Między Marsem a Księżycem. W Polsce znajduje się stacja badawcza, w której trenują przyszli astronauci
W hangarze nr 11, na terenie dawnego lotniska wojskowego w Pile, dzieją się kosmiczne rzeczy. Znajduje się tam stacja LunAres: analogowy habitat, w którym prowadzone są badania z zakresu medycyny i psychologii załogowych misji kosmicznych. Trenowało tam już 308 osób, spośród których trzy poleciały w kosmos.
Analogowy habitat księżycowo-marsjański LunAres (połączenie słów Luna – Księżyc i Ares – Mars) to jedno z ciekawszych miejsc na kosmicznej mapie Polski. Prowadzone są tam regularnie badania mające pomóc tworzyć procedury funkcjonowania w ekstremalnych warunkach. Dzięki odpowiedniej architekturze, możliwości całkowitego odcięcia załogantów od świata zewnętrznego oraz pracy z psychologami, można tam przewidzieć problemy, jakie mogą czekać ludzi na długich misjach kosmicznych. Przewidzieć i rozwiązać je, zanim w ogóle nastąpią. Wokół Księżyca – Historia LunaAresa rozpoczęła się w 2015 roku, kiedy nasz zespół Space is More – połowicznie studencki, połowicznie już nie – brał udział w dużych konkursach z zakresu architektury kosmicznej. Wygraliśmy konkurs ESA Moon Challenge na Europejskim Uniwersytecie Kosmicznym, który dotyczył architektury misji księżycowej. Wówczas zaprojektowaliśmy naszą wizję stacji lunarnej Gateway – opowiada dr Leszek Orzechowski, architekt i inicjator projektu. Wygrana przyczyniła się pomysłu stworzenia w Polsce habitatu analogowego jako przygotowania do instalacji Luna – miejsca do symulowania załogowych spacerów księżycowych, opracowywanego przez Niemiecką Agencją Kosmiczną (DLR) wraz z Euorpejską Agencją Kosmiczną (ESA). – Początkowo chcieliśmy się po prostu przygotować do konkursu. Jako architekci chcieliśmy zrozumieć użytkownika, czyli człowieka funkcjonującego w długotrwałej izolacji. Po zbudowaniu habitatu okazało się, że to świetne narzędzie również dla lekarzy, psychologów i inżynierów do testowania swoich rozwiązań. Projekt sfinansowała firma Space Garden, z którą współpracujemy do dzisiaj – mówi Leszek Orzechowski. Psychologia ekstremalna – LunAres jest habitatem analogowym, którego głównym celem jest możliwie wierne odtwarzanie izolacji oraz specyficznych warunków społecznych charakterystycznych dla misji kosmicznych. Dlatego psychologia i badania z obszaru human studies są tam w pełni uzasadnione. Przez kilka lat koordynowałam w LunAresie projekt dotyczący zmian dobrostanu psychicznego, adaptacji do izolacji, efektywności pracy oraz dynamiki grupy. Oczywiście w LunAresie swoje miejsce znajdują także lekarze, dentyści, specjaliści od aktywności fizycznej i wielu innych dziedzin. Eksploracja kosmosu wymaga interdyscyplinarnego podejścia – mówi dr Agnieszka Skorupa z Uniwersytetu Śląskiego. Stacja składa się z dwóch głównych stref: habitatu oraz izolowanego terenu EVA o powierzchni 250 m², przeznaczonego do symulacji planetarnych spacerów pozapojazdowych. Obie części połączone są śluzą powietrzną, co umożliwia prowadzenie realistycznych scenariuszy misji. Sam habitat tworzą moduły mieszkalne, badawcze i operacyjne, w tym sypialnie, kuchnia, siłownia, moduł sanitarny, biolab do eksperymentów biologicznych i upraw hydroponicznych, warsztat z drukarką 3D, centrum operacyjne oraz wielofunkcyjne atrium stanowiące centralny punkt stacji. Infrastrukturę uzupełniają przygotowalnia EVA oraz schronienie wykorzystywane podczas długotrwałych działań poza habitatem. Z Piły prosto w kosmos Od uruchomienia w 2017 roku w LunAresie zorganizowano 53 misje symulowane w których uczestniczyło 308 astronautów. Łączna liczba dni izolacji to 742. W stacji prowadzono również analogową, lustrzaną misję Ignis. Troje ze szkolących się w LunAresie analogowych astronautów naprawdę poleciało w kosmos. Byli to: dr Sian Proctor, która w 2018 roku spędziła dwa tygodnie w habitacie LunAres, uczestnicząc w misji Spectra. W 2021 roku poleciała w kosmos jako pilot kapsuły SpaceX Crew Dragon w misji Inspiration4 – pierwszym w historii locie orbitalnym z wyłącznie cywilną załogą. Została pierwszą Afroamerykanką pełniącą funkcję pilota statku kosmicznego. Sara Sabry, pierwsza Egipcjanka w kosmosie. W 2021 roku uczestniczyła w symulacji analogowej misji księżycowej w LunAres Research Station jako oficer medyczny. W 2022 roku została wybrana spośród siedmiu tysięcy kandydatów z całego świata do programu Space for Humanity i 4 sierpnia 2022 roku poleciała w kosmos na pokładzie Blue Origin New Shepard. Michaela „Michi” Benthaus, która w 2024 roku dowodziła analogową w LunAresie. Pracuje jako inżynier lotniczy w Europejskiej Agencji Kosmicznej. Astronautka doznała urazu rdzenia kręgowego podczas wypadku na rowerze górskim w 2018 roku. 20 grudnia 2025 roku poleciała w kosmos na pokładzie Blue Origin New Shepard (misja NS-37), zostając pierwszym użytkownikiem wózka inwalidzkiego, który przekroczył granicę przestrzeni kosmicznej. Przyszłość badań analogowych LunAres jest jednym z około 40 analogowych habitatów kosmicznych rozrzuconych po całym świecie. Badane są w nich różne aspekty misji, w tym m.in. praca z zaawansowanymi urządzeniami technicznymi, wpływ wybicia z rytmu dobowego oraz braku podziału na dzień i noc. – Pierwsze habitaty pozwalające symulować misje kosmiczne powstały we wczesnych latach dwutysięcznych, a od 2010 roku ich rozwój wyraźnie przyspieszył. Coraz bardziej wchodzą w oficjalny nurt przygotowania do misji kosmicznych. Służą zarówno treningowi załóg, jak i testowaniu procedur i eksperymentów w warunkach analogowej symulacji – mówi dr Orzechowski. Dodaje, że NASA tworzy swój Mars Yard, który będzie symulować odciążenie astronautów i robotów w warunkach innej grawitacji. Europa zrobiła to już z instalacją Luna. – Widać wyraźnie, że habitaty stają się poważną, operacyjną gałęzią rozwoju misji kosmicznych – przestrzenią treningową i testową, a nie tylko narzędziem dla citizen science – podkreśla. – Myślę, że przyszłość analogowych badań kosmicznych polega na coraz wierniejszym odtwarzaniu nie tylko izolacji, ale także rzeczywistego obciążenia pracą oraz presji społecznej, medialnej i edukacyjnej, której doświadczają astronauci. W projekcie AstroMentalHealth, realizowanym przy okazji misji Ignis, zorganizowaliśmy tzw. misję lustrzaną. Okazało się, że kiedy udało się odtworzyć również te elementy, profile reakcji psychologicznej analogowych astronautów były znacznie bliższe wynikom uzyskiwanym przez załogę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. To pokazuje, że właśnie taki kierunek rozwoju zwiększa wartość i trafność badań prowadzonych na Ziemi – mówi dr Agnieszka Skorupa. LunAres ma szeroki potencjał. Może służyć jako miejsce testowe dla załóg łodzi podwodnych, schronów czy bunkrów dowodzenia. – To wpisuje się w szerszy nurt badań psychologii ekstremalnej i działania operacyjnego człowieka w izolacji – podsumowują badacze. Więcej o przygotowaniach do lądowania ludzi na Marsie piszemy w najnowszym wydaniu magazynu „National Geographic Polska”.
