nie pasować do otoczenia, w którym się znalazły. Poszukiwacze meteorytów Organizacja kierowana przez Steve’a Wyn-Harrisa z każdym rokiem rozszerza zakres swoich działań. mających zwiększyć prawdopodobieństwo odnalezienia meteorytów. Gwałtownie rozwijająca się infrastruktura obejmuje już sieć 200 kamer rozstawionych na terenie całego kraju – od zaledwie sześciu urządzeń w momencie startu projektu w lutym 2022 roku, przez 77 rok później i 148 kolejny rok później, aż po dzisiejszą liczbę. Taka skala pozwala na łatwiejsze i szybsze namierzenie miejsca, w którym spadł kosmiczny odłamek. Organizacja ma na swoim koncie spektakularne sukcesy. W marcu 2024 roku, dzięki danym z czterech stacji kamerowych, udało się precyzyjnie wyznaczyć obszar w rejonie jeziora Tekapo, gdzie ochotnicy odnaleźli 810-gramowy meteoryt (nazwany oficjalnie Takapō) zaledwie 30 minut po rozpoczęciu poszukiwań. Co ważne, „Fireballs Aotearoa” jest organizacją non-profit, nieczerpiącą finansowych zysków z dokonywanych odkryć. Każdy znaleziony okaz trafia docelowo do muzeum, gdzie może być badany przez naukowców i podziwiany przez publiczność. Źródła: The Guardian, Fireballs Aotearoa Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Dziś nad Polską wzejdzie Koźli Księżyc. To jedno z najpiękniejszych lipcowych zjawisk na niebie
29 lipca 2026 roku czeka nas jedna z najbardziej malowniczych pełni tego lata. Koźli Księżyc pojawi się wieczorem nisko nad południowo-wschodnim horyzontem i może przybrać złoty lub pomarańczowy odcień. Jego tajemnicza nazwa nie ma jednak nic wspólnego z wyglądem tarczy.
Spis treści: Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Pełnia Koźlego Księżyca nastąpi 29 lipca 2026 roku o godz. 16.35 czasu polskiego. W tym momencie naszego satelity nie zobaczymy jeszcze z Polski, ponieważ będzie znajdował się pod horyzontem. Najbardziej efektowna część widowiska rozpocznie się dopiero wieczorem, gdy niemal idealnie okrągła tarcza wyłoni się nisko nad południowo-wschodnią częścią nieba. Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? Astronomiczna pełnia Księżyca przypadnie w środę 29 lipca o godz. 16.35 czasu obowiązującego w Polsce. Jest to dokładny moment, w którym Księżyc znajdzie się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, a jego zwrócona ku nam półkula będzie niemal w całości oświetlona. Pełnia nie jest zatem zjawiskiem trwającym przez całą noc, ale ściśle określonym momentem astronomicznym. Dla obserwatora patrzącego gołym okiem różnica jest jednak niemal niezauważalna. Tarcza będzie wyglądać na pełną zarówno wieczorem 29 lipca, jak i podczas sąsiednich nocy. Mechanizm tego zjawiska wyjaśniają kolejne fazy Księżyca, wynikające ze zmieniającego się położenia Ziemi, Księżyca i Słońca. O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? O godz. 16.35, gdy nastąpi właściwa pełnia, Księżyc będzie jeszcze znajdował się pod polskim horyzontem. Na jego pojawienie się trzeba będzie zaczekać do wieczora. W Warszawie wschód Księżyca nastąpi około godz. 20.44, w kierunku południowo-wschodnim. Dokładna godzina będzie różnić się o kilkanaście lub kilkadziesiąt minut zależnie od miejsca obserwacji. Na wschodzie Polski tarcza pojawi się wcześniej, a na zachodzie nieco później. Najciekawszy moment nastąpi tuż po wschodzie. Księżyc będzie wtedy znajdował się bardzo nisko nad horyzontem, dzięki czemu można będzie zestawić go z drzewami, budynkami albo linią krajobrazu. W takich warunkach działa również tak zwana iluzja księżycowa – tarcza obserwowana przy horyzoncie wydaje się większa niż wtedy, gdy znajduje się wysoko na niebie. Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Nazwa pochodzi od angielskiego określenia Buck Moon. W polskich mediach najczęściej tłumaczy się je jako Koźli Księżyc, choć słowo buck oznacza przede wszystkim samca jelenia, sarny lub innego przedstawiciela jeleniowatych. Bardziej dosłownym tłumaczeniem byłby zatem „Księżyc Jelenia”. Określenie nawiązuje do cyklu przyrody w Ameryce Północnej. W lipcu poroże samców jeleni znajduje się w fazie intensywnego wzrostu. Po zrzuceniu starego poroża zwierzęta zaczynają rozwijać nowe, pokryte początkowo miękką i silnie ukrwioną skórą nazywaną scypułem. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw tradycyjnych nazw pełni Księżyca używany przez wszystkich rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Poszczególne społeczności stosowały własne określenia odnoszące się do sezonowych zjawisk, zbiorów, pogody i zachowania zwierząt. Lipcową pełnię nazywano między innymi Księżycem Grzmotów, Księżycem Dojrzałych Malin lub Księżycem Dojrzewającej Kukurydzy. Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Nazwa nie oznacza, że tarcza przybierze nietypową barwę. Koźli Księżyc nie jest osobnym zjawiskiem astronomicznym, lecz tradycyjnym określeniem lipcowej pełni. Mimo to podczas wschodu tarcza może wyglądać na żółtą, pomarańczową, a niekiedy nawet czerwonawą. Nie wynika to jednak z nazwy pełni. Gdy Księżyc znajduje się nisko, jego światło musi przejść przez grubszą warstwę atmosfery. Krótsze, niebieskie fale światła są silniej rozpraszane, dlatego do naszych oczu dociera większa część fal odpowiadających cieplejszym barwom. W miarę wznoszenia się Księżyca jego tarcza powinna stawać się coraz jaśniejsza i bardziej biało-srebrna. Choć często zadajemy sobie pytanie, dlaczego Księżyc świeci, nasz naturalny satelita sam nie emituje własnego światła – widzimy promienie słoneczne odbite od jego powierzchni. Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Nie będzie to superpełnia. Podczas lipcowej pełni odległość Księżyca od Ziemi wyniesie około 400 tys. km, a więc nasz satelita będzie znajdował się stosunkowo daleko od planety. Określenie „superksiężyc” jest stosowane, gdy pełnia przypada w pobliżu perygeum, czyli punktu orbity położonego najbliżej Ziemi. Wtedy tarcza może wydawać się nieco większa i jaśniejsza niż podczas przeciętnej pełni. Różnice nie są jednak tak spektakularne, jak sugerują niekiedy zdjęcia wykonywane teleobiektywami. Lipcowa pełnia nie będzie również związana z zaćmieniem. Do zaćmienia Księżyca dochodzi tylko wtedy, gdy Księżyc przechodzi przez cień rzucany przez Ziemię. Tym razem trzy ciała nie ustawią się dostatecznie precyzyjnie w jednej płaszczyźnie. Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Do obserwacji nie jest potrzebny teleskop ani lornetka. Pełnię można bez problemu oglądać gołym okiem, również z miasta. Najważniejszym warunkiem będzie brak gęstych chmur oraz odsłonięty widok na południowo-wschodni horyzont. Najlepiej rozpocząć obserwacje około 20–30 minut przed lokalnym wschodem Księżyca. W centralnej Polsce warto znaleźć się na miejscu przed godz. 20.30. Dobrym punktem będzie otwarta łąka, brzeg jeziora, plaża, wzgórze albo wyższy punkt widokowy bez budynków i drzew zasłaniających horyzont. Warto pamiętać o kilku zasadach: Sprawdź lokalną godzinę wschodu Księżyca. Różnice między wschodem i zachodem Polski mogą wynosić kilkadziesiąt minut. Patrz w kierunku południowo-wschodnim. Księżyc powinien pojawić się w azymucie około 120–125 stopni. Wybierz miejsce z atrakcyjnym pierwszym planem. Niska pozycja tarczy pozwala sfotografować ją nad panoramą miasta, wieżą kościoła, drzewami lub taflą wody. Nie oczekuj wyraźnych detali przez teleskop. Podczas pełni światło pada na powierzchnię niemal pionowo, przez co cienie kraterów są krótkie, a rzeźba terenu mniej kontrastowa. Do oglądania kraterów lepsze są okolice pierwszej i ostatniej kwadry. Przy fotografowaniu zmniejsz ekspozycję. Księżyc jest znacznie jaśniejszy, niż sugeruje nocne otoczenie. Tryb automatyczny telefonu może zamienić tarczę w pozbawioną szczegółów białą plamę. Pomaga ręczne obniżenie jasności i oparcie urządzenia o stabilne podłoże. Więcej porad można znaleźć w naszym przewodniku pokazującym, jak rozpocząć obserwowanie nocnego nieba. Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Koźli Księżyc pojawi się w czasie aktywności Południowych Delta Akwarydów oraz Alfa Kaprikornidów. Blask niemal całkowicie oświetlonej tarczy rozjaśni nocne niebo i przesłoni słabsze meteory. Nie oznacza to, że zobaczenie „spadającej gwiazdy” będzie niemożliwe. Nadal mogą pojawić się jasne bolidy, szczególnie należące do Alfa Kaprikornidów. Warunki będą jednak zdecydowanie gorsze niż podczas bezksiężycowej nocy. Szczegółowe informacje znajdują się w naszym przewodniku po rojach meteorów aktywnych pod koniec lipca 2026 roku. Koźli Księżyc pozostanie widoczny przez większość nocy. W Warszawie najwyższy punkt nad horyzontem osiągnie około północy, ale nawet wtedy znajdzie się zaledwie kilkanaście stopni nad południowym horyzontem. Lipcowa pełnia będzie więc jasna, lecz wyjątkowo niska – i właśnie to może uczynić ją szczególnie fotogeniczną. Źródła: Timeanddate.com; United States Naval Observatory Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy moglibyśmy wysłać sondę kosmiczną w kierunku czarnej dziury? Fascynująca koncepcja włoskiego astrofizyka
Najbliższa nam czarna dziura znajduje się w odległości około 1560 lat świetlnych, w gwiazdozbiorze Wężownika. Nasza Galaktyka zawiera prawdopodobnie około 100 milionów czarnych dziur o masach gwiazdowych. Do tej pory badaliśmy te niezwykłe obiekty z oddali. Jednak włoski uczony Cosimo Bambi z Uniwersytetu Fudan w Szanghaju przekonuje, że powinniśmy zacząć badać je z bliska. Tylko jak rozpędzić sondę, by pokonała odległość tysięcy lat świetlnych w racjonalnym dla nas czasie?
Czy można zbadać odległą o tysiące lat świetlnych czarną dziurę dzięki 3-gramowej sondzie napędzanej laserowo? Zdaniem włoskiego astrofizyka jest to całkiem realny scenariusz. Ale od początku. Czarne dziury jako kosmiczne laboratoria Czarna dziura to obszar czasoprzestrzeni, w którym pole grawitacyjne jest tak silne, że nic – nawet światło – nie jest w stanie się z niego wydostać. Oczywiście mówiąc o dziurze nie mamy tu na myśli pustki. Przeciwnie – czarna dziura to ogromna masa skompresowana do niewyobrażalnie małych rozmiarów. Czarne dziury o masach gwiazdowych powstają najczęściej wtedy, gdy bardzo masywna gwiazda kończy swoje życie. Po wyczerpaniu paliwa jądrowego jej rdzeń zapada się pod własnym ciężarem, a jeśli jest wystarczająco masywny, żadna znana siła nie jest w stanie zatrzymać tego zapadania. Materia kurczy się w nieskończoność, aż do teoretycznego punktu o zerowej objętości, zwanego osobliwością. Wokół tej osobliwości rozciąga się niewidzialna granica zwana horyzontem zdarzeń. To nie fizyczna powierzchnia, lecz punkt bez powrotu: wszystko, co go przekroczy – materia, światło, informacja – nie może już nigdy wrócić na zewnątrz. Czarne dziury to naturalne laboratoria do testowania ogólnej teorii względności Einsteina w warunkach ekstremalnych, niemożliwych do odtworzenia na Ziemi. I właśnie dlatego Cosimo Bambi chce je zbadać z bliska. Gdzie znajduje się najbliższa czarna dziura? Ten urodzony we Florencji naukowiec ma na swoich koncie ponad 200 artykułów naukowych i jest uznawany za autorytet w dziedzinie badania czarnych dziur. Naukowiec od 2012 roku mieszka i pracuje w Szanghaju. Zbudował na Uniwersytecie Fudan pierwszą grupę badawczą zajmującą się astrofizyką wysokoenergetyczną i czarnymi dziurami, współpracującą z MIT, Caltech i Cambridge. Uczestniczy m.in. w analizie danych z chińskiego teleskopu rentgenowskiego HXMT. Od kilku lat Bambi rozwija koncepcję wysłania w kierunku czarnej dziury sondy badawczej. W artykule opublikowanym na platformie ArXiv szacuje, iż jakaś gwiazdowa czarna dziura musi znajdować się bliżej Ziemi niż odkryta przez misję Gaia czarna dziura GAIA-BH1, leżąca w odległości 478 pc (1560 lat świetlnych). Jego zdaniem najbliższa czarna dziura może znajdować się w promieniu 6–8 parseków od Ziemi, co odpowiada mniej więcej 20–25 lat świetlnych. 3-gramowy satelita badawczy Jeśli uda się odnaleźć taką czarną dziurę, można byłoby wysłać w jej kierunku nano-sondę – satelitę o masie trzech gramów. Nano-sonda składałaby się z dwóch głównych części: waflowego „chipa” stanowiącego pełnoprawną sondę kosmiczną (procesor, silniki, panele słoneczne, nawigacja, łączność) oraz cienkiego, metrowej wielkości żagla świetlnego wykonanego z dielektrycznego metamateriału. Sonda poruszałaby się dzięki laserom. Jak miałoby to działać? Zacznijmy od tego, że foton, mimo że nie ma masy spoczynkowej, niesie ze sobą pęd (p = E/c, gdzie E to energia fotonu, a c to prędkość światła). Kiedy foton uderza w powierzchnię i odbija się od niej (albo zostaje pochłonięty), przekazuje jej część swojego pędu, dokładnie tak samo, jak piłka odbita od ściany przekazuje jej impuls. Miliardy fotonów uderzających w żagiel co sekundę sumują się w realną, choć bardzo małą, siłę pchającą. Sonda nie musiałaby mieć innego napędu niż żagiel świetlny. Lasery zasilałyby go bezpośrednio z Ziemi. Jak rozpędzić coś do 1/3 prędkości światła? W najnowszym artykule podają nawet realne wyliczenie dla trzygramowej sondy przyspieszanej do 1/3 prędkości światła: maksymalne przyspieszenie, jakie może wytrzymać taki nano-pojazd, to ok. 100 000 m/s² (czyli ok. 10 000 razy więcej niż przyspieszenie ziemskie – sonda musi być zbudowana tak, by to wytrzymać, stąd brak części ruchomych, delikatnej elektroniki itd.); przy takim przyspieszeniu, rozpędzenie sondy od zera do 1/3 prędkości światła trwa zaledwie 17 minut. Jest w tym jednak jeden, wcale nie mały, haczyk. Przede wszystkim, aby to osiągnąć, trzeba dostarczyć do żagla energię rzędu 30 gigawatogodzin (GWh) w ciągu tych 17 minut. To oznacza, że laser musi mieć moc rzędu 100 gigawatów (GW). To z grubsza tyle, ile wytwarza kilkadziesiąt dużych elektrowni jądrowych działających jednocześnie. Po zakończeniu tej krótkiej, intensywnej fazy przyspieszania laser jest wyłączany, a sonda leci już bezwładnie przez dziesięciolecia w stronę celu – bez dalszego zużycia energii. I tutaj następuje kolejny problem – jak zatrzymać tak rozpędzoną sondę? Grupa badawcza Cosima Bambiego właśnie pracuje nad możliwymi rozwiązaniami tego dylematu. Źródła: ArXiv [1], ArXiv [2] Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Galaktyczne fikołki. Czy Droga Mleczna mogła kiedyś obrócić się na bok?
