W sobotę nad Ziemią przeleci ogromna planetoida. Obiekty o takich parametrach mijają nas bardzo rzadko
Jeśli kiedykolwiek marzyłeś o tym, by zobaczyć na własne oczy potężną kosmiczną skałę pędzącą przez Układ Słoneczny, to w ten weekend nadarzy się ku temu doskonała okazja. Już w najbliższą sobotę (27.06) w bliskim sąsiedztwie Ziemi przemknie masywna planetoida.
Mowa o planetoidzie oznaczonej w katalogach astronomicznych jako (152637) 1997 NC1. Została ona odkryta niemal trzy dekady temu, w 1997 roku. Astronomowie z Europejskiej Agencji Kosmicznej mają dobre wieści – skrupulatnie wyliczyli jej trajektorię, co pozwala całkowicie wykluczyć ryzyko kolizji z Ziemią. Co więcej, do obserwacji obiektu wystarczy najzwyklejsza lornetka! Obiekt znajdzie się w punkcie maksymalnego zbliżenia z naszą planetą dokładnie 27 czerwca 2026 roku o godzinie 13:14 czasu polskiego (po zapadnięciu zmroku także powinno być ją widać), więc przygotuj sprzęt i zobacz na żywo zjawisko, które zdarza się raz na kilka lat. Co to za obiekt i jak daleko minie Ziemię? Planetoida przemknie w naszym sąsiedztwie z prędkością niemal 9 km/s (co daje ponad 32 000 km/h). Dystans, jaki będzie dzielił ją od Ziemi, wyniesie około 2,56 miliona kilometrów. W terminologii badawczej określa się to mianem bliskiego przelotu (ang. close approach), jednak w rzeczywistości odległość ta to około 6,66 średniego dystansu pomiędzy Ziemią a Księżycem. Największą zagadką pozostają dokładne gabaryty kosmicznej skały. Naukowcy szacują jej wielkość na podstawie albedo, czyli parametru odbijania światła słonecznego. Początkowo zakładano, że współczynnik ten dla omawianej planetoidy wynosi od 5% do 25%, co dawałoby potężny obiekt o średnicy od 750 do nawet 1650 metrów. Pojawiają się jednak analizy sugerujące znacznie wyższe albedo (na poziomie sięgającym 60%). Oznaczałoby to, że powierzchnia planetoidy odbija światło niezwykle intensywnie i w rzeczywistości mamy do czynienia ze znacznie mniejszym obiektem, który jedynie wydaje się tak duży z perspektywy ziemskich instrumentów. Jak i kiedy przygotować się do obserwacji? Juan Luis Cano z Biura Obrony Planetarnej ESA zaznacza, że obiekty o podobnych parametrach mijają naszą planetę stosunkowo rzadko – średnio raz na kilka lat. To czyni sobotni przelot wyjątkową okazją dla miłośników nocnego nieba. Aby dostrzec przemykającą planetoidę, nie potrzebujemy profesjonalnego sprzętu z obserwatorium badawczego. Do tego celu wystarczy niewielki teleskop amatorski lub lornetka o dużym powiększeniu. Z perspektywy mieszkańców półkuli północnej (w tym Polski), obiekt będzie możliwy do namierzenia już w fazie przybliżania się do naszej planety. W momencie maksymalnego zbliżenia planetoida powinna być dostrzegalna z większości miejsc na Ziemi, natomiast jej oddalanie się będą mogli śledzić najdłużej mieszkańcy półkuli południowej. Kiedy najlepiej obserwować planetoidę z Polski? Sama kosmiczna skała nie przemknie jednak po niebie w ułamku sekundy niczym spadająca gwiazda. Obiekty o takich gabarytach przemieszczają się na tle gwiazdozbiorów stosunkowo powoli, co daje nam całkiem szerokie okno obserwacyjne, obejmujące kilka nocy. Noc z piątku na sobotę (przed zbliżeniem): To będzie prawdopodobnie najlepszy moment na celowanie w niebo. Ponieważ obiekt nadlatuje od strony półkuli północnej, będziemy mieli świetne warunki do śledzenia go, gdy będzie systematycznie zbliżał się do Ziemi i zyskiwał na jasności. W sobotę po zapadnięciu zmroku: Obserwacje nadal będą jak najbardziej możliwe i warto ich spróbować. Pod koniec czerwca niebo staje się optymalnie ciemne dość późno (pełny zmrok astronomiczny zapada dopiero późno w nocy), więc trzeba uzbroić się w cierpliwość. Należy jednak pamiętać, że planetoida minęła już swój punkt krytyczny, zaczyna oddalać się od Ziemi z prędkością 9 km/s i z każdą godziną będzie opadać w kierunku nieboskłonu południowego. Kluczowym warunkiem udanych obserwacji będzie znalezienie stanowiska z dala od miejskich świateł. Astronomowie ostrzegają jednak, że w tę konkretną noc naturalną przeszkodą może okazać się silne światło Księżyca. Jasna tarcza naszego naturalnego satelity zdominuje niebo, znacznie obniżając kontrast optyczny, co może utrudnić wypatrzenie pędzącego w ciemności obiektu. Warto jednak próbować, bo to nie lada astronomiczne wydarzenie. Źródło: ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najlepsze zdjęcie Drogi Mlecznej, jakie kiedykolwiek powstało. Widać na nim miliony gwiazd
Największe i najbardziej szczegółowe zdjęcie centrum naszej Galaktyki, Drogi Mlecznej, wykonane kiedykolwiek w świetle widzialnym, zaprezentowała misja European Space Agency Euclid. Zdjęcie zawiera ponad 60 milionów gwiazd i otwiera naukowcom możliwość potwierdzania istnienia egzoplanet odkrytych w tym regionie oraz określania ich masy poprzez analizę niewielkich zmian jasności gwiazd w czasie.
Przez jeden dzień kosmiczny detektyw ciemnego Wszechświata, Euclid, skierował swoje spojrzenie ku światłu: niezwykle jasnemu wewnętrznemu obszarowi Drogi Mlecznej, znanemu jako zgrubienie centralne Galaktyki. Ta specjalna obserwacja została zlecona przez astronomów, którzy chcieli wykorzystać to, w czym Euclid jest najlepszy – rejestrowanie ogromnych obszarów nieba z wyjątkową szczegółowością. Choć teleskop został zaprojektowany do obserwacji miliardów odległych galaktyk, jego kamera światła widzialnego jest na tyle czuła, że potrafi rozróżnić pojedyncze gwiazdy w niezwykle zatłoczonym centrum naszej Galaktyki, nie ulegając oślepieniu przez ich blask. Ta rzadka zdolność jest kluczowa dla celu naukowców: badania planet krążących wokół innych gwiazd za pomocą techniki zwanej mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zanim jednak do niej przejdziemy, przyjrzyjmy się bliżej samemu zdjęciu. Jak powstało wyjątkowe zdjęcie? 23 marca 2025 roku Euclid wykonał tę ogromną fotografię w ciągu zaledwie około 26 godzin. Jest to mozaika dziewięciu osobnych obserwacji wykonanych kamerą światła widzialnego, z których każda obejmowała fragment nieba większy od tarczy pełnego Księżyca. Dla porównania, ostrość i czułość Euclida w świetle widzialnym są porównywalne z szerokokątną kamerą teleskopu Hubble Space Telescope. Jednak pojedyncze pole widzenia Euclida, rejestrowane w ciągu kilku godzin, obejmuje obszar aż 270 razy większy niż pole widzenia Hubble’a. Aby uzyskać taką samą mozaikę, obserwatorium W. M. Keck Observatory potrzebowałoby około 2000 godzin obserwacji. Euclid działa szybciej i potrafi uchwycić szczegóły słabszych gwiazd, które mogłyby zostać przeoczone podczas obserwacji z powierzchni Ziemi. Ta pojedyncza mozaika obejmuje również cały obszar, który przyszły teleskop kosmiczny Nancy Grace Roman Space Telescope będzie monitorował w poszukiwaniu planet. Na zdjęciu Euclid zarejestrował ponad 60 milionów gwiazd, a także mgławice i gromady gwiazd. Ten zatłoczony region naszej Galaktyki jest idealnym miejscem do poszukiwania egzoplanet metodą mikrosoczewkowania. Odkrywanie egzoplanet dzięki mikrosoczewkowaniu grawitacyjnemu Mikrosoczewkowanie jest szczególną formą soczewkowania grawitacyjnego. Podczas gdy Euclid wykorzystuje soczewkowanie głównie do badania masywnych odległych obiektów, takich jak gromady galaktyk, nowe zdjęcie centrum Drogi Mlecznej pozwala naukowcom badać soczewki w najmniejszej skali – tworzone przez gwiazdy i egzoplanety w naszej własnej Galaktyce. Mikrosoczewkowanie opiera się na przypadkowym ustawieniu dwóch gwiazd względem obserwatora. Gdy jedna gwiazda przechodzi przed drugą, bliższa działa jak kosmiczne szkło powiększające, zakrzywiając i wzmacniając światło gwiazdy znajdującej się dalej. Jeśli wokół bliższej gwiazdy krąży planeta, jej grawitacja również zakrzywia światło, powodując niewielkie dodatkowe zaburzenia. To właśnie ta subtelna zmiana jasności zdradza obecność planety. – Aby zaobserwować mikrosoczewkowanie, trzeba obserwować obszary nieba bardzo bogate w gwiazdy, takie jak okolice centrum naszej Galaktyki – wyjaśnia Jean-Philippe Beaulieu z Instytutu Astrofizyki w Paryżu oraz Uniwersytetu Tasmańskiego. Był on inicjatorem przeglądu zgrubienia centralnego Drogi Mlecznej przez Euclida i współkierował grupą roboczą ds. egzoplanet w Konsorcjum Euclida. – W ciągu ostatnich dwudziestu lat tą metodą odkryto niemal 300 egzoplanet, wszystkie za pomocą teleskopów naziemnych i wszystkie w kierunku centrum naszej Galaktyki. Zdjęcie Euclida obejmuje 51 znanych układów planetarnych i pomoże badać wiele kolejnych, które zostaną odkryte – dodaje. Pomiar mas planet za pomocą Euclida Aby uchwycić zjawisko mikrosoczewkowania, teleskop musi obserwować gwiazdę przez ponad dwadzieścia dni. Jest to konieczne, by dostrzec zmiany w zakrzywionym świetle, gdy planeta krąży wokół swojej gwiazdy macierzystej. Podczas jednodniowej obserwacji Euclida nie można więc odkryć nowych takich zdarzeń. Wyjątkowość tego zdjęcia polega jednak na tym, że pozwala ono określać masy planet już znanych oraz tych, które zostaną odkryte w przyszłości. – W ciągu 24 godzin Euclid uchwycił już gwiazdy biorące udział we wszystkich przyszłych zjawiskach mikrosoczewkowania, które wykryje teleskop Roman, zanim jednak gwiazdy i planety ustawią się względem siebie – mówi Natalia Rektsini z Instytutu Astrofizyki w Paryżu, która kierowała udostępnieniem danych z przeglądu zgrubienia centralnego społeczności naukowej. – Oznacza to, że każdy, kto wykryje takie zdarzenie w tym samym regionie, na przykład przy użyciu teleskopu Roman, będzie mógł wykorzystać dane Euclida jako punkt odniesienia z przeszłości i sprawdzić, jak wyglądały gwiazdy przed ich nałożeniem się na siebie – wyjaśnia Rektsini. Dodała, że te dane można wykorzystać do potwierdzenia istnienia planety oraz określenia jej masy. Lodowe planety i nie tylko Większość metod poszukiwania planet łatwiej wykrywa duże, gorące planety krążące wokół masywnych gwiazd. W przypadku mikrosoczewkowania sytuacja wygląda inaczej. – Ta technika nie jest stronnicza – odkrywamy wszystko, co tam istnieje. Jest wyjątkowo skuteczna w odkrywaniu zimnych egzoplanet. Spodziewamy się, że każda gwiazda w Drodze Mlecznej posiada przynajmniej jedną taką planetę– mówi Rektsini. Gwiazdy macierzyste dwóch znanych zimnych egzoplanet pojawiają się w danych Euclida i obie są szczególnie interesujące dla zespołu. – Kierowałem zespołem, który 20 lat temu odkrył planetę OGLE-2005-BLG-390Lb. To lodowy świat, trochę przypominający Hoth z Star Wars. Po tylu latach cieszę się, że Euclid może wreszcie umożliwić dokładny pomiar jej masy – mówi Jean-Philippe. Valeria Pettorino, naukowa kierowniczka projektu Euclid w ESA, uważa, że uzyskany rezultat pokazuje, co może osiągnąć stosunkowo niewielki, wyspecjalizowany zespół działający w ramach dużej międzynarodowej misji. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Fundamentalne pytanie o ŻYCIE. Rój teleskopów LIFE poszuka go poza Ziemią
Czy jesteśmy sami we Wszechświecie? A może po prostu nie znamy jeszcze metody zdolnej odnaleźć pozaziemskie formy życia? Te pytania stoją u samej podstawy badań i eksploracji kosmosu. Niedawno Instytut Badań Kosmicznych im. W.M. Kecka opublikował raport opisujący misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na to fundamentalne pytanie.
Wielkie obserwatoria naziemne i kosmiczne nieustannie przeczesują niebo. Ale nawet te najlepsze, jak Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba (JWST), dostarczyły jedynie kuszących przebłysków informacji o atmosferach innych światów. To wciąż niewystarczająco dużo, by jednoznacznie stwierdzić, czy istnieje tam życie w formie, jaką znamy. Być może wsparciem dla tych badań stanie się obserwatorium kosmiczne ARIEL tworzone przez Europejską Agencję Kosmiczną. Ten teleskop, przy którym pracują też uczeni z Centrum Badań Kosmicznych PAN, ma zbadać atmosfery tysiąca planet pozasłonecznych i zrobić to z niebywałą precyzją. Jednak wedle raportu W.M. Keck Institute for Space Studies (Caltech) pod tytułem „Exploring Exoplanets with Interferometry”, jeden teleskop to za mało. Należy zbudować całą konstelację współpracujących ze sobą teleskopów kosmicznych. Konstelacja pięciu statków kosmicznych Raport opisuje misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na fundamentalne pytanie astronomii i astrobiologii. Misja miałaby obejmować pięć statków kosmicznych poruszających się w swobodnej formacji. Używając techniki zwanej interferometrią zerującą (ang. nulling interferometry), statki te wydobywałyby słabe sygnatury cieplne planet skalistych spośród oślepiającego blasku ich gwiazd macierzystych. Cztery statki-teleskopy należałoby rozmieścić w konfiguracji o kształcie X, z regulowanymi liniami bazowymi od 10 do 600 metrów, a piąty centralny statek łączy zbierane wiązki światła. Teleskopy mają badać niebo w zakresie średniej podczerwieni. W zakresie długości fal 4–18,5 mikrometra różnica jasności między gwiazdą a egzoplanetą podobną do Ziemi spada z około dziesięciu miliardów (w świetle widzialnym) do około dziesięciu milionów. Gazowe biosygnatury Co ważniejsze, właśnie w tym zakresie para wodna, dwutlenek węgla, ozon, metan i podtlenek azotu wykazują swoje najsilniejsze spektralne linie absorpcyjne. Żaden istniejący ani planowany teleskop nie potrafi odczytać emisji termicznej skalistej, nietranzytującej planety wokół gwiazdy podobnej do Słońca. Wspomniane gazy są prawdziwą kopalnią potencjalnych biosygnatur spektralnych, czyli oznak mogących wskazywać na obecność życia. JWST również obserwuje niebo w podczerwieni, jednak wykrywa atmosfery egzoplanet poprzez spektroskopię tranzytową – technikę wymagającą, by planeta przechodziła przed tarczą swojej gwiazdy widzianą z Ziemi. Ta metoda preferuje planety znajdujące się w pobliżu czerwonych karłów, a nie gwiazd podobnych do Słońca. Dla umiarkowanych, skalistych światów w strefie zamieszkiwalnej takich gwiazd JWST nie jest w stanie zebrać użytecznego sygnału, niezależnie od czasu obserwacji. Obserwatorium światów zamieszkiwalnych Aby móc lepiej spełnić swoje zadanie, konstelacja LIFE musiałaby współpracować z Habitable Worlds Observatory (HWO) – planowanym flagowym teleskopem kosmicznym NASA, który ma bazować na osiągnięciach Hubble’a, Webba i czekającego na wystrzelenie Teleskopu Kosmicznego Nancy Grace Roman. Celem HWO jest poszukiwanie śladów życia na pobliskich planetach podobnych do Ziemi. Połączy technologie ultrafioletowe, optyczne i podczerwone, by badać fundamentalne pytania o życie we Wszechświecie, pochodzenie galaktyk i miejsce człowieka w kosmosie. LIFE i HWO to doskonałe uzupełniające się instrumenty, badające zupełnie odrębne aspekty tego samego problemu. HWO skupi się na świetle widzialnym i ultrafiolecie, podczas gdy LIFE zmierzy emisję termiczną w średniej podczerwieni, by wyznaczyć temperaturę, promień i skład atmosferyczny planet. Połączenie danych obu misji jest kluczowe dla eliminacji „fałszywych pozytywów”, gdzie coś wyglądającego jak biosygnatura jest w rzeczywistości wynikiem procesów abiotycznych. Kiedy możemy spodziewać się tych potężnych łowców kosmicznego życia? Raport mówi o latach 40. tego wieku. Jednak patrząc na obecne cięcia w programach naukowych NASA, termin może ulec zmianie. Szacowany koszt HWO to co najmniej 11 miliardów dolarów. Dla porównania – James Webb kosztował ok. 10 mld dolarów i był wielokrotnie opóźniany. Jednak amerykański kongres obciął finansowanie projektu HWO o, bagatela, 97 procent. Projekt LIFE nie ma jeszcze oficjalnej wyceny – misja jest na zbyt wczesnym etapie. Biorąc pod uwagę, że wymaga czterech latających w formacji teleskopów i centralnego statku, eksperci spodziewają się kosztów porównywalnych z HWO lub wyższych. Źródła: ArXiv, Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największe zaćmienie od dekad, idealne Perseidy i taniec planet. To astronomiczne lato będzie wyjątkowe
21 czerwca powitaliśmy astronomiczne lato. Choć noce są teraz najkrótsze, letnie niebo w 2026 roku zaoferuje nam niesamowite atrakcje – od zaćmień, po roje meteorów. Letnie obserwacje warto zaplanować już teraz.