NASA ogłosiła skład załogi Artemis III. Pilotem misji został doświadczony astronauta ESA Luca Parmitano
Andre Douglas, Luca Parmitano, Randy Bresnik i Frank Rubio – to właśnie oni zasiądą w statku kosmicznym Orion w trakcie trzeciej misji programu Artemis. Astronauci programu księżycowego nie polecą na Srebrny Glob, lecz będą prowadzić skomplikowane testy na orbicie okołoziemskiej.
NASA ogłosiła skład załogi misji Artemis III. W zaplanowanym na przyszły rok locie mają wziąć udział trzej bardzo doświadczeni astronauci i jeden debiutant: Randy Bresnik, dowódca misji, astronauta NASA; Luca Parmitano, pilot i astronauta ESA; Frank Rubio i Andre Douglas, astronauci NASA i specjaliści ds. lądowników lunarnym. Rezerwowym astronautą misji został Bob Hines z NASA. Misja Artemis III zaplanowana jest na przyszły rok. Kosmiczni piloci testowi Przyjrzyjmy się jej uczestnikom. Dla dowódcy misji Randy’ego Bresnika będzie to trzecia misja kosmiczna. Pierwszy raz poleciał w kosmos promem Atlantis podczas misji STS-129 na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS) w 2009 roku. Później wystartował na pokładzie statku Sojuz MS-05 z kosmodromu Bajkonur do ISS, gdzie pełnił funkcję inżyniera pokładowego Ekspedycji 52 i dowódcy Ekspedycji 53. Bresnik został wybrany do korpusu astronautów NASA w 2004 roku. Jest emerytowanym pułkownikiem Korpusu Piechoty Morskiej USA. Wylatał ponad 7000 godzin na 95 typach statków powietrznych i jest członkiem Society of Experimental Test Pilots. Od 2018 roku pełni funkcję zastępcy szefa Biura Astronautów ds. eksploracji, nadzorując rozwój i testowanie statków kosmicznych oraz systemów przeznaczonych do misji Artemis. Chociaż jego nazwisko budzi skojarzenia z Polską, korzeni astronauty należy szukać w Słowenii. Co ciekawe, Randy Bresnik ma rodzinne powiązanie z historią lotnictwa: jego dziadek, Albert Louis Bresnik, był fotografem Amelii Earhart i dokumentował jej działalność w latach 30. XX wieku. Astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej Pilotem misji został doświadczony astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej Luca Parmitano. Również dla niego będzie to trzeci lot. Parmitano został wybrany do korpusu astronautycznego ESA w 2009 roku. Spędził łącznie 366 dni w kosmosie podczas dwóch długotrwałych misji na ISS. W ich trakcie wspierał setki eksperymentów naukowych, wykonał sześć spacerów kosmicznych o łącznym czasie ponad 30 godzin i został dowódcą ISS. Po powrocie na Ziemię pełnił funkcję przedstawiciela ESA w Centrum Kosmicznym Johnsona NASA w Houston, pracując jako CapCom oraz szkoląc astronautów ESA w zakresie spacerów kosmicznych i operacji robotycznych. W ubiegłym roku uczestniczył także w ćwiczeniach NASA Underway Recovery Test 12 u wybrzeży Kalifornii, symulujących wodowanie i odzyskanie załogi Artemis. Przed dołączeniem do korpusu astronautów ESA Parmitano został w 2007 roku wybrany przez włoskie siły powietrzne do szkolenia na pilota doświadczalnego. Ukończył szkolenie w EPNER, francuskiej szkole pilotów doświadczalnych w Istres. Przed misją Beyond w 2019 roku awansował do stopnia pułkownika włoskich sił powietrznych. Ma na koncie ponad 2000 godzin lotu, kwalifikacje na ponad 20 typach wojskowych samolotów i śmigłowców oraz doświadczenie w pilotowaniu ponad 40 różnych statków powietrznych. Kosmiczny debiutant Dla Frank Rubio lot Artemis III będzie drugą wyprawą w kosmos. Podczas pierwszej spędził na orbicie 371 dni. Rubio ukończył Akademię Wojskową Stanów Zjednoczonych w 1998 roku, a następnie uzyskał tytuł doktora medycyny na Uniformed Services University of the Health Sciences w 2010 roku. Przez ponad 28 lat służył w armii amerykańskiej jako pilot, lekarz wojskowy i astronauta. Dla Andre Douglasa misja Artemis III będzie kosmicznym debiutem. Douglas ukończył studia z inżynierii mechanicznej w Akademii Straży Wybrzeża Stanów Zjednoczonych oraz zdobył cztery stopnie podyplomowe w różnych instytucjach, w tym doktorat z inżynierii systemów na Uniwersytecie George’a Washingtona. Aż trzech z czterech członków załogi to doświadczeni piloci wojskowi. W wypadku tej misji jest to najlepszy wybór. Misja Artemis III nie poleci na Księżyc, a jedynie na orbitę okołoziemską. Jej celem jest seria startów najpotężniejszych rakiet świata oraz testy współpracy pomiędzy Orionem a lądownikami, obejmujące interfejsy systemowe, oprogramowanie, napęd i systemy łączności. Orbitalne połączenia Najpierw wystartuje demonstrator lądownika Blue Origin, zdolny do pozostawania na orbicie przez wiele tygodni. Będzie on oczekiwał na przybycie załogi. Następnie NASA wyśle astronautów na pokładzie statku Orion za pomocą rakiety SLS na orbitę okołoziemską. Orion spotka się w przestrzeni kosmicznej z demonstratorem lądownika Blue Origin i pozostanie z nim zadokowany przez około dwa dni. W tym czasie prowadzone będą testy oraz demonstracje technologii, obejmujące również wejście astronautów do lądownika. Po zakończeniu operacji z pojazdem Blue Origin Orion odłączy się i będzie oczekiwał na Starshipa. Oba pojazdy pozostaną połączone przez około jeden dzień w celu przeprowadzenia testów i kontroli systemów. Po zakończeniu tych działań Orion wraz z załogą odłączy się i rozpocznie powrót na Ziemię. Kapsuła ma wodować na Oceanie Spokojnym, gdzie astronautów podejmie zespół ratowniczy Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych oraz NASA. Łącznie załoga ma spędzić w kosmosie około dwóch tygodni, przy czym ostateczna długość misji zostanie określona na bieżąco w zależności od przebiegu startów, manewrów spotkania i dokowania. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dzięki skaczącym dronom i nowym łazikom baza księżycowa programu Artemis może zajmować ogromny obszar
W ciągu najbliższej dekady, w ramach programu Artemis, NASA planuje zbudować załogową bazę księżycową. Agencja właśnie przedstawiła imponującą skalę tego projektu. Pierwsza ludzka osada na innym ciele niebieskim powstanie w pobliżu południowego bieguna Księżyca, czyli w miejscu, w którym sondy odnalazły ogromne ilości lodu wodnego.