Droga Mleczna liczy sobie 13,6 miliardów lat, czyli jest niemal tak wiekowa, jak znany nam Wszechświat. Nie zawsze wyglądała tak, jak teraz. W swojej długiej historii doświadczyła radykalnej zmiany orientacji. Można powiedzieć, że przewróciła się na bok. Jak do tego doszło pokazują wyniki nowych badań oraz symulacji.
Nasza Galaktyka sprawia wrażenie stabilnej i uporządkowanej. Wygląda jak spokojnie płynące przez przestrzeń frisbee. Jednak wrażenie a rzeczywistość to dwie różne rzeczy. Nowe badania symulacyjne prowadzone przez zespół astronomów z Durham University sugerują, że w rzeczywistości historia Drogi Mlecznej była burzliwa. Cały dysk galaktyki mógł przez miliardy lat stopniowo przechylać się w obrębie halo ciemnej materii na skutek dawnych zderzeń z mniejszymi galaktykami. To kolejny dowód na to, że licząca 13,6 miliarda lat Droga Mleczna przeszła wiele gwałtownych zmian, co może też tłumaczyć niektóre jej zagadkowe cechy. Spiralny dysk Drogi Mlecznej Większość gwiazd Drogi Mlecznej znajduje się w jej płaskim, spiralnym dysku. Otacza go znacznie większe, ale dużo bardziej rozrzedzone halo gwiazdowe. Tworzą je przede wszystkim gwiazdy, które pierwotnie powstały w mniejszych galaktykach, a następnie zostały włączone do Drogi Mlecznej w wyniku galaktycznych zderzeń. Z obserwacji prowadzonych w ramach zakończonej już misji Gaia wynika, że halo gwiazdowe Drogi Mlecznej obraca się bardzo powoli. Astronomowie nie potrafili jednak dotąd wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Aby zrozumieć zmiany zachodzące w naszym kosmicznym domu, najlepiej jest zestawić je z danymi o innych, podobnych do naszej galaktykach. Naukowcy przeanalizowali ewolucję 25 galaktyk podobnych do Drogi Mlecznej. Wszystkie zostały odtworzone w ramach zestawu symulacji kosmologicznych Auriga. Pozwoliło to prześledzić rozwój wybranych galaktyk na przestrzeni miliardów lat. Badania wykazały, że galaktyki, których halo gwiazdowe obraca się najwolniej, mają dwie wspólne cechy: w przeszłości przeszły potężne, czołowe zderzenie z inną galaktyką; w trakcie ewolucji zmieniła się także orientacja ich dysku. Galaktyczne kolizje – Wiemy już, że Droga Mleczna doświadczyła w przeszłości potężnego zderzenia czołowego z galaktyką znaną jako Gaia–Sausage–Enceladus. Dlatego uważamy, że dysk Drogi Mlecznej najprawdopodobniej zmienił kiedyś swoją orientację – powiedział kierujący projektem astronom Kirill Batrakov. Wspomniana przez astronoma galaktyka Gaia–Sausage–Enceladus była masywną galaktyką karłowatą, która około 10–11 miliardów lat temu zderzyła się z młodą Drogą Mleczną i została przez nią wchłonięta. To połączenie galaktyk jest największym wydarzeniem we wczesnej historii Drogi Mlecznej. Przekształciło naszą Galaktykę i pozostawiło po sobie miliardy gwiazd poruszających się po silnie wydłużonych orbitach. Odkrycie śladów dawnej zmiany orientacji dysku daje astronomom nowy sposób badania ewolucji Drogi Mlecznej i pośrednie wskazówki o ruchu otaczającego ją halo ciemnej materii. Oznacza to też, że większość gwiazd – być może nawet Słońce – poruszała się kiedyś po innych trajektoriach niż dziś, a pozornie stabilne położenie Układu Słonecznego mogło się w przeszłości zmieniać. Galaktyczny poligon doświadczalny Batrakov podkreśla, że Droga Mleczna jako galaktyka, którą możemy badać najdokładniej, jest kluczowym poligonem doświadczalnym dla badań nad ewolucją galaktyk. Odkrycie zmiany orientacji dysku dopisuje nowy rozdział do jej historii, a najbardziej ekscytujące jest to, że tak złożone wydarzenia można odtworzyć wyłącznie na podstawie dzisiejszych obserwacji. Badanie wykazało również, że rotacja gwiazdowego halo Drogi Mlecznej jest ściśle powiązana z rotacją halo ciemnej materii. Oba składniki mogły ewoluować razem, gdy Galaktyka rosła, wchłaniając mniejsze galaktyki satelitarne. Wyniki dostarczają możliwego wyjaśnienia jednej z nietypowych cech Drogi Mlecznej oraz nowych wskazówek na temat jej powstania i ewolucji. – Odkrycie, że jej dysk zmienił orientację, dopisuje nowy rozdział do tej historii. Musimy uwzględnić go, umieszczając Drogę Mleczną w szerszym kontekście innych galaktyk. Najbardziej ekscytuje mnie to, że tak złożoną historię można odtworzyć wyłącznie na podstawie współczesnych obserwacji – podsumowuje Batrakov. Źródło: Royal Astronomical Society Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Takiego Marsa jeszcze nikt nie widział. Sonda Psyche uwieczniła Czerwoną Planetę na niesamowitym wideo
Zmierzająca w stronę pasa planetoid sonda Psyche minęła Czerwoną Planetę, wykorzystując jej grawitację do nabrania prędkości. Choć celem misji są zupełnie inne obiekty, NASA nie mogła przegapić takiej okazji. Aparat udostępnił zachwycające zdjęcia oraz wideo poklatkowe pokazujące Marsa tak, jak nigdy wcześniej.
Kamery pokładowe sondy fotografowały Czerwoną Planetę przez cały maj 2026 roku. Efektem tych prac jest niezwykłe wideo poklatkowe (ang. time-lapse), które w zaledwie 75 sekundach streszcza cały, trwający miesiąc przelot obok naszego sąsiada. Znajdziecie je poniżej. Mars, jakiego nie znacie Niezwykły wygląd Marsa na tych ujęciach wynika z kąta, pod jakim sonda zbliżała się do planety. W początkowej fazie przelotu tarcza Czerwonej Planety była oświetlona przez Słońce w zaledwie 4%. Przekształciło to planetę w niezwykle cienki, jasny sierp. Większość tarczy pozostawała w głębokim cieniu, bo na zdjęciach udało się zarejestrować delikatną, świecącą poświatę marsjańskiej atmosfery, rozpraszającej światło słoneczne. Gdy sonda znalazła się w punkcie maksymalnego zbliżenia (niespełna 4600 km od powierzchni Marsa), jej obiektywy uchwyciły spektakularne detale geograficzne. Na fotografiach widać ukształtowane przez potężne wiatry kratery – w tym gigantyczny, podwójny krater Huygens – oraz czapę lodową na biegunie południowym. View oEmbed on the source website Trening przed wielkim polowaniem na księżyce Zdjęcia te miały nie tylko walor estetyczny, ale posłużyły inżynierom z Arizona State University do precyzyjnej kalibracji optyki. W trakcie fotografowania Marsa z ogromnej odległości udało się dostrzec jego dwa niewielkie księżyce – Fobosa i Deimosa. To kluczowy test. Głównym celem misji Psyche jest bowiem zbadanie odległej, bogatej w metale planetoidy o tej samej nazwie, do której sonda dotrze w sierpniu 2029 roku. Trening na marsjańskich księżycach udowodnił, że kamery będą w stanie wypatrzyć nawet najmniejsze, nieznane dotąd miniaturowe satelity krążące wokół planetoidy. Przy okazji: test pokładowej aparatury Fotografie były najważniejszym punktem przelotu, ale przy okazji NASA sprawdziła działanie pozostałych czujników: magnetometr zarejestrował potężny skok pola magnetycznego w miejscu, gdzie wiatr słoneczny brutalnie zderza się z atmosferą Marsa; spektrometr udanie zarejestrował strumień neutronów wybijanych z powierzchni planety przez promieniowanie kosmiczne. Przelot obok Marsa okazał się więc potrójnym sukcesem: dał naukowcom pewność, że cały sprzęt działa bez zarzutu, zapewnił sondzie idealną trajektorię lotu, a nam – wyjątkowe zdjęcia. Oby reszta misji poszła Psyche tak samo dobrze. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dwa roje meteorów spotkają się nad Polską. Nie wszystkie „spadające gwiazdy” będą jednak łatwe do zobaczenia
Pod koniec lipca maksimum aktywności osiągną niemal jednocześnie Południowe Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy. Pierwszy rój może przynieść liczne, choć przeważnie słabe meteory. Drugi słynie z rzadszych, ale efektownych bolidów. W 2026 roku obserwatorom przeszkodzi jednak niemal pełny Księżyc.
Spis treści: Dwa roje meteorów osiągną maksimum niemal tej samej nocy Skąd biorą się „spadające gwiazdy”? Dlaczego meteory wyglądają, jakby nadlatywały z jednego miejsca? Pełnia Księżyca zepsuje część widowiska Jak obserwować roje meteorów z Polski? Nie tylko Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy Pod koniec lipca na nocnym niebie aktywnych będzie kilka rojów meteorów. Najważniejsze z nich to oczywiście Perseidy, ale warto zwrócić oczy też na Południowe Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy, których maksima przypadają około 30–31 lipca 2026 roku. Zjawiska będą widoczne także z Polski, ale warunki obserwacyjne okażą się znacznie trudniejsze, niż mogłyby sugerować zapowiedzi o „podwójnym deszczu meteorów”. Dwa roje meteorów osiągną maksimum niemal tej samej nocy Południowe Delta Akwarydy pozostają aktywne od lipca do drugiej połowy sierpnia. Według kalendarza International Meteor Organization ich maksimum w 2026 roku przypadnie w okolicach nocy z 30 na 31 lipca. Rój nie ma jednak bardzo krótkiego i gwałtownego szczytu aktywności. Podwyższona liczba meteorów może utrzymywać się przez kilka kolejnych nocy. W tym samym okresie maksimum osiągną Alfa Kaprikornidy. To znacznie mniej obfity rój: nawet w idealnych warunkach nie należy oczekiwać kilkudziesięciu meteorów w ciągu godziny. Jego przedstawiciele bywają jednak wolniejsi, jaśniejsi i bardziej widowiskowi niż meteory należące do Południowych Delta Akwarydów. Zdarzają się wśród nich efektowne bolidy, czyli wyjątkowo jasne meteory. Maksimum obu rojów nie oznacza, że wszystkie meteory pojawią się wyłącznie jednej nocy. Warto obserwować niebo także kilka dni przed 30 lipca i kilka dni później, zwłaszcza jeżeli prognoza pogody na noc maksimum będzie niekorzystna. Skąd biorą się „spadające gwiazdy”? Popularna nazwa jest myląca. Aby zrozumieć, czym właściwie są „spadające gwiazdy”, trzeba odróżnić meteoroid, meteor i meteoryt. Podczas roju obserwujemy świetliste ślady powstające, gdy drobiny pyłu i skał wpadają w ziemską atmosferę z ogromną prędkością. Większość takich okruchów ma rozmiary ziaren piasku lub niewielkich kamyków. Zjawisko świetlne powstaje zazwyczaj na wysokości kilkudziesięciu lub ponad 100 kilometrów, a zdecydowana większość materiału całkowicie rozpada się w atmosferze. Za ciało macierzyste Alfa Kaprikornidów uważa się kometę okresową 169P/NEAT. W przypadku Południowych Delta Akwarydów pochodzenie strumienia nie jest równie pewne. NASA wskazuje jako prawdopodobne źródło kometę 96P/Machholz, natomiast katalog NASA JPL łączy ten strumień również z obiektem P/2008 Y12. Dlatego bezpieczniej mówić o najbardziej prawdopodobnym, a nie definitywnie potwierdzonym pochodzeniu roju. Dlaczego meteory wyglądają, jakby nadlatywały z jednego miejsca? Jeżeli przedłużymy na mapie nieba tory meteorów należących do jednego roju, będą się one pozornie przecinały w określonym punkcie. Nazywa się go radiantem. Radiant Południowych Delta Akwarydów znajduje się w południowej części gwiazdozbioru Wodnika, natomiast radiant Alfa Kaprikornidów – w rejonie Koziorożca. Nazwy rojów odnoszą się właśnie do ich pozornego położenia na niebie. Nie oznacza to, że cząstki naprawdę pochodzą z tych gwiazdozbiorów. Jest to jedynie efekt perspektywy, podobny do pozornego zbiegania się równoległych torów kolejowych na horyzoncie. W Polsce oba radianty znajdują się stosunkowo nisko nad południowym horyzontem. Z tego powodu zobaczymy mniej meteorów niż obserwatorzy położeni bliżej równika lub na półkuli południowej. Południowe Delta Akwarydy są bowiem najlepiej widoczne właśnie z niższych szerokości geograficznych i z półkuli południowej. Pełnia Księżyca zepsuje część widowiska Największą przeszkodą w 2026 roku będzie bardzo jasny Księżyc. Podczas maksimum rojów jego tarcza będzie oświetlona w około 98 proc. Oznacza to, że blask Księżyca rozjaśni niebo i ukryje większość słabych meteorów. To szczególnie niekorzystna wiadomość dla obserwatorów Południowych Delta Akwarydów, ponieważ rój ten produkuje wiele stosunkowo słabych meteorów. NASA zwraca uwagę, że światło Księżyca może niemal całkowicie zagłuszyć najsłabsze z nich. Nie oznacza to jednak, że obserwacje nie mają sensu. Nadal można liczyć na największe i najjaśniejsze meteory, zwłaszcza bolidy należące do Alfa Kaprikornidów. Podobne wyjątkowo jasne bolidy pojawiają się również podczas aktywności Taurydów. Jak obserwować roje meteorów z Polski? Najlepszą porą na obserwacje będzie druga połowa nocy, mniej więcej od północy do świtu, ze wskazaniem na godziny około 2.00–4.00. Wtedy radianty znajdą się najwyżej nad południową częścią nieba. Warto wybrać miejsce z odsłoniętym południowym horyzontem, położone z dala od miejskich latarni. Więcej praktycznych wskazówek dotyczących tego, jak przygotować się do obserwacji meteorów, znajdziesz w naszym poradniku. Nie trzeba patrzeć dokładnie na radiant. Meteory mogą pojawiać się w dowolnej części nieba, a ich smugi są często dłuższe w pewnej odległości od punktu, z którego pozornie nadlatują. Najlepiej objąć wzrokiem jak największy fragment nieba, szczególnie jego część południową i południowo-wschodnią. Do obserwacji nie jest potrzebny teleskop ani lornetka. Ich wąskie pole widzenia wręcz utrudnia śledzenie meteorów. Najlepiej położyć się na leżaku lub kocu i obserwować niebo gołym okiem. Wzrok potrzebuje około 20–30 minut, aby przyzwyczaić się do ciemności. W tym czasie należy unikać patrzenia na ekran telefonu; w razie potrzeby warto ustawić minimalną jasność i czerwony filtr. Nie tylko Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy Pod koniec lipca aktywne są już również Perseidy, które w 2026 roku zapewnią wyjątkowo dobre warunki do obserwacji. Ich maksimum nastąpi jednak dopiero w nocy z 12 na 13 sierpnia. Rój można rozpoznać, cofając pozorny tor meteoru. Smugi Południowych Delta Akwarydów prowadzą w stronę Wodnika, Alfa Kaprikornidów – ku Koziorożcowi, a Perseidów – w stronę Perseusza na północno-wschodnim niebie. Oprócz nich każdej nocy pojawiają się również meteory sporadyczne, które nie należą do żadnego wyraźnego roju. W 2026 roku końcówka lipca nie przyniesie więc idealnych warunków do obserwacji. Niski radiant, jasny Księżyc i przewaga słabych meteorów wyraźnie ograniczą widowisko. Cierpliwi obserwatorzy nadal mogą jednak zobaczyć pojedyncze jasne smugi, a przy odrobinie szczęścia – efektowny bolid przecinający letnie niebo. Źródła: International Meteor Organization, Meteor Shower Calendar Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Na tej planecie może istnieć życie. Po raz pierwszy odkryto atmosferę na skalistym globie podobnym do Ziemi
Naukowcy po raz pierwszy w historii odkryli atmosferę otaczającą skalistą egzoplanetę krążącą w ekosferze, czyli strefie sprzyjającej życiu. Obiekt o nazwie LHS 1140 b jest większy od Ziemi i krąży wokół czerwonego karła, a jego gazowa otoczka składa się głównie z helu.