W tym roku astronomiczne lato na półkuli północnej rozpoczęło się w niedzielę 21 czerwca, dokładnie o godzinie 10:25 czasu polskiego. To moment przesilenia letniego, w którym Słońce osiąga swój najwyższy punkt na niebie, górując w zenicie nad zwrotnikiem Raka. Dla mieszkańców Polski oznacza to najdłuższy dzień w roku, który w Warszawie potrwał aż 16 godzin i 47 minut, oraz najkrótszą noc trwającą zaledwie nieco ponad 7 godzin. Tegoroczne lato dla wszystkich zainteresowanych obserwowaniem zjawisk na niebie zapowiada się imponująco Czym się różni lato astronomiczne od meteorologicznego? Lato astronomiczne wyznaczane jest przez ruch Ziemi wokół Słońca. Rozpoczyna się w momencie przesilenia letniego i trwa do równonocy jesiennej, przypadającej między 20 a 24 września. Co ciekawe, ze względu na eliptyczny kształt orbity i zmienną prędkość Ziemi, astronomiczne lato na półkuli północnej trwa średnio 93,6 dnia, czyli jest o kilka dni dłuższe niż na półkuli południowej. Z kolei lato meteorologiczne opiera się na stałym kalendarzu i statystykach klimatycznych, trwając zawsze dokładnie trzy miesiące – od 1 czerwca do 31 sierpnia. Taki sztywny podział ułatwia naukowcom porównywanie danych pogodowych z różnych lat, podczas gdy model astronomiczny odzwierciedla zjawiska niebieskie. Największe atrakcje letniego nieba w 2026 roku Mimo że letnie noce są krótkie, a w Polsce w tym okresie nie występują tzw. noce astronomiczne (Słońce nie schodzi głębiej niż 18 stopni pod horyzont), niebo w 2026 roku zaoferuje spektakularne zjawiska. Największym wydarzeniem roku będzie zaćmienie Słońca 12 sierpnia, które w Polsce będzie widoczne jako częściowe, ale z bardzo dużą fazą zasłonięcia tarczy, sięgającą od 82%–85%. Obserwując zaćmienie, nawet częściowe, należy bezwzględnie pamiętać o odpowiedniej ochronie wzroku. Można zaopatrzyć się w specjalne okulary do obserwacji zaćmień, folie mylarowe lub filtry na urządzenia optyczne. Nigdy nie wolno patrzeć na Słońce przez lornetkę lub teleskop pozbawiony odpowiedniego filtra! Tego samego dnia przypada maksimum słynnego roju meteorów – Perseidów, a dzięki zbieżności z nowiem Księżyca warunki do podziwiania „spadających gwiazd” będą idealne. Kolejną atrakcją będzie częściowe zaćmienie Księżyca 28 sierpnia, widoczne w naszym kraju przy jego zachodzie. Wśród gwiazdozbiorów na nocnym niebie królować będzie Trójkąt Letni, tworzony przez Wegę, Deneba i Altaira – najjaśniejsze gwiazdy konstelacji Lutni, Łabędzia i Orła. Miłośnicy planet będą mogli obserwować jasną Wenus wieczorem, a od połowy lipca na poranne niebo „przeskoczą” Jowisz i Merkury. Saturn będzie widoczny przez coraz dłuższą część nocy, stając się pod koniec lata obiektem widocznym niemal do świtu. Późne lato to też czas jednych z najbardziej komfortowych warunków do podziwiania naszej Galaktyki, czyli Drogi Mlecznej. W sierpniu i wrześniu powraca upragniona, głęboka ciemność astronomiczna. Najbardziej spektakularny i najjaśniejszy fragment Drogi Mlecznej, czyli jej bogate w gwiazdy i mgławice centrum, staje się widoczny niemal natychmiast po zapadnięciu zmierzchu. Znajduje się wtedy stosunkowo nisko, więc kluczowe dla powodzenia obserwacji jest miejsce z odsłoniętym widokiem w kierunku południowym, wolnym od drzew, wzgórz oraz miejskich świateł. Letnie pełnie Księżyca przypadną 30 czerwca, 29 lipca i 28 sierpnia, z kolei nowie będą 14 lipca, 12 sierpnia i 11 września. Letnie ciekawostki astronomiczne Wbrew powszechnemu przekonaniu, podczas lata na półkuli północnej Ziemia wcale nie znajduje się najbliżej Słońca. Wręcz przeciwnie, osiąga wtedy punkt zwany aphelium, czyli maksymalne oddalenie od naszej gwiazdy. W 2026 roku moment ten nastąpi 6 lipca, około dwóch tygodni po przesileniu, kiedy dystans ten wyniesie ponad 152 miliony kilometrów. Nazwa letniego przesilenia, czyli „solstice” wywodzi się z łaciny i oznacza „Słońce staje w miejscu”. Nawiązuje to do faktu, że przez kilka dni w okolicach przesilenia punkty wschodu i zachodu Słońca na horyzoncie niemal się nie zmieniają. Innym ciekawym zjawiskiem jest opóźnienie sezonowe – choć najwięcej promieni słonecznych dociera do nas w czerwcu, najcieplejsze dni występują zazwyczaj w lipcu i sierpniu, ponieważ oceany i lądy potrzebują czasu, aby oddać zakumulowane ciepło. 30 czerwca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Planetoid, a 19 września Międzynarodowy Dzień Astronomii. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czerwcowe Bootydy nadciągają nad Polskę. Nadchodzi noc spadających gwiazd
W najbliższych dniach czerwca będziemy świadkami fascynujących zjawisk astronomicznych. Na nocnym niebie pojawią się czerwcowe Bootydy, których aktywność wzrasta nawet do 100 spadających gwiazd na godzinę. Do dostrzeżenia tych niesamowitych meteorów nie potrzeba specjalistycznego sprzętu.
Miłośnicy nocnego nieba mają powody do ekscytacji. Przełom czerwca i lipca to czas wyjątkowych zjawisk astronomicznych, od których trudno oderwać wzrok. Główną atrakcją są Czerwcowe Bootydy – rój meteorów znany ze swojej niezwykłej nieprzewidywalności. Jak najlepiej przygotować się na ten kosmiczny spektakl? Spadające gwiazdy z gwiazdozbioru Wolarza Bootydy swoją nazwę zawdzięczają gwiazdozbiorowi Wolarza (łac. Bootes). To tam leży radiant meteorów, czyli ich pozorne źródło na niebie. To wyjątkowe zjawisko astronomiczne wynika z drobnych okruchów pozostawionych przez kometę 7P/Pons-Winnecke, która w 1819 roku została odkryta przez francuskiego astronoma Jeana-Louisa Ponsa. Gdy Ziemia przecina strumień takich pyłowych i kamiennych cząstek, wchodzą one w atmosferę i spalają się jako meteory. Od 22 czerwca do 2 lipca rój Bootydów staje się więc aktywny, a niebo nad naszymi głowami zapełnia się żarzącymi „spadającymi gwiazdami”. Cechy Bootydów Mimo że obserwowanie Bootydów zwykle nie jest tak efektowne jak wypatrywanie późniejszych Perseidów, to późne czerwcowe noce należą do jednych z najbardziej wyjątkowych na nocnym niebie. W przypadku nadchodzących meteorów nigdy nie jesteśmy bowiem pewni skali zjawiska. Aktywność roju jest zmienna i nieprzewidywalna — w niektórych latach bywa bardzo słaba, a w innych potrafi zaskoczyć większą liczbą spadających gwiazd. Rekordowa aktywność Bootydów przypada na rok 1998, kiedy to można było zaobserwować około 100 spadających gwiazd w ciągu godziny. Dodatkowo rój może dawać bardzo jasne meteory. Dzieje się tak m.in. ze względu na niedużą prędkość spadania tych meteorów. Czerwcowe Bootydy wpadają w atmosferę z prędkością około 18 km/s, więc spalają się dłużej niż szybkie meteory i przez to są lepiej widoczne oraz częściej wyglądają na jasne. Kiedy wypatrywać spadających gwiazd w czerwcu? Czerwcowe Bootydy najlepiej obserwować w nocach z 26 na 27 oraz z 27 na 28 czerwca, kiedy przypada szczyt aktywności. Maksimum roju występuje 27 czerwca około godziny 5 rano, więc czas dobrych obserwacji to przedświt oraz wieczór tuż po zmierzchu. Należy pamiętać, że do obserwacji nocnego nieba nie potrzebujemy żadnego specjalistycznego sprzętu. Zamiast teleskopu wystarczy koc i ciemne miejsce z dala od miejskich iluminacji. Można skorzystać z któregoś z Parków Nocnego Nieba, gdzie panują idealne warunki do podziwiania meteorów. Źródła: RMF24, nocneniebo.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Teoretycznie księżyce mogłyby mieć własne naturalne satelity. Dlaczego zatem ich nie obserwujemy?
Prawa fizyki pozwalają na istnienie naturalnych satelitów księżyców. Mimo to nie zaobserwowano takich ciał niebieskich nawet wokół bardzo masywnych księżyców. Ten brak subksiężyców jest ciekawą zagadką naukową. Nie dlatego, że subksiężyce nie mogą istnieć, lecz dlatego, że w kilku przypadkach powinny być możliwe, a mimo to ich nie widzimy.
Niektóre księżyce planet Układu Słonecznego są ogromne. Księżyc Jowisza Ganimedes, największy naturalny satelita Układu Słonecznego, ma średnicę 5268 km, czyli jest 1,5 razy szerszy od naszego Księżyca i ponaddwukrotnie odeń masywniejszy. Księżyc Saturna Tytan ma średnicę 5149 km – jest o 6% większy od Merkurego i o 50% większy od ziemskiego Księżyca. Natomiast Kallisto, drugi co do wielkości księżyc Jowisza, ze średnicą 4821 km jest mniej więcej o jedną trzecią większy od Księżyca. Nie tylko masa ma znaczenie Pod względem masy i rozmiarów Ganimedes, Tytan i Kallisto są wystarczająco duże, aby móc utrzymywać satelity, gdyby krążyły samodzielnie wokół Słońca jako planety. Jednak astronomowie nie zarejestrowali żadnych satelitów krążących wokół masywnych księżyców. Dlaczego? Zacznijmy od tego, że każde ciało niebieskie ma wokół siebie obszar, w którym dominuje jego grawitacja. Obszar ten zwany jest sferą Hilla. Aby księżyc mógł utrzymać własnego satelitę, musi posiadać odpowiednio dużą sferę Hilla. Im bliżej planety znajduje się księżyc, tym mniejsza jest jego sfera Hilla, a zatem trudniej utrzymać subksiężyc na stabilnej orbicie. Ponadto aby zapewnić dynamiczną stabilność, układ księżyc-gospodarz musi mieć sferę Hilla większą niż jego własny promień fizyczny oraz większą niż limit Roche’a. Limit Roche’a jest to minimalna odległość, w której satelita może krążyć, nie zostając rozszarpanym przez siły pływowe. Grawitacja planety (lub księżyca-gospodarza) ciągnie mocniej w stronę bliższego boku satelity niż dalszego – to rozciąganie. Gdy satelita jest zbyt blisko, rozciąganie przewyższa jego własną grawitację i obiekt się rozpada. Właśnie tak powstały pierścienie Saturna. Grawitacja planety Jak wyjaśnia w artykule opublikowanym na łamach „New Scientist” dr Russell Sceats z Uniwersytetu w Essex w Wielkiej Brytanii, księżyce zazwyczaj nie mają własnych księżyców, ponieważ planeta, wokół której krążą, wywiera znacznie silniejszy wpływ grawitacyjny niż sam księżyc. – Każdy obiekt próbujący krążyć wokół księżyca byłby silnie zakłócany przez grawitację planety, co z czasem prowadziłoby do niestabilności jego orbity. W rezultacie taki obiekt albo spadłby na księżyc, albo przeszedł na orbitę wokół planety, albo został całkowicie wyrzucony z układu. Dlatego nie obserwujemy stabilnych naturalnych układów subksiężyców – przekonuje badacz. Ciekawy przypadek Księżyca Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto przyjrzeć się naszemu Księżycowi. Znajduje się wystarczająco daleko od Ziemi, aby móc utrzymać subksiężyc, ponadto jest całkiem masywny. Mimo to nie ma subksiężyców. Zdaniem badaczy wiąże się to z ewolucją naszego naturalnego satelity. Po powstaniu Księżyc krążył znacznie bliżej Ziemi i stopniowo oddalał się na obecną odległość. Subksiężyce mogłyby stać się stabilne dopiero wtedy, gdy Księżyc znalazł się dalej niż około 30 promieni Ziemi, co miało miejsce dość późno w historii układu Ziemia–Księżyc. – Ziemia i jej Księżyc tworzą układ dwóch ciał grawitacyjnych, w którym oba obiekty krążą wokół wspólnego środka masy, zwanego barycentrum. Ziemia nie pozostaje nieruchoma, gdy Księżyc ją okrąża – oba ciała poruszają się pod wpływem wzajemnego przyciągania grawitacyjnego – twierdzi naukowiec. Układ quasi-podwójny Dodaje, że Księżyc jest niezwykle duży w porównaniu z Ziemią, zwłaszcza na tle większości układów planeta–księżyc. W rezultacie barycentrum jest wyraźnie przesunięte względem środka Ziemi, a ruchy obu ciał są silnie ze sobą sprzężone. Barycentrum znajduje się na linii łączącej środek Ziemi z Księżycem, około 1700 kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Patrząc na ten układ dynamicznie, Ziemia i Księżyc nie są po prostu planetą i jej satelitą, lecz parą ciał krążących wokół wspólnego barycentrum. Chociaż Księżyc jest tradycyjnie klasyfikowany jako naturalny satelita Ziemi, Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) nie ustanowiła powszechnie akceptowanej definicji „planety podwójnej”. Z tego powodu niektórzy naukowcy określają układ Ziemia–Księżyc jako mający charakter „quasi-podwójny” (binary-like). Nawet jeśli oficjalnie nie jest on uznawany za układ planety podwójnej, stanowi jeden z najbliższych przykładów takiej konfiguracji w całym Układzie Słonecznym. Źródła: newscientist.com, academic.oup.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
ESA zapowiedziała realizację misji Plasma Observatory. Kluczową rolę odgrywają w niej Polacy
Europejska Agencja Kosmiczna podjęła decyzję, na którą polscy badacze czekali od kilku lat. Komitet Programu Naukowego ESA zarekomendował wybór Plasma Observatory jako kolejnej misji klasy średniej (M7) w programie Voyage 2050. Rekomendacja oznacza w praktyce zielone światło dla projektu – i dla bardzo dużej roli, jaką ma w nim odegrać Polska.