– Wyobrażamy sobie bazę księżycową jako obszar liczący setki kilometrów kwadratowych, z różnymi elementami infrastruktury wspólnie realizującymi cel trwałej obecności człowieka na Księżycu – powiedział w trakcie konferencji prasowej Carlos García-Galán, kierownik programu Moon Base w centrali NASA w Waszyngtonie. Woda jako element niezbędny Baza musi być usytuowana w miejscu, w którym jest najlepszy dostęp do niezbędnych zasobów naturalnych, przede wszystkim do wody. Właśnie dlatego agencja zamierza budować w pobliżu południowego bieguna naszego naturalnego satelity. O tym, że w zacienionych kraterach bieguna znajduje się wieczna zmarzlina wiemy dzięki obserwacjom indyjskiej sondy Chandrayaan-1. Zamontowany na niej został instrument NASA M3 (Moon Mineralogy Mapper), który wykrył sygnały wskazujące na zasoby wody w rejonach polarnych. Lunar Reconnaissance Orbiter mapował temperaturę i strukturę biegunowych kraterów. Ale to celowe rozbicie członu rakiety w kraterze Cabeus, w ramach misji LCROSS, jednoznacznie potwierdziło obecność lodu wodnego. Amerykańska Agencja Kosmiczna początkowo nie planowała budowy tak rozległej bazy. Pomysł rozrósł się naturalnie wraz z łączeniem wszystkich planowanych elementów infrastruktury. Wielkość ma znaczenie Nujoud Merancy, główna architekt programu Moon Base, przekonuje, że tak ogromna baza jest konieczna do spełnienia wszystkich potrzeb naukowych, technologicznych i mieszkalnych. – Habitaty będą znajdować się na szczytach wzgórz, gdzie dociera światło słoneczne. Systemy energetyczne – w tym reaktory jądrowe – muszą być oddalone o kilometr lub więcej ze względów bezpieczeństwa radiacyjnego. Kiedy się to wszystko połączy, baza zaczyna rozciągać podobnie jak miasto – powiedziała Merancy. Kolejnym powodem, dla którego osada ma obejmować tak duży obszar, jest wciąż niewielka wiedza o terenach wokół bieguna południowego. NASA zamierza wypełnić luki w swoich informacjach wykorzystując drony MoonFall – małe, skaczące roboty, które będą przemierzać region południowego bieguna przed rozpoczęciem budowy bazy. Pierwsza grupa trzech lub czterech takich urządzeń ma zostać wysłana na Księżyc w 2028 roku na pokładzie lądownika firmy Firefly Aerospace. Wyścig o palmę pierwszeństwa Nie zapomnijmy, że NASA nie jest jedyną agencją planującą budowę bazy w pobliżu księżycowego bieguna. Planują to również Chiny. Wiemy już, że pierwsza chińska misja załogowa ma wylądować na Księżycu w 2030 roku. – Myślę, że ważne jest, byśmy byli tam pierwsi – powiedział w trakcie konferencji administrator NASA Jered Isaacman. Dodał, że na powierzchni Księżyca są obszary o ogromnym znaczeniu. – Chcemy je badać, ale jednocześnie musimy respektować traktat o przestrzeni kosmicznej i szanować obecność innych państw na Księżycu. Oczekujemy wzajemności – podkreślił administrator. Nowy pojazd księżycowy NASA ogłosiła również nowe kontrakty związane z budową bazy. Opiewający na 177 milionów dolarów kontrakt na dostarczenie dwóch łazików i instrumentów naukowych na południowy biegun Księżyca w 2029 roku otrzymała firma Firefly Aerospace. Kolejny, opiewający na 219 mln dolarów przyznano firmie Astrolab z Kalifornii. Natomiast Lunar Outpost z Kolorado otrzyma 220 mln dolarów na produkcję księżycowych pojazdów terenowych (LTV). LTV to duże łaziki, których astronauci programu Artemis będą używać do eksploracji powierzchni Księżyca. Pojazdy te będą mogły również działać autonomicznie – lądować przed misjami załogowymi, być zdalnie sterowane z Ziemi i spotykać astronautów w miejscu lądowania. NASA chce, aby przynajmniej jeden taki pojazd znalazł się na Księżycu przed misją Artemis 4, planowaną na koniec 2028 roku. – Moon Base będzie pierwszą placówką Ameryki i całej ludzkości na innym świecie. Każda misja, załogowa i bezzałogowa, będzie okazją do nauki, gdy będziemy wracać na powierzchnię Księżyca, budować infrastrukturę potrzebną do pozostania tam na stałe i opanowywać umiejętności niezbędne do życia oraz pracy w jednym z najbardziej wymagających i niebezpiecznych środowisk, jakie można sobie wyobrazić – oświadczył administrator NASA. Źródło: NASA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polak na czele zespołu Europejskiej Agencji Kosmicznej. Od jego pracy może zależeć życie astronautów
Od głębin Bałtyku po bezmiar kosmosu – polski specjalista medycyny hiperbarycznej, prof. Jacek Kot, staje na czele zespołu ESA. Przez najbliższe dwa lata będzie koordynował prace nad systemami ratującymi życie astronautów podczas spacerów w otwartej przestrzeni kosmicznej.
Gdy myślimy o polskim zaangażowaniu w eksplorację kosmosu, pierwszy staje nam przed oczami z pewnością dr Sławosz Uznański-Wiśniewski, który niedawno był załogantem Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Prawda jest jednak taka, że wielu naszych rodaków pracuje nad podbojem kosmosu na nieco mniej eksponowanych i medialnych stanowiskach. Do tego grona dołączył właśnie prof. Jacek Kot. Cele Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) W ramach strategii ESA Explore 2040 Europejska Agencja Kosmiczna planuje intensyfikację załogowych misji księżycowych i planetarnych. Tak ambitne cele wymagają jednak rozwiązania fundamentalnych problemów medycznych, które do tej pory ograniczały czas i zakres prac ludzi w przestrzeni kosmicznej. Jednym z najbardziej prestiżowych przedsięwzięć w tym obszarze jest powołanie zespołu ekspertów ds. choroby dekompresyjnej, którego przewodnictwo objął Polak, prof. Jacek Kot z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Wybór naukowca z Polski na lidera tak ważnego projektu to nie tylko osobisty sukces, ale przede wszystkim potwierdzenie rosnącej pozycji polskiej medycyny w międzynarodowych strukturach kosmicznych. Niewidzialny wróg. Zagrożenie dekompresją w kosmosie – Praca zespołu jest ważna, ponieważ choroba dekompresyjna została wskazana jako jedno z głównych ryzyk medycznych dla misji księżycowych. Wynika to z częstych i długich wyjść astronautów poza pojazd (EVA, ang. Extravehicular Activity), ograniczonych możliwości leczenia w kosmosie oraz konieczności podejmowania decyzji medycznych w warunkach dużej autonomii załogi – mówi prof. Jacek Kot. W warunkach niskiego ciśnienia zewnętrznego w tkankach i krwi astronautów mogą powstawać pęcherzyki gazu, co przy braku natychmiastowej pomocy medycznej stanowi śmiertelne zagrożenie. Sytuację komplikuje fakt, że misje na Księżyc zakładają dużą autonomię załogi i bardzo ograniczone możliwości leczenia specjalistycznego na miejscu. Ekspert z Gdańska. Dlaczego Polak stanął na czele zespołu? Nominacja prof. Jacka Kota na przewodniczącego zespołu ESA wynika z jego unikalnych kompetencji w skali światowej. Jako kierownik Krajowego Ośrodka Medycyny Hiperbarycznej w Gdańsku, od lat zajmuje się on fizjologią człowieka w ekstremalnych warunkach środowiskowych. Jego doświadczenie w medycynie morskiej i ratowaniu nurków przekłada się bezpośrednio na bezpieczeństwo astronautów, ponieważ oba te środowiska – głębiny oceanów i próżnia kosmiczna – stawiają przed ludzkim organizmem podobne wyzwania związane ze zmianami ciśnienia. Międzynarodowa koalicja pod polskim dowództwem Zespół pod kierownictwem Polaka, nazwany Topical Team on Spaceflight Decompression Sickness, to multidyscyplinarna grupa ekspertów z Europy i Stanów Zjednoczonych. Skupia ona specjalistów z takich dziedzin jak medycyna lotnicza, technologie biomedyczne oraz fizjologia. W skład grupy wchodzą przedstawiciele czołowych uniwersytetów, instytutów badawczych i przemysłu z państw takich jak Belgia, Francja, Szwajcaria czy USA. Prace te są wspierane przez Dyrektoriat Eksploracji Ludzkiej i Operacji ESA. Zadania zespołu. Od teorii do nowoczesnych technologii Prace grupy zaplanowano na dwa lata. Polski lider i jego zespół mają za zadanie nie tylko przeanalizować obecny stan wiedzy, ale przede wszystkim wskazać luki badawcze i ocenić potencjał europejskich laboratoriów. Kluczowe cele obejmują opracowanie nowoczesnych metod szybkiego wykrywania objawów DCS oraz dostosowanie procedur oddychania czystym tlenem przed wyjściem w otwartą przestrzeń. Istotnym elementem będzie również badanie astronautów pod kątem wad serca, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zatorów gazowych. Fundamenty bezpiecznej obecności człowieka na Księżycu Finalnym efektem prac zespołu prof. Kota będzie stworzenie europejskiej „mapy drogowej” badań i technologii wspierających bezpieczeństwo załóg. Powstaną konkretne rekomendacje medyczne oraz wytyczne dla nowych systemów monitorowania stanu zdrowia astronautów w czasie rzeczywistym. Dokumenty te staną się fundamentem, na którym ESA będzie budować bezpieczeństwo eksploracji Księżyca w nadchodzących dekadach. Dzięki pracy polskich i zagranicznych ekspertów, marzenie o stałej obecności człowieka na innych ciałach niebieskich wydaje się być coraz bardziej realne. Szkoda tylko, że na razie nie ma mowy o postawieniu nogi na Srebrnym Globie przez naszych rodaków. Źródło: Gdański Uniwersytet Medyczny Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Artemis II już w kosmosie: po 50 latach ludzie lecą ku Księżycowi i pobiją rekord
Artemis II wystartowała w nocy z 1 na 2 kwietnia 2026 r. Kapsuła Orion z czteroosobową załogą wykona 10-dniową pętlę wokół Księżyca. Misja ma przetestować systemy statku w głębokiej przestrzeni i zabrać ludzi na najdalszą dotąd odległość od Ziemi.