To odkrycie może stać się kamieniem milowym w poszukiwaniach życia poza Układem Słonecznym. Po raz pierwszy udało się zaobserwować atmosferę wokół skalistej planety pozasłonecznej znajdującej się w strefie zamieszkiwalnej swojej gwiazdy. Obiektem badań jest LHS 1140 b, tak zwana „super-Ziemia” oddalona od nas o około 48 lat świetlnych. Znajduje się ona w układzie czerwonego karła, gwiazdy znacznie mniejszej i chłodniejszej od Słońca. Krąży w odległości, która pozwala na istnienie wody w stanie ciekłym na jej powierzchni. To kolejne w ostatnich miesiącach odkrycie planety na której potencjalnie może istniec życie. Niedawni pisaliśmy o podobnym układzie pozasłonecznym, Gliese 3378. Pierwsza skalista egzoplaneta z atmosferą Odkrycie to, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science”, zmienia sposób w jaki postrzegamy ewolucję planet pozasłonecznych. Przez ponad 20 lat naukowcy wykrywali atmosfery jedynie na olbrzymich, gazowych planetach, które krążyły bardzo blisko swoich gwiazd. Panowały na nich ekstremalnie wysokie temperatury – warunki zupełnie nieprzyjazne dla życia. LHS 1140 b jest zupełnie inna: to glob skalisty, z masą ok. pięciokrotnie większą od Ziemi. Droga do odkrycia na LHS 1140 b Główny autor badania, Collin Cherubim z Uniwersytetu Harvarda, opracował teoretyczny model przewidujący, że planety o określonej charakterystyce mogą tracić wodór, ale zachowywać hel, tworząc specyficzną, zdominowaną przez ten gaz atmosferę. Cherubim nazwał te obiekty „światami helu” i zasugerował, że mogą one być naturalnym etapem ewolucji wielu małych planet. Choć początkowo jego promotor, prof. David Charbonneau, podchodził do tych obliczeń sceptycznie, dane zebrane podczas obserwacji okazały się niepodważalne. Do potwierdzenia istnienia atmosfery wykorzystano spektrograf WINERED zainstalowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile. Naukowcy wykorzystali rzadkie zjawisko z września 2024 roku, kiedy to LHS 1140 b oraz jej sąsiednia planeta dokonały tranzytu przed tarczą swojej gwiazdy tej samej nocy. Analizując światło gwiazdy przechodzące przez krawędź planety (podobnie jak promienie słońca przechodzące przez watę cukrową), badacze mogli zidentyfikować, jakie długości fal są pochłaniane przez gazy. Wykryto hel ulatniający się w przestrzeń kosmiczną w tempie setek tysięcy kilogramów na sekundę. Gaz, który uciekł z atmosfery planety jest podgrzewany przez promieniowanie gwiazdy do temperatury ponad 4700 stopni Celsjusza. Dziwny przypadek pod „słońcem” czerwonego karła Zadziwiające jest to, że atmosfera LHS 1140 b przetrwała ponad trzy miliardy lat. Czerwone karły są znane z gwałtownej aktywności i emitowania silnego promieniowania rentgenowskiego oraz UV, które zazwyczaj odziera planety skaliste z ich atmosfer. Jednak LHS 1140 b od swojej gwiazdy otrzymuje tylko 42% energii, którą Ziemia dostaje od Słońca. Dzięki temu zdołała utrzymać hel, zgromadzony jeszcze podczas formowania się układu planetarnego wokół gwiazdy. Milowy krok w badaniach planet pozasłonecznych Prof. Robin Wordsworth z Harvardu, w rozmowie z portalem Science Alert, podkreśla znaczenie tego odkrycia, przypominając że jeszcze 20 lat temu naukowcy zastanawiali się, czy planety typu ziemskiego w ogóle istnieją. Potem odkryto, że są one powszechne, a kolejnym krokiem było sprawdzenie, czy potrafią utrzymać atmosferę. – Teraz wiemy, że przynajmniej jedna z nich to potrafi – stwierdził Wordsworth. Sukces ten udowadnia również, że teleskopy naziemne mogą być równie skuteczne w badaniu atmosfer obcych światów, co Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Otwiera to drogę do dalszych badań LHS 1140 b. Kolejnym krokiem będzie ustalenie pełnego składu chemicznego atmosfery oraz zbadanie, czy na powierzchni planety znajdują się oceany lub inne cechy sprzyjające powstaniu i utrzymaniu życia. Dla naukowców to początek nowej ery obserwacji. Źródło: Science, Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koniec z anonimowością nauki Majów. Po raz pierwszy poznaliśmy imię astronoma tej cywilizacji
Przez wieki dokonania naukowe Majów pozostawały anonimowe. Nowe badania inskrypcji z Xultun w Gwatemali po raz pierwszy w historii ujawniły imię konkretnego uczonego. Poznajcie Sak Tahn Waaxa, „Lisa o Białym Torsie”, którego matematyczna precyzja do dziś budzi podziw badaczy na całym świecie.
Cywilizacja Majów z okresu klasycznego (250–900 n.e.) była nierozerwalnie związana z astronomią i matematyką. Ich skomplikowane kalendarze i precyzyjne obserwacje nieba nie służyły jedynie czystej nauce. Dyktowały one rytm życia politycznego, religijnego i społecznego. Władcy Majów korelowali ważne wydarzenia, takie jak koronacje czy budowę monumentów, z ruchami planet i gwiazd. Jednak do tej pory osoby, które stały za obliczeniami astronomicznymi były dla nas anonimowe. Odkrycie w Xultun. Izba pełna zagadek Szczęśliwie w 2010 roku podczas wykopalisk w Xultun w Gwatemali archeolodzy odkryli w jednym z badanych budynków niezwykłe murale, przedstawiające siedzące postacie oraz dziesiątki inskrypcji. W przeciwieństwie do oficjalnych steli, te zapiski przypominały brudnopisy. Ale nie byle jakie, bo pozostawili je naukowcy odnotowujący ruchy Księżyca i planet. Wygląda na to, że było to miejsce pracy specjalistów, prawdopodobnie warsztat, w którym powstawały kodeksy – księgi Majów. Do takich wniosków doszli badacze na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Podpis majańskiego astronoma Wśród 52 zidentyfikowanych w pokoju tekstów, jeden okazał się wyjątkowy. Po latach żmudnych analiz, przy użyciu nowoczesnych technik obrazowania wielospektralnego, badaczom udało się odczytać 11 hieroglifów tworzących unikatową formułę. Tekst kończy się frazą cheheen, co oznacza „tak mówi...”, po której następuje imię: Sak Tahn Waax, co można tłumaczyć jako „Lis o Białym Torsie”. Zatem pod naukowym wywodem podpisał się sam jego autor! To pierwszy znany przypadek w historii cywilizacji Majów, gdy matematyk-astronom został zidentyfikowany z imienia i przypisano mu bezpośrednie autorstwo pracy intelektualnej. – Ludzie żyjący w starożytności na terenie dzisiejszych Indii, Iraku, Chin czy Grecji również badali cykle słońca i planet, przepowiadali zaćmienia oraz kreślili mapy nieba. Zasługi za te odkrycia przypisywano zazwyczaj konkretnym postaciom – mówi dr Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów publikacji naukowej. – Dziś do grona tych wielkich umysłów możemy dołączyć Saka Tahna Waaxa, co pozwala w pełni docenić niezwykłe dziedzictwo astronomiczne i kalendarzowe rdzennych kultur obu Ameryk – dodaje. Skąd jednak takie egzotyczne dla nas imię? Imiona Majów często odwoływały się do postaci historycznych lub boskich, więc być może nawiązywało one w jakiś sposób do przodków lub religii. Naukowe rozważania majańskiego naukowca Współcześni badacze przyjrzeli się zapiskom Lisa o Białym Torsie. Odnotował on sekwencję pięciu dat rozdzielonych precyzyjnymi interwałami, obejmującą łącznie 2920 dni. Liczba ta jest kluczowa – stanowi najmniejszą wspólną wielokrotność cyklu synodycznego Wenus (584 dni) i roku słonecznego Haab (365 dni). Sak Tahn Waax wykazał się jednak kreatywnością, bo podzielił ten okres na mniejsze jednostki związane z cyklami Marsa i tradycyjnymi kalendarzami Tzolkin oraz Haab. Jego formuła odzwierciedla głęboką wiedzę o wzorcach matematycznych występujących w naturze. Takie ambitne rozważania wskazują, że był wybitnym naukowcem swoich czasów. Pracowania mistrza i jego uczniowie Znalezisko w Xultun sugeruje, że odkryte pomieszczenie było miejscem tworzenia nauki i przekazywania wiedzy. Tytuły postaci na muralach wskazują na hierarchię wśród skrybów, co może świadczyć o relacjach mistrz-uczeń. Z kolei obecność narzędzi do produkcji papieru oraz liczne notatki na ścianach potwierdzają, że właśnie tutaj, około roku 781 n.e., Sak Tahn Waax i inni uczeni pracowicie obliczali ruchy ciał niebieskich, by móc ją później przelać swoje obserwacje na karty kodeksów. Warto wspomnieć, że National Geographic Society odegrało fundamentalną rolę w finansowaniu prac archeologicznych w Xultun. Granty przyznawane przez komitet ds. badań i eksploracji oraz radę ekspedycji bezpośrednio wsparły wykopaliska, konserwację oraz dokumentację pomieszczenia, w którym odnaleziono inskrypcje Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Rosną szanse, że w naszym galaktycznym sąsiedztwie może istnieć planeta podobna do Ziemi
W gwiazdozbiorze Żyrafy, 25 lat świetlnych od Ziemi, wokół czerwonego karła Gliese 3378, krąży planeta, która według ostatnich badań może być przyjazna życiu. Jak to sprawdzić?
Chociaż liczba potwierdzonych planet pozasłonecznych (tzw. egzoplanet) regularnie wzrasta i wynosi według ostatnich, lipcowych danych już 6316 obiektów, niewiele z nich przypomina Ziemię. Spośród opisanych obiektów tylko 223 to planety skaliste przypominające naszą planetarną kołyskę. Planety skaliste i Super-Ziemie Do kolejnej kategorii należą tzw. super-ziemie, których liczba wynosi 1801. Te egzoplanety to bardzo ciekawa kategoria. Bo chociaż w pierwszej chwili chciałoby się o nich myśleć, że przypominają naszą planetę, tylko są nieco większe, to sprawa nie jest aż tak prosta. Super-ziemie mogą być skaliste, gazowe lub mieć skład pośredni. Dopiero szczegółowe badania pozwalają stwierdzić, czy dana super-ziemia jest rzeczywiście skalista. W praktyce więc liczba planet uznawanych za skaliste w szerokim sensie wynosi gdzieś między 223 a ok. 2000, w zależności od tego, ile super-ziemi faktycznie okaże się skalistych po dokładniejszych pomiarach gęstości. Właśnie do kategorii super-ziemi należy odkryta w 2024 roku planeta znajdująca się około 25 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Żyrafy. Planeta GJ 3378b krąży wokół czerwonego karła. Okrąża swoją gwiazdę co 21,5 dnia, znajdując się około dziesięciokrotnie bliżej niej niż Ziemia znajduje się od Słońca. Ponieważ czerwony karzeł emituje około 90% mniej promieniowania niż Słońce, mimo bliskości gwiazdy GJ 3378b znajduje się niemal idealnie pośrodku tzw. strefy zamieszkiwalnej, w której na powierzchni planety może istnieć ciekła woda. I to jest dobra informacja dla poszukiwaczy życia pozaziemskiego. Jednak początkowe analizy wskazywały, że GJ 3378b jest 5,26 razy masywniejsza od Ziemi, co było potencjalnie problematyczne. Masa jest kluczowa Dlaczego? Z analiz wynika, że powyżej pewnego progu (ok. 2–10 mas Ziemi) znacznie rośnie prawdopodobieństwo, że planeta nie pozostanie skalistym światem z cienką atmosferą, tylko zmieni się w gazowego mini-Neptuna lub przejdzie w stan skrajnego efektu cieplarnianego. Dlatego badacze przy typowaniu kandydatów do światów przyjaznych życiu preferują planety bliższe masie Ziemi. A GJ 3378 b właśnie wpadła do tej kategorii, ponieważ według najnowszych analiz jej masa spadła z 5,26 mas Ziemi do 2,3 mas Ziemi. Nowe analizy zostały opublikowane 30 czerwca w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Naukowcy ponownie obliczyli masę egzoplanety, wykorzystując instrument Habitable-zone Planet Finder, zamontowany na teleskopie Hobby-Eberly w obserwatorium McDonald Observatory w Teksasie. Urządzenie mierzy niezwykle subtelne „kołysanie się” gwiazdy wywołane grawitacyjnym oddziaływaniem krążących wokół niej planet. Dzięki temu można precyzyjniej określić masę planety oraz parametry jej orbity. Nowe obliczenia wskazują, że GJ 3378b jest niemal na pewno planetą skalistą. Wskazują również, że może posiadać atmosferę o ciśnieniu zbliżonym do ziemskiego. W konsekwencji rosną szanse, że mogłyby tam istnieć organizmy pozaziemskie. W poszukiwaniu życia pozaziemskiego To oczywiście dużo za wcześnie, by odkorkowywać szampany. Przede wszystkim nie mamy pewności, czy planeta ma atmosferę. Względnie niewielka odległość między planetą a jej gwiazdą mogła sprawić, że ewentualna atmosfera została z czasem zdmuchnięta przez wiatr gwiazdowy. Podobny proces prawdopodobnie doprowadził do utraty atmosfery i dawnych oceanów na Marsie wskutek działania promieniowania słonecznego. Dopiero gdy kolejne obserwacje i analizy potwierdzą istnienie atmosfery, można będzie szukać w niej tzw. biosygnatur, czyli m.in. charakterystycznych gazów, których obecność (lub kombinację) trudno wytłumaczyć wyłącznie procesami geologicznymi czy chemicznymi, bez udziału organizmów żywych. Wśród gazów tych znajdują się m.in. tlen, ozon i metan. Dalsze badania, które – miejmy nadzieję – potwierdzą istnienie wokół GJ 3378b atmosfery, są już zaplanowane. Źródło: LiveScience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Sonda NASA New Horizons wybudziła się z hibernacji. Jest gotowa do dalszych badań na obrzeżach Układu Słonecznego
Wystrzelona 20 lat temu sonda badawcza New Horizons, której głównym celem było zbadanie Plutona, podróżuje dalej ku obrzeżom Układu Słonecznego. Obecnie znajduje się około 9,5 miliarda kilometrów od Ziemi i prowadzi badania w odległych rejonach Pasa Kuipera. Po trwającej 321 dni hibernacji sonda autonomicznie wybudziła się zgodnie z zaprogramowaną wcześniej sekwencją poleceń.