Zarekomendowana do realizacji przez ESA misja składa się z siedmiu satelitów wyposażonych w precyzyjne instrumenty badawcze. Zbierane przez nie dane mają odpowiedzieć na jedno z fundamentalnych pytań fizyki plazmy kosmicznej: jak przebiegają procesy energetyzacji plazmy i transport energii w środowisku plazmy bliskiego otoczenia Ziemi. Plazma kosmiczna to zjonizowany gaz, czyli jądra atomowe pozbawione elektronów. Aż 99% materii we Wszechświecie występuje właśnie w postaci plazmy. Laboratorium na orbicie W praktyce Plasma Observatory zbada, jak wiatr słoneczny – strumień naładowanych cząstek wyrzucanych ze Słońca – oddziałuje z magnetosferą, czyli swego rodzaju magnetycznym „bąblem” chroniącym naszą planetę. To właśnie w tym oddziaływaniu zachodzą procesy takie jak rekoneksja magnetyczna, fale uderzeniowe, turbulencje czy energetyczne strumienie plazmy Jak przekonują twórcy misji, magnetosfera Ziemi pełni tu rolę naturalnego laboratorium. Wyniki Plasma Observatory mają pomóc zrozumieć nie tylko zjawiska pogody kosmicznej (które wpływają np. na satelity, sieci energetyczne czy komunikację radiową), ale też procesy zachodzące w znacznie odleglejszych obiektach – plazmie wokół innych gwiazd, w obszarach wybuchów supernowych czy w odległych galaktykach. Konstelacja siedmiu satelitów Plasma Observatory składa się siedmiu identycznych statków kosmicznych. Satelity mają przemieszczać się po eliptycznej orbicie równikowej wokół Ziemi, z perygeum w około 51 tys. km, co daje mniej więcej osiem promieni Ziemi i apogeum przekraczającym 108 tys. km, czyli około 17 promieni Ziemi. Tak dobrana orbita pozwoli regularnie przemierzać kluczowe obszary magnetosfery, takie jak: strefa dzienna (gdzie wiatr słoneczny zderza się z polem magnetycznym Ziemi, tworząc falę uderzeniową, magnetopauzę i tzw. magnetosheath), strefa nocna (z obszarem quasi-dipolowym i strukturą podłużnych prądów w otoczeniu Ziemi). Satelity będą lecieć w formacji dwóch tetraedrów. Tetraedr jest bryłą geometryczną zbudowaną z czterech trójkątów równobocznych. Ustawienie satelitów w takim układzie umożliwia jednoczesny pomiar pól elektromagnetycznych i cząstek z różnych punktów w przestrzeni. Odległości między satelitami będą sięgać od ok. 30 km (skala jonowa) do ok. 5000 km (skala płynowa). Polski udział – CBK PAN w centrum projektu Dla Polski wybór Plasma Observatory jest wyjątkowo istotny ze względów naukowych, ale także wkładu technologicznego. Grupa badaczy z Zakładu Fizyki Plazmy Centrum Badań Kosmicznych PAN wraz z najlepszymi światowymi naukowcami z tej dziedziny tworzyła założenia misji, metody pomiarowe oraz modele opisujące struktury przestrzeni kosmicznej. Zespół inżynierów i naukowców CBK PAN jest zaangażowany w wytwarzanie elementów przyrządów naukowych oraz w koordynację prac związanych z operacyjnością całego systemu badawczego. W ramach wcześniejszych etapów konkursu ESA (Phase A) opracowano model misji, składający się z dużego głównego satelity i 6 małych satelitów, który został ostatecznie zastąpiony koncepcją modelu 7 jednakowych satelitów. Każdy satelita posiada dwa zestawy instrumentów pomiarowych: BOX-P (Particles And Fields Instrument) to zestaw instrumentów posiadających wspólne połączenie z systemem pokładowym satelity. Jest prowadzony przez CBK PAN pod kierownictwem prof. dr hab. Hanny Rothkaehl; BOX-W (Waves) jest zarządzany przez IRFU, szwedzki instytut Fizyki Kosmicznej w Uppsali. Wynik dziesięcioleci badań W przypadku zestawu BOX-P CBK PAN odpowiada za całość prac: koordynację, integrację, testy oraz dostarczenie instrumentu i wytworzenie części mechanicznej. W przypadku zestawu BOX-W wkład CBK PAN obejmuje – poza samym instrumentem EFI-ADA (Electric Field Instrument – Axial Dipole Antenna) – również wytworzenie modułu zasilania oraz struktury mechanicznej. Inż. Marek Morawski pełni funkcję Instrument Lead Scientist (ILS) dla instrumentu EFI-ADA – Jest to dla nas niesamowita radość i zadowolenie. Spełniły się nasze marzenia, nad realizacją których pracowaliśmy przez ostatnie dziesięciolecia. Będzie to przełomowa misja, która pozwoli nam poznać nie tylko procesy zachodzące w Układzie Słonecznym, ale także zrozumieć i opisać podstawowe zasady fizyki, takie jak rekoneksja. Jest to pierwszy krok na drodze do wielopunktowej i wieloinstrumentalnej diagnostyki środowiska kosmicznego – komentuje prof. Hanna Rothkaehl. Start misji zaplanowano na 2037 rok. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kosmiczny kataklizm widoczny gołym okiem. Zbliża się wyjątkowy wybuch, który można zobaczyć raz w życiu
Astronomowie na całym świecie z zapartym tchem obserwują niewielki i dotychczas niepozorny gwiazdozbiór Korony Północnej. Wszystkie dane wskazują, że w najbliższych tygodniach dojdzie tam do potężnej eksplozji termojądrowej, w wyniku której na naszym niebie pojawi się „nowa” gwiazda. Mowa o układzie T Coronae Borealis, zwanym potocznie Płonącą Gwiazdą. To jedno z tych wydarzeń, które przeciętny człowiek ma szansę zaobserwować tylko raz w życiu.
Spis treści: Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Wybuch T Coronae Borealis (często określaną skrótem T CrB) to jedno z najbardziej wyczekiwanych zjawisk astronomicznych ostatnich dekad, które już wkrótce zmieni wygląd nocnego nieba nad Polską. Ten odległy o 3000 lat świetlnych układ podwójny, złożony z białego karła i czerwonego olbrzyma co około 80 lat doświadcza gwałtownej eksplozji termojądrowej. W efekcie niemal niewidoczna na co dzień gwiazda rozbłyśnie jasnością porównywalną z Gwiazdą Polarną. Dla obserwatorów w naszym kraju to wyjątkowa okazja – konstelacja Korony Północnej wznosi się latem niemal w sam zenit, co pozwoli na bezproblemowe dostrzeżenie spektakularnego rozbłysku gołym okiem, nawet z rozświetlonych centrów dużych miast. Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? To nie pierwszy raz, gdy piszemy o spodziewanym wybuchu T Coronae Borealis. Jedna z proponowanych dat to 25 czerwca 2026 r., ale moment erupcji pozostaje niepewny. Obserwacje z teleskopów kosmicznych pokazują, że układ wykazuje pewne podobieństwa do okresu poprzedzającego erupcję z 1946 r., co wzmacnia przekonanie, że wybuch jest bliski. T Coronae Borealis nie jest pojedynczą gwiazdą, lecz układem podwójnym oddalonym od Ziemi o około 3000 lat świetlnych. Składa się z dwóch obiektów: czerwonego olbrzyma (gwiazdy u schyłku swojego życia) oraz białego karła (gęstej, martwej pozostałości po innej gwieździe). Oba ciała krążą bardzo blisko siebie, co prowadzi do kosmicznego kanibalizmu. Czerwony olbrzym stale wyrzuca w przestrzeń materię, którą swoją potężną grawitacją ściąga biały karzeł. Wodór pochodzący z zewnętrznych warstw olbrzyma gromadzi się na powierzchni karła, tworząc gęstą, rozgrzaną powłokę. Gdy ciśnienie i temperatura w tej warstwie osiągną masę krytyczną, dochodzi do gwałtownej, niekontrolowanej fuzji termojądrowej. To, co czyni T CrB wyjątkową, to powtarzalność tego procesu. Jest to tzw. nowa powrotna – jedna z zaledwie około dziesięciu znanych w naszej Galaktyce. Eksplozje na jej powierzchni następują cyklicznie, średnio co 80 lat. Ostatnie takie widowisko ludzkość mogła podziwiać w 1946 roku, a wcześniejsze w 1866 roku. Astronomowie z NASA potwierdzili, że od kilkunastu miesięcy układ zachowuje się identycznie jak przed wybuchem sprzed ośmiu dekad – zaliczył charakterystyczny, przejściowy spadek jasności, co oznacza, że faza krytyczna została osiągnięta. Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Na co dzień układ T Coronae Borealis ma jasność około 10 magnitudo, co oznacza, że jest całkowicie niewidoczny bez użycia zaawansowanych teleskopów. Jednak w momencie eksplozji termojądrowej jego jasność wzrośnie kilka tysięcy razy, osiągając około 2 magnitudo. Dla obserwatora na Ziemi oznacza to, że gwiazda stanie się tak samo jasna jak Gwiazda Polarna. Będzie można ją bez trudu dostrzec gołym okiem i to nie tylko w bieszczadzkich gęstwinach, ale nawet z terenów silnie zurbanizowanych i rozświetlonych sztucznym światłem centrów miast, takich jak Warszawa, Kraków czy Wrocław. Samo zjawisko będzie jednak krótkotrwałe. Maksymalna jasność utrzyma się przez zaledwie kilkanaście godzin, a gołym okiem gwiazda będzie widoczna przez około tydzień. Po tym czasie układ powróci do swojego stanu uśpienia na kolejne 80 lat. Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Położenie geograficzne Polski wpisuje się idealnie w warunki obserwacyjne tego zjawiska. W czerwcu gwiazdozbiór Korony Północnej jest w naszym kraju widoczny przez całą noc i wznosi się wysoko nad południowy horyzont. Aby zlokalizować miejsce przyszłego wybuchu, należy wykonać kilka prostych kroków: Spójrz w niebo w pierwszej połowie nocy (najlepiej około godziny 23:00), kierując wzrok wysoko nad południowy horyzont. Odnalezienie ułatwią dwa bardzo jasne punkty odniesienia: Wega (w gwiazdozbiorze Lutni) oraz Arktur (w gwiazdozbiorze Wolarza). Pomiędzy nimi znajduje się charakterystyczny, niewielki łuk złożony z siedmiu gwiazd, przypominający koronę lub podkowę – to właśnie Korona Północna. Obecnie najjaśniejszą gwiazdą w tym układzie jest Alphecca (kamień szlachetny w koronie). Gdy T Coronae Borealis wybuchnie, pojawi się po lewej stronie tego gwiezdnego łuku, całkowicie zaburzając dotychczasową geometrię konstelacji i stając się drugim najjaśniejszym punktem w tym rejonie nieba. Naukowcy apelują, aby zapoznać się z tym fragmentem nieba już teraz. Dzięki temu, gdy nadejdzie moment eksplozji, natychmiast zauważysz subtelną, lecz historyczną zmianę w układzie gwiazd. Źródła: NASA (Global Standard) AAVSO (American Association of Variable Star Observers) Space.com The Astrophysical Journal Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Naukowcy z SETI Institute badali kometę 3I/ATLAS pod kątem śladów obcej cywilizacji. Co ustalili?
Trzeci znany nam obiekt spoza Układu Słonecznego – odkryta niemal rok temu kometa 3I/ATLAS – budzi nieustanne zainteresowanie naukowców. Międzygwiazdowy wędrowiec niesie informacje o innych systemach planetarnych i warunkach ich powstania. Ale może też przenosić ślady wysokorozwiniętej obcej cywilizacji. Tzw. technosygnatury stały się celem poszukiwań prowadzonych przez naukowców SETI Institute.
Pierwszego lipca minie rok od chwili, gdy stacja systemu Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS) ogłosiła wykrycie kolejnego obiektu międzygwiazdowego (ISO) przemieszczającego się przez nasz układ planetarny. Po odkryciu 1I/'Oumuamua w 2017 roku i 2I/Borisov w 2019 roku, kometa 3I/ATLAS stała się trzecim obiektem międzygwiazdowym zaobserwowanym przez astronomów w ciągu zaledwie ośmiu lat. Artefakty cywilizacji Każda detekcja obiektu międzygwiazdowego budzi ogromne zainteresowanie. Głównie ze względu na możliwość dowiedzenia się nieco więcej na temat środowiska międzygwiezdnego i innych układów planetarnych. Ponadto zawsze istnieje nadzieja, że tego typu obiekt jest artefaktem odległej cywilizacji. Zupełnie tak, jak ziemskie sondy, które wleciały już w przestrzeń międzygwiazdową – Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 oraz sonda New Horizons – stały się artefaktami naszej cywilizacji. Naukowcy z SETI Institute (Search for Extraterrestrial Intelligence Institute, Instytut Poszukiwania Inteligencji Pozaziemskiej) przebadali kometę 3I/ATLAS pod kątem oznak aktywności technologicznej (technosygnatur). Skorzystali z Allen Telescope Array (ATA), znajdującego się w obserwatorium radiowym Hat Creek. Kosmiczny wędrowiec skanowany był w szerokim zakresie częstotliwości radiowych – od 1 do 9 gigaherców (GHz). Tak rozległy zakres umożliwił poszukiwanie wąskopasmowych sygnałów radiowych niewystępujących naturalnie, które mogłyby stanowić dowód istnienia technologii. 211 interesujących sygnałów Zespół zidentyfikował aż 74 miliony sygnałów wąskopasmowych, które następnie poddano filtracji w celu usunięcia zakłóceń radiowych. W rezultacie wytypowano 211 interesujących sygnałów, które zostały poddane szczegółowej analizie. Opublikowane niedawno badania wskazują, że kometa 3I/ATLAS ma całkowicie naturalne pochodzenie. Informacja ta nie musi cieszyć poszukiwaczy pozaziemskiej inteligencji, ale, jak podkreślają autorzy badania – ma swoją wartość. Przede wszystkim obserwacje pozwoliły określić górne granice mocy ewentualnego nadajnika radiowego znajdującego się na lub w pobliżu 3I/ATLAS. Konkretnie wykluczono obecność sygnałów silniejszych niż około 10–110 watów w badanym zakresie częstotliwości. Badanie pokazało również zdolność ATA do szybkiego reagowania na odkrycia nowych obiektów międzygwiazdowych. Obserwacje rozpoczęto niecałą dobę po pierwszym wykryciu 3I/ATLAS. W poszukiwaniu cywilizacji pozaziemskiej Według współautorki raportu SETI, Valerii Garcii Lopez, profesor fizyki na Furman University i członkini programu Breakthrough Listen na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, wyniki te udowadniają możliwości współczesnych instrumentów w wykrywaniu potencjalnych technosygnatur. – Wyniki uzyskane dla 3I/ATLAS pokazują, jak realistyczne jest wykrycie sygnału przy użyciu technologii, którą dysponujemy obecnie. Właśnie dlatego ważne jest kontynuowanie poszukiwań technosygnatur, nawet w przypadku obiektów, po których nie spodziewalibyśmy się żadnych sygnałów – podkreśla uczona. Poszukiwania technosygnatur, czyli technicznych śladów istnienia inteligencji pozaziemskiej, trwają od ponad 60 lat. Pionierem poszukiwań był amerykański astronom i założyciel SETI Frank Drake. W 1960 roku badacz prowadził tzw. Projekt Ozma. Wykorzystując radioteleskop nasłuchiwał sygnałów radiowych z okolic gwiazd podobnych do Słońca. Była to pierwsza naukowa próba wykrycia sztucznych sygnałów pochodzących od potencjalnych cywilizacji pozaziemskich. W kolejnych dekadach badania rozwijały się głównie jako poszukiwania sygnałów radiowych. Termin „technosygnatura” zaczął być szerzej stosowany dopiero w XXI wieku i obejmuje dowolny obserwowalny ślad działalności technologicznej obcej cywilizacji. Źródło: SETI Institute Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy „mrugnęła” do nas pierwotna czarna dziura? Nowe rozwiązanie zagadki sprzed sześciu lat
W 2019 roku astronomowie zaobserwowali coś bardzo specyficznego. Dostrzegli odległą gwiazdę, której jasność stopniowo rosła przez około godzinę, po czym wróciła do normalnego poziomu. Nie pasowało to do żadnego znanego zjawiska gwiazdowego. Sześć lat później naukowcy sądzą, że mógł to być sygnał, który przywędrował do nas z maleńkiej pierwotnej czarnej dziury.