Artemis II to pierwsza od 1972 roku załogowa wyprawa w kierunku Księżyca. Rakieta Space Launch System (SLS) wyniosła kapsułę Orion z czwórką astronautów: dowódcą Reidem Wisemanem, pilotem Victorem Gloverem oraz specjalistami misji Christiną Koch i Jeremym Hansenem z Kanadyjskiej Agencji Kosmicznej. Plan zakłada około 10 dni lotu: przelot w stronę Księżyca, manewr za jego niewidoczną z Ziemi stroną i powrót. Już sam profil misji ma ciężar historyczny: ludzie opuszczają niską orbitę okołoziemską po raz pierwszy od ery Apollo. Dla załogi to również symboliczny krok w stronę bardziej otwartej, różnorodnej eksploracji. Glover jest pierwszą osobą o innym niż biały kolorze skóry, Koch pierwszą kobietą, a Hansen pierwszym nie-Amerykaninem, którzy polecą poza niską orbitę. 24 godziny nerwów i testów, zanim Orion ruszy w głęboką przestrzeń Pierwsza doba lotu nie jest „przerwą po starcie”, lecz intensywnym sprawdzianem. Orion ma pozostawać na orbicie Ziemi przez około 23,5–24 godziny, aby załoga i kontrola lotu mogli potwierdzić działanie kluczowych systemów. Stawką jest pewność, że statek poradzi sobie tam, gdzie kończy się parasol ziemskiego pola magnetycznego. W tym czasie przewidziano również wymagające zadania pilotażowe: podejścia i ćwiczenia manewrów w pobliżu elementu znajdującego się na orbicie, w tym testy związane z dokowaniem. To nie tylko demonstracja sprawności astronautów, ale też praktyczne przygotowanie do przyszłych misji, w których automatyka ma odgrywać dużą rolę — a człowiek musi umieć przejąć kontrolę, gdy pojawi się ryzyko błędu. Po zakończeniu kontroli Orion ma wykonać manewr, który wyprowadzi go na trajektorię w stronę Księżyca. Sam przelot potrwa około trzech dni, a załoga będzie równolegle oceniać pracę systemów podtrzymywania życia, nawigacji i łączności w warunkach narastających opóźnień komunikacyjnych. Rekord odległości i widoki z „drugiej strony”, których nie dało się zobaczyć wcześniej Najbardziej medialnym parametrem Artemis II jest dystans. Misja ma zabrać ludzi dalej od Ziemi niż kiedykolwiek wcześniej, bijąc rekord ustanowiony podczas lotu Apollo 13 w 1970 roku. W planach pojawiają się wartości rzędu ponad 400 tysięcy kilometrów; wskazywane maksimum to około 406 841 km. To jednak nie jest rekord dla samej statystyki. Trajektoria przelotu „za” Księżycem ma dać załodze możliwość obserwacji obszarów i układów światła, których astronauci programu Apollo nie widzieli w taki sposób. W praktyce oznacza to spojrzenie na znajomy glob z perspektywy, która wciąż pozostaje rzadkim przywilejem — i jednocześnie test, jak człowiek funkcjonuje w ciasnej kapsule, z dala od szybkiego wsparcia z Ziemi. Orion dotrze na Ziemię po trzech dniach drogi powrotnej. Całość misji ma potrwać około 10 dni. Program pod presją czasu, pieniędzy i geopolityki Artemis II jest następnym krokiem po bezzałogowej Artemis I z 2022 roku i kluczowym sprawdzianem dla zestawu SLS–Orion w locie załogowym. Misja odbywa się również w cieniu dyskusji o kosztach i priorytetach: na rozwój systemów używanych w Artemis II NASA wydała ponad 50 mld dolarów, a w 2021 roku szacowała koszt pojedynczego startu SLS i Oriona na 4,1 mld dolarów. Jednocześnie sondaż z 2023 roku pokazał, że 12% dorosłych w USA uznaje wysłanie ludzi do eksploracji Księżyca za najwyższy priorytet agencji. Na tempo wpływają też opóźnienia techniczne — przed startem wskazywano m.in. problemy związane z wyciekiem ciekłego wodoru oraz kłopoty z przepływem helu. Mimo tego Artemis II ma dziś być demonstracją czegoś prostego, ale nieoczywistego: że potrafimy wysłać ludzi w głęboką przestrzeń i bezpiecznie sprowadzić ich do domu. W tle pozostaje także rywalizacja o przyszłość obecności człowieka poza Ziemią. W planach Chin pojawia się lądowanie ludzi na Księżycu do 2030 roku, a dotychczasowe sukcesy robotycznych misji pokazują, że stawka tej dekady nie jest wyłącznie symboliczna. Artemis II nie ląduje, ale ma sprawić, że kolejne kroki staną się realne — z precyzyjnymi procedurami, sprawdzonym sprzętem i doświadczeniem załogi wyniesionym dalej, niż dotąd podróżowała ludzkość. Źródło: National Geographic
2,5 sekundy, które zmieniły historię. 100 lat temu przeprowadzono pierwszy udany test rakiety na paliwo ciekłe
Dzisiaj Robert H. Goddard uznawany jest za jednego z ojców ery kosmicznej. Lecz 100 lat temu, gdy przeprowadzał swój przełomowy eksperyment, traktowano go jako dziwaka rzucającego się z motyką na Księżyc. W symboliczny sposób jednak tam trafił. Rakiety programu Apollo czerpały z projektów Goddarda, a Buzz Aldrin z Apollo 11 zabrał biografię Goddarda na Srebrny Glob.