Sonda New Horizons jest sprawna i gotowa do kontynuowania misji naukowej – poinformowała NASA. Zespół kontrolerów lotu pracujący w Johns Hopkins Applied Physics Laboratory w Laurel potwierdził, że 23 czerwca sonda pomyślnie zakończyła 321-dniowy okres hibernacji, który rozpoczął się 7 sierpnia 2025 roku. W chwili wybudzenia znajdowała się około 9,5 miliarda kilometrów od Ziemi. Oznacza to, że wysłany przez nią sygnał radiowy potrzebował 8 godzin i 52 minut, aby dotrzeć do Centrum Operacyjnego Misji APL. Odebrała go jedna ze stacji sieci Deep Space Network NASA – potężna antena znajdująca się w pobliżu Madrytu w Hiszpanii. Kosmiczna pobudka Pierwszym etapem po odzyskaniu łączności jest pobranie danych dotyczących stanu technicznego i bezpieczeństwa sondy. Następnie zespół rozpocznie pobieranie danych naukowych gromadzonych podczas hibernacji przez trzy instrumenty pokładowe New Horizons. Około trzy tygodnie później do pracy zostanie włączony spektrograf ultrafioletowy Alice, który rozpocznie obserwacje rozmieszczenia wodoru w zewnętrznej heliosferze. W tym samym czasie instrumenty SWAP, PEPSSI oraz licznik pyłu kosmicznego Venetia Burney Student Dust Counter będą kontynuowały swoje pomiary, a zespół naziemny przeprowadzi serię testów sondy i jej aparatury. Fakt, że po dwóch dekadach lotu New Horizons pozostaje w pełni sprawna i utrzymuje stabilną łączność z Ziemią, ma kluczowe znaczenie dla powodzenia dalszej części misji. Aby utrzymać odpowiedni poziom łączności, operatorzy misji modernizują również oprogramowanie naziemnego systemu zarządzania misją. Testy nowych rozwiązań potrwają do końca roku. Sama sonda pracuje z wykorzystaniem zaktualizowanej logiki autonomii, opracowanej z myślą o coraz większej odległości od Słońca. Uwzględnia ona zarówno stopniowy spadek dostępnej mocy, jak i stale wydłużający się czas propagacji sygnału radiowego. Autonomia odległych misji Rozwiązania autonomiczne stają się standardem w odległych misjach kosmicznych. Gdy komunikacja między Ziemią a statkiem kosmicznym trwa wiele godzin, nie można reagować na bieżąco na każde zdarzenie. Dlatego przygotowywana do startu misja Dragonfly, która będzie badała Tytana, od początku projektowana jest jako wysoce autonomiczny statek badawczy. Łaziki marsjańskie wciąż wykonują polecenia przesyłane z Ziemi, jednak wielowirnikowy dron Dragonfly będzie musiał samodzielnie podejmować wiele decyzji podczas lotów między kolejnymi miejscami badań. W przypadku Tytana sygnał radiowy potrzebuje około 80 minut, aby dotrzeć na Ziemię. Dla New Horizons, znajdującej się obecnie około 64 jednostek astronomicznych od Słońca, czas ten wynosi już niemal dziewięć godzin. Międzyplanetarne sny Sama hibernacja sondy również zasługuje na uwagę. Dla New Horizons był to już 23. „kosmiczny sen”. W pierwszych latach misji sonda była regularnie wprowadzana w stan hibernacji, jednak okres uśpienia trwał zwykle zaledwie kilka tygodni. Po raz pierwszy dłuższą hibernację zastosowano po zakończeniu podstawowej misji przy Plutonie. W latach 2022–2023 sonda pozostawała uśpiona przez 273 dni. Zakończony właśnie okres hibernacji był najdłuższy w historii misji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-new-horizons-podaza-sladem-voyagerow-za-pol-roku-przeleci-obok-rekordowo-odleglego-obiektu-fot-johns-hopkins-university-applied-physics-laboratory-southwest-research-institute-a551446.jpg" width="1041" height="833" alt="Sonda New Horizons podąża śladem Voyagerów. Za pół roku przeleci obok rekordowo odległego obiektu (fot. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute)" title="Sonda New Horizons podąża śladem Voyagerów. Za pół roku przeleci obok rekordowo odległego obiektu (fot. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute)" /> Chociaż 321 dni robi wrażenie, to wciąż niewiele w porównaniu z trwającą 31 miesięcy (ponad dwa i pół roku) hibernacją przełomowej sondy ESA Rosetta. Podobny okres uśpienia przeszła także misja WISE/NEOWISE. Wprowadzanie statków kosmicznych w stan hibernacji pozwala ograniczyć zużycie energii, wydłużyć żywotność elektroniki oraz zmniejszyć koszty prowadzenia wieloletnich misji międzyplanetarnych. Rozwiązanie to wiąże się jednak z ryzykiem. Jeśli podczas hibernacji dojdzie do awarii, utraty orientacji przestrzennej lub błędu komputera pokładowego, zespół naziemny może dowiedzieć się o problemie dopiero przy kolejnym zaplanowanym kontakcie. Samo wybudzenie odbywa się całkowicie autonomicznie, bez możliwości bieżącej interwencji z Ziemi, a przygotowane z dużym wyprzedzeniem sekwencje poleceń muszą uwzględniać wszystkie przewidywane scenariusze pracy sondy. Ku granicom heliosfery Mimo tych wyzwań korzyści naukowe są ogromne. New Horizons pozostaje jedyną aktywną sondą prowadzącą pomiary in situ w tak odległych rejonach Układu Słonecznego. Dostarcza nam danych, których nie da się pozyskać z obserwacji prowadzonych z Ziemi. Przypomnijmy, że New Horizons wystartowała w styczniu 2006 roku. W lutym 2007 roku sonda minęła Jowisza, przesyłając efektowne zdjęcia planety i jej księżyców. W lipcu 2015 roku jako pierwszy statek kosmiczny w historii zbadała z bliska system Plutona, a w styczniu 2019 roku – również jako pierwsza – przeprowadziła bliskie badania obiektu Pasa Kuipera o nazwie Arrokoth. Od tamtej pory prowadzi unikatowe obserwacje zewnętrznej heliosfery oraz kolejnych obiektów znajdujących się na obrzeżach Układu Słonecznego. New Horizons zmierza ku krańcom naszego układu planetarnego. Według wyliczeń za około 20 lat minie tzw. heliopauzę – miejsce w przestrzeni kosmicznej, w którym ciśnienie wiatru słonecznego zrównuje się z ciśnieniem ośrodka międzygwiazdowego, wyznaczając umowny koniec Układu Słonecznego i początek przestrzeni międzygwiazdowej. Tym samym podąży śladem sond Voyager 1 i 2. Źródło: NASA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Dzisiaj Ziemia znajdzie się najdalej od Słońca. Czy wpływa to na lato na półkuli północnej?
W poniedziałek, 6 lipca, około godziny 19.30 czasu polskiego nasza planeta znajdzie się w najodleglejszym od Słońca punkcie swojej orbity. Różnica między największym oddaleniem a zbliżeniem do dziennej gwiazdy wynosi niemal pięć milionów kilometrów.
Aphelium to chwila, w której odległość Ziemi od Słońca osiąga swoje maksimum w danym roku. Przeciwieństwem aphelium jest peryhelium, czyli moment, w którym odległość między naszą planetą a gwiazdą dzienną jest najmniejsza. Powolny jak Ziemia w aphelium Tegoroczne aphelium przypada właśnie dzisiaj, 6 lipca 2026, około godziny 17:30 UTC (czyli ok. 19:30 czasu polskiego). Ziemia osiągnie wtedy odległość 152 087 774 km od Słońca. Orbita Ziemi ma taki kształt, że odległość naszej planety od Słońca zmienia się o około trzy procent w ciągu roku. Dzieje się tak, ponieważ orbita nie jest idealnym okręgiem, lecz lekką elipsą. Dobrze widać to na liczbach. Na początku tego roku, konkretnie 3 stycznia, przypadło peryhelium. Tego dnia Ziemia była 147 099 895 km od Słońca. Różnica wynosi około 4 987 879 km. W okolicach aphelium Ziemia porusza się najwolniej w całej swojej orbicie. Jest to zgodne z tzw. II prawem Keplera. Nasza planeta osiąga aphelium w środku północnego lata, co wyraźnie pokazuje, że pory roku nie wynikają z odległości od Słońca. Za sezonowość odpowiada nachylenie osi Ziemi (23,5°), a nie dystans do gwiazdy. Co ciekawe, skoro Ziemia przemieszcza się najwolniej w najdalszym punkcie akurat podczas północnego lata, to właśnie ta pora roku jest najdłuższa na półkuli północnej. Lato na półkuli północnej jest dłuższe od zimy o blisko pięć dni. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-uklad-sloneczny-na-poczatku-byl-chaos-ktory-moze-sie-powtorzyc-i-zniszczyc-ziemie-fot-getty-images-41c4cab.jpg" width="938" height="600" alt="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" title="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" /> Natomiast na półkuli południowej lato wypada blisko peryhelium, czyli teoretycznie powinno być bardziej intensywne niż lato północne. W praktyce jednak ten efekt jest przyćmiony przez ogromną powierzchnię oceanów na południu, które wolno pochłaniają i oddają ciepło. O 7% promieniowania słonecznego mniej Aphelium przypada około dwóch tygodni po przesileniu czerwcowym, a peryhelium około dwóch tygodni po przesileniu grudniowym. Wygląda to na wzorzec, choć jest bliższe zbiegowi okoliczności. Daty te przesuwają się z czasem o mniej więcej jeden dzień na 58 lat ze względu na powolne zmiany kształtu i orientacji orbity Ziemi pod wpływem grawitacji Księżyca i planet. W aphelium obserwowalna tarcza słoneczna jest odrobinę mniejsza niż w styczniowym peryhelium. Różnica kątowej średnicy Słońca między peryhelium a aphelium wynosi około 3–3,6 procent, co przekłada się na średnicę kątową rzędu ok. 32,7 minuty łuku w peryhelium vs ok. 31,5 minuty łuku w aphelium. Jednak dla obserwatora różnica ta jest niezauważalna. Gdy nasza planeta znajduje się w aphelium, dociera do niej blisko 7 procent mniej promieniowania słonecznego niż przy peryhelium. To jednak nie zamienia się w 7-procentowy spadek temperatury. Efekt jest łagodzony przez oceany, atmosferę i tzw. bezwładność cieplną planety. Gdy Słońce zastąpiło Ziemię Terminy „aphelium” i „peryhelium” zawdzięczamy niemieckiemu astronomowi Johannesowi Keplerowi. Wcześniej istniały już analogiczne pojęcia „apogeum” i „perygeum”, ale odnosiły się do modelu geocentrycznego. Opisywały najbliższy i najdalszy punkt orbity względem Ziemi (od greckiego geo – ziemia). Kepler, pracując w modelu heliocentrycznym, utworzył nowe słowa na tej samej zasadzie, zastępując geo słowem helios (słońce). Stąd peryhelium (blisko Słońca) i aphelium (daleko od Słońca). Odkrycie punktów aphelium i peryhelium było czysto matematyczną rekonstrukcją bazującą na prowadzonych przez wiele lat pomiarach pozycji kątowych planet na niebie. Był to jeden z pierwszych wielkich triumfów łączenia obserwacyjnej precyzji Tychona Brahego z matematyczną odwagą Keplera. Kolejne aphelium czeka nas w przyszłym roku, 5 lipca 2027 r. Odległość maksymalna będzie zbliżona do tegorocznej. Różnice między kolejnymi latami są minimalne i wynikają głównie z niewielkich zaburzeń grawitacyjnych ze strony Księżyca. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Najdawniejsze kwazary odkryte przez Euclida. Świeciły jaśniej niż bilion Słońc
Najdawniejsze kwazary zaskoczyły astronomów. Teleskop kosmiczny Euclid Europejskiej Agencji Kosmicznej wykrył 31 wyjątkowo odległych obiektów, w tym dwa rekordowe. Ich światło pochodzi z epoki, gdy Wszechświat miał ok. 670 mln lat.
Najdawniejsze kwazary znalazły się w centrum uwagi astronomów. Kosmiczny teleskop Euclid Europejskiej Agencji Kosmicznej wyłowił 31 takich obiektów, w tym dwa, które ustanawiają nowe rekordy jako najstarsze znane nauce. Ich światło pochodzi z okresu, gdy Wszechświat miał około 670 milionów lat, czyli zaledwie 5 procent obecnego wieku. Jak zobaczyć najstarsze kwazary W nowej puli obiektów szczególnie wyróżniają się dwa kwazary: EUCL J172902.75+641018.1 oraz EUCL J125308.55+705432.3. To właśnie one przesuwają dotychczasową granicę obserwacji, bijąc poprzedni rekord z 2021 roku. Oba znajdują się 13 miliardów lat świetlnych od Ziemi w popularnonaukowym ujęciu kosmicznych odległości. Kwazar to krótka, ekstremalnie jasna faza życia galaktyki, w której materia opada na centralną supermasywną czarną dziurę i zamienia część swojej masy w promieniowanie. Te obiekty potrafią świecić setki do tysięcy razy jaśniej niż otaczające je galaktyki, dlatego da się je dostrzec z ogromnych odległości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mapa-jakiej-nie-bylo-powstal-najobszerniejszy-katalog-aktywnych-supermasywnych-czarnych-dziur-we-wszechswiecie-e6594c1.jpg" width="938" height="573" alt="Mapa jakiej nie było. Powstał najobszerniejszy katalog aktywnych supermasywnych czarnych dziur we Wszechświecie" title="Mapa jakiej nie było. Powstał najobszerniejszy katalog aktywnych supermasywnych czarnych dziur we Wszechświecie" /> Paradoks polega na tym, że najdawniejsze kwazary, choć potężne, są trudne do wyłowienia. Ich pierwotne światło jest słabe i łatwo je pomylić z obiektami bliższymi, na przykład gwiazdami w Drodze Mlecznej. Dodatkowo ekspansja Wszechświata rozciąga promieniowanie ku dłuższym falom: to, co kiedyś było bardziej „ultrafioletowe”, trafia dziś do zakresu bliskiej podczerwieni. Z powierzchni Ziemi trudno jest zaobserwować takie promieniowanie z powodu obecności atmosfery. Euclid obserwuje Wszechświat z kosmosu. Łączy szerokie pokrycie nieba z czułością w zakresie podczerwieni. Kluczowe były dane z Euclid Wide Survey – przeglądu, który po ukończeniu ma objąć ponad jedną trzecią całego nieba. Narodziny supermasywnych czarnych dziur Tak wczesne kwazary są ważne nie tylko dlatego, że są „naj”. Stanowią jeden z najlepszych sposobów testowania scenariuszy wzrostu supermasywnych czarnych dziur i rozwoju galaktyk w pierwszym miliardzie lat istnienia Wszechświata. Część z tych obiektów musiała osiągnąć ogromne masy wyjątkowo szybko, co pozostaje jedną z kluczowych zagadek współczesnej astrofizyki. Odkrycia Euclida wpisują się też w kontekst epoki rejonizacji — okresu przejściowego, gdy młody Wszechświat zmieniał się z chłodnego i neutralnego w coraz bardziej zjonizowany pod wpływem energetycznego promieniowania pierwszych gwiazd i galaktyk. Kwazary, dzięki swojej jasności, pozwalają badać ten proces przez ślad, jaki ośrodek międzygalaktyczny odciska na ich świetle. Kolejne odkrycia czekają Za najnowszym odkryciem stoi nie tylko teleskop, ale też sposób przetwarzania danych. Wyławianie kwazarów wspierają metody sztucznej inteligencji (uczenia maszynowego), które pomagają przesiać dziesiątki milionów źródeł i wskazać te najbardziej prawdopodobne. Istotną rolę odegrały również obserwacje z Ziemi. Dwie trzecie nowych kwazarów– w tym trzy najbardziej odległe – odkryto z użyciem teleskopów Kecka. Na horyzoncie są kolejne odkrycia. Zaplanowano już programy obserwacyjne z wykorzystaniem Teleskopu Jamesa Webba, które mają pomóc m.in. w pomiarach mas czarnych dziur oraz badaniu chemii gazu i sygnałów związanych z rejonizacją. Z kolei ALMA ma śledzić pył i gaz w galaktykach zawierających kwazary, by lepiej opisać ich zasoby i tempo gwiazdotwórczości. Naukowcy liczą na to, że wkrótce odnajdą jeszcze starsze obiekty. Źródło: Astronomy & Astrophysics
Wszystkie te wynalazki zawdzięczamy ekspansji islamu. Korzystamy z nich do dziś
Podczas gdy znaczna część Europy tkwiła w mrokach średniowiecza, rozprzestrzenianie się islamu doprowadziło do innowacji w matematyce, nauce i medycynie. Oto wynalazki, z których korzystamy do dziś.