18 grudnia 2019 roku Dark Energy Camera (DECam), zainstalowana na czterometrowym Teleskopie Víctora M. Blanco znajdującym się w Cerro Tololo Inter-American Observatory w Chile, obserwowała gwiazdę w Wielkim Obłoku Magellana. W pewnej chwili obserwacji zarejestrowała pojedynczy, trwający 60 minut, wzrost jasności. Pojaśnienie było bardzo symetryczne, nie dostrzeżono zmiany koloru światła, a samo zjawisko nie powtórzyło się w kolejnych obserwacjach. A przecież większość gwiazd zmiennych pulsuje wielokrotnie. Tutaj był tylko jeden „błysk” i koniec. Sygnał z mikroskopijnej czarnej dziury Tuż po zdarzeniu rozważano kilka scenariuszy. Sugerowano, że był to po prostu zwykłe pojaśnienie gwiazdy lub błąd instrumentu. Inni badacze przypuszczali, że obserwowana gwiazda ma niewidocznego towarzysza, ewentualnie, że pojaśnienie było wywołane przejściem swobodnie dryfującej planety. Jednak żadne rozwiązanie nie wydawało się w pełni odpowiadać zjawisku, ponieważ godzinne pojaśnienie gwiazdy trwało zbyt długo jak na rozbłysk gwiazdy, zbyt krótko na supernową i było zbyt płynne jak na większość znanych rodzajów zmienności gwiazd. Zagadka wciąż nurtowała badaczy i teraz, po szczegółowej analizie właściwości tego zdarzenia, astronomowie twierdzą, że to „mrugnięcie” mogło być sygnałem pochodzącym od jednego z najbardziej nieuchwytnych obiektów we Wszechświecie: maleńkiej, pierwotnej czarnej dziury ważącej zaledwie tyle, co trzy księżyce Ziemi. Rozmiary czarnych dziur Mówiąc o czarnych dziurach zwykle odnosimy się do wyjątkowo masywnych obiektów o średnicy od kilkudziesięciu kilometrów do nawet kilkunastu miliardów kilometrów. Wynika to ze sposobu ich powstawania — rodzą się po śmierci masywnej gwiazdy, gdy jej ogromne jądro zapada się pod wpływem grawitacji, tworząc jeden z najgęstszych znanych obiektów we Wszechświecie. Natomiast tuż po Wielkim Wybuchu warunki mogły sprzyjać powstawaniu znacznie mniejszych czarnych dziur. Kwantowe fluktuacje czasoprzestrzeni mogły tworzyć zagęszczenia materii w rozszerzającym się Wszechświecie, które następnie zapadały się podobnie jak jądra gwiazd. Są to właśnie tzw. pierwotne czarne dziury. Ta, która może być rozwiązaniem zagadki gwałtownego pojaśnienia, miałaby horyzont zdarzeń wielkości mniej więcej kropki na końcu tego zdania. Zespół astronomów kierowany przez astronomkę Renee Key z Uniwersytetu Technologicznego Swinburne w Australii twierdzi, że żadna inna hipoteza nie pasuje do statystyk tego zdarzenia równie dobrze. Badacze nadali swojej kandydatce na pierwotną czarną dziurę nazwę Phoebe. Zakrzywienie czasoprzestrzeni Pierwotne czarne dziury są trudne do wykrycia ze względu na swój rozmiar. Pierwotna czarna dziura o masie Ziemi miałaby średnicę zaledwie około 1,8 centymetra. Nawet gdyby taka czarna dziura przechwyciła materię, światło emitowane przez wpadający materiał byłoby tak słabe, że współczesne instrumenty na Ziemi nie byłyby w stanie go wykryć. Mimo niewielkich rozmiarów, grawitacja pierwotnych czarnych dziur powinna być na tyle silna, by zakrzywiać czasoprzestrzeń poza horyzontem zdarzeń. A obszar silnie zakrzywionej czasoprzestrzeni może działać jak kosmiczna soczewka. Światło obiektów znajdujących się za nią zostaje wówczas wzmocnione, powodując krótkotrwałe i łagodne pojaśnienie, po czym wraca do normy. Zjawisko to nazywane jest mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zdaniem australijskich badaczy dokładnie taki sygnał zarejestrowała w 2019 roku kamera DECam skierowana ku Wielkiemu Obłokowi Magellana, oddalonemu o około 163 000 lat świetlnych od Ziemi. – Nasze analizy pokazują, jak ważne jest badanie mikrosoczewkowania. Nowe kosmiczne obserwatorium NASA, czyli przygotowany do wyniesienia we wrześniu tego roku Teleskop Nancy Grace Roman oraz działające już nowoczesne Obserwatorium Very C. Rubin mogłyby wspierać obserwacje o wysokiej częstotliwości pomiarów, a dzięki ciągłemu śledzeniu obiektów zwiększyć czułość na mikrosoczewki o małych masach — napisali autorzy pracy. Źródło: Cornell University Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
9 zjawisk na niebie, które można zobaczyć w czerwcu. Od „Truskawkowego Księżyca” po koniunkcję planet
Letnie obserwacje rozpoczynają się od spektakularnych widoków. Czekają nas ekscytująca koniunkcja Jowisza i Wenus oraz spadające gwiazdy.
Czerwiec przyniesie nam mnóstwo astronomicznych atrakcji. Miesiąc ten oferuje doskonałe warunki do obserwacji gęstego, usianego gwiazdami jądra Drogi Mlecznej, szczególnie w miejscach z ciemnym niebem. Oto dziewięć najciekawszych zjawisk do obserwacji na początku lata. Koniunkcja Jowisza i Wenus – 8–9 czerwca Jowisz i Wenus zbliżają się do siebie od końca maja. Jednak ich koniunkcja stanie się jeszcze bardziej spektakularna między 8 a 9 czerwca, kiedy to z naszej ziemskiej perspektywy te dwa obiekty znajdą się w odległości 1,5 stopnia (nieco ponad szerokość małego palca) od siebie. Kiedy dotrą do tego punktu, można je będzie jednocześnie dostrzec przez lornetkę. Szukajcie tej pary również w noce tuż przed i po koniunkcji. Nadal będą się one znajdować blisko siebie – około 3 stopni. Jowisz i Wenus pojawią się w gwiazdozbiorze Bliźniąt, a Merkury może być widoczny tuż poniżej. Koniunkcja Saturna z Księżycem – 10 czerwca Wczesnym rankiem 10 czerwca Saturn i Księżyc będą świecić w odległości 5 stopni, czyli trzech szerokości palców, od siebie. Oba ciała niebieskie wzniosą się nad wschodni horyzont po północy i będą poruszać się równolegle po niebie aż do wschodu słońca. Czeka nas wspaniały widok na pierścienie Saturna, widoczne nawet przez teleskop ogrodowy lub mocną lornetkę do obserwacji gwiazd. Układ Marsa, Księżyca i Saturna – 11 czerwca Na około godzinę przed wschodem słońca 11 czerwca Mars, sierp Księżyca i Saturn utworzą cienką linię nad wschodnim horyzontem. Aby dostrzec tę trójkę, potrzebny będzie czysty widok na wschód – duże jezioro lub łąka z minimalnymi przesłonami horyzontu. Mars i cienki Księżyc będą świecić blisko siebie następnego ranka, w odległości 6,5 stopnia od siebie – to nieco ponad trzy palce. Nów Księżyca – 15 czerwca Lato to jeden z najlepszych okresów na podziwianie tętniącego życiem centrum Drogi Mlecznej. Nów Księżyca, który rozpoczyna cykl lunarny, to najlepszy moment na jego dostrzeżenie. Kiedy Księżyc wślizguje się między Ziemię a Słońce w tej fazie, staje się prawie niewidoczny. Ten brak światła księżycowego sprawia, że ​​gromada milionów gwiazd w centrum Drogi Mlecznej jest widoczna nawet gołym okiem. W tym miesiącu nów nastąpi 15 czerwca. Najlepiej obserwować gwiazdy w miejscu o minimalnym zanieczyszczeniu światłem, takim jak park ciemnego nieba. Przesilenie letnie – 21 czerwca 21 czerwca przypada na półkuli północnej przesilenie letnie, kiedy słońce osiąga najwyższy punkt nad równikiem. To początek lata, a w regionach położonych blisko bieguna oznacza to całodobową poświatę znaną jako dzień polarny. Ta sama data, 21 czerwca, oznacza również początek zimy na półkuli południowej. Trwa tam sezon na zorze polarne, szczególnie w Tasmanii i południowej Nowej Zelandii. Szczyt roju Bootydów przypada na 27 czerwca Wywołane przez odłamki komety czerwcowe Bootydy to rój meteorów z maksymalnie kilkoma spadającymi gwiazdami na godzinę. Jednak podczas maksimum 27 czerwca możemy mieć do czynienia nawet ze 100 meteorami na godzinę. Wypatruj ich w pobliżu gwiazdozbioru Wolarza, który wędruje po niebie północnym. Najlepiej obserwować go wczesnym wieczorem. Pełnia „Truskawkowego Księżyca” – 29 czerwca Pierwsza oficjalna letnia pełnia Księżyca, znana jako „Truskawkowy Księżyc”, nastąpi 29 czerwca. Rdzenni Amerykanie nadali tę nazwę ze względu na słodkie owoce, które dojrzewają wczesnym latem. Niestety, „truskawkowy Księżyc” to tylko przydomek – nie będzie bardziej czerwony niż w innych miesiącach. Trójkąt Letni – przez cały miesiąc Jeśli istnieje układ gwiazd, który sygnalizuje początek ciepłej pogody, to jest to Trójkąt Letni. Będzie widoczny wysoko na nocnym niebie. W jego skład wchodzą trzy jasne gwiazdy z różnych konstelacji: Wega z gwiazdozbioru Lutni, Altair z Orła, Deneb z Łabędzia. Trójkąt Letni widoczny jest przez większość nocy, szczególnie w połowie czerwca. Mars spotyka Plejady – koniec czerwca Dwa z najbarwniejszych obiektów nocnego nieba spotkają się pod koniec czerwca, tuż przed świtem – pomarańczowo zabarwiony Mars i niebieskawe Plejady. Te drugie znane są z siedmiu dobrze widocznych gwiazd, choć w rzeczywistości zawierają ich ponad 1000. Obiekty będą w odległości około 4 do 5 stopni, czyli mniej więcej trzech palców, od siebie. Najlepszy czas obserwacji przypada na okres od 27 do 30 czerwca.
Poezja i ślady w słojach drzew pozwoliły japońskim naukowcom rozszyfrować kosmiczną zagadkę z XIII w.
Japońscy naukowcy odkryli ślady ogromnego bombardowanie protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła. Doszło do niego ponad 800 lat temu. Ślady zdarzenia zachowały się w słojach żywotnikowców japońskich.
Średniowieczne zapiski z dziennika japońskiego dworzanina i poety Fujiwary no Teiki, żyjącego w latach 1162–1241, stały się punktem wyjścia do poszukiwań dawnych słonecznych zdarzeń protonowych (SPE – solar proton event). W dzienniku można znaleźć informację, że w lutym 1204 roku poeta zobaczył „czerwone światła na północnym niebie nad Kioto”. Zorza polarna nad Kioto Poeta miał prawo nie wiedzieć, że ma do czynienia z zorzą polarną, ponieważ Kioto leży na 35° szerokości północnej, co jest stosunkowo niską szerokością geograficzną dla obserwacji zorzy polarnej. Jednak jak przekonaliśmy się w ostatnich latach maksimum słonecznego, silna burza geomagnetyczna może doprowadzić do pojawienia się zorzy również na średnich szerokościach geograficznych. Nie tylko Fujiwara no Teiki obserwował to niezwykłe zjawisko. W niebo spoglądali również chińscy astronomowie. Powstanie zorzy polarnej wiąże się z koronalnymi wyrzutami masy ze Słońca bombardującymi ziemską magnetosferę, ale wystąpienie wyjątkowo silnej zorzy jest dobrym punktem wyjścia do poszukiwań historycznych SPE. Wyjaśnijmy, że słoneczne zdarzenie protonowe to zjawisko bombardowania protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła przez rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. SPE mogą być niezwykle niebezpieczne, stanowiąc zagrożenie dla astronautów i statków kosmicznych. Pole magnetyczne Ziemi zatrzymuje większość protonów, lecz czasami część z nich przenika przez ziemską osłonę magnetyczną i trafia do atmosfery, gdzie zderza się z gazami, tworząc atomy szczególnego rodzaju węgla – węgla-14. Ten następnie rozprzestrzenia się po planecie i zostaje wchłonięty przez organizmy żywe – w tym drzewa. Dymiący pistolet Właśnie dlatego badacze z Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) skupili się na drzewach. Konkretnie na pozostałościach żywotnikowców japońskich z północnej Japonii, pochodzących z przełomu XII i XIII wieku. Zespół pod kierownictwem Hiroko Miyahary odkrył węgiel-14 w słojach datowanych na okres od zimy 1200 roku do wiosny 1201 roku. Słoje te stanowią „dymiący pistolet” wskazujący na „subekstremalne” zdarzenie SPE. – Poprzednie badania historycznych SPE koncentrowały się na rzadkich, ekstremalnie silnych zdarzeniach. Nasza praca stanowi podstawę do wykrywania subekstremalnych SPE – napisała Hiroko Miyahara w oświadczeniu. Wyjaśnijmy, że tzw. subekstremalne SPE występują częściej i mają energię wynoszącą około 10–30% energii najbardziej ekstremalnych SPE. Mimo to są niebezpieczne. – Subekstremalne SPE są trudniejsze do wykrycia, ale nasza metoda pozwala teraz skutecznie je identyfikować i lepiej rozumieć warunki, w których najczęściej występują – dodała badaczka. Bombardowanie protonami W opisywanym okresie tzw. cykl słoneczny był o kilka lat krótszy niż współcześnie spotykany 11-letni cykl. W pierwszych latach XII wielu Słońce znajdowało się w wyjątkowo aktywnej fazie – przynajmniej tak sugerują dowody zachowane w słojach drzew i historycznych zapisach. Wskazują one, że między rokiem 1200 a 1204 n.e. Ziemię bombardował strumień protonów oraz wzmożone koronalne wyrzuty masy. Aby lepiej zrozumieć to, co się wydarzyło, zespół naukowców z Okinawy wykorzystał metodę zwaną dendroklimatologią. To badanie tego, jak odstępy między słojami drzew odzwierciedlają zmiany klimatyczne. Pozwoliło to odkryć, że w tym okresie Słońce musiało być wyjątkowo aktywne. – Zebrane w ten sposób precyzyjne dane nie tylko pozwoliły nam dokładnie datować subekstremalne zdarzenia protonowe, ale także umożliwiły wyraźne odtworzenie cykli słonecznych tego okresu. Obecnie aktywność Słońca zmienia się w 11-letnich cyklach, ale odkryliśmy, że w tamtym czasie cykl trwał zaledwie siedem do ośmiu lat, co wskazuje na bardzo aktywne Słońce. Datowane przez nas SPE wystąpiło w szczytowym momencie jednego z tych cykli – podsumowała Hiroko Miyahara. Źródło: Proceedings of the Japan Academy, Series B Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
SMILE zbada wiatr słoneczny i zorze polarne. Misja jest efektem współpracy między Europą a Chinami
Wystrzelona 19 maja sonda SMILE jest w drodze do swojej docelowej orbity operacyjnej. Jeśli uruchomienie urządzeń przebiegnie bez problemów, to nowe obserwatorium kosmiczne dostarczy naukowcom szerokiego i wyjątkowego obrazu tego, jak wiatr słoneczny odkształca niewidzialną magnetyczną tarczę Ziemi.