Był zimny, marcowy dzień. Na polach w Massachusetts wciąż zalegał śnieg. Na pustym pastwisku dla krów na farmie ciotki Effie w Auburn stanęła dziwna metalowa konstrukcja. Miała nieco ponad trzy metry wysokości, a główny powód jej wybudowania ginął pośród cienkich metalowych rurek. Niemal dokładnie 100 lat temu, 16 marca 1926 roku, równo o godzinie 14.30 czasu lokalnego, nieświadomy dalekosiężnych konsekwencji swoich badań, Robert Hutchings Goddard wystrzelił pierwszą na świecie rakietę na paliwo ciekłe. Wzniosła się w górę na zaledwie 12 metrów i przeleciała jedynie 56, mimo to był to przełomowy moment w historii lotów kosmicznych. Ten szalony człowiek, który nie zna fizyki Rakieta Goddarda miała bardzo prostą konstrukcję. Paliwem była benzyna, a utleniaczem ciekły tlen (LOX). Wcześniej urodzony w 1882 roku Goddard eksperymentował m.in. z prochem. Pierwsze eksperymenty z rakietami prochowymi prowadził na Clark University, gdzie zdobył tytuł magistra, a następnie doktora. Pierwszą taką rakietę wystrzelił w 1915 roku, finansując eksperyment z własnych pieniędzy. Z czasem otrzymał wsparcie finansowe między innymi od Smithsonian Institution oraz Clark University, a jego prace opublikowano w 1919 roku. Jednym z jego najważniejszych pomysłów w badaniach nad rakietami na paliwo ciekłe było wykorzystanie bardzo zimnego ciekłego tlenu do chłodzenia komory spalania rakiety podczas opuszczania zbiornika paliwa. Goddard był w swoich czasach traktowany przez gazety jak dziwak. „The New York Times” zarzucał mu wręcz brak znajomości fizyki. Napisano wtedy: „Ten profesor Goddard, ze swoją katedrą w Clark College i poparciem Smithsonian Institution, nie zna relacji między akcją a reakcją; ani potrzeby posiadania czegoś lepszego niż próżnia, wobec czego można by reagować – powiedzieć to byłoby absurdalne. Oczywiście wygląda na to, że brakuje mu wiedzy, którą codziennie wykłada się w szkołach średnich”. „The Times” ostatecznie odwołał ten komentarz 16 lipca 1969 roku – w dniu, w którym Armstrong, Aldrin i Collins wyruszyli w drogę na Księżyc w rakiecie wywodzącej się z koncepcji Goddarda. Wszystko w rękach żony Przy przełomowym starcie obecni byli: Henry Sachs (asystent i szef zespołu technicznego), Esther Goddard (żona wynalazcy), Percy Roope (profesor fizyki z Clark University). To właśnie Esther zawdzięczamy rozpropagowanie badań i koncepcji Roberta Goddarda. Przez dziesięciolecia – nawet po śmierci męża – prowadziła dokumentację, gasiła pożary powstałe podczas startów rakiet oraz pilnowała składania licznych wniosków patentowych. Esther Goddard: rozszyfrowywała notatki męża; fotografowała eksperymenty; gasiła pożary powstające po startach; prowadziła księgi rachunkowe; szyła spadochrony do rakiet. Większość zdjęć dokumentujących prace Goddarda wykonała właśnie ona. Po śmierci męża aktywnie dbała o jego dorobek. W czasach powojennych uwagę świata przyciągali głównie niemieccy naukowcy rakietowi z Wernherem von Braunem na czele, więc Esther pilnowała, aby wkład Goddarda nie został zapomniany. Przekazała ponad 60 przedmiotów do Smithsonian Institution, uporządkowała jego dokumenty i zgłosiła wiele patentów pośmiertnych. Z 214 patentów związanych z Goddardem aż 131 uzyskano po jego śmierci dzięki jej staraniom. Historycy podkreślają dziś, że wspominanie Esther pomaga przeciwdziałać tzw. „efektowi Matyldy” – zjawisku polegającemu na pomijaniu wkładu kobiet w historii nauki. Z inspiracji science fiction Sam Goddard, choć traktowany bardziej jak dziwak niż wizjoner, otrzymał wsparcie finansowe od lotnika Charlesa Lindbergha, rodziny Guggenheimów oraz amerykańskiej armii. Przeniósł się także do Roswell w stanie Nowy Meksyk, gdzie w latach 30. było niewiele mieszkańców, co sprzyjało testom rakiet. Swoje pomysł Goddard czerpał z literatury science fiction, ale analizował je w sposób naukowy. Już w 1908 roku odrzucił wiele koncepcji startu rakiet – między innymi napęd magnetyczny, atomowy czy wystrzelenie z działa. Pomysł działa był szczególnie znany z powieści Jules’a Verne’a „Z Ziemi na Księżyc”, ale Goddard wykazał, że przeciążenia byłyby zabójcze dla astronautów. Głównymi osiągnięciami Goddarda są: Badania nad stabilnością rakiet W pierwszej rakiecie na paliwo ciekłe silnik znajdował się nad zbiornikami paliwa, bo Goddard uważał, że poprawi to stabilność. Po testach przeniósł jednak silnik pod zbiorniki, a stabilność zapewnił dzięki ruchomym łopatkom w strumieniu spalin i żyroskopom. Koncepcja rakiet wielostopniowych Goddard badał także pomysł rakiet wielostopniowych. Polegał on na odrzucaniu pustych zbiorników paliwa podczas lotu, co zmniejszało masę rakiety i pozwalało jej osiągać większą wysokość. Chłodzenie silników Komory spalania rakiet często się przegrzewały i topiły. Goddard opracował dwie metody chłodzenia: chłodzenie kurtynowe (film cooling) – paliwo było rozpylane po wewnętrznych ścianach komory, tworząc warstwę ochronną chłodzenie regeneracyjne – paliwo przepływało przez kanały w ścianach komory przed spaleniem, jednocześnie chłodząc silnik i podgrzewając paliwo Ponadto: udowodnił w 1916 roku, że rakiety mogą działać w próżni, w 1929 roku wystrzelił pierwszą rakietę z ładunkiem naukowym, rozwijał systemy sterowania i naprowadzania, eksperymentował z pompami paliwa będącymi poprzednikami dzisiejszych turbopomp rakietowych. Na Księżyc i z powrotem Dziś Robert Goddard jest powszechnie uznawany za jednego z twórców nowoczesnej astronautyki, obok Hermanna Obertha w Niemczech i Konstantina Ciołkowskiego w Rosji. Jego imię nosi Centrum Lotów Kosmicznych NASA. Symboliczne znaczenie miał fakt, że Buzz Aldrin, drugi człowiek na Księżycu, zabrał ze sobą autobiografię Goddarda podczas misji Apollo 11 w 1969 roku. Źródło: Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zmiany w mózgach astronautów po powrocie z kosmosu. Rozciągają się, ściskają i zmieniają miejsce w głowie
Pobyt w mikrograwitacji prowadzi do szokujących zmian w funkcjonowaniu mózgu. Astronauci doświadczają rozciągania i ściskania wybranych struktur oraz zmian w objętości płynu mózgowo-rdzeniowego. Co siedzi w głowie Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego i z czym musi mierzyć się ze swoimi kolegami po powrocie na Ziemię?
Badania naukowców z Uniwersytetu Florydy ujawniają zaskakujące zmiany w mózgu astronautów po powrocie z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Odkształcają się przez mikrograwitację jeszcze bardziej, niż nam się wcześniej wydawało, a skutki mogą być poważne. Mikrograwitacja wpływa na deformację mózgu Na Ziemi to siła grawitacji utrzymuje mózg na określonym miejscu w czaszce. W kosmosie nie ma tego luksusu: w warunkach mikrograwitacji może się on swobodnie przemieszać w obrębie czaszki. Badania zespołu naukowców prowadzonego przez Rachel Seidler wykazały, że u astronautów dochodzi do przesunięcia mózgu ku górze nawet o około 2,5 mm. Wykorzystując rezonans magnetyczny (MRI) badacze zaobserwowali, że mózg nie tylko się przemieszcza, ale także niektóre jego obszary ulegają rozciąganiu lub ściskaniu. Zmiany te dotyczą zwłaszcza kory ruchowej, czyli struktury odpowiedzialnej za planowanie i wykonywanie ruchów. Mogą mieć konsekwencje dla równowagi czy koordynacji, co obserwuje się szczególnie po powrocie na Ziemię. Jak zbadano mózg astronautów? Zespół analizował dane uzyskane od 26 astronautów przed i po ich pobycie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dodatkowo zgromadzono 24 ochotników – nieastronautów – którzy wzięli udział w nietypowym eksperymencie. Przez 60 dni leżeli oni z głową skierowaną w dół pod kątem 6 stopni, by zasymulować wpływ mikrograwitacji na organizm. Badacze porównali wyniki MRI obu grup. Odkryto, że choć zmiany zachodziły w obu przypadkach, to były znacznie bardziej wyraźne u astronautów. Zależały także od czasu spędzonego w przestrzeni kosmicznej – im dłuższy pobyt, tym większe przemieszczenia w mózgu. Co dalej? Czy mózg wraca do normy po powrocie na Ziemię? Dobrą wiadomością jest to, że mózg w większości przypadków powraca do pierwotnej pozycji po kilku miesiącach na Ziemi. Jednak pełne konsekwencje długoterminowe zmian nie są jeszcze do końca poznane. Mózgi mogą wymagać specyficznej rehabilitacji. Wnioski z badań są szczególnie istotne w kontekście planowania skomplikowanych, długich misji – np. wyprawy na Marsa. Wiedza o zmianach w mózgu astronautów pomoże stworzyć bezpieczniejsze warunki podróży kosmicznych. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pierwsza w historii ewakuacja załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Scenariusz istnieje od ponad 30 lat!