Tysiąc lat temu w Bagdadzie ci, którzy potrafili czytać po arabsku, mieli niemal taki sam dostęp do dzieł Arystotelesa i wielu innych klasyków nauki, jaki czytelnicy mają dzisiaj. Stało się to możliwe dzięki kalifatowi Abbasydów, który w okresie swojej świetności, w VIII wieku, uruchomił ambitną inicjatywę translatorską, dającą arabskim uczonym dostęp do wielkich dzieł filozoficznych i naukowych Persów, Hindusów, Babilończyków, Egipcjan, a przede wszystkim Greków. Podboje islamskie sprawiły, że starożytne ośrodki kultury świata hellenistycznego – od Syrii, przez Egipt, po Iran – znalazły się w rękach Arabów. Ta ekspansja stała się impulsem dla islamskiego „złotego wieku”, który miał trwać aż do najazdu Mongołów w XIII wieku. Dzięki wysiłkom kalifów miasta takie jak Bagdad stały się ośrodkami nauki, w których rozkwitały matematyka, astronomia, optyka i medycyna. Świat arabski nie tylko zachował i rozpowszechnił to dziedzictwo intelektualne, lecz także wzbogacił je własnym wkładem, kładąc tym samym fundamenty pod późniejsze postępy naukowe, które miały ukształtować przyszłość Zachodu. Nowa matematyka Wśród dyrektorów bagdadzkiego Domu Mądrości, czyli Bayt al-Hikmah, był matematyk i astronom Al-Chuwarizmi, który odegrał kluczową rolę w upowszechnieniu dziesiętnego systemu liczbowego. Jego książka „O indyjskiej sztuce rachowania” – zachowana jedynie za pośrednictwem łacińskiego przekładu „Algoritmi de numero indorum” – wprowadziła na Zachód cyfry od jeden do dziewięć, a także pojęcie zera. Wraz z nimi pojawiła się powiązana koncepcja wartości pozycyjnej, zgodnie z którą każda cyfra w liczbie ma wartość zależną od swojego miejsca. Na przykład w liczbie 123 jedynka oznacza setki, dwójka dziesiątki, a trójka jedności. Prace Al-Chuwarizmiego miały fundamentalne znaczenie dla przejścia od rzymskiego systemu zapisu liczb – znacznie bardziej złożonego i ograniczonego w zastosowaniach obliczeniowych – do hindusko-arabskiego systemu numeracji, którego używamy do dziś. Dom Mądrości Bagdad, założony w 762 roku jako stolica nowej dynastii Abbasydów, która w 750 roku obaliła Umajjadów z Damaszku, był siedzibą Bayt al-Hikmah, czyli Domu Mądrości, założonego przez kalifa Al-Mamuna, panującego w latach 813–833. Ta akademia i biblioteka wspierały tłumaczenie naukowego i filozoficznego dziedzictwa starożytności: świata greckiego, perskiego i syryjskiego. Przekłady obejmowały dziedziny medycyny – między innymi dzieła Galena, Hipokratesa i Pedaniosa Dioskurydesa – prawa, astronomii oraz innych nauk, w tym prace Ptolemeusza, Euklidesa i Archimedesa. Uczeni irańscy, arabscy, nestoriańscy, hinduscy i sabejscy podejmowali zagadnienia naukowe, religijne i filologiczne, oddawali się obserwacji przyrody oraz dążyli do osiągnięć materialnych, takich jak wynalezienie instrumentów do obserwacji i eksperymentów oraz tworzenie tablic astronomicznych. To właśnie w tym kontekście narodziły się algebra i nowa nauka o optyce. Od VIII wieku produkcja papieru ułatwiała rozpowszechnianie wiedzy, a biblioteki rozwijały się. Nauka i filozofia, zachowane i odnowione przez islam, rozprzestrzeniły się z Bagdadu do Europy przez Hiszpanię, Sycylię i południowe Włochy. Reformy Al-Chuwarizmiego oznaczały rewolucję w świecie matematyki, choć nie zostały szeroko wdrożone aż do kilku stuleci później. Jego książka odpowiadała za rozpowszechnione, choć błędne, przekonanie, że nasz obecny system liczbowy ma pochodzenie arabskie. W rzeczywistości opiera się on na arabskim przekładzie systemu liczbowego Brahmagupty, hinduskiego matematyka i astronoma z VII wieku, który był prawdziwym twórcą tego systemu. W XII-wiecznych przekładach łacińskich określenia „Al-Chuwarizmi” używano w odniesieniu do systemu liczbowego, który uczony objaśniał. W toku przekazu zostało ono zniekształcone do formy algorismi, która z kolei stała się podstawą słowa „algorytm”. System liczbowy nie był jedynym pojęciem, które Al-Chuwarizmi wprowadził do matematyki Zachodu. W innej książce, „Zwięzłej księdze o rachowaniu przez dopełnianie i równoważenie", położył fundamenty pod matematykę arabską i stał się twórcą algebry – słowa wywodzącego się od arabskiego al-jabr, czyli „dopełnianie”. Użycie liter do oznaczania liczb niewiadomych – na przykład x² + 10x = 39 – dostarczyło metod rozwiązywania równań drugiego stopnia, czyli kwadratowych, znacznie łatwiej niż było to wcześniej możliwe. Dziedzictwo Persów Grecka wiedza zgromadzona w Bagdadzie pochodziła z terytoriów, którymi stulecia wcześniej rządzili hellenistyczni królowie, następcy Aleksandra Wielkiego. Język syryjski – język chrześcijan Wschodu, a zarazem drugi po grece język Cesarstwa Bizantyjskiego – odegrał fundamentalną rolę w upowszechnianiu tej wiedzy. Do wschodnich chrześcijan należeli nestorianie, których bizantyjski cesarz Justynian I, obrońca chrześcijańskiej ortodoksji, uznał za heretyków i wypędził ze swojego terytorium. Później, w 529 roku, Justynian zakazał filozofii greckiej i zamknął Akademię Ateńską, założoną przez Platona. Tymczasem wygnani uczeni nestoriańscy i greccy zostali przyjęci przez perskiego króla Chosrowa I w jego znakomitej akademii w Gondeszapurze, gdzie językiem nauki był syryjski. Kiedy Arabowie podbili Persję w 637 roku, ten kapitał intelektualny znalazł się w ich rękach. Bagdadzki Dom Mądrości wzorowano na akademii w pobliskim Gondeszapurze, leżącym na terenie dzisiejszego Iranu, i to tam, z pomocą uczonych nestoriańskich, liczne dzieła naukowe i filozoficzne przełożono na język arabski. Medycyna i chirurgia W średniowiecznym świecie arabskim nastąpił również rozwój nauk medycznych. Dzieła takie jak „Kanon medycyny” perskiego uczonego i filozofa Ibn Siny, znanego także jako Awicenna, przez stulecia miały fundamentalne znaczenie w kształceniu lekarzy w Europie. Jednocześnie inni arabscy medycy, tacy jak andaluzyjski Abu al-Kasim az-Zahrawi, znany na chrześcijańskim Zachodzie jako Albucasis, wnieśli istotny wkład o wyraźnie praktycznym charakterze. W swojej encyklopedii medyczno-chirurgicznej „Metoda medycyny” az-Zahrawi bardzo szczegółowo opisał różne choroby i sposoby ich leczenia, a także procedury chirurgiczne. Az-Zahrawi przedstawił wiele innowacji: chirurgiczne leczenie żylaków, podwiązywanie naczyń w krwotokach tętniczych, tonsillektomię, stosowanie cewnika do odprowadzania moczu z pęcherza, układanie pacjentek w pozycji litotomijnej podczas badania ginekologicznego oraz używanie opatrunków utwardzanych mąką i białkiem jaja w celu stabilizacji złamanych kości. Podkreślał także znaczenie wiedzy anatomicznej. We wstępie do encyklopedii pisał: „Widziałem nieuczonego lekarza, który naciął guz skrofuliczny na szyi kobiety. Przeciął kilka tętnic szyjnych, wywołując krwotok, który trwał, aż pacjentka zmarła w jego rękach”. Dzieło to powstało z myślą o studentach medycyny, którzy przed rozpoczęciem praktyki musieli odbyć okres szkolenia. Oprócz pisania i nauczania az-Zahrawi był innowatorem w projektowaniu narzędzi chirurgicznych. Wynalazł i opisał takie instrumenty jak kauter – metalowy pręt rozgrzewany do czerwoności i używany do przyżegania tkanek – piła do cięcia kości, kleszcze do ekstrakcji zębów oraz nożyczki do obrzezania. Narzędzia te, zaprojektowane z myślą o precyzyjnym i skutecznym wykonywaniu zabiegów, zrewolucjonizowały praktykę chirurgiczną. Pierwsze instytucje psychiatryczne W średniowiecznym świecie islamu nie brakowało innowacyjnych praktyk medycznych. Należał do nich rozwój szpitala jako instytucji, znanej jako bimaristan – od perskiego bimar, czyli „chory” – i inspirowanej wielkim szpitalem stworzonym przez królów sasanidzkich w Gondeszapurze. Pierwszy bimaristan został założony w 710 roku w Damaszku przez kalifa Umajjadów Al-Walida I, a od IX wieku liczba takich instytucji rosła. Szczególną innowacją było tworzenie szpitali przeznaczonych do leczenia osób uznawanych za obłąkane. Filolog Al-Mubarrad opisywał wizytę w szpitalu, w którym pacjentów krępowano kajdanami. Napady leczono siłą i chłostą. Istnieją jednak dowody sugerujące, że niekiedy pacjentów traktowano bardziej humanitarnie: relacja z XIII wieku opisuje osoby wykazujące objawy manii, którym podawano opium rozcieńczone w wodzie jęczmiennej. Jeśli chodzi o czas trwania leczenia, wiadomo, że w Bagdadzie urzędnicy sądowi odwiedzali pacjentów co miesiąc i wypisywali tych, którzy zostali wyleczeni. Wracali oni do domów, gdzie nadal otrzymywali opiekę medyczną. Optyka i camera obscura Ibn al-Hajsam, znany także jako Alhazen, był arabskim uczonym z X wieku, uznawanym za jednego z ojców nowoczesnej optyki. Jego „Optyka” to obszerny traktat o naturze światła, widzeniu i instrumentach optycznych, w którym trafnie opisuje takie zjawiska jak odbicie, załamanie światła oraz powstawanie obrazów w oku. Poza tym, że był wybitnym teoretykiem, Al-Hajsam był także niestrudzonym eksperymentatorem. Budował instrumenty optyczne i projektował doświadczenia, aby testować swoje hipotezy za pomocą rygorystycznego podejścia opartego na dowodach. Obserwując, jak światło przesączające się przez niewielki otwór rzutuje odwrócone obrazy na ściany ciemnej komory, Al-Hajsam odkrył fundamentalną zasadę optyki: powstawanie obrazów za sprawą światła. Ten prosty eksperyment pozwolił lepiej zrozumieć działanie ludzkiego oka i położył podwaliny pod rozwój instrumentów optycznych, takich jak aparaty fotograficzne i teleskopy. Wykazał również, że światło rozchodzi się po liniach prostych oraz że widzenie następuje wtedy, gdy światło odbite od przedmiotów dociera do oka, obalając starożytne teorie, według których widzenie miało emanować z samych oczu. Kosmografia i kartografia Astrolabia należały do najsłynniejszych instrumentów średniowiecznego świata arabskiego. Choć ich początki sięgają VI wieku, Arabowie dokonali znaczących postępów w ich konstrukcji. Tworzono mapy nieba służące do obliczania położenia gwiazd i Słońca, jednak przedstawienia niebios opierały się na geocentrycznym modelu wszechświata, w którym Ziemia znajdowała się w centrum, a wszystkie pozostałe ciała niebieskie krążyły wokół niej. Astrolabia były szeroko stosowane w świecie islamu, ponieważ umożliwiały wyznaczanie kibli, czyli kierunku ku Kaabie w Mekce, oraz obliczanie pór codziennych modlitw, zmieniających się w zależności od położenia Słońca i Księżyca. Mimo postępów w astronomii i teorii Kopernika oraz Galileusza, które odebrały Ziemi centralne miejsce we Wszechświecie, astrolabiów używano jeszcze przez stulecia ze względu na ich praktyczność i dokładność. Choć kompas wynaleziono w Chinach, to w Al-Andalus, czyli na terenach Hiszpanii zajętych przez Maurów, w XI wieku powstał pierwszy kompas wykorzystujący pływający magnetyt. Urządzenie to, opierające się na naturalnym magnetyzmie Ziemi w celu ustawienia magnetytu, pozwalało żeglarzom utrzymywać stały kurs na pełnym morzu, ułatwiając tym samym podróże morskie. Mechanika W IX wieku w Domu Mądrości w Bagdadzie trzej bracia Banu Musa stali się mistrzami mechaniki. Wiele wynalazków opisanych w ich „Księdze pomysłowych urządzeń” wydawało się żywcem wyjętych z baśni. Dzieło to zrewolucjonizowało pojęcie inżynierii mechanicznej i zapowiadało różne osiągnięcia techniczne późniejszych stuleci. Do wynalazków braci Banu Musa należały automaty zdolne do wykonywania zadań, takich jak podawanie napojów czy gra na instrumentach muzycznych. Księga opisuje również szeroką gamę urządzeń hydraulicznych, takich jak pompy i syfony, które mogły służyć do przemieszczania wody oraz wykonywania innych zadań o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju rolnictwa i przemysłu w świecie arabskim. Wynalazki te były nie tylko świadectwem technicznych umiejętności braci, lecz także pokazywały, w jaki sposób ówczesna inżynieria dążyła do naśladowania i usprawniania ludzkich funkcji. Maszyna latająca Ibn Firnasa Wśród uczonych Al-Andalus wyróżnia się postać Abbasa Ibn Firnasa. Służył trzem umajjadzkim emirom Kordoby w Hiszpanii i zmarł w 887 roku. Ibn Firnas przyczynił się do upowszechnienia metod matematycznych i astronomicznych wywodzących się od Al-Chuwarizmiego – algebry, zapisu opartego na wartości pozycyjnej oraz obliczeń astronomicznych według tablic indyjskich. Wiadomo jednak również, że zbudował planetarium podziwiane przez współczesnych, a także klepsydrę, czyli zegar wodny, który mógł zawierać automaty. Podarował go emirowi, aby ten mógł sprawdzać pory modlitw. Ibn Firnas zasłynął jednak przede wszystkim próbą lotu. Stworzył jedwabny strój podszyty piórami, skonstruował parę skrzydeł podobnych do ptasich i, mając na sobie jedno i drugie, rzucił się w powietrze z wieży w Kordobie. Podobno utrzymał się w powietrzu i pokonał pewien dystans, lecz nie udało mu się lądowanie. Jak pisał algierski historyk Al-Makkari: „Zranił się w tylną część ciała, ponieważ nie zdał sobie sprawy, że ptaki podczas lądowania używają ogonów, a sam nie zrobił sobie ogona”. Wydaje się, że Ibn Firnas nie machał sztucznymi skrzydłami za pomocą rąk, lecz wystartował z wieży i próbował szybować, stosując podejście podobne do tego, które później wykorzystywał XIX-wieczny niemiecki pionier lotnictwa Otto Lilienthal. Zmierzch złotego wieku Choć część badaczy uważa, że złoty wiek islamu już wcześniej przeżywał schyłek, powszechnie przyjmuje się, że jego ostateczny kres przyniosły miecze mongolskich hord. Na początku 1258 roku, gdy Bagdad został oblężony i splądrowany, Dom Mądrości oraz bezcenne biblioteki miasta uległy zniszczeniu. Mówiono, że do Tygrysu wrzucono tak wiele ksiąg, iż jego wody poczerniały od atramentu. Źródło: National Geographic
Nad Polską pojawi się Truskawkowy Mikroksiężyc. To jedna z najbardziej niezwykłych pełni roku
W nocy z 29 na 30 czerwca nad Polską będzie można obserwować czerwcową pełnię Księżyca, znaną jako Truskawkowy Księżyc. Tegoroczna pełnia będzie jednocześnie tzw. mikroksiężycem – nasz naturalny satelita znajdzie się blisko apogeum swojej orbity, dlatego będzie wydawał się nieco mniejszy niż zwykle. Dodatkowym efektem będzie bardzo niskie położenie Księżyca nad południowym horyzontem, charakterystyczne dla czerwcowych pełni na półkuli północnej.