Ziemia jest nieustannie bombardowana przez łagodne strumienie, a czasami gwałtowne wyrzuty naładowanych cząstek pochodzących ze Słońca. Na szczęście nasza planeta posiada ogromną tarczę magnetyczną zwaną magnetosferą. Osłona ta zatrzymuje większość tych cząstek, pozwalając utrzymać na Ziemi warunku sprzyjające życiu. Globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią Wystrzelona niedawno wspólna europejsko-chińska misja SMILE (Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer) wykorzysta nowatorską technikę mapowania pola magnetycznego. Umożliwi to szerokie spojrzenie na to, jak magnetosfera reaguje na materię wysyłaną w naszym kierunku przez Słońce. Choć wiele sond kosmicznych badało wpływ wiatru słonecznego i koronalnych wyrzutów masy na ziemską osłonę magnetyczną, koncentrowały się one głównie na lokalnych procesach i pojedynczych zdarzeniach pogodowych w kosmosie. Można je nazwać misjami „nastawionymi na szczegóły”. SMILE jest przeciwieństwem takiego podejścia. Dzięki szerokokątnym obserwacjom w promieniowaniu rentgenowskim i ultrafioletowym będzie pierwszą misją, która uzyska prawdziwie globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią. Jeden statek zamiast flotylli Do niedawna sądzono, że taki globalny obraz wymagałby całej flotylli satelitów, co wiązało się z ogromnymi kosztami i trudnościami technicznymi. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskop rentgenowski XMM-Newton oraz wcześniejszą misję ROSAT ujawniły nową metodę badania magnetosfery, którą SMILE wykorzysta po raz pierwszy. – Tym, czego naprawdę chcemy, jest możliwość obrazowania jak największej części magnetosfery, aby zanalizować jej globalną dynamikę – powiedział dr Colin Forsyth, fizyk plazmy z University College London i europejski współkierownik naukowy misji w ramach Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Uzyskanie takiego globalnego obrazu wymaga umieszczenia satelity SMILE na silnie eliptycznej orbicie, dochodzącej do wysokości 121 tysięcy kilometrów nad biegunem północnym. Jest to jedna trzecia średniej odległości Ziemia–Księżyc. Z tego punktu główny instrument misji – teleskop rentgenowski – będzie monitorował całą zwróconą ku Słońcu krawędź magnetosfery. Gdy naładowane cząstki wiatru słonecznego przechwytują elektrony neutralnych atomów w górnych warstwach atmosfery Ziemi, elektrony te emitują promieniowanie rentgenowskie. Mapowanie tego promieniowania w wąskiej strefie granicznej, gdzie wiatr słoneczny styka się z magnetosferą, pozwoli SMILE śledzić niemal w czasie rzeczywistym reakcję ziemskiej tarczy magnetycznej. Jak przekonuje Colin Forsyth, obserwacje powinny zapewnić znacznie lepsze zrozumienie tej interakcji między Słońcem a Ziemią. Co nam mówią zorze polarne? Drugi instrument misji zajmie się jednym z najbardziej spektakularnych zjawisk natury, czyli zorzami polarnymi. Gdy wiatr słoneczny jest skierowany ku biegunom magnetycznym Ziemi, naładowane cząstki powodują świecenie gazów atmosferycznych w całej gamie barw. Większość emitowanego promieniowania występuje jednak w niewidzialnym dla ludzkiego oka zakresie ultrafioletu, który będzie obserwowany przez ultrafioletowy teleskop obrazujący SMILE. Wspólnie oba instrumenty mają pokazać, w jaki sposób cząstki pochodzące ze Słońca przenikają przez magnetosferę i dostają się do ziemskiej atmosfery. – Obrazowanie zorzy polarnej jest ważnym elementem misji SMILE, którego obecnie bardzo brakuje w międzynarodowych programach badawczych – powiedział Vassilis Angelopoulos, naukowiec zajmujący się badaniami kosmosu na University of California w Los Angeles. SMILE jest też pierwszym przedsięwzięciem zaprojektowanym, rozwiniętym i zarządzanym przez ESA oraz Chińską Akademię Nauk (CAS). Jak podkreśla prof. Carole Mundell, dyrektorka ds. naukowych ESA, obserwacje prowadzone przez sondę staną się ogromnym wsparciem dla międzynarodowej współpracy w badaniach kosmosu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dla tego zjawiska warto odwiedzić Nowy Jork. Zdarza się tylko dwa razy w roku
Manhattanhenge to zjawisko które ekscytuje mieszkańców Nowego Jorku, przyciąga też mnóstwo turystów. Zachodzące Słońce ustawia się idealnie w jednej linii z siatką ulic Manhattanu, tworząc spektakularny widok.
Spis treści Geneza nazwy i historia Manhattanenge w tym roku Najlepsze miejscówki do obserwacji Manhattanhenge to zjawisko astronomiczne występujące tylko dwa razy w roku. Zachód Słońca następuje idealnie równo z siatką ulic Manhattanu, tworząc jedyny w swoim rodzaju widok. Nazwa pochodzi od połączenia „Manhattan” i „Stonehenge”, a zjawisko przyciąga tłumy fotografów i instagramerów z całego świata. Geneza nazwy i historia Termin Manhattanhenge został wymyślony przez astrofizyka Neila deGrasse Tysona w 1997 roku w artykule dla magazynu „Natural History“. Tyson, dyrektor planetarium Haydena przy Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, zainspirował się wizytą w Stonehenge w młodości. Udział w wyprawie badawczej z Geraldem Hawkinsem – naukowcem, który wysunął teorię o astronomicznej funkcji Stonehenge – uświadomił mu, że podobne zjawisko zachodzi w nowoczesnym Manhattanie. Choć starożytni budowniczowie Stonehenge świadomie projektowali konstrukcję pod kątem wędrówki Słońca po niebie, twórcy nowojorskiego planu ulic nie planowali takiego efektu. To przypadek, że siatka ulic, stworzona w XIX wieku, zgrała się z cyklem słonecznym. Manhattanenge w tym roku Pierwszy Manhattanhenge w tym roku wypada 28 maja, o godzinie 20:14 czasu lokalnego. Powtórka nastąpi dzień później, 29 maja, o 20:13. Kolejna okazja do obserwacji tego fenomenu wystąpi latem – 11 i 12 lipca. Pełna tarcza Słońca będzie jednak widoczna tylko 28 maja i 12 lipca. W pozostałe dni widać tylko jej połowę, reszta już skrywa się pod horyzontem. Zjawisko nie przypada dokładnie w letnie przesilenie, które w 2026 roku wypada 21 czerwca. Ze względu na układ ulic Manhattanu ma miejsce mniej więcej trzy tygodnie przed i po tej dacie, kiedy Słońce ustawia się dokładnie wzdłuż głównych ulic przebiegających na linii wschód-zachód. Najlepsze miejscówki do obserwacji Najlepsze punkty obserwacyjne to ulice biegnące na linii wschód-zachód: 14th Street, 23rd Street, 34th Street, 42nd Street i 57th Street. Im dalej na wschód, tym bardziej spektakularny efekt – promienie słońca pięknie odbijają się od fasad budynków. Manhattanhenge można również obserwować zza East River i z Long Island City na Queensie. Całe wydarzenie ma raczej charakter nieformalny. Miłośnicy fotografii zbierają się na długo przed zachodem słońca, aby uchwycić jak najlepsze ujęcie. Warto to wziąć pod uwagę. Przy planowaniu można też wspomóc się którąś z aplikacji śledzących ruch Słońca, np. Sun Surveyor lub Sun Tracker. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rzadki Niebieski Księżyc nad Polską. Nadchodzi pełnia, jakiej nie było od lat
Przełom maja i czerwca 2026 roku przyniesie miłośnikom astronomii wyjątkowy spektakl. Już w najbliższy weekend na niebie zabłyśnie rzadki Niebieski Księżyc. To fascynujące zjawisko kalendarzowe, które zbiegnie się w czasie z innym, mało znanym fenomenem – Mikroksiężycem. Kiedy dokładnie spoglądać w niebo, dlaczego ta pełnia będzie zupełnie inna niż zwykle i skąd wzięła się jej intrygująca nazwa? Wyjaśniamy.
Spis treści: Podwójna pełnia w maju. Czym naprawdę jest Niebieski Księżyc? Kiedy oglądać Niebieski Księżyc w Polsce? Astronomiczne maksimum wypada w dzień Kosmiczny paradoks. Dlaczego majowy Niebieski Księżyc będzie... najmniejszy w roku? Poradnik dla obserwatorów. Jak schwytać w kadrze Niebieski Księżyc 2026? Wbrew temu, co mogłaby sugerować nazwa, nasz naturalny satelita nie zmieni nagle swojej barwy na błękitną. Określenie Niebieski Księżyc odnosi się do rzadkiego układu kalendarzowego. W maju 2026 roku mamy do czynienia z sytuacją, w której w ciągu jednego miesiąca kalendarzowego wypadają aż dwie pełnie Księżyca. Podwójna pełnia w maju. Czym naprawdę jest Niebieski Księżyc? Pierwsza z nich, nazywana tradycyjnie Kwiatową Pełnią, miała miejsce 1 maja. Druga, czyli nasz tytułowy Niebieski Księżyc 2026, rozświetli niebo w ostatni dzień miesiąca – 31 maja. Samo sformułowanie pochodzi od angielskiego powiedzenia „once in a blue moon”, co jest odpowiednikiem polskiego „raz na ruski rok”. To idealnie oddaje naturę tego zjawiska odnoszącą się do faz Księżyca – dwie pełnie w jednym miesiącu zdarzają się średnio raz na 2,7 roku. Wynika to z faktu, że cykl synodyczny Księżyca (od pełni do pełni) trwa 29,5 dnia, czyli nieco krócej niż większość naszych miesięcy. Na kolejny taki układ przyjdzie nam poczekać aż do grudnia 2028 roku. Kiedy oglądać Niebieski Księżyc w Polsce? Astronomiczne maksimum wypada w dzień Oficjalne, astronomiczne maksimum pełni nastąpi dokładnie 31 maja 2026 roku o godzinie 10:45 czasu polskiego. Dla obserwatorów w naszym kraju oznacza to, że precyzyjny moment kulminacyjny nastąpi w ciągu dnia, gdy Księżyc będzie znajdował się pod horyzontem, a niebo będzie rozświetlone światłem słonecznym. Czy to oznacza, że przegapimy widowisko? Absolutnie nie! Dla ludzkiego oka tarcza Srebrnego Globu wydaje się idealnie okrągła przez około dobę przed i dobę po geometrycznym maksimum. Najlepsze warunki do podziwiania oraz fotografowania tego zjawiska w Polsce będziemy mieć podczas dwóch nocy: z soboty na niedzielę (30/31 maja) oraz z niedzieli na poniedziałek (31 maja / 1 czerwca). Warto przygotować się na obserwacje tuż po zachodzie Słońca, kiedy Księżyc zacznie majestatycznie wyłaniać się zza horyzontu. Kosmiczny paradoks. Dlaczego majowy Niebieski Księżyc będzie... najmniejszy w roku? Majowy Niebieski Księżyc kryje w sobie jeszcze jeden, niezwykle ciekawy smaczek naukowy, o którym milczą masowe media. Ta konkretna pełnia zbiega się niemal idealnie z momentem, w którym Księżyc znajdzie się w apogeum, czyli w punkcie swojej orbity najdalej oddalonym od Ziemi (odległość ta wyniesie ponad 406 tysięcy kilometrów). Oznacza to, że 31 maja na niebie nie zobaczymy wielkiego „Superksiężyca”, ale tzw. Mikroksiężyc. Będzie to najmniejsza pełnia w całym 2026 roku. Według wyliczeń astronomów, tarcza majowego Mikroksiężyca będzie około 5,5% mniejsza i ponad 10% ciemniejsza niż podczas przeciętnej pełni. Dla porównania – w zestawieniu z rekordowo dużymi Superksiężycami, ta tarcza będzie mniejsza aż o 14%. Poradnik dla obserwatorów. Jak schwytać w kadrze Niebieski Księżyc 2026? Pod koniec maja ekliptyka wymusza na Księżycu specyficzną trajektorię – w trakcie pełni będzie on wędrował bardzo nisko nad południowym horyzontem, przemieszczając się na tle gwiazdozbiorów Wężownika i Skorpiona. W najwyższym punkcie nocy wzniesie się w Polsce na zaledwie kilkanaście stopni nad linię horyzontu. Dla astrofotografów i łowców pięknych kadrów to genialna wiadomość. Niski pułap Księżyca pozwala na łatwe skomponowanie jego tarczy z elementami ziemskiego krajobrazu. To idealna okazja, by uwiecznić majową pełnię wyłaniającą się zza sylwetek tatrzańskich szczytów, zamków na Szlaku Orlich Gniazd czy wielkomiejskiej architektury, jak warszawski Pałac Kultury i Nauki. Do obserwacji nie potrzebujesz specjalistycznego sprzętu – zjawisko będzie doskonale widoczne gołym okiem na całym obszarze Polski. Jedyne, czego potrzebujemy na przełomie maja i czerwca, to bezchmurne niebo. Źródło: Timeanddate.com; Space.com; Mashable Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kosmiczny spektakl nad Polską. Ponad naszymi głowami pędzi gigant, który rozświetli „białe noce”
Czy wiedziałeś, że w najbliższych dniach możesz dostrzec na polskim niebie obiekt jaśniejszy od niemal wszystkich gwiazd i planet, poruszający się z zawrotną prędkością 28 000 km/h? Przełom kwietnia i maja 2026 roku przynosi wyjątkowe warunki do obserwacji Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Rozpoczynający się sezon białych nocy sprawi, że ten technologiczny kolos będzie doskonale widoczny gołym okiem. Podpowiadamy, kiedy zadbać o czyste niebo i jak nie przegapić tego niezwykłego widowiska.
Spis treści: Błysk na niebie silniejszy niż gwiazdy. Czym jest ten sunący punkt? Dlaczego maj 2026 roku jest tak wyjątkowy dla obserwatorów? Sekrety „białych nocy”. Jak słońce pomaga nam tropić kosmiczną stację? Sprawdź zegarek. Gdzie szukać i jak nie przegapić przelotu? Wiele osób, patrząc wieczorem w niebo, dostrzega nagle niezwykle jasny, niejednostajny punkt, który w ciągu kilku minut przecina nieboskłon. Wbrew pierwszym skojarzeniom nie jest to ani spadający meteor, ani samolot, ani tym bardziej UFO. To Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) – największe i najbardziej zaawansowane laboratorium, jakie ludzkość kiedykolwiek umieściła na orbicie okołoziemskiej. Błysk na niebie silniejszy niż gwiazdy. Czym jest ten sunący punkt? Stacja krąży na wysokości około 400–420 kilometrów nad Ziemią, pełniąc funkcję międzynarodowego ośrodka badawczego. Pracujący tam astronauci prowadzą pionierskie eksperymenty z zakresu biologii, fizyki czy medycyny kosmicznej, których nie dałoby się odtworzyć w warunkach ziemskiej grawitacji. ISS to gigant o masie ponad 400 ton i wymiarach porównywalnych z boiskiem do piłki nożnej. Za jej niezwykłą jasność na nocnym niebie odpowiadają ogromne panele słoneczne, które odbijają światło słoneczne tak efektywnie, że stacja staje się drugim – po Księżycu – najjaśniejszym obiektem ruchomym na nocnym niebie, osiągając blask rzędu nawet -3,9 magnitudo. Dlaczego maj 2026 roku jest tak wyjątkowy dla obserwatorów? Geometria orbitalna ISS oraz nachylenie osi naszej planety sprawiają, że widoczność stacji nad danym obszarem nie jest stała. Pierwsza część wiosennego sezonu 2026 przynosi fascynującą zmianę warty. Podczas gdy pod koniec kwietnia musieliśmy nastawiać budziki na przeloty poranne (odbywające się między godziną 2:00 a 5:00 nad ranem), maj przynosi bezapelacyjny hit: wysokie i niesamowicie jasne przeloty wieczorne. To idealny moment dla amatorów astronomii. Ciepłe majowe wieczory w połączeniu z dogodnymi godzinami (najlepsze spektakle odbywają się między 21:00 a 23:30) zachęcają do wyjścia z domów. Co ważne, trajektoria stacji w maju 2026 roku przecina niebo bardzo wysoko nad Polską, zbliżając się w zenicie do 80 stopni, co oznacza, że stację możemy podziwiać niemal bezpośrednio nad naszymi głowami. Zjawisko to jest tak widowiskowe, że bez trudu dostrzeżemy je nawet z mocno zanieczyszczonych światłem centrów wielkich miast. Sekrety „białych nocy”. Jak słońce pomaga nam tropić kosmiczną stację? Kluczem do zrozumienia fenomenu majowych obserwacji jest zjawisko astronomiczne nazywane białymi nocami. Na przełomie wiosny i lata w szerokościach geograficznych Polski Słońce po zachodzie nie chowa się głęboko pod linię horyzontu (mniej niż 18 stopni). W efekcie tarcza naszej gwiazdy przez całą noc rozświetla wyższe warstwy atmosfery, a pełna, głęboka noc astronomiczna w ogóle nie następuje. Dla obserwatorów obiektów głębokiego kosmosu (takich jak mgławice czy galaktyki) to trudny czas, ale dla łowców ISS – prawdziwe eldorado. Choć na powierzchni Ziemi panuje już półmrok, stacja kosmiczna lecąca kilkaset kilometrów wyżej wciąż znajduje się w pełnym słońcu. Przelatując nad Europą Środkową, stacja działa jak gigantyczne zwierciadło. Majowe białe noce pozwalają na zjawisko wyjątkowe: w ciągu jednej nocy możemy zaobserwować nawet dwa lub trzy kolejne przeloty ISS, oddzielone od siebie o około 90 minut, czyli czas, w jakim stacja wykonuje jeden pełny obieg wokół Ziemi. Sprawdź zegarek. Gdzie szukać i jak nie przegapić przelotu? Aby ustrzelić wzrokiem ten kosmiczny dom, nie potrzebujesz teleskopu ani lornetki – wystarczy nieuzbrojone oko. Kluczowa jest jednak precyzja czasowa, ponieważ przelot nad Polską trwa zazwyczaj od 3 do 6 minut. Ruch stacji jest jednostajny i szybki – porusza się ona zawsze z kierunków zachodnich (NW, W, SW) w stronę wschodnią (E, SE), co pozwala łatwo odróżnić ją od mrugających samolotów. Wiosenna kampania obserwacyjna 2026 roku została podzielona na etapy. Po porannym maratonie z końcówki kwietnia, majowe wieczory oferują kulminację jasności. Przykładowo, w połowie maja stacja osiąga spektakularne parametry, wchodząc nad horyzont w okolicach godziny 21:44 i osiągając apogeum jasności kilka minut później. Aby precyzyjnie sprawdzić sekundy przelotu dla swojej konkretnej miejscowości, warto skorzystać z darmowych narzędzi takich jak portal Heavens-Above, aplikacja ISS Detector czy rodzimy ISS Tracker. Pamiętaj, by przed obserwacjami sprawdzić prognozę pogody – bezchmurne niebo to jedyny warunek, którego technologia nie potrafi jeszcze przeskoczyć. Źródło: polskiastrobloger.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Już dziś najpiękniejsza noc tego maja. Trzy niezwykłe obiekty rozbłysną nad Polską obok siebie
Już w środę wieczorem, 20 maja, nad zachodnim horyzontem w Polsce dojdzie do jednego z najbardziej fotogenicznych zjawisk astronomicznych tego roku. Bardzo młody, wąski sierp Księżyca zbliży się na minimalną odległość do Jowisza, tworząc wspólnie z jasną Wenus spektakularną kompozycję. Podpowiadamy, o której godzinie spojrzeć w niebo, by nie przegapić tego kosmicznego tańca, oraz jak dostrzec niezwykłe zjawisko „światła popielatego”.