NASA ogłosiła, że po raz pierwszy w historii czterech astronautów zostanie sprowadzonych wcześniej z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) z powodu problemu natury medycznej. Zdaniem agencji nie doszło do sytuacji zagrażającej życiu załogi, mimo to zdecydowano się wdrożyć procedurę zaproponowaną długo przed zbudowaniem ISS.
Czteroosobowa załoga ISS Crew-11, która spędziła na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej już pięć miesięcy, zostanie w najbliższych dniach ewakuowana. NASA wszczęła procedurę ewakuacji ze względu na bliżej nieznane problemy natury medycznej jednego z członków załogi. Agencja nie podaje w tej kwestii szczegółowych informacji, powołując się na konieczność zapewnienia chorej osobie prywatności. Nie wiadomo, kto z ekipy astronautycznej zachorował ani jaki problem medyczny wystąpił. Jedyną informacją, jaką podał podczas czwartkowej konferencji prasowej nowy administrator NASA Jared Isaacman było, iż na ISS nie ma możliwości przeprowadzenia właściwej diagnozy oraz leczenia. – To nie jest awaryjna deorbitacja, choć mamy taką możliwość i regularnie trenujemy takie scenariusze – podkreślił Isaacman. Pięć miesięcy na orbicie Załogę Crew-11 tworzą astronautki i astronauci: Zena Cardman i Michael Fincke z NASA, Kimiya Yui z Japonii oraz Oleg Platonov z rosyjskiej agencji Roskosmos. Załoga przyleciała na ISS na pokładzie statku SpaceX Crew Dragon Endeavour 1 sierpnia 2025 r. Oznacza to, że ich misja zbliża się ku zakończeniu, co ułatwiło decyzję o wcześniejszym powrocie. – Zawsze robimy to, co najlepsze dla naszych astronautów. Misja Crew-11 osiągnęła już większość swoich celów, a start Crew-12 nastąpi za kilka tygodni. To dobry moment, jeśli statek jest gotowy, a pogoda sprzyja, aby sprowadzić załogę na Ziemię – dodał Isaacman. Decyzja była szybka. Problem medyczny pojawił się w środę. W związku z nim NASA zdecydowała o odwołaniu zaplanowanego na kolejny dzień spaceru kosmicznego. Wówczas również zaczęły pojawiać się informacje o możliwej ewakuacji załogi. Decyzję podjęto w czwartek w godzinach popołudniowych. Statystycznie ewakuacje powinny mieć miejsce raz na trzy lata Dr James Polk, szef medycyny NASA, wyjaśnił, że problem nie miał związku ze spacerem kosmicznym ani przygotowaniami do niego. – To nie jest kwestia operacyjna ani uraz związany z zadaniami. To po prostu problem zdrowotny, który stał się trudny do zdiagnozowania w warunkach mikrograwitacji – powiedział Polk. Według modelu statystycznego ewakuacja medyczna z ISS była tylko kwestią czasu – powinna zdarzać się średnio raz na trzy lata. Jednak pojawiła się po raz pierwszy po ponad 20 latach stałej obecności załogi na stacji. Należy podkreślić, że procedury ewakuacji zostały opracowane długo przed powołaniem do życia ISS. Dokument, który można określić jako podstawę procedury, NASA wystosowała już w 1989 roku. Dekadę później został włączony do dokumentacji metod działania w sytuacji awaryjnej. Metody te były przez lata modyfikowane i doprecyzowywane oraz regularnie testowane. Medycyna kosmiczna Przede wszystkim do stacji zawsze musi być zadokowany sprawny statek zdolny do szybkiego uruchomienia i ewakuacji załogi. W przypadku mniej poważnych problemów, statek ewakuacyjny może przez dobę służyć jako tymczasowe schronienie. Stan zdrowia astronautów jest nieustannie monitorowany. Na pokładzie znajdują się urządzenia diagnostyczne, takie jak USG, EKG, pulsoksymetry oraz podstawowy zestaw reanimacyjny, a także sprzęt do badań próbek biologicznych. Astronauci mają też stały kontakt wideo z lekarzami na Ziemi. Obecna sytuacja pokazuje, jak ważny jest rozwój medycyny kosmicznej. Ewakuacja chorej osoby w przypadku Księżyca byłaby już znacznie bardziej skomplikowana. A w przypadku Marsa powrót chorego na Ziemię na czas byłby kompletnie nierealny. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rosyjski kosmodrom uszkodzony po wspólnym starcie ze Stanami Zjednoczonymi. Co się stało w Kazachstanie?
Kosmos to jedno z ostatnich pól współpracy Stanów Zjednoczonych z Rosją po wybuchu wojny w Ukrainie. W zeszły czwartek trzyosobowa amerykańsko-rosyjska załoga wystartowała z rosyjskiego kosmodromu w Kazachstanie, jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Astronauci są już na orbicie, ale co się stało na Ziemi i na czym polega ta niecodzienna kooperacja?
Rosyjska platforma startowa została uszkodzona w wyniku startu misji „Sojuz” z rosyjskimi i amerykańskimi astronautami na pokładzie. Rosyjski program kosmiczny od lat zmaga się z chronicznym brakiem funduszy i skandalami korupcyjnymi. Rosyjska myśl techniczna na podbój kosmosu Radziecki program kosmiczny przez lata był powodem narodowej dumy Rosjan. To jednak przeszłość: w ostatnich latach brak było spektakularnych sukcesów, a agencja Roskosmos jest obecnie w kryzysie. Odmianę przynieść miała misja „Sojuz” – to nazwa mająca dosyć jednoznaczne skojarzenia w Polsce – podczas której trzech astronautów: reprezentujący NASA Chris Williams oraz Siergiej Kud-Swierczow i Siergiej Mikajew z Roskosmosu wyruszyło na 8-miesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. I chociaż faktycznie udało im się tam dolecieć, to kosmodrom Bajkonur w Kazachstanie – z którego startowali – został poważnie uszkodzony. Koniec lotów z kosmodromu w Kazachstanie – Stwierdzono uszkodzenie szeregu elementów platformy startowej – poinformował Roskosmos w mediach społecznościowych. Przedstawiciele organizacji dodają, że części wszystkie uszkodzone części zostaną wymienione w najbliższej przyszłości. Mamy jednak doświadczenie w nietraktowaniu słów rosyjskich oficjeli zbyt poważnie. Rosyjscy blogerzy zajmujący się tematyką kosmiczną uważają, że Roskosmos przez dłuższy czas nie będzie mógł przeprowadzać startów w kosmos, a miejsce startu zostało uszkodzone bardziej poważnie, niż władze chcą przyznać. Czemu amerykańscy astronauci współpracują z Rosją? Chris Williams – przedstawiciel NASA na misji – wyruszył w kosmos z Rosjanami, by przeprowadzić badania naukowe i pokazy technologiczne, których celem jest przyspieszenie eksploracji kosmosu przez człowieka oraz poprawa życia na Ziemi. To amerykański fizyk medyczny. Pełni rolę inżyniera pokładowego i jest członkiem Ekspedycji 74. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obecni są już astronauci NASA Mike Fincke, Zena Cardman i Jonny Kim, astronauta Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej Kimiya Yui oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Ryżykow, Aleksiej Zubricki i Oleg Płatonow. Chociaż wspólne loty nacji podbijających kosmos nie są niczym nowym, to jednak w ramach serii sankcji nałożonych na Rosję po ataku w 2022 roku wiele krajów zachodnich zakończyło współpracę z Roskosmosem. Nie należą jednak do nich Stany Zjednoczone. Źródła: Reuters, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
HOBI-WAN ma generować białko z powietrza, by nakarmić nim astronautów. Czy to przełom w eksploracji kosmosu?
Jak astronauci przetrwają długotrwałe misje na Księżycu lub Marsie bez dostaw z Ziemi? To pytanie nurtuje ekspertów od lat. Trudno wyobrazić sobie, by załoganci byli w stanie zabrać ze sobą zapasy na wiele lat podróży, a z drugiej strony rozwój kosmicznej botaniki nie zapewnia jeszcze odpowiedniego wsparcia. Eksperci ESA uruchomili pilotażowy program pozyskiwania pożywienia z powietrza.