Spis treści: Czym jest Truskawkowy Mikroksiężyc? Dlaczego Księżyc będzie tak nisko nad Polską? Dlaczego Księżyc może wydawać się pomarańczowy? Jak oglądać Truskawkowy Mikroksiężyc w Polsce? Czy warto czekać na tę pełnię? Pierwsza letnia pełnia Księżyca od lat przyciąga uwagę nie tylko miłośników astronomii. Choć nazwa Truskawkowy Księżyc może sugerować niezwykłą barwę naszego satelity, w rzeczywistości pochodzi z tradycji rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej i odnosi się do okresu dojrzewania dzikich truskawek. W tym roku zjawisko będzie miało dodatkowy atut – będzie to mikroksiężyc, czyli pełnia przypadająca w pobliżu największej odległości Księżyca od Ziemi. Czym jest Truskawkowy Mikroksiężyc? Truskawkowy Księżyc to tradycyjna nazwa czerwcowej pełni, wywodząca się z kalendarza ludów Algonkinów. W Europie ta sama pełnia była dawniej określana także jako Miodowy Księżyc, Różany Księżyc lub Księżyc Kwitnienia, ponieważ przypada na początek astronomicznego lata. W 2026 roku czerwcowa pełnia będzie jednocześnie mikroksiężycem. Oznacza to, że nastąpi niedługo po przejściu Księżyca przez apogeum, czyli punkt orbity najbardziej oddalony od Ziemi. Dla obserwatora różnica między fazami Księżyca będzie subtelna – tarcza Księżyca będzie około 7 proc. mniejsza od przeciętnej pełni i wyraźnie mniejsza niż podczas superpełni. Większość osób nie zauważy tego gołym okiem bez bezpośredniego porównania ze zdjęciami wykonanymi podczas superpełni. Dlaczego Księżyc będzie tak nisko nad Polską? Najciekawszą cechą tegorocznej pełni nie jest jej rozmiar, lecz położenie na niebie. Pełnia przypada zaledwie kilka dni po przesileniu letnim, kiedy Słońce znajduje się najwyżej nad horyzontem w ciągu całego roku. Geometria ruchu Ziemi i Księżyca sprawia, że pełny Księżyc znajduje się wtedy po przeciwnej stronie nieba niż Słońce, dlatego porusza się po wyjątkowo niskiej trajektorii. Dla obserwatorów w Polsce oznacza to, że przez większą część nocy Księżyc będzie wisiał stosunkowo nisko nad południowym horyzontem. Nie jest to zjawisko wyjątkowe wyłącznie dla 2026 roku – podobnie zachowuje się każda czerwcowa pełnia na półkuli północnej. Dlaczego Księżyc może wydawać się pomarańczowy? Wiele osób spodziewa się czerwonego lub pomarańczowego Księżyca. W rzeczywistości nazwa Truskawkowy Księżyc nie ma związku z jego kolorem. Ciepłe odcienie pojawiają się dlatego, że światło Księżyca podczas wschodu i zachodu przechodzi przez znacznie grubszą warstwę atmosfery niż wtedy, gdy znajduje się wysoko na niebie. Atmosfera silniej rozprasza światło niebieskie, pozostawiając barwy żółte, pomarańczowe i czerwone. Najbardziej intensywne kolory będzie można zobaczyć krótko po wschodzie Księżyca. W miarę jego wznoszenia się nad horyzont barwa zwykle stanie się jaśniejsza – kremowa lub biała. Intensywnie czerwony kolor nie jest regułą i zależy od warunków atmosferycznych, takich jak wilgotność powietrza, zapylenie czy obecność dymu. Jak oglądać Truskawkowy Mikroksiężyc w Polsce? Do obserwacji nie są potrzebne teleskop ani lornetka. Najlepsze warunki zapewni miejsce z odsłoniętym południowo-wschodnim horyzontem, z dala od wysokich budynków i silnego oświetlenia. Warto pamiętać o kilku zasadach: najlepiej obserwować Księżyc tuż po jego wschodzie wieczorem 29 czerwca, kiedy będzie sprawiał wrażenie największego dzięki tzw. iluzji księżycowej; wybierać miejsca o możliwie małym zanieczyszczeniu światłem, np. poza dużymi miastami; sprawdzić prognozę zachmurzenia – nawet cienkie chmury mogą utrudnić obserwacje; lornetka pozwoli dostrzec więcej szczegółów tarczy, ale nie jest konieczna. To właśnie podczas wschodu będzie można liczyć na najbardziej efektowne fotografie oraz najcieplejsze barwy Księżyca. Czy warto czekać na tę pełnię? Choć mikroksiężyc nie będzie spektakularnie różnił się wielkością od przeciętnej pełni, tegoroczne zjawisko pozostaje jednym z najciekawszych wydarzeń astronomicznych początku lata. Połączenie pełni przypadającej blisko apogeum, bardzo niskiej trajektorii nad polskim niebem oraz możliwości obserwacji ciepłych barw podczas wschodu sprawia, że noc z 29 na 30 czerwca będzie dobrą okazją do obserwacji i fotografowania naszego naturalnego satelity. Źródła: EarthSky; The Old Farmer's Almanac Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W sobotę nad Ziemią przeleci ogromna planetoida. Obiekty o takich parametrach mijają nas bardzo rzadko
Jeśli kiedykolwiek marzyłeś o tym, by zobaczyć na własne oczy potężną kosmiczną skałę pędzącą przez Układ Słoneczny, to w ten weekend nadarzy się ku temu doskonała okazja. Już w najbliższą sobotę (27.06) w bliskim sąsiedztwie Ziemi przemknie masywna planetoida.
Mowa o planetoidzie oznaczonej w katalogach astronomicznych jako (152637) 1997 NC1. Została ona odkryta niemal trzy dekady temu, w 1997 roku. Astronomowie z Europejskiej Agencji Kosmicznej mają dobre wieści – skrupulatnie wyliczyli jej trajektorię, co pozwala całkowicie wykluczyć ryzyko kolizji z Ziemią. Co więcej, do obserwacji obiektu wystarczy najzwyklejsza lornetka! Obiekt znajdzie się w punkcie maksymalnego zbliżenia z naszą planetą dokładnie 27 czerwca 2026 roku o godzinie 13:14 czasu polskiego (po zapadnięciu zmroku także powinno być ją widać), więc przygotuj sprzęt i zobacz na żywo zjawisko, które zdarza się raz na kilka lat. Co to za obiekt i jak daleko minie Ziemię? Planetoida przemknie w naszym sąsiedztwie z prędkością niemal 9 km/s (co daje ponad 32 000 km/h). Dystans, jaki będzie dzielił ją od Ziemi, wyniesie około 2,56 miliona kilometrów. W terminologii badawczej określa się to mianem bliskiego przelotu (ang. close approach), jednak w rzeczywistości odległość ta to około 6,66 średniego dystansu pomiędzy Ziemią a Księżycem. Największą zagadką pozostają dokładne gabaryty kosmicznej skały. Naukowcy szacują jej wielkość na podstawie albedo, czyli parametru odbijania światła słonecznego. Początkowo zakładano, że współczynnik ten dla omawianej planetoidy wynosi od 5% do 25%, co dawałoby potężny obiekt o średnicy od 750 do nawet 1650 metrów. Pojawiają się jednak analizy sugerujące znacznie wyższe albedo (na poziomie sięgającym 60%). Oznaczałoby to, że powierzchnia planetoidy odbija światło niezwykle intensywnie i w rzeczywistości mamy do czynienia ze znacznie mniejszym obiektem, który jedynie wydaje się tak duży z perspektywy ziemskich instrumentów. Jak i kiedy przygotować się do obserwacji? Juan Luis Cano z Biura Obrony Planetarnej ESA zaznacza, że obiekty o podobnych parametrach mijają naszą planetę stosunkowo rzadko – średnio raz na kilka lat. To czyni sobotni przelot wyjątkową okazją dla miłośników nocnego nieba. Aby dostrzec przemykającą planetoidę, nie potrzebujemy profesjonalnego sprzętu z obserwatorium badawczego. Do tego celu wystarczy niewielki teleskop amatorski lub lornetka o dużym powiększeniu. Z perspektywy mieszkańców półkuli północnej (w tym Polski), obiekt będzie możliwy do namierzenia już w fazie przybliżania się do naszej planety. W momencie maksymalnego zbliżenia planetoida powinna być dostrzegalna z większości miejsc na Ziemi, natomiast jej oddalanie się będą mogli śledzić najdłużej mieszkańcy półkuli południowej. Kiedy najlepiej obserwować planetoidę z Polski? Sama kosmiczna skała nie przemknie jednak po niebie w ułamku sekundy niczym spadająca gwiazda. Obiekty o takich gabarytach przemieszczają się na tle gwiazdozbiorów stosunkowo powoli, co daje nam całkiem szerokie okno obserwacyjne, obejmujące kilka nocy. Noc z piątku na sobotę (przed zbliżeniem): To będzie prawdopodobnie najlepszy moment na celowanie w niebo. Ponieważ obiekt nadlatuje od strony półkuli północnej, będziemy mieli świetne warunki do śledzenia go, gdy będzie systematycznie zbliżał się do Ziemi i zyskiwał na jasności. W sobotę po zapadnięciu zmroku: Obserwacje nadal będą jak najbardziej możliwe i warto ich spróbować. Pod koniec czerwca niebo staje się optymalnie ciemne dość późno (pełny zmrok astronomiczny zapada dopiero późno w nocy), więc trzeba uzbroić się w cierpliwość. Należy jednak pamiętać, że planetoida minęła już swój punkt krytyczny, zaczyna oddalać się od Ziemi z prędkością 9 km/s i z każdą godziną będzie opadać w kierunku nieboskłonu południowego. Kluczowym warunkiem udanych obserwacji będzie znalezienie stanowiska z dala od miejskich świateł. Astronomowie ostrzegają jednak, że w tę konkretną noc naturalną przeszkodą może okazać się silne światło Księżyca. Jasna tarcza naszego naturalnego satelity zdominuje niebo, znacznie obniżając kontrast optyczny, co może utrudnić wypatrzenie pędzącego w ciemności obiektu. Warto jednak próbować, bo to nie lada astronomiczne wydarzenie. Źródło: ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najlepsze zdjęcie Drogi Mlecznej, jakie kiedykolwiek powstało. Widać na nim miliony gwiazd
Największe i najbardziej szczegółowe zdjęcie centrum naszej Galaktyki, Drogi Mlecznej, wykonane kiedykolwiek w świetle widzialnym, zaprezentowała misja European Space Agency Euclid. Zdjęcie zawiera ponad 60 milionów gwiazd i otwiera naukowcom możliwość potwierdzania istnienia egzoplanet odkrytych w tym regionie oraz określania ich masy poprzez analizę niewielkich zmian jasności gwiazd w czasie.