Spis treści: Wielkie spotkanie na orbicie, czyli czym jest koniunkcja? Słownik astronoma – Co to jest światło popielate? Jak ułożą się obiekty nad Polską? Geometria nieba 20 maja Dokładny harmonogram obserwacji. O której godzinie patrzeć w niebo? Jak przygotować się do obserwacji? Poradnik praktyczny Miłośnicy patrzenia w gwiazdy w całym kraju mogą już szykować lornetki i aparaty fotograficzne. Przez ostatnie dni na wieczornym, ciemniejącym niebie mogliśmy obserwować subtelną wędrówkę naszego naturalnego satelity, który mijał kolejne jasne punkty. Jednak to właśnie w środę 20 maja oraz w nocy z 20 na 21 maja czeka nas absolutny punkt kulminacyjny tej podróży. Trzy najjaśniejsze po Słońcu obiekty nocnego nieba ułożą się w niemal idealną, pionową strukturę, którą bez problemu dostrzeżemy gołym okiem – o ile tylko pozwoli na to pogoda. Wielkie spotkanie na orbicie, czyli czym jest koniunkcja? To, co zobaczymy na niebie, w języku astronomów nazywa się koniunkcją (złączeniem). W rzeczywistości obiekty te dzieli potężna, liczona w milionach kilometrów przestrzeń kosmiczna, jednak z perspektywy obserwatora na Ziemi znajdują się one w tym samym punkcie na sferze niebieskiej – mówiąc prościej, dla naszych oczu nakładają się na siebie lub mijają w bardzo bliskiej odległości. W roli głównej wystąpią trzy kosmiczne ciała: Księżyc, znajdujący się zaledwie kilkaset tysięcy kilometrów od nas, olśniewająca Wenus (druga planeta od Słońca, nazywana Jutrzenką lub Gwiazdą Wieczorną) oraz gazowy gigant Jowisz (największa planeta Układu Słonecznego). Ponieważ Wenus i Jowisz odbijają wyjątkowo dużo światła słonecznego, są one doskonale widoczne nawet nad rozświetlonymi centrami polskich miast. Słownik astronoma – co to jest światło popielate? Podczas środowego wieczoru warto zwrócić uwagę na coś niezwykłego. Księżyc będzie w fazie bardzo młodego przyrostu – tarcza naszego naturalnego satelity będzie oświetlona przez Słońce w zaledwie kilkunastu procentach. Mimo to, przyglądając się uważnie, zauważysz nie tylko jasny, cieniutki sierp, ale też subtelny, ciemnoszary zarys pozostałej części globu. To tzw. światło popielate. Zjawisko to powstaje, gdy światło słoneczne odbija się od chmur i oceanów Ziemi, leci w kosmos, oświetla nocną stronę Księżyca i wraca z powrotem do naszych oczu. Oglądamy więc blask naszej własnej planety odbity od księżycowego pyłu! Jak ułożą się obiekty nad Polską? Geometria nieba 20 maja Układ ciał niebieskich w środowy wieczór będzie wyjątkowo dynamiczny. Po zachodzie Słońca, patrząc w kierunku zachodnim i północno-zachodnim, ujrzymy wyraźną linię składającą się z trzech punktów: Najniżej, tuż nad horyzontem: Błyszczeć będzie potężna i niezwykle jasna Wenus, która jako pierwsza przebije się przez wieczorną łunę. W środku stawki: Nieco wyżej i na lewo od Wenus znajdzie się Jowisz – odrobinę subtelniejszy, ale wciąż dominujący na niebie. Tuż obok Jowisza: Znajdzie się urokliwy, ostry jak brzytwa sierp Księżyca. Przez ostatnią dobę przesunął się on na wschód i w środę wieczorem minie planetarną tarczę gazowego olbrzyma w tak bliskiej odległości, że oba obiekty zmieszczą się w jednym polu widzenia standardowej lornetki. Dokładny harmonogram obserwacji. O której godzinie patrzeć w niebo? W przypadku tego zjawiska pojęcie „w nocy” jest nieco zdradliwe. Choć formalnie mówimy o nocy z 20 na 21 maja, to całe widowisko rozegra się i zakończy jeszcze przed północą. Ze względu na ruch obrotowy Ziemi, całe potrójne rodzeństwo będzie sukcesywnie obniżać swój lot i ostatecznie schowa się za linią horyzontu, dlatego kluczowe jest wpasowanie się w bardzo konkretne okno obserwacyjne. Wszystko rozpocznie się między 20:30 a 21:15, kiedy Słońce schowa się pod horyzont, a niebo zacznie powoli ciemnieć – to idealny moment na zajęcie pozycji, ponieważ jako pierwsza na jasnym jeszcze tle spektakularnie „zapali się” Wenus. Prawdziwy punkt kulminacyjny nastąpi jednak między 21:45 a 22:20. To właśnie wtedy, na tle głębokiego granatu nieba, uzyskamy idealny kontrast: Jowisz znajdzie się tuż przy Księżycu, a zjawisko popielatego światła będzie widoczne w całej okazałości. Warto się spieszyć, ponieważ już od 22:30 do 23:00 obiekty zejdą bardzo nisko nad horyzont i zaczną zachodzić. Będą to ostatnie minuty na podziwianie spektaklu i wykonanie pamiątkowych zdjęć, zanim planety ostatecznie schowają się za linią pobliskich budynków lub drzew. Jak przygotować się do obserwacji? Poradnik praktyczny Do podziwiania tego spektaklu nie potrzebujesz drogiego, profesjonalnego teleskopu. Wszystkie trzy elementy układanki są na tyle jasne, że bez problemu dostrzeżesz je gołym okiem, nawet przy lekkim smogu świetlnym w miastach. Warto jednak pamiętać o kilku prostych zasadach, aby wyciągnąć z tego wieczoru jak najwięcej: Po pierwsze, znajdź odsłonięty zachodni horyzont. Ponieważ planety będą znajdować się stosunkowo nisko (kilkanaście stopni nad linią ziemi w najlepszym momencie), wysokie bloki, ściana lasu czy wzgórze mogą całkowicie zasłonić Wenus lub Jowisza. Najlepiej sprawdzi się wyjście na otwartą przestrzeń poza miasto, na łąkę lub przynajmniej na taras bądź wyższe piętro budynku z widokiem na zachód. Po drugie, wykorzystaj smartfon lub aparat. Współczesne telefony komórkowe wyposażone w dobry tryb nocny (dedykowany do długiego naświetlania) bez problemu poradzą sobie z uwiecznieniem tego układu. Jeśli posiadasz aparat cyfrowy, ustaw go na statywie, wybierz ogniskową w granicach 50-100 mm i czas naświetlania rzędu 1-2 sekund – pozwoli to pięknie zarejestrować światło popielate Księżyca bez rozmycia obiektów wynikającego z ruchu obrotowego Ziemi. Pozostaje jedynie trzymać kciuki za bezchmurny front atmosferyczny nad Polską – natura przygotowała dla nas darmowy, zachwycający spektakl, który na długo zapadnie w pamięć. Źródło: Astronomy.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Detektory fal grawitacyjnych „dostrajają się” z kosmosem. Naukowcy sięgnęli po metodę rodem ze studia nagraniowego
Najczulsze instrumenty pomiarowe na Ziemi potrafią wychwycić drgania czasoprzestrzeni mniejsze niż średnica protonu, ale nawet one wymagają precyzyjnej kalibracji. Badacze z LIGO, Virgo i KAGRA wykorzystali do tego same fale grawitacyjne, tworząc metodę, którą można porównać do strojenia instrumentu – nie muzycznego, lecz kosmicznego.
Spis treści: Jak fale grawitacyjne „marszczą” czasoprzestrzeń Jak naukowcy „dostrają” detektory fal grawitacyjnych Niewyobrażalna precyzja potrzebna do wychwycenia fal z kosmosu Detektory fal grawitacyjnych rejestrują jedne z najsubtelniejszych sygnałów we Wszechświecie, jednak ich niezwykła czułość wymaga nieustannej kontroli dokładności. Międzynarodowy zespół naukowców z obserwatoriów LIGO, Virgo i KAGRA zastosował tak zwaną kalibrację astrofizyczną – technikę wykorzystującą rzeczywiste sygnały pochodzące z potężnych zjawisk, takich jak zderzenia czarnych dziur, do sprawdzania i udoskonalania pracy swoich instrumentów. Dzięki temu możliwe jest nie tylko ograniczenie błędów pomiarowych, ale także bardziej precyzyjne określanie pochodzenia fal grawitacyjnych, nawet gdy jeden z detektorów działa poniżej optymalnych parametrów. Jak fale grawitacyjne „marszczą” czasoprzestrzeń Fale grawitacyjne to niezwykle subtelne zaburzenia czasoprzestrzeni, często obrazowo porównywane do zmarszczek rozchodzących się po tafli wody po wrzuceniu kamienia. Ich istnienie przewidział Albert Einstein już w 1916 roku w ramach ogólnej teorii względności, jednak bezpośrednie potwierdzenie tej koncepcji zajęło nauce niemal sto lat. Powstają podczas najbardziej gwałtownych zjawisk we Wszechświecie – takich jak zderzenia czarnych dziur czy gwiazd neutronowych – gdy ogromne masy wprawiają czasoprzestrzeń w drgania rozchodzące się z prędkością światła. Kiedy taka fala dociera do Ziemi, minimalnie rozciąga przestrzeń w jednym kierunku i ściska ją w drugim. Skala tych zmian jest niemal niewyobrażalna: typowy sygnał może zmienić długość 4-kilometrowego ramienia detektora o wartość rzędu tysięcznych części średnicy protonu. Właśnie dlatego wykrycie fal grawitacyjnych było jednym z największych wyzwań technologicznych współczesnej fizyki. Przełom nastąpił 14 września 2015 roku, gdy detektory LIGO po raz pierwszy zarejestrowały sygnał GW150914, pochodzący ze zderzenia dwóch czarnych dziur. Odkrycie ogłoszono w 2016 roku, otwierając nową erę astronomii fal grawitacyjnych, a kluczowi twórcy projektu otrzymali za to Nagrodę Nobla z fizyki w 2017 roku. Jak naukowcy „dostrają” detektory fal grawitacyjnych Od pierwszej historycznej detekcji w 2015 roku astronomia fal grawitacyjnych rozwija się w błyskawicznym tempie, między innymi dzięki współpracy zespołów pracujących przy obserwatoriach LIGO, Virgo i KAGRA. Analizując odebrane sygnały i porównując je z niezwykle precyzyjnymi modelami wynikającymi z ogólnej teorii względności, naukowcy mogą wykrywać nawet bardzo subtelne odchylenia w pracy swoich instrumentów oraz poprawiać ich kalibrację. Proces ten bywa metaforycznie porównywany do działania Auto-Tune w muzyce – nie dlatego, że „poprawia” same fale grawitacyjne, lecz ponieważ pozwala precyzyjniej dopasować odpowiedź detektora do oczekiwanego sygnału. W praktyce chodzi o kalibrację astrofizyczną, czyli wykorzystanie rzeczywistych sygnałów kosmicznych do sprawdzania i udoskonalania czułości urządzeń. Znaczenie tej metody szczególnie uwidoczniło się wtedy, gdy jeden z detektorów – LIGO Hanford – działał poniżej optymalnych parametrów. Dzięki porównaniu danych z pozostałymi obserwatoriami naukowcy mogli mimo to dokładnie analizować zarejestrowane fale. Jak wyjaśnia dr Christopher Berry z Uniwersytetu w Glasgow, sygnały fal grawitacyjnych są zbyt słabe, by można je było usłyszeć bezpośrednio, ale po przekształceniu w zakres słyszalny przybierają formę charakterystycznych „ćwierków” (chirpów). To właśnie te sygnały zawierają kluczowe informacje o źródłach fal – takich jak masy obiektów, ich spin, odległość od Ziemi i położenie we Wszechświecie. Niewyobrażalna precyzja potrzebna do wychwycenia fal z kosmosu Sygnały wykorzystane przez naukowców do rozwijania kalibracji astrofizycznej należą do najsilniejszych, jakie zarejestrowała współpraca LIGO–Virgo–KAGRA, dzięki czemu stały się wyjątkowo cennym materiałem do testowania i udoskonalania czułości detektorów. Wśród nich znalazły się między innymi zdarzenia oznaczone jako GW240925 oraz GW250207 – potężne połączenia par czarnych dziur, których analiza pozwoliła badaczom porównywać rzeczywiste dane z przewidywaniami modeli grawitacyjnych i jeszcze dokładniej oceniać działanie instrumentów. Tego rodzaju obserwacje są możliwe wyłącznie dzięki technologii o niemal niewyobrażalnej dokładności. Detektory fal grawitacyjnych potrafią mierzyć zmiany długości rzędu 10⁻¹⁹ metra – czyli około tysiąc razy mniejsze niż średnica protonu. To precyzja porównywalna do wykrycia zmiany odległości między Ziemią a Słońcem z dokładnością do grubości ludzkiego włosa. Właśnie dlatego tak ważne jest korzystanie z danych pochodzących z wielu obserwatoriów jednocześnie. Porównywanie sygnałów odbieranych przez różne detektory pozwala ograniczać błędy systematyczne, poprawiać kalibrację i zwiększać pewność interpretacji wyników. Dzięki temu astronomowie mogą nie tylko skuteczniej badać zderzenia czarnych dziur czy gwiazd neutronowych, ale także coraz lepiej rozumieć fundamentalne właściwości czasoprzestrzeni i ewolucji Wszechświata. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Białe noce zawitały nad Polskę. Przez najbliższe tygodnie ciemność niemal całkowicie zniknie
Pierwsze białe noce zawitały nad Polską, niosąc ze sobą niezwykłe widowisko. W najbliższych tygodniach będziemy mogli doświadczyć jasnych nocy w niemal każdym zakątku naszego kraju. Najbardziej spektakularne widoki czekają na wybrzeżu Bałtyku, gdzie „wieczny zmierzch” potrwa aż do sierpnia.