HOBI-WAN (Hydrogen Oxidizing Bacteria In Weightlessness As a source of Nutrition – bakterie utleniające wodór w stanie nieważkości jako źródło pożywienia) to wspólny projekt jednej z kluczowych europejskich firm z branży kosmicznej OHB System AG oraz fińskiego przedsiębiorstwa Solar Foods. Celem kooperacji jest zapewnienie zróżnicowanego, energetycznego źródła pożywienia dla astronautów odległych misji załogowych. Bo chociaż pilotażowa część projektu będzie prowadzona całkiem blisko, bo na znajdującej się około 400 kilometrów nad Ziemią Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS), to docelowo ma służyć astronautom eksplorującym Księżyc, Marsa, a w przyszłości też dalsze obszary Układu Słonecznego. Tortilla za 135 dolarów Konieczność wytwarzania własnego pożywienia jest widoczna już na przykładzie działającej od ćwierćwiecza Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Załoganci polegają na zaopatrzeniu z Ziemi. Jeśli przyjąć, że obecnie koszt wyniesienia jednego kilograma na niską orbitę ziemską to ponad 2,7 tysiąca dolarów, to każdy placek tortilli, używanych przez astronautów zamiast chleba, kosztuje 135 dolarów. Zaopatrzenie w bardziej oddalonych miejscach będzie jeszcze kosztowniejsze i jeszcze mniej praktyczne. Musimy nauczyć się pozyskiwać pożywienie na miejscu. I wygląda na to, że pomocne w tym mogą być bakterie. Według założeń HOBI-WAN, może się to udać dzięki technologii fermentacji gazowej opracowanej przez Solar Foods. Na potrzeby testów na ISS ma ona zostać przekształcona w kompaktowy, autonomiczny system działający niezawodnie w przestrzeni kosmicznej. Specjalne kartridże muszą wprowadzać gazy bez wycieku płynów – co jest kluczowe ze względu na wybuchowy charakter mieszanin wodoru i tlenu. W module eksperymentalnym znajdą się trzy oddzielne eksperymenty, z których próbki będą pobierane przez astronautów. Wynikiem eksperymentu powinien być bogaty w białko proszek. Wysokobiałkowy proszek Pierwsza faza projektu ma trwać osiem miesięcy i koncentrować się na opracowaniu naziemnego modelu naukowego technologii produkcji Solein. Jest to białkowy proszek, którego produkcja nie wymaga ani ziemi uprawnej, ani światła słonecznego – powstaje w wyniku fermentacji przez bakterie Xanthobacter. Kolejna faza zakłada budowę, testowanie i przygotowanie do wystrzelenia właściwego urządzenia. Ten demonstrator technologii ma zawierać bioreaktor z roztworem odżywczym i kulturą bakterii. Ma być zasilany wodorem, tlenem i dwutlenkiem węgla pochodzącymi ze zbiorników magazynowych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/finska-firma-stawia-fabryke-w-ktorej-bedzie-produkowac-zielona-zywnosc-z-dwutlenku-wegla-jak-to-dziala-fot-solar-foods-0f6d338.jpg" width="1725" height="970" alt="Fińska firma stawia fabrykę, w której będzie produkować zieloną żywność z dwutlenku węgla. Jak to działa? (fot. Solar Foods)" title="Fińska firma stawia fabrykę, w której będzie produkować zieloną żywność z dwutlenku węgla. Jak to działa? (fot. Solar Foods)" /> W przyszłości proces ten może zostać rozszerzony i zintegrowany z systemami podtrzymywania życia w habitatacie kosmicznym, wykorzystującymi wodór, tlen i CO₂ produkowane przez załogę. Jednocześnie mogłoby to zwiększyć efektywność recyklingu na misjach kosmicznych. W przeciwieństwie do warunków ziemskich, gdzie źródłem azotu jest niewielka ilość amoniaku, w przestrzeni kosmicznej rolę tę pełniłby mocznik, wykorzystywany do syntezy białek. Na Marsa i dalej – Aby ludzie mogli realizować długotrwałe misje na Księżycu, a w przyszłości także na Marsie, potrzebne są innowacyjne i zrównoważone rozwiązania umożliwiające przetrwanie przy ograniczonych zasobach. Dzięki temu projektowi ESA rozwija kluczową technologię dla przyszłości eksploracji kosmosu – mówi Angelique Van Ombergen, główna badaczka ds. eksploracji ESA. Natomiast Jürgen Kempf, kierownik projektu HOBI-WAN w OHB dodaje, że misja wykracza daleko poza testowanie nowego źródła białka. – Badamy, jak w sposób zrównoważony podtrzymywać życie ludzkie w przestrzeni kosmicznej. Wiedza zdobyta w tym projekcie może również pomóc w rozwiązaniu globalnych problemów na Ziemi – takich jak niedobór zasobów czy bezpieczeństwo żywnościowe. Jesteśmy dumni, że możemy wnieść naszą wiedzę do projektu łączącego innowacje kosmiczne ze zrównoważonym rozwojem planety – podkreśla. Projekt HOBI-Wan prowadzony jest w ramach szeroko zakrojonego programu Terrae Novae Exploration Programme. Obejmuje on wszystkie misje ESA w zakresie eksploracji niskiej orbity okołoziemskiej, Księżyca i Marsa, integrując je w jeden spójny program. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polskie flagi wracają z orbity na uczelnie. Nasz astronuata przekaże je w czasie spotkań z żakami
Możliwość bezpośredniego spotkania z polskim astronautą projektowym Europejskiej Agencji Kosmicznej, dr. Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim będą mieli polscy studenci. Odwiedzi on wiodące uczelnie w całym kraju. I przekaże coś, co przywiózł z kosmosu.
– To była jedna z najbardziej magicznych chwil w moim życiu – powiedział w trakcie pożegnania z załogą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Polski astronauta wykonał plan misji IGNIS w ponad 90 procentach. W kosmosie przebywał w czerwcu i w lipcu 2025 roku. Był drugim Polakiem, który poleciał w kosmos po Mirosławie Hermaszewskim w 1978 roku. Kolejne miesiące na Ziemi upływają dr. Uznańskiemu-Wiśniewskiemu na licznych spotkaniach. Żacy z astronautą Polska Agencja Kosmiczna opublikowała właśnie program spotkań polskiego astronauty ze studentami na 17 wiodących uczelniach w naszym kraju. Trasę nazwano „IGNIS – Polska sięga gwiazd”. Trasa dr. Uznańskiego-Wiśniewskiego wystartowała w tym tygodniu na Politechnice Warszawskiej. Celem tych spotkań jest inspirowanie środowiska akademickiego polskimi badaniami kosmicznymi oraz nowoczesnymi technologiami orbitalnymi. Jak podkreśla dr Sławosz Uznański-Wiśniewski, trasa naukowa ma stać się pierwszym prawdziwym polskim Space Master Class, łączącym wiedzę naukową z praktycznym doświadczeniem wyniesionym z misji IGNIS. Nie obędzie się bez symbolicznych gestów. Polski astronauta przekaże przedstawicielowi każdej uczelni pamiątkową biało-czerwoną flagę, która razem z nim poleciała na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Rozmowy o kosmosie Studenci oraz uczniowie będą mogli poznać kulisy misji IGNIS i dowiedzieć się więcej na temat trzynastu polskich eksperymentów realizowanych na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dotyczyły wielu różnych dziedzin, były to m.in.: badanie zmian ludzkiej flory jelitowej podczas krótkotrwałej misji kosmicznej; monitorowanie promieniowania na ISS w celu ochrony astronautów i elektroniki; badanie wpływu izolacji kosmicznej na zdrowie psychiczne człowieka; badanie nowoczesnych metod obniżania poziomu stresu i wspierania koncentracji w czasie wydłużonej izolacji; testowanie innowacyjnej technologii interfejsu mózg-komputer; badanie w warunkach kosmicznych innowacyjnych nanomateriałów oraz ich zastosowania w urządzeniu do pomiaru pulsu. W spotkaniach wezmą udział autorzy tych eksperymentów. Opowiedzą o kulisach ich powstania i wyzwaniach, które towarzyszyły ich realizacji. Harmonogram trasy „IGNIS – Polska sięga gwiazd” 17 października – Łódź – Łódzki Uniwersytet Medyczny i Politechnika Łódzka 28 października – Rzeszów – Politechnika Rzeszowska 30 października – Kielce – Politechnika Świętokrzyska 4 listopada – Kraków – Akademia Górniczo-Hutnicza 6 listopada – Gliwice – Politechnika Śląska 12 listopada – Wrocław – Wrocławski Uniwersytet Medyczny 14 listopada – Opole – Politechnika Opolska 18 listopada – Poznań – Politechnika Poznańska 20 listopada – Toruń – Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2 grudnia – Olsztyn – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski 4 grudnia – Gdańsk – Związek Uczelni w Gdańsku 9 grudnia – Szczecin – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny i Pomorski Uniwersytet Medyczny 11 grudnia – Zielona Góra – Uniwersytet Zielonogórski 16 grudnia – Lublin – Związek Uczelni Lubelskich 18 grudnia – Białystok – Uniwersytet Medyczny w Białymstoku 19 grudnia – Warszawa – Uniwersytet Warszawski Źródło: POLSA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nowi astronauci wybrani. NASA stawia na kobiety
Specjaliści z zakresu nauk ścisłych i piloci testowi – głównie z tych dwóch grup wybrano nowych astronautów NASA. Po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość wśród nowych rekrutów. Do 24 Korpusu Astronautów zakwalifikowano ich aż 6.