Przez jeden dzień kosmiczny detektyw ciemnego Wszechświata, Euclid, skierował swoje spojrzenie ku światłu: niezwykle jasnemu wewnętrznemu obszarowi Drogi Mlecznej, znanemu jako zgrubienie centralne Galaktyki. Ta specjalna obserwacja została zlecona przez astronomów, którzy chcieli wykorzystać to, w czym Euclid jest najlepszy – rejestrowanie ogromnych obszarów nieba z wyjątkową szczegółowością. Choć teleskop został zaprojektowany do obserwacji miliardów odległych galaktyk, jego kamera światła widzialnego jest na tyle czuła, że potrafi rozróżnić pojedyncze gwiazdy w niezwykle zatłoczonym centrum naszej Galaktyki, nie ulegając oślepieniu przez ich blask. Ta rzadka zdolność jest kluczowa dla celu naukowców: badania planet krążących wokół innych gwiazd za pomocą techniki zwanej mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zanim jednak do niej przejdziemy, przyjrzyjmy się bliżej samemu zdjęciu. Jak powstało wyjątkowe zdjęcie? 23 marca 2025 roku Euclid wykonał tę ogromną fotografię w ciągu zaledwie około 26 godzin. Jest to mozaika dziewięciu osobnych obserwacji wykonanych kamerą światła widzialnego, z których każda obejmowała fragment nieba większy od tarczy pełnego Księżyca. Dla porównania, ostrość i czułość Euclida w świetle widzialnym są porównywalne z szerokokątną kamerą teleskopu Hubble Space Telescope. Jednak pojedyncze pole widzenia Euclida, rejestrowane w ciągu kilku godzin, obejmuje obszar aż 270 razy większy niż pole widzenia Hubble’a. Aby uzyskać taką samą mozaikę, obserwatorium W. M. Keck Observatory potrzebowałoby około 2000 godzin obserwacji. Euclid działa szybciej i potrafi uchwycić szczegóły słabszych gwiazd, które mogłyby zostać przeoczone podczas obserwacji z powierzchni Ziemi. Ta pojedyncza mozaika obejmuje również cały obszar, który przyszły teleskop kosmiczny Nancy Grace Roman Space Telescope będzie monitorował w poszukiwaniu planet. Na zdjęciu Euclid zarejestrował ponad 60 milionów gwiazd, a także mgławice i gromady gwiazd. Ten zatłoczony region naszej Galaktyki jest idealnym miejscem do poszukiwania egzoplanet metodą mikrosoczewkowania. Odkrywanie egzoplanet dzięki mikrosoczewkowaniu grawitacyjnemu Mikrosoczewkowanie jest szczególną formą soczewkowania grawitacyjnego. Podczas gdy Euclid wykorzystuje soczewkowanie głównie do badania masywnych odległych obiektów, takich jak gromady galaktyk, nowe zdjęcie centrum Drogi Mlecznej pozwala naukowcom badać soczewki w najmniejszej skali – tworzone przez gwiazdy i egzoplanety w naszej własnej Galaktyce. Mikrosoczewkowanie opiera się na przypadkowym ustawieniu dwóch gwiazd względem obserwatora. Gdy jedna gwiazda przechodzi przed drugą, bliższa działa jak kosmiczne szkło powiększające, zakrzywiając i wzmacniając światło gwiazdy znajdującej się dalej. Jeśli wokół bliższej gwiazdy krąży planeta, jej grawitacja również zakrzywia światło, powodując niewielkie dodatkowe zaburzenia. To właśnie ta subtelna zmiana jasności zdradza obecność planety. – Aby zaobserwować mikrosoczewkowanie, trzeba obserwować obszary nieba bardzo bogate w gwiazdy, takie jak okolice centrum naszej Galaktyki – wyjaśnia Jean-Philippe Beaulieu z Instytutu Astrofizyki w Paryżu oraz Uniwersytetu Tasmańskiego. Był on inicjatorem przeglądu zgrubienia centralnego Drogi Mlecznej przez Euclida i współkierował grupą roboczą ds. egzoplanet w Konsorcjum Euclida. – W ciągu ostatnich dwudziestu lat tą metodą odkryto niemal 300 egzoplanet, wszystkie za pomocą teleskopów naziemnych i wszystkie w kierunku centrum naszej Galaktyki. Zdjęcie Euclida obejmuje 51 znanych układów planetarnych i pomoże badać wiele kolejnych, które zostaną odkryte – dodaje. Pomiar mas planet za pomocą Euclida Aby uchwycić zjawisko mikrosoczewkowania, teleskop musi obserwować gwiazdę przez ponad dwadzieścia dni. Jest to konieczne, by dostrzec zmiany w zakrzywionym świetle, gdy planeta krąży wokół swojej gwiazdy macierzystej. Podczas jednodniowej obserwacji Euclida nie można więc odkryć nowych takich zdarzeń. Wyjątkowość tego zdjęcia polega jednak na tym, że pozwala ono określać masy planet już znanych oraz tych, które zostaną odkryte w przyszłości. – W ciągu 24 godzin Euclid uchwycił już gwiazdy biorące udział we wszystkich przyszłych zjawiskach mikrosoczewkowania, które wykryje teleskop Roman, zanim jednak gwiazdy i planety ustawią się względem siebie – mówi Natalia Rektsini z Instytutu Astrofizyki w Paryżu, która kierowała udostępnieniem danych z przeglądu zgrubienia centralnego społeczności naukowej. – Oznacza to, że każdy, kto wykryje takie zdarzenie w tym samym regionie, na przykład przy użyciu teleskopu Roman, będzie mógł wykorzystać dane Euclida jako punkt odniesienia z przeszłości i sprawdzić, jak wyglądały gwiazdy przed ich nałożeniem się na siebie – wyjaśnia Rektsini. Dodała, że te dane można wykorzystać do potwierdzenia istnienia planety oraz określenia jej masy. Lodowe planety i nie tylko Większość metod poszukiwania planet łatwiej wykrywa duże, gorące planety krążące wokół masywnych gwiazd. W przypadku mikrosoczewkowania sytuacja wygląda inaczej. – Ta technika nie jest stronnicza – odkrywamy wszystko, co tam istnieje. Jest wyjątkowo skuteczna w odkrywaniu zimnych egzoplanet. Spodziewamy się, że każda gwiazda w Drodze Mlecznej posiada przynajmniej jedną taką planetę– mówi Rektsini. Gwiazdy macierzyste dwóch znanych zimnych egzoplanet pojawiają się w danych Euclida i obie są szczególnie interesujące dla zespołu. – Kierowałem zespołem, który 20 lat temu odkrył planetę OGLE-2005-BLG-390Lb. To lodowy świat, trochę przypominający Hoth z Star Wars. Po tylu latach cieszę się, że Euclid może wreszcie umożliwić dokładny pomiar jej masy – mówi Jean-Philippe. Valeria Pettorino, naukowa kierowniczka projektu Euclid w ESA, uważa, że uzyskany rezultat pokazuje, co może osiągnąć stosunkowo niewielki, wyspecjalizowany zespół działający w ramach dużej międzynarodowej misji. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Fundamentalne pytanie o ŻYCIE. Rój teleskopów LIFE poszuka go poza Ziemią
Czy jesteśmy sami we Wszechświecie? A może po prostu nie znamy jeszcze metody zdolnej odnaleźć pozaziemskie formy życia? Te pytania stoją u samej podstawy badań i eksploracji kosmosu. Niedawno Instytut Badań Kosmicznych im. W.M. Kecka opublikował raport opisujący misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na to fundamentalne pytanie.
Wielkie obserwatoria naziemne i kosmiczne nieustannie przeczesują niebo. Ale nawet te najlepsze, jak Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba (JWST), dostarczyły jedynie kuszących przebłysków informacji o atmosferach innych światów. To wciąż niewystarczająco dużo, by jednoznacznie stwierdzić, czy istnieje tam życie w formie, jaką znamy. Być może wsparciem dla tych badań stanie się obserwatorium kosmiczne ARIEL tworzone przez Europejską Agencję Kosmiczną. Ten teleskop, przy którym pracują też uczeni z Centrum Badań Kosmicznych PAN, ma zbadać atmosfery tysiąca planet pozasłonecznych i zrobić to z niebywałą precyzją. Jednak wedle raportu W.M. Keck Institute for Space Studies (Caltech) pod tytułem „Exploring Exoplanets with Interferometry”, jeden teleskop to za mało. Należy zbudować całą konstelację współpracujących ze sobą teleskopów kosmicznych. Konstelacja pięciu statków kosmicznych Raport opisuje misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na fundamentalne pytanie astronomii i astrobiologii. Misja miałaby obejmować pięć statków kosmicznych poruszających się w swobodnej formacji. Używając techniki zwanej interferometrią zerującą (ang. nulling interferometry), statki te wydobywałyby słabe sygnatury cieplne planet skalistych spośród oślepiającego blasku ich gwiazd macierzystych. Cztery statki-teleskopy należałoby rozmieścić w konfiguracji o kształcie X, z regulowanymi liniami bazowymi od 10 do 600 metrów, a piąty centralny statek łączy zbierane wiązki światła. Teleskopy mają badać niebo w zakresie średniej podczerwieni. W zakresie długości fal 4–18,5 mikrometra różnica jasności między gwiazdą a egzoplanetą podobną do Ziemi spada z około dziesięciu miliardów (w świetle widzialnym) do około dziesięciu milionów. Gazowe biosygnatury Co ważniejsze, właśnie w tym zakresie para wodna, dwutlenek węgla, ozon, metan i podtlenek azotu wykazują swoje najsilniejsze spektralne linie absorpcyjne. Żaden istniejący ani planowany teleskop nie potrafi odczytać emisji termicznej skalistej, nietranzytującej planety wokół gwiazdy podobnej do Słońca. Wspomniane gazy są prawdziwą kopalnią potencjalnych biosygnatur spektralnych, czyli oznak mogących wskazywać na obecność życia. JWST również obserwuje niebo w podczerwieni, jednak wykrywa atmosfery egzoplanet poprzez spektroskopię tranzytową – technikę wymagającą, by planeta przechodziła przed tarczą swojej gwiazdy widzianą z Ziemi. Ta metoda preferuje planety znajdujące się w pobliżu czerwonych karłów, a nie gwiazd podobnych do Słońca. Dla umiarkowanych, skalistych światów w strefie zamieszkiwalnej takich gwiazd JWST nie jest w stanie zebrać użytecznego sygnału, niezależnie od czasu obserwacji. Obserwatorium światów zamieszkiwalnych Aby móc lepiej spełnić swoje zadanie, konstelacja LIFE musiałaby współpracować z Habitable Worlds Observatory (HWO) – planowanym flagowym teleskopem kosmicznym NASA, który ma bazować na osiągnięciach Hubble’a, Webba i czekającego na wystrzelenie Teleskopu Kosmicznego Nancy Grace Roman. Celem HWO jest poszukiwanie śladów życia na pobliskich planetach podobnych do Ziemi. Połączy technologie ultrafioletowe, optyczne i podczerwone, by badać fundamentalne pytania o życie we Wszechświecie, pochodzenie galaktyk i miejsce człowieka w kosmosie. LIFE i HWO to doskonałe uzupełniające się instrumenty, badające zupełnie odrębne aspekty tego samego problemu. HWO skupi się na świetle widzialnym i ultrafiolecie, podczas gdy LIFE zmierzy emisję termiczną w średniej podczerwieni, by wyznaczyć temperaturę, promień i skład atmosferyczny planet. Połączenie danych obu misji jest kluczowe dla eliminacji „fałszywych pozytywów”, gdzie coś wyglądającego jak biosygnatura jest w rzeczywistości wynikiem procesów abiotycznych. Kiedy możemy spodziewać się tych potężnych łowców kosmicznego życia? Raport mówi o latach 40. tego wieku. Jednak patrząc na obecne cięcia w programach naukowych NASA, termin może ulec zmianie. Szacowany koszt HWO to co najmniej 11 miliardów dolarów. Dla porównania – James Webb kosztował ok. 10 mld dolarów i był wielokrotnie opóźniany. Jednak amerykański kongres obciął finansowanie projektu HWO o, bagatela, 97 procent. Projekt LIFE nie ma jeszcze oficjalnej wyceny – misja jest na zbyt wczesnym etapie. Biorąc pod uwagę, że wymaga czterech latających w formacji teleskopów i centralnego statku, eksperci spodziewają się kosztów porównywalnych z HWO lub wyższych. Źródła: ArXiv, Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największe zaćmienie od dekad, idealne Perseidy i taniec planet. To astronomiczne lato będzie wyjątkowe
21 czerwca powitaliśmy astronomiczne lato. Choć noce są teraz najkrótsze, letnie niebo w 2026 roku zaoferuje nam niesamowite atrakcje – od zaćmień, po roje meteorów. Letnie obserwacje warto zaplanować już teraz.
W tym roku astronomiczne lato na półkuli północnej rozpoczęło się w niedzielę 21 czerwca, dokładnie o godzinie 10:25 czasu polskiego. To moment przesilenia letniego, w którym Słońce osiąga swój najwyższy punkt na niebie, górując w zenicie nad zwrotnikiem Raka. Dla mieszkańców Polski oznacza to najdłuższy dzień w roku, który w Warszawie potrwał aż 16 godzin i 47 minut, oraz najkrótszą noc trwającą zaledwie nieco ponad 7 godzin. Tegoroczne lato dla wszystkich zainteresowanych obserwowaniem zjawisk na niebie zapowiada się imponująco Czym się różni lato astronomiczne od meteorologicznego? Lato astronomiczne wyznaczane jest przez ruch Ziemi wokół Słońca. Rozpoczyna się w momencie przesilenia letniego i trwa do równonocy jesiennej, przypadającej między 20 a 24 września. Co ciekawe, ze względu na eliptyczny kształt orbity i zmienną prędkość Ziemi, astronomiczne lato na półkuli północnej trwa średnio 93,6 dnia, czyli jest o kilka dni dłuższe niż na półkuli południowej. Z kolei lato meteorologiczne opiera się na stałym kalendarzu i statystykach klimatycznych, trwając zawsze dokładnie trzy miesiące – od 1 czerwca do 31 sierpnia. Taki sztywny podział ułatwia naukowcom porównywanie danych pogodowych z różnych lat, podczas gdy model astronomiczny odzwierciedla zjawiska niebieskie. Największe atrakcje letniego nieba w 2026 roku Mimo że letnie noce są krótkie, a w Polsce w tym okresie nie występują tzw. noce astronomiczne (Słońce nie schodzi głębiej niż 18 stopni pod horyzont), niebo w 2026 roku zaoferuje spektakularne zjawiska. Największym wydarzeniem roku będzie zaćmienie Słońca 12 sierpnia, które w Polsce będzie widoczne jako częściowe, ale z bardzo dużą fazą zasłonięcia tarczy, sięgającą od 82%–85%. Obserwując zaćmienie, nawet częściowe, należy bezwzględnie pamiętać o odpowiedniej ochronie wzroku. Można zaopatrzyć się w specjalne okulary do obserwacji zaćmień, folie mylarowe lub filtry na urządzenia optyczne. Nigdy nie wolno patrzeć na Słońce przez lornetkę lub teleskop pozbawiony odpowiedniego filtra! Tego samego dnia przypada maksimum słynnego roju meteorów – Perseidów, a dzięki zbieżności z nowiem Księżyca warunki do podziwiania „spadających gwiazd” będą idealne. Kolejną atrakcją będzie częściowe zaćmienie Księżyca 28 sierpnia, widoczne w naszym kraju przy jego zachodzie. Wśród gwiazdozbiorów na nocnym niebie królować będzie Trójkąt Letni, tworzony przez Wegę, Deneba i Altaira – najjaśniejsze gwiazdy konstelacji Lutni, Łabędzia i Orła. Miłośnicy planet będą mogli obserwować jasną Wenus wieczorem, a od połowy lipca na poranne niebo „przeskoczą” Jowisz i Merkury. Saturn będzie widoczny przez coraz dłuższą część nocy, stając się pod koniec lata obiektem widocznym niemal do świtu. Późne lato to też czas jednych z najbardziej komfortowych warunków do podziwiania naszej Galaktyki, czyli Drogi Mlecznej. W sierpniu i wrześniu powraca upragniona, głęboka ciemność astronomiczna. Najbardziej spektakularny i najjaśniejszy fragment Drogi Mlecznej, czyli jej bogate w gwiazdy i mgławice centrum, staje się widoczny niemal natychmiast po zapadnięciu zmierzchu. Znajduje się wtedy stosunkowo nisko, więc kluczowe dla powodzenia obserwacji jest miejsce z odsłoniętym widokiem w kierunku południowym, wolnym od drzew, wzgórz oraz miejskich świateł. Letnie pełnie Księżyca przypadną 30 czerwca, 29 lipca i 28 sierpnia, z kolei nowie będą 14 lipca, 12 sierpnia i 11 września. Letnie ciekawostki astronomiczne Wbrew powszechnemu przekonaniu, podczas lata na półkuli północnej Ziemia wcale nie znajduje się najbliżej Słońca. Wręcz przeciwnie, osiąga wtedy punkt zwany aphelium, czyli maksymalne oddalenie od naszej gwiazdy. W 2026 roku moment ten nastąpi 6 lipca, około dwóch tygodni po przesileniu, kiedy dystans ten wyniesie ponad 152 miliony kilometrów. Nazwa letniego przesilenia, czyli „solstice” wywodzi się z łaciny i oznacza „Słońce staje w miejscu”. Nawiązuje to do faktu, że przez kilka dni w okolicach przesilenia punkty wschodu i zachodu Słońca na horyzoncie niemal się nie zmieniają. Innym ciekawym zjawiskiem jest opóźnienie sezonowe – choć najwięcej promieni słonecznych dociera do nas w czerwcu, najcieplejsze dni występują zazwyczaj w lipcu i sierpniu, ponieważ oceany i lądy potrzebują czasu, aby oddać zakumulowane ciepło. 30 czerwca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Planetoid, a 19 września Międzynarodowy Dzień Astronomii. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czerwcowe Bootydy nadciągają nad Polskę. Nadchodzi noc spadających gwiazd
W najbliższych dniach czerwca będziemy świadkami fascynujących zjawisk astronomicznych. Na nocnym niebie pojawią się czerwcowe Bootydy, których aktywność wzrasta nawet do 100 spadających gwiazd na godzinę. Do dostrzeżenia tych niesamowitych meteorów nie potrzeba specjalistycznego sprzętu.