Słynny rosyjski pisarz Fiodor Dostojewski jedno ze swoich opowiadań poświęcił niemal w całości zjawisku białych nocy. W niegasnącym zmierzchu toczą się losy głównych bohaterów przechadzających się po rozświetlonych, aczkolwiek spowitych nocą ulicach Petersburga. Aby dostrzec to wyjątkowe zjawisko astronomiczne, nie trzeba jednak kierować się na tak daleką północ. W najbliższych tygodniach również w Polsce możemy doświadczyć stanu, w którym niebo w nocy nie staje się całkowicie ciemne. Miłośnicy astronomii już od kilku dni mają okazję obserwować ten proces. Czym są białe noce? Podziwianie zachodów słońca nad polskim morzem na stałe wpisało się do grona licznych aktywności, jakie należy wykonać będąc nad Bałtykiem. W najbliższych miesiącach po zejściu z plaży nie doświadczymy jednak pełnego mroku. Nocą towarzyszyć będzie nam utrzymujący się zmierzch — tzw. biała noc. Zjawisko to, choć najmocniej kojarzone jest z krajami Skandynawii, również w Polsce możliwe jest do zobaczenia. Białe noce to stan, w którym słońce nie schodzi głębiej pod linię horyzontu niż 18 stopni. W efekcie — szczególnie w czasie przesilenia letniego — możemy podziwiać granatowe niebo, które nad linią horyzontu przechodzi w trwałą, krwiście pomarańczową poświatę. W miejscach położonych na północy naszego kraju trudne do dostrzeżenia będą również niektóre z tych gorzej świecących się gwiazd. Warto pamiętać, że białych nocy nie należy utożsamiać z dniem polarnym. W przypadku tego drugiego mamy do czynienia ze zjawiskiem, w którym słońce w ogóle nie kryje się za horyzontem, pozostając widocznym przez całą dobę. Obszary położone za kołem podbiegunowym doświadczają wówczas nieprzerwanej jasności, która w skrajnych, najbardziej wysuniętych na północ przypadkach może trwać nawet pół roku. Nie wszystkich jednak zjawisko białych nocy raduje tak samo. Okres ten jest prawdziwym utrapieniem dla astronomów i miłośników nocnych obserwacji nieba. Dla wielu z nich — szczególnie tych mieszkających na północy — lato to okres odłożenia teleskopu w kąt. Jasne niebo nie pozwala bowiem na obserwacje niektórych obiektów znajdujących się nad naszymi głowami. Kiedy w Polsce dostrzeżemy białe noce? To wyjątkowe zjawisko można obserwować w naszym kraju już od początku maja. Białe noce w pierwszej kolejności spowijają obszary wysunięte najdalej na północ — na czele z Jastrzębią Górą, która stanowi najdalej wysunięty w tę stronę punkt Polski. Czas trwania tego niezwykłego spektaklu zależy od miejsca, w którym się znajdujemy. Na południu białe noce towarzyszą nam jedynie od początku czerwca do pierwszych dni lipca, natomiast na północy w „wiecznym zmierzchu” możemy spacerować aż do sierpnia. Swoją eskalację białe noce mają w trakcie przesilenia letniego — ok. 21 czerwca. To wtedy podczas najkrótszej nocy w roku zmierzch w sposób zjawiskowy płynnie przechodzi w świt. Istnieje jednak jeden niezmienny czynnik, który utrudnia podziwianie tego zjawiska pod każdą szerokością geograficzną: sztuczne światło. Dlatego białe noce najlepiej przeżywać w miejscach z dala od cywilizacji, gdzie blask miast nie zakłóca naturalnego piękna zmierzchu. Gdzie najlepiej zobaczyć białe noce? Jak wcześniej wspomniano, najlepszym regionem w Polsce do obserwacji białych nocy są tereny wysunięte najdalej na północ. Pod koniec czerwca warto więc wybrać się nad polskie morze, by osobiście doświadczyć tego wyjątkowego zjawiska. Okolice Jastrzębiej Góry jawią się jako sceneria idealna – wysokie klify kurortu, w którym wielokrotnie bywał Józef Piłsudski, stanowią doskonałą „lożę” do podziwiania wiecznego zmierzchu. Dla tych, którzy z jakiegoś powodu przegapią białe noce, mamy dobrą wiadomość: to nie koniec astronomicznych wrażeń tego lata. Tuż po tym, jak nad Polskę powróci głęboka czerń nieba, przyjdzie czas na kolejne spektakularne zjawisko – noc spadających gwiazd. Źródła: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Kosmiczny taniec gigantów. Odkryto parę czarnych dziur o masie 60 mld Słońc
Czy zbliżamy się do teoretycznej granicy wielkości czarnych dziur? Nowe odkrycie w galaktyce Abell 402-BCG sugeruje, że tak. Odnaleziona tam para ultramasywnych obiektów waży tyle, co 60 miliardów Słońc. To rzadki widok kosmicznego tańca, który zakończy się powstaniem jednego z największych monstrów.
W ciemnym, pozbawionym światła gwiazd i rozciągającym się na 3200 lat świetlnych obszarze, w centrum galaktyki o nazwie Abell 402-BCG, znajduje się para masywnych czarnych dziur. Być może najmasywniejsza, jaką kiedykolwiek zaobserwowano. Jak wielkie mogą być super i ultramasywne czarne dziury znajdujące się w centrach galaktyk i kwazarów? Masa tych olbrzymów liczona jest w miliardach mas Słońca. Przypomnijmy, że Słońce waży około 2 miliardy miliardów miliardów ton, a jego masa stanowi 99,86% całkowitej masy Układu Słonecznego. Innymi słowy wszystkie planety, księżyce, planetoidy, komety i pył razem stanowią zaledwie około 0,14% masy całego układu. Skoro mamy już porównanie skali, przejdźmy do supermasywnych czarnych dziur. 60 miliardów mas Słońca Jednym ze znanych rekordzistów jest TON 618 o szacowanej masie 40–60 miliardów mas Słońca. Obiekty tej gargantuicznej wielkości mają horyzont zdarzeń większy niż rozmiary całego Układu Słonecznego. Astronomowie przypuszczają, że powstają przez miliardy lat dzięki pochłanianiu gazu, gwiazd oraz łączeniu się mniejszych czarnych dziur. Niedawno zespół astronomów prowadzony przez profesora Michaela McDonalda z Massachusetts Institute of Technology opublikował analizę obserwacji z Teleskopu Jamesa Webba, które ujawniły niezwykłą wnękę o szerokości około kiloparseka (kiloparsek to około 3260 lat świetlnych lub ok. 30,9 biliarda kilometrów) w rozkładzie gwiazd centralnej galaktyki w gromadzie A402. Dane pomocnicze z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a pozwaliły wykluczyć pył jako przyczynę tego efektu. Zamiast tego badacze sugerują, że jest to lokalne obniżenie gęstości gwiazd odpowiadające brakowi około 2×10^9 mas Słońca w gwiazdach w objętości 0,5 kiloparseka sześciennego. Innymi słowy sądzą, że pustka jest domem dla pary tańczących ultramasywnych czarnych dziur spiralnie zbliżających się do siebie. Razem te giganty mają szacunkową masę równą 60 miliardom mas Słońca — co najmniej dwa razy większą niż kolejny najbardziej masywny znany duet czarnych dziur. Kosmiczny taniec olbrzymów Skąd biorą się tak masywne tandemy? Są wynikiem zderzenia się galaktyk. W takiej sytuacji cała ich zawartość — w tym czarne dziury — zostaje „ściśnięta” razem. Z powodu wzajemnego przyciągania grawitacyjnego centralne czarne dziury tych galaktyk obracają się coraz bliżej siebie, aż ostatecznie łączą się w jedną większą czarną dziurę. Ten chaotyczny taniec czarnych dziur wyrzuca pobliskie gwiazdy z kosmicznego parkietu. Zdaniem autorów badania, Abell 402-BCG znajduje się w trakcie tego procesu po wcześniejszym zderzeniu z inną galaktyką. Astronom Michael McDonald szacuje, że para czarnych dziur tańczy razem zaledwie od kilkudziesięciu milionów lat — co w astronomicznej skali oznacza bardzo „świeży” związek. Romans ten zakończy się ostatecznym zlaniem się w jedno, a jego owocem będzie jedna z największych znanych czarnych dziur we wszechświecie. Indywidualne czarne dziury o masie przekraczającej 60 miliardów mas Słońca odkryto wcześniej zaledwie kilka razy. Limit wielkości czarnej dziury Dodajmy, że istnieje przynajmniej teoretyczna granica masywności czarnej dziury. Modele teoretyczne sugerują, że dla „typowych” supermasywnych czarnych dziur wynosi ona około 50 miliardów mas Słońca. Jednak to absolutne maksimum może sięgać około 270 miliardów mas Słońca! Granica ta wynika z tego, że przy bardzo dużych masach dysk akrecyjny staje się niestabilny: zamiast zasilać czarną dziurę, materia zaczyna tworzyć gwiazdy albo jest wyrzucana przez promieniowanie i dżety. W przypadku naszego tandemu zarówno ogromne masy obu czarnych dziur, jak i etap ich łączenia sprawiają, że obserwacja jest wyjątkowo rzadka. Naukowcy wykorzystają te wyniki, aby lepiej zrozumieć, jak często dochodzi do łączenia supermasywnych czarnych dziur i jak wpływa to na otaczające je galaktyki. Źródło: Iopscience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rakieta SpaceX wkrótce uderzy w Księżyc. Jest wielkości pięciopiętrowego budynku
W sierpniu 2026 roku powierzchnia Księżyca wzbogaci się o nowy krater. Wszystko za sprawą rakiety Falcon 9, która po półtorarocznej tułaczce w przestrzeni kosmicznej znajdzie swój finał na Srebrnym Globie. Obiekt wielkości kamienicy uderzy w okolice krateru Einstein, stając się kolejnym, tym razem niezaplanowanym, śladem ludzkiej działalności na naszym naturalnym satelicie.
Księżyc nie ma atmosfery, która mogłaby spalić nadlatujące obiekty, dlatego każdy kosmiczny gość – czy to asteroida, czy fragment ziemskiej technologii – dociera do jego powierzchni z pełnym impetem. Tym razem będzie to drugi stopień rakiety Falcon 9 należącej do SpaceX. Według obliczeń Billa Graya, niezależnego astronoma i twórcy oprogramowania Project Pluto, kolizja nastąpi 5 sierpnia 2026 roku o godzinie 8:44 polskiego czasu. Rakieta wielkości pięciopiętrowego budynku pędzi z prędkością siedmiokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (około 2,4 km/s). Gdzie uderzy olbrzym? Falcon 9 to kolos – w momencie startu cała konstrukcja ważyła 550 ton – a mimo to przewidywanie dokładnego miejsca, w którym uderzy jej drugi stopień, jest niezwykle trudne. Choć grawitacja Ziemi, Księżyca i Słońca jest mierzalna z ogromną precyzją, na porzuconą rakietę działa jeszcze jedna niezwykła siła: ciśnienie promieniowania słonecznego. Fotony uderzające w metalową powłokę działają jak mikropchnięcia. Ponieważ rakieta koziołkuje w przestrzeni, raz odbijając więcej, a raz mniej światła, jej trajektoria ulega nieustannym, trudnym do przewidzenia zmianom. Skąd w ogóle ta rakieta się wzięła? Obiekt jest oznaczony jako 2025-010D i brał udział w misji ze stycznia 2025 roku. Jego zadaniem było wyniesienie na orbitę dwóch lądowników księżycowych: Blue Ghost Mission 1 oraz Hakuto-R Mission 2. Podczas gdy pierwszy stopień rakiety SpaceX zwykle wraca na Ziemię, by lądować na autonomicznej barce, drugi stopień po wykonaniu zadania zostaje porzucony. Zazwyczaj te fragmenty spalają się w ziemskiej atmosferze lub trafiają na stabilne orbity wokół Słońca, zostając tam na zawsze i ginąc w mroku dziejów. Tym razem jednak Falcon 9 utknął na wysokiej orbicie okołoziemskiej, wykonując pełny obrót wokół naszej planety w ciągu 26 dni. W najdalszym punkcie (apogeum) rakieta oddala się na 510 000 km, co sprawia, że jej droga niebezpiecznie przecina się z orbitą Księżyca. W sierpniu 2026 roku oba obiekty znajdą się w tym samym punkcie jednocześnie. Księżyc staje się kosmicznym wysypiskiem Niestety to nie pierwszy raz, kiedy Srebrny Glob staje się celem dla ziemskiego złomu. W latach 70. NASA celowo rozbijała na nim moduły Apollo, by wywoływać „trzęsienia Księżyca” i badać jego wnętrze. W 2009 roku sonda LCROSS z impetem uderzyła w zacieniony krater, wyrzucając w górę pył, w którym odkryto lód wodny. Są też tajemnicze przypadki – w 2022 roku niezidentyfikowany człon rakiety (prawdopodobnie chińskiej misji Chang’e 5-T1) pozostawił po sobie zagadkowy, podwójny krater. Uderzenia w Księżyc to wyzwanie dla przyszłych misji Na Księżycu planowane są w najbliższych latach misje załogowe – np. Artemis IV planowana na 2028 rok czy chińskie aspiracje na rok 2030 – więc niekontrolowane uderzenia w Księżyc mogą stać się prawdziwym zagrożeniem. Co, jeśli pięciopiętrowy budynek uderzyłby nagle w astronautów czy zbudowaną przez nich bazę? Bill Gray sugeruje, że rozwiązaniem byłoby kierowanie zużytych stopni rakiet na orbity heliocentryczne (wokół Słońca), gdzie nie zagrażałyby nam przez setki lat. Na razie astronomowie czekają na błysk uderzenia. Choć nie będzie on widoczny gołym okiem z Ziemi, krążąca wokół Księżyca sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z pewnością spróbuje uwiecznić świeżą bliznę w rejonie kateru Einstein. Źródło: Project Pluto, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Piekło u Dantego to opis uderzenia planetoidy w Ziemię? Pisarz wyprzedził naukę o 500 lat
Wielopoziomowe piekło Dantego mogło być czymś więcej niż alegorią. Timothy Burbery z Marshall University przekonuje, że poeta opisał fizykę uderzenia planetarnego. „Upadek Szatana” to planetoida, która przebiła skorupę ziemską aż do jądra, tworząc strukturę piekła i górę Czyśćca.
„Boska komedia” Dantego znów trafia pod lupę naukowców, ale tym razem nie jako tekst o teologii czy literackiej wyobraźni. prof. Timothy Burbery, filolog z Marshall University proponuje odczytanie upadku Szatana w części „Piekło” jako eksperymentu myślowego z zakresu fizyki. Obiekt o ogromnej prędkości miał uderzyć w półkulę południową i „przewiercić się” aż do centrum Ziemi, a skutkiem byłyby jednocześnie piekielny lej i góra Czyśćca. Nad „Boską komedią” Dante Alighieri pracował od 1308 roku aż do śmierci w 1321 r. To poemat o podróży przez piekło, czyściec i raj, zawierający kwintesencję średniowiecznej myśli kulturalnej i filozoficznej. Współczesna nauka o uderzeniach ciał niebieskich i geologii zaczęła powstawać dopiero pięć stuleci później. Szatan jako impaktor, a piekło jako krater W interpretacji filologa klucz nie leży w moralnym ciężarze sceny, lecz w jej mechanice. Prof. Burbery opisuje Szatana jako impaktor: ciało niebieskie poruszające się z wysoką prędkością, które po uderzeniu nie zatrzymuje się płytko pod powierzchnią Ziemi, tylko przebija się przez kolejne warstwy planety aż do jądra. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-ksiezyc-jedna-z-teorii-mowi-o-katastrofie-na-niewyobrazalna-skale-fot-nasa-jpl-caltech-243993f.jpeg" width="3000" height="2400" alt="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" title="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" /> Badacz łączy ten ruch z geograficzną asymetrią opowieści: do uderzenia ma dojść na półkuli południowej, a północna część globu ma w reakcji ulec znacznej deformacji. W efekcie „piekło” nie powstaje jako zwykłe zagłębienie w miejscu uderzenia, tylko jako struktura krateru tworząca się oddolnie, zorganizowana wokół osi przebicia. Jednocześnie materiał wypchnięty po przeciwnej stronie miałby utworzyć górę Czyśćca, rozumianą tu jako centralne wyniesienie, znane geologom z dużych kraterów uderzeniowych. Dziewięć kręgów jako mapa pierścieni uderzenia Najbardziej sugestywny element tej propozycji dotyczy architektury piekła. Dziewięć kręgów przestaje być wyłącznie literackim porządkiem win i kar, a zaczyna przypominać morfologię basenów wielopierścieniowych: koncentrycznych, tarasowych struktur, które obserwuje się na innych ciałach Układu Słonecznego, np. na Księżycu. W takim ujęciu kolejne kręgi można czytać jako odpowiedniki pierścieni i progów, które powstają, gdy energia uderzenia modeluje skały na ogromnym obszarze. Prof. Burbery zestawia rozmach tego hipotetycznego zdarzenia ze skalą impaktu Chicxulub, związanego z globalnymi konsekwencjami dla życia na Ziemi, takimi jak wymarcie dinozaurów. To porównanie ma podkreślać nie tyle dosłowność sceny z poematu, ile możliwość użycia literatury do myślenia o zjawiskach skrajnych: nagłych, globalnych i trudnych do wyobrażenia bez odpowiednich modeli. Hipoteza wykracza poza literaturoznawstwo Badacz proponuje także, by impaktor miał kształt podłużny, podobny do obiektu międzygwiezdnego ‘Oumuamua. Wspomina również 60-tonowy meteoryt Hoba w Namibii jako przykład dużej masy, która nie uległa całkowitemu odparowaniu podczas przejścia przez atmosferę. W tym modelu Szatan pozostaje obiektem fizycznym, który trwale przebudowuje architekturę planety. W tle pojawia się jeszcze jeden trop: elementy geometrii nieeuklidesowej, które prof. Burbery dostrzega w części „Raj” dzieła Dantego i traktuje jako intuicyjne wyprzedzenie późniejszych narzędzi opisu przestrzeni. Całość ma wspierać tezę, że opowieści kultury mogą pełnić rolę „geomitologii literackiej” i budować wrażliwość na realne zagrożenia. Ten wątek badacz wiąże z obroną planetarną: świadomość, że ciała niebieskie potrafią być sprawcami zmian geologicznych stoi w kontrze do dawnych, arystotelejskich wyobrażeń o „niezmiennych” niebiosach. Nawet jeśli taka lektura „Boskiej komedii” pozostaje propozycją interpretacyjną, przenosi uwagę z samej symboliki na pytanie, jak ludzka wyobraźnia od wieków próbuje opisać energię zdarzeń, które w jednej chwili mogą zmienić oblicze świata. Źródło: EGU General Assembly 2026
Nadchodzi najdłuższe całkowite zaćmienie Słońca w historii. Nikt z nas go jednak nie zobaczy
Zbliżamy się do najdłuższego całkowitego zaćmienia Słońca w historii ludzkości. To wielkie wydarzenie, ponieważ poprzedni rekord padł 27 czerwca 363 roku. Niestety, mimo że znamy już dokładną datę tego spektaklu, nasze pokolenie będzie musiało obejść się smakiem.
Według obliczeń astronomów najdłuższe zaćmienie Słońca w historii wydarzy się 16 lipca 2186 roku. Ziemię spowije mrok rodem z filmów katastroficznych. Kiedy będzie historyczne zaćmienie Słońca? Rekordowe zaćmienie z 363 roku zostanie pobite po 1800 latach. Warto było czekać, bo ma potrwać aż 7 minut i 29 sekund. To niemal najdłuższy możliwy czas zaćmienia, bo teoretycznie może ono maksymalnie trwać 7 minut i 32 sekundy. Najlepszym punktem obserwacji do obserwacji historycznego zaćmienia – informujemy na wszelki wypadek, jeśli chcielibyście przekazać informacje swoim wnukom – będzie Ameryka Południowa, a dokładnie wąski pas w Kolumbii, Wenezueli i północnej Brazylii. Co to jest zaćmienie Słońca? W przeszłości zaćmienia przerażały – nagłe nastanie nocy budziło lęki i było odczytywane jako gniew bogów, zwiastun katastrof naturalnych czy chorób. Dzisiaj wiemy, że zaćmienia są wynikiem idealnego ustawienia Księżyca pomiędzy Ziemią a Słońcem. Naukowcy są w stanie przewidzieć je co do sekundy, jednak ciągle mają w sobie coś „magicznego”. Co ciekawe, zaćmienie Słońca zachodzi wyłącznie podczas nowiu – to faza, kiedy tarcza Księżyca jest niemal całkowicie niewidoczna. W ciągu roku na całej Ziemi występują co najmniej dwa zaćmienia, a na jednym obszarze występuje ono statystycznie raz na 370 lat. Nie zawsze, bo np. w Hrubieszowie wystąpiło ono zarówno 1842, jak i w 1851 roku. Rodzaje zaćmień Słońca Niezwykłym przypadkiem związanym z zaćmieniami Słońca jest to, że Księżyc jest 400 razy mniejszy od gwiazdy, ale znajduje się także… 400 razy bliżej Ziemi niż ona. To sprawia, że oba ciała niebieskie z powierzchni naszej planety zdają się być niemalże tej samej wielkości. To jednak iluzja. Nauka rozpoznaje kilka rodzajów zaćmień. Wyróżnia je stopień przesłonienia Słońca przez Księżyc. Z pewnością najbardziej spektakularne jest zaćmienie całkowite, podczas którego cała tarcza jest przesłonięta. Charakterystyczne, częściej spotykane jest zaćmienie obrączkowe, gdy widoczny jest jasny pierścień Słońca wokół Księżyca. Zaćmienie Słońca w Polsce W Polsce mamy ostatnio szczęście – 29 marca 2025 mogliśmy obserwować częściowe zaćmienie Słońca. Kolejna taka szansa 2 sierpnia 2027, więc nie musimy długo czekać. Jeśli będziemy jednak chcieli ujrzeć całkowite zaćmienie Słońca w naszym kraju, to musimy uzbroić się w cierpliwość – najbliższa taka szansa 7 października 2135 roku. Powody historycznie najdłuższego zaćmienia Słońca Czemu rekord przewidziano dokładnie na 2186 rok? Jest kilka przyczyn. To wynik wyjątkowej, chociaż bezwiednej współpracy Ziemi, Słońca i Księżyca. Przede wszystkim Ziemia znajdzie się blisko najdalszego punktu swojej orbity od Słońca (w aphelium), przez co życiodajna gwiazda będzie mieć nieco mniejszą tarczę. Jednocześnie Księżyc będzie w najbliższym punkcie swojej orbity od Ziemi (perygeum), przez co zajmie więcej miejsca na nieboskłonie. Dzięki temu łatwiej będzie mu zasłonić Słońce. To samo w sobie wystarczyłoby do wystąpienia całkowitego zaćmienia Słońca, ale dodatkowo cień będzie padał niemal idealnie prostopadle na powierzchnię Ziemi, co jeszcze wzmocni efekt i pozwoli zaćmieniu osiągnąć swoją niemal maksymalną długość. Niestety, większość z nas nie będzie miała okazji tego doświadczyć. Jeśli komuś bardzo zależy na całkowitym zaćmieniu, to najbliższe będzie można zaobserwować z terenów Portugalii, Hiszpanii i Grenlandii już 12 sierpnia 2026. Uwaga – zjeżdża się tam wtedy mnóstwo turystów. Nie będzie to jednak historycznie najdłuższe zaćmienie Słońca. Źródło: Szkoła Główna Mikołaja Kopernika, NASA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polski astrofotograf po raz piąty wyróżniony przez NASA. Zobacz niezwykłe zdjęcie Mgławicy Oriona nad wulkanem Teide!
Aby wykonać to jedno konkretne zdjęcie Marcin Rosadziński przygotowywał się przez kilka lat. Taki układ nieba widać przez kilka dni w roku. Konieczne jest też właściwe miejsce obserwacji oraz znakomite warunki pogodowe. Jednak gdy to wszystko zagra razem oraz ma się nieco szczęścia, można uchwycić kosmiczne mgławice nad ośnieżonym szczytem wulkanu i zostać wyróżnionym w projekcie Astronomy Picture of the Day NASA.
„Orion rzadko jest widoczny w taki sposób. Aby uzyskać ten majestatyczny widok, potrzebny jest aparat zdolny do wykonywania bardzo długich ekspozycji, dzięki którym ujawniają się słabe szczegóły nocnego nieba. Wśród charakterystycznych mgławic, które można dostrzec, znajdują się Mgławica Oriona, Mgławica Płomień oraz Pętla Barnarda. Dla kontrastu pomocne jest także umieszczenie na pierwszym planie wulkanu – w tym przypadku jest to wulkan Teide na Teneryfie, na Wyspach Kanaryjskich w Hiszpanii”. „Jeśli jednak chcesz, aby wulkan Teide był pokryty śniegiem, potrzebne jest również dobre wyczucie czasu – ponieważ zdarza się to zazwyczaj tylko przez kilka dni w roku. Odpowiednie wyczucie czasu oznacza także oczekiwanie, aż Orion pojawi się tuż za Teide, co miało miejsce pod koniec ubiegłego roku po zachodzie słońca. Prezentowane zdjęcie jest wynikiem serii fotografii wykonanych kolejno tym samym aparatem z tego samego miejsca” – taki komentarz umieścili eksperci pod fotografią wykonaną przez Marcina Rosadzińskiego. Zdjęcie Polaka trafiły do projektu Astronomy Picture of the Day po raz piąty, co dobitnie pokazuje talent Rosadzińskiego i ogromną miłość do astrofotografii. Odpowiedni czas i miejsce – Naprawdę długo planowałem wykonanie tego zdjęcia. Wielokrotnie byłem na Teneryfie, próbując znaleźć odpowiednie miejsce i trafić we właściwy moment. Za każdym razem coś nie grało. Warunki pogodowe były złe albo przyjechałem w momencie, gdy na niebie nie były dobrze widoczne interesujące mnie mgławice. Udało się wreszcie w grudniu ubiegłego roku – opowiada Marcin Rosadziński. Dodaje, że przywiązuje wielką wagę do detali. W tym wypadku chciał, aby znajdująca się w gwiazdozbiorze Oriona Mgławica Koński Łeb znalazła się centralnie nad wysokim na ponad 3700 metrów wulkanem Teide. Okolice wulkanu są jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji gwiazd. Znajduje się tam Obserwatorium Teide, a dzięki wysokości i czystemu powietrzu można bardzo wyraźnie zobaczyć m.in. gwiazdozbiór Oriona. – Byłem tam tylko na jedną, ale za to wyjątkową noc. Z pomocą przyszła mi sama natura. W grudniu w Teneryfę uderzył sztorm Emilia, który sprawił, że szczyt wulkanu został pokryty grubą warstwą śniegu. To dodatkowo wzmocniło efekt i podkreśliło piękno miejsca i nocy – komentuje autor fotografii. Astronomiczne zdjęcie dnia Pięć wyróżnień w prowadzonym od ponad 30 lat projekcie Astronomy Picture of the Day to całkiem ładny wynik. Rekordziści, jak Rogelio Bernal Andreo, mają na swoim koncie nawet kilkadziesiąt publikacji, jednak nie jest o to łatwo. Każdego dnia do redakcji spływają setki obrazów wykonanych zarówno przez amatorów, jak i profesjonalistów, a także przez samych astronomów. View Gallery on the source website Zdjęciem dnia może zostać też obraz zarejestrowany przez kamery misji kosmicznej. Sam projekt rozrósł się z podstrony, która miała zaledwie kilku obserwatorów, do ogromnego, mającego miliardy wyświetleń międzynarodowego programu wspierającego popularyzację nauki i astronomii. Niebo nad Namibią Teraz Marcin Rosadziński przygotowuje się do dwóch ważnych wyjazdów. – W czerwcu chcę spełnić swoje wielkie marzenie i wybrać się z aparatem do Namibii. Nocne niebo nad Namibią jest wyjątkowo ciemne, co sprawia, że gwiazdy i mgławice są pięknie widoczne. Natomiast w sierpniu wybieram się do Hiszpanii, by obserwować zaćmienie Słońca. Kto wie, jakie fotografie to przyniesie – mówi. Pytany o to, jak zająć się astrofotografią, odpowiada krótko: – Wyjść z domu, z hotelu, pojechać tam, gdzie światła miast nie zanieczyszczają nocnego nieba. Zobaczyć piękno kosmosu i przyrody, po czym spróbować je uwiecznić. Źródło: Astrodream Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten obiekt z Układu Słonecznego ma atmosferę, choć nie powinien. Astronomowie zaskoczeni
Obiekt transneptunowy 2002 XV93 otacza cienka atmosfera. Odkrył to zespół zawodowych i amatorskich astronomów z Japonii. To sensacja, bo obiekt ma zaledwie ok. 500 km średnicy.
Atmosfera to coś, co kojarzy nam się głównie z planetami. Warstwa gazów może otaczać także mniejsze ciała niebieskie, takie jak księżyce czy obiekty transneptunowe (TNO). Te ostatnie to odłamki skalne krążące poza orbitą Neptuna – w obszarze, gdzie panują niskie temperatury. Najbardziej znanym z nich jest Pluton, niegdyś uznawany za planetę, a potem pozbawiony tego miana (choć Amerykanie ostatnio znów próbują przywrócić mu status planety). To, że Pluton o średnicy 2377 km ma atmosferę, nikogo nie dziwi. Szokiem było jednak odkrycie jej wokół kilkukrotnie mniejszego TNO. Naturalny eksperyment ujawnił subtelny ślad 10 stycznia 2024 roku w Japonii dało się obserwować rzadkie zjawisko. Niewielki obiekt transneptunowy (612533) 2002 XV93 przesunął się na tle odległej gwiazdy. Zespół zawodowych i amatorskich astronomów, pracujący w wielu lokalizacjach w kraju, zarejestrował przebieg zjawiska, zwanego okultacją. Uzyskane w ten sposób dane sugerują, że obiekt ten ma cienką atmosferę. A nie powinien, bo przy średnicy około 500 km jego grawitacja jest bardzo słaba. Okultacje w astronomii pozwalają wydobyć detale, których nie widać podczas zwykłej obserwacji. Gdy ciało Układu Słonecznego przechodzi przed gwiazdą, można śledzić, jak zmienia się jasność punktu świetlnego. Jeśli obiekt ma tylko twardą powierzchnię, blask zazwyczaj zanika gwałtownie. Jeżeli jednak otacza go choćby bardzo rozrzedzona warstwa gazów, gwiazda może przygasać bardziej stopniowo, bo światło jest tłumione w trakcie przejścia przez atmosferę. W przypadku 2002 XV93 właśnie taki scenariusz okazał się zgodny z zebranymi danymi. Mały świat, który nie pasuje do reguł Obliczenia wskazują, że atmosfera wokół 2002 XV93 powinna przetrwać mniej niż 1000 lat, o ile nie jest uzupełniana. W skali kosmicznej to mgnienie oka, co sugeruje, że jeśli rzeczywiście mamy do czynienia z atmosferą, musiała ona powstać niedawno albo być świeżo „podtrzymywana”. To prowadzi do kolejnego problemu: jakie było źródło takiej powłoki gazowej w zimnych peryferiach Układu Słonecznego? W przypadku wielu obiektów zewnętrznych rezerwuar stanowią zamarznięte gazy, które mogą sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w gazowy. Jednak obserwacje Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba nie pokazują oznak takich zamarzniętych gazów na powierzchni 2002 XV93, które mogłyby łatwo zasilać atmosferę. Właśnie ta zagadka sprawia, że atmosfera 2002 XV93 staje się tak ważna. Jeżeli faktycznie istnieje, to znaczy, że nawet niewielkie światy za Neptunem mogą przechodzić epizody aktywności lub przemian, które wymykają się prostemu obrazowi „martwych, lodowych brył” na obrzeżach systemu. Dwie hipotezy Badacze rozważają dwa główne scenariusze, które mogłyby wyjaśnić obecność tej atmosfery. Pierwszy zakłada zdarzenie, które wyniosło na powierzchnię gazy z wnętrza obiektu, w stanie zamarzniętym lub ciekłym. Taki impuls mógłby na pewien czas zapewnić „paliwo” dla atmosfery, nawet jeśli wcześniej powierzchnia nie zdradzała jego obecności. Druga możliwość jest bardziej gwałtowna: zderzenie z kometą, które uwolniło z niej gaz i wytworzyło tymczasową otoczkę. Oba wyjaśnienia pozostają hipotezami, a ich rozróżnienie wymaga kolejnych pomiarów i lepszego scharakteryzowania samej atmosfery. Źródło: Nature Astronomy