Miłośnicy nocnego nieba mają powody do ekscytacji. Przełom czerwca i lipca to czas wyjątkowych zjawisk astronomicznych, od których trudno oderwać wzrok. Główną atrakcją są Czerwcowe Bootydy – rój meteorów znany ze swojej niezwykłej nieprzewidywalności. Jak najlepiej przygotować się na ten kosmiczny spektakl? Spadające gwiazdy z gwiazdozbioru Wolarza Bootydy swoją nazwę zawdzięczają gwiazdozbiorowi Wolarza (łac. Bootes). To tam leży radiant meteorów, czyli ich pozorne źródło na niebie. To wyjątkowe zjawisko astronomiczne wynika z drobnych okruchów pozostawionych przez kometę 7P/Pons-Winnecke, która w 1819 roku została odkryta przez francuskiego astronoma Jeana-Louisa Ponsa. Gdy Ziemia przecina strumień takich pyłowych i kamiennych cząstek, wchodzą one w atmosferę i spalają się jako meteory. Od 22 czerwca do 2 lipca rój Bootydów staje się więc aktywny, a niebo nad naszymi głowami zapełnia się żarzącymi „spadającymi gwiazdami”. Cechy Bootydów Mimo że obserwowanie Bootydów zwykle nie jest tak efektowne jak wypatrywanie późniejszych Perseidów, to późne czerwcowe noce należą do jednych z najbardziej wyjątkowych na nocnym niebie. W przypadku nadchodzących meteorów nigdy nie jesteśmy bowiem pewni skali zjawiska. Aktywność roju jest zmienna i nieprzewidywalna — w niektórych latach bywa bardzo słaba, a w innych potrafi zaskoczyć większą liczbą spadających gwiazd. Rekordowa aktywność Bootydów przypada na rok 1998, kiedy to można było zaobserwować około 100 spadających gwiazd w ciągu godziny. Dodatkowo rój może dawać bardzo jasne meteory. Dzieje się tak m.in. ze względu na niedużą prędkość spadania tych meteorów. Czerwcowe Bootydy wpadają w atmosferę z prędkością około 18 km/s, więc spalają się dłużej niż szybkie meteory i przez to są lepiej widoczne oraz częściej wyglądają na jasne. Kiedy wypatrywać spadających gwiazd w czerwcu? Czerwcowe Bootydy najlepiej obserwować w nocach z 26 na 27 oraz z 27 na 28 czerwca, kiedy przypada szczyt aktywności. Maksimum roju występuje 27 czerwca około godziny 5 rano, więc czas dobrych obserwacji to przedświt oraz wieczór tuż po zmierzchu. Należy pamiętać, że do obserwacji nocnego nieba nie potrzebujemy żadnego specjalistycznego sprzętu. Zamiast teleskopu wystarczy koc i ciemne miejsce z dala od miejskich iluminacji. Można skorzystać z któregoś z Parków Nocnego Nieba, gdzie panują idealne warunki do podziwiania meteorów. Źródła: RMF24, nocneniebo.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Teoretycznie księżyce mogłyby mieć własne naturalne satelity. Dlaczego zatem ich nie obserwujemy?
Prawa fizyki pozwalają na istnienie naturalnych satelitów księżyców. Mimo to nie zaobserwowano takich ciał niebieskich nawet wokół bardzo masywnych księżyców. Ten brak subksiężyców jest ciekawą zagadką naukową. Nie dlatego, że subksiężyce nie mogą istnieć, lecz dlatego, że w kilku przypadkach powinny być możliwe, a mimo to ich nie widzimy.
Niektóre księżyce planet Układu Słonecznego są ogromne. Księżyc Jowisza Ganimedes, największy naturalny satelita Układu Słonecznego, ma średnicę 5268 km, czyli jest 1,5 razy szerszy od naszego Księżyca i ponaddwukrotnie odeń masywniejszy. Księżyc Saturna Tytan ma średnicę 5149 km – jest o 6% większy od Merkurego i o 50% większy od ziemskiego Księżyca. Natomiast Kallisto, drugi co do wielkości księżyc Jowisza, ze średnicą 4821 km jest mniej więcej o jedną trzecią większy od Księżyca. Nie tylko masa ma znaczenie Pod względem masy i rozmiarów Ganimedes, Tytan i Kallisto są wystarczająco duże, aby móc utrzymywać satelity, gdyby krążyły samodzielnie wokół Słońca jako planety. Jednak astronomowie nie zarejestrowali żadnych satelitów krążących wokół masywnych księżyców. Dlaczego? Zacznijmy od tego, że każde ciało niebieskie ma wokół siebie obszar, w którym dominuje jego grawitacja. Obszar ten zwany jest sferą Hilla. Aby księżyc mógł utrzymać własnego satelitę, musi posiadać odpowiednio dużą sferę Hilla. Im bliżej planety znajduje się księżyc, tym mniejsza jest jego sfera Hilla, a zatem trudniej utrzymać subksiężyc na stabilnej orbicie. Ponadto aby zapewnić dynamiczną stabilność, układ księżyc-gospodarz musi mieć sferę Hilla większą niż jego własny promień fizyczny oraz większą niż limit Roche’a. Limit Roche’a jest to minimalna odległość, w której satelita może krążyć, nie zostając rozszarpanym przez siły pływowe. Grawitacja planety (lub księżyca-gospodarza) ciągnie mocniej w stronę bliższego boku satelity niż dalszego – to rozciąganie. Gdy satelita jest zbyt blisko, rozciąganie przewyższa jego własną grawitację i obiekt się rozpada. Właśnie tak powstały pierścienie Saturna. Grawitacja planety Jak wyjaśnia w artykule opublikowanym na łamach „New Scientist” dr Russell Sceats z Uniwersytetu w Essex w Wielkiej Brytanii, księżyce zazwyczaj nie mają własnych księżyców, ponieważ planeta, wokół której krążą, wywiera znacznie silniejszy wpływ grawitacyjny niż sam księżyc. – Każdy obiekt próbujący krążyć wokół księżyca byłby silnie zakłócany przez grawitację planety, co z czasem prowadziłoby do niestabilności jego orbity. W rezultacie taki obiekt albo spadłby na księżyc, albo przeszedł na orbitę wokół planety, albo został całkowicie wyrzucony z układu. Dlatego nie obserwujemy stabilnych naturalnych układów subksiężyców – przekonuje badacz. Ciekawy przypadek Księżyca Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto przyjrzeć się naszemu Księżycowi. Znajduje się wystarczająco daleko od Ziemi, aby móc utrzymać subksiężyc, ponadto jest całkiem masywny. Mimo to nie ma subksiężyców. Zdaniem badaczy wiąże się to z ewolucją naszego naturalnego satelity. Po powstaniu Księżyc krążył znacznie bliżej Ziemi i stopniowo oddalał się na obecną odległość. Subksiężyce mogłyby stać się stabilne dopiero wtedy, gdy Księżyc znalazł się dalej niż około 30 promieni Ziemi, co miało miejsce dość późno w historii układu Ziemia–Księżyc. – Ziemia i jej Księżyc tworzą układ dwóch ciał grawitacyjnych, w którym oba obiekty krążą wokół wspólnego środka masy, zwanego barycentrum. Ziemia nie pozostaje nieruchoma, gdy Księżyc ją okrąża – oba ciała poruszają się pod wpływem wzajemnego przyciągania grawitacyjnego – twierdzi naukowiec. Układ quasi-podwójny Dodaje, że Księżyc jest niezwykle duży w porównaniu z Ziemią, zwłaszcza na tle większości układów planeta–księżyc. W rezultacie barycentrum jest wyraźnie przesunięte względem środka Ziemi, a ruchy obu ciał są silnie ze sobą sprzężone. Barycentrum znajduje się na linii łączącej środek Ziemi z Księżycem, około 1700 kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Patrząc na ten układ dynamicznie, Ziemia i Księżyc nie są po prostu planetą i jej satelitą, lecz parą ciał krążących wokół wspólnego barycentrum. Chociaż Księżyc jest tradycyjnie klasyfikowany jako naturalny satelita Ziemi, Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) nie ustanowiła powszechnie akceptowanej definicji „planety podwójnej”. Z tego powodu niektórzy naukowcy określają układ Ziemia–Księżyc jako mający charakter „quasi-podwójny” (binary-like). Nawet jeśli oficjalnie nie jest on uznawany za układ planety podwójnej, stanowi jeden z najbliższych przykładów takiej konfiguracji w całym Układzie Słonecznym. Źródła: newscientist.com, academic.oup.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
ESA zapowiedziała realizację misji Plasma Observatory. Kluczową rolę odgrywają w niej Polacy
Europejska Agencja Kosmiczna podjęła decyzję, na którą polscy badacze czekali od kilku lat. Komitet Programu Naukowego ESA zarekomendował wybór Plasma Observatory jako kolejnej misji klasy średniej (M7) w programie Voyage 2050. Rekomendacja oznacza w praktyce zielone światło dla projektu – i dla bardzo dużej roli, jaką ma w nim odegrać Polska.
Zarekomendowana do realizacji przez ESA misja składa się z siedmiu satelitów wyposażonych w precyzyjne instrumenty badawcze. Zbierane przez nie dane mają odpowiedzieć na jedno z fundamentalnych pytań fizyki plazmy kosmicznej: jak przebiegają procesy energetyzacji plazmy i transport energii w środowisku plazmy bliskiego otoczenia Ziemi. Plazma kosmiczna to zjonizowany gaz, czyli jądra atomowe pozbawione elektronów. Aż 99% materii we Wszechświecie występuje właśnie w postaci plazmy. Laboratorium na orbicie W praktyce Plasma Observatory zbada, jak wiatr słoneczny – strumień naładowanych cząstek wyrzucanych ze Słońca – oddziałuje z magnetosferą, czyli swego rodzaju magnetycznym „bąblem” chroniącym naszą planetę. To właśnie w tym oddziaływaniu zachodzą procesy takie jak rekoneksja magnetyczna, fale uderzeniowe, turbulencje czy energetyczne strumienie plazmy Jak przekonują twórcy misji, magnetosfera Ziemi pełni tu rolę naturalnego laboratorium. Wyniki Plasma Observatory mają pomóc zrozumieć nie tylko zjawiska pogody kosmicznej (które wpływają np. na satelity, sieci energetyczne czy komunikację radiową), ale też procesy zachodzące w znacznie odleglejszych obiektach – plazmie wokół innych gwiazd, w obszarach wybuchów supernowych czy w odległych galaktykach. Konstelacja siedmiu satelitów Plasma Observatory składa się siedmiu identycznych statków kosmicznych. Satelity mają przemieszczać się po eliptycznej orbicie równikowej wokół Ziemi, z perygeum w około 51 tys. km, co daje mniej więcej osiem promieni Ziemi i apogeum przekraczającym 108 tys. km, czyli około 17 promieni Ziemi. Tak dobrana orbita pozwoli regularnie przemierzać kluczowe obszary magnetosfery, takie jak: strefa dzienna (gdzie wiatr słoneczny zderza się z polem magnetycznym Ziemi, tworząc falę uderzeniową, magnetopauzę i tzw. magnetosheath), strefa nocna (z obszarem quasi-dipolowym i strukturą podłużnych prądów w otoczeniu Ziemi). Satelity będą lecieć w formacji dwóch tetraedrów. Tetraedr jest bryłą geometryczną zbudowaną z czterech trójkątów równobocznych. Ustawienie satelitów w takim układzie umożliwia jednoczesny pomiar pól elektromagnetycznych i cząstek z różnych punktów w przestrzeni. Odległości między satelitami będą sięgać od ok. 30 km (skala jonowa) do ok. 5000 km (skala płynowa). Polski udział – CBK PAN w centrum projektu Dla Polski wybór Plasma Observatory jest wyjątkowo istotny ze względów naukowych, ale także wkładu technologicznego. Grupa badaczy z Zakładu Fizyki Plazmy Centrum Badań Kosmicznych PAN wraz z najlepszymi światowymi naukowcami z tej dziedziny tworzyła założenia misji, metody pomiarowe oraz modele opisujące struktury przestrzeni kosmicznej. Zespół inżynierów i naukowców CBK PAN jest zaangażowany w wytwarzanie elementów przyrządów naukowych oraz w koordynację prac związanych z operacyjnością całego systemu badawczego. W ramach wcześniejszych etapów konkursu ESA (Phase A) opracowano model misji, składający się z dużego głównego satelity i 6 małych satelitów, który został ostatecznie zastąpiony koncepcją modelu 7 jednakowych satelitów. Każdy satelita posiada dwa zestawy instrumentów pomiarowych: BOX-P (Particles And Fields Instrument) to zestaw instrumentów posiadających wspólne połączenie z systemem pokładowym satelity. Jest prowadzony przez CBK PAN pod kierownictwem prof. dr hab. Hanny Rothkaehl; BOX-W (Waves) jest zarządzany przez IRFU, szwedzki instytut Fizyki Kosmicznej w Uppsali. Wynik dziesięcioleci badań W przypadku zestawu BOX-P CBK PAN odpowiada za całość prac: koordynację, integrację, testy oraz dostarczenie instrumentu i wytworzenie części mechanicznej. W przypadku zestawu BOX-W wkład CBK PAN obejmuje – poza samym instrumentem EFI-ADA (Electric Field Instrument – Axial Dipole Antenna) – również wytworzenie modułu zasilania oraz struktury mechanicznej. Inż. Marek Morawski pełni funkcję Instrument Lead Scientist (ILS) dla instrumentu EFI-ADA – Jest to dla nas niesamowita radość i zadowolenie. Spełniły się nasze marzenia, nad realizacją których pracowaliśmy przez ostatnie dziesięciolecia. Będzie to przełomowa misja, która pozwoli nam poznać nie tylko procesy zachodzące w Układzie Słonecznym, ale także zrozumieć i opisać podstawowe zasady fizyki, takie jak rekoneksja. Jest to pierwszy krok na drodze do wielopunktowej i wieloinstrumentalnej diagnostyki środowiska kosmicznego – komentuje prof. Hanna Rothkaehl. Start misji zaplanowano na 2037 rok. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.