W poniedziałek 22 września 2025 roku NASA przedstawiła światu grupę 10 nowych kandydatów na astronautów, wyłonionych w wyniku wieloetapowej selekcji. Do konkursu zgłosiło się ponad osiem tysięcy osób z całych Stanów Zjednoczonych. Jakie warunki należy spełnić, by znaleźć się wśród szczęśliwców, którzy będą mieli szansę polecieć na Księżyc, a kto wie, może również na Marsa? Co robić, by zostać astronautą NASA? Podstawowym warunkiem jest obywatelstwo USA. Od tej zasady nie ma odstępstw. Konieczny jest też tytuł magistra w dziedzinie STEM — inżynierii, naukach biologicznych, naukach fizycznych, informatyce lub matematyce. W dodatku tytuł taki musiał zostać uzyskany w jednej z akredytowanej przez NASA instytucji. Dalej robi się ciut trudniej. Wymagane trzy lata doświadczenia zawodowego nie wydają się problemem, jednak w przypadku pilotów mowa jest już o minimum 1000 godzin w roli dowódcy (Pilot-in-Command), z czego co najmniej 850 godzin na odrzutowcach o wysokich osiągach. W przypadku lekarzy czas rezydentury może zostać zaliczony do wymaganego doświadczenia. Poza tym należy przejść przez sito różnorodnych badań lekarskich mających wykazać, czy przyszły astronauta podoła fizycznie długookresowym misjom. Dziesięcioro wybrańców Kim są ci, którym udało się przejść szczegółową rekrutację, pokonać tysiące kandydatów i trafić do 24 Korpusu Astronautów? Oto oni: Ben Bailey, 38 lat, starszy chorąży sztabowy U.S. Army. Dyplomowany inżynier mechanik Uniwersytetu Wirginii. Absolwent U.S. Naval Test Pilot School, ma na swoim koncie ponad 2000 godzin lotu. Jest specjalistą testującym nowe technologie w śmigłowcach UH-60 Black Hawk i CH-47F Chinook. Lauren Edgar, 40 lat, geolożka z doktoratem uzyskanym na Caltech. Zastępczyni głównego badacza zespołu geologii Artemis III. Przez ponad 17 lat wspierała misje łazików marsjańskich. Pracowała również w U.S. Geological Survey. Adam Fuhrmann, 35 lat, major, U.S. Air Force. Jest inżynierem lotniczym i absolwentem MIT. Ma za sobą ponad 2100 godzin lotu, w tym 400 godzin bojowych. Pilot myśliwców F-16 i F-35. Piastował stanowisko dyrektora operacyjnego jednostki testowej USAF. Cameron Jones, 35 lat, major, U.S. Air Force. Inżynier lotniczy, absolwent U.S. Air Force Test Pilot School i Weapons School. Ponad 1600 godzin lotu, głównie na F-22 Raptor. Pracował jako stypendysta akademicki w DARPA. Yuri Kubo, 40 lat. Inżynier elektryk, absolwent Purdue. Przez 12 lat pracował w SpaceX, w tym jako dyrektor startów Falcon 9. Wcześniej był praktykantem w NASA Johnson. Ostatnio piastował stanowisko wiceprezesa ds. inżynierii w Electric Hydrogen. Rebecca Lawler, 38 lat. Była pilotka marynarki wojennej i testów eksperymentalnych, z ponad 2800 godzin lotu na koncie. Absolwentka Akademii Marynarki Wojennej i Uniwersytetu Johna Hopkinsa. Latała m.in. jako „hurricane hunter” dla Narodowej Administracji ds. Oceanów i Atmosfery (NOAA). Ostatnio pilotka testowa w United Airlines. Anna Menon, 39 lat. Matematyczka i inżynierka biomedyczna. Pracowała w Mission Control NASA. W 2024 poleciała w kosmos jako specjalistka misji na pokładzie Polaris Dawn (SpaceX), uczestniczyła również w pierwszym komercyjnym spacerze kosmicznym. Imelda Muller, 34 lata. Lekarka, była porucznik marynarki i lekarz medycyny podwodnej. Absolwentka neurobiologii i medycyny. Doświadczenie m.in. w NASA Neutral Buoyancy Laboratory. Erin Overcash, 34 lata, komandor podporucznik, U.S. Navy. Inżynierka lotnicza, magister bioastronautyki. Pilotka Super Hornetów F/A-18E/F, ponad 1300 godzin lotu, 249 lądowań na lotniskowcach. Trenerka rugby w programie olimpijskim Marynarki. Katherine Spies, 43 lata. Inżynierka chemiczna i projektowa. Była pilotka śmigłowców szturmowych AH-1 w USMC i testów eksperymentalnych, ponad 2000 godzin lotu. Ostatnio dyrektorka ds. testów w Gulfstream Aerospace. Na początek: dwuletnie szkolenie Grupa ma teraz przed sobą prawie dwuletnie szkolenie. Dopiero jego przejście pozwoli uzyskać kwalifikacje do przydzielenia im odpowiednich lotów kosmicznych. Program obejmuje instruktaż i rozwijanie umiejętności prowadzenia skomplikowanych operacji na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, w misjach Artemis na Księżyc i dalej. Szkolenie obejmuje m.in. robotykę, przetrwanie na lądzie i w wodzie, geologię, języki obce, medycynę kosmiczną i fizjologię, a także symulowane spacery kosmiczne i loty na samolotach wysokiej wydajności. Nowi astronauci mają wspierać przyszłe misje naukowe i eksploracyjne na niskiej orbicie okołoziemskiej, a także na Księżycu i Marsie. Przed nowymi astronautami złota era ekploracji Pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy powitał nowy korpus astronautów podczas ceremonii w Centrum Kosmicznym Johnsona w Houston podkreślając, że „razem otworzymy Złotą Erę eksploracji”. Przypomniał również, że nowa grupa dołączyła do 360 astronautów NASA zrekrutowanych od powstania agencji. Jednak, w odróżnieniu od pierwszych dekad amerykańskiej eksploracji, po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość grupy. Źródło: NASA Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.[/highlight-box]
NASA i Google testują asystenta medycznego opartego na sztucznej inteligencji. Ma pomagać astronautom
Długotrwałe i odległe misje kosmiczne wymagają nowych rozwiązań. Wśród nich jednym z kluczowych jest zapewnienie astronautom wsparcia medycznego i psychicznego. Już dzisiaj roboty wykonują standardowe zabiegi medyczne, a także precyzyjne operacje chirurgiczne, a modele językowe pozwalają na uzyskanie podstawowego wsparcia w problemach natury psychicznej. NASA wraz z Google właśnie opracowują asystentów medycznych dla misji lunarnych i marsjańskich.
Spis treści: Lekarz na orbicie Wylecz się sam Robo-doktor Można powiedzieć, że już od dłuższego czasu funkcjonujemy w świecie elektronicznych asystentów zdrowotnych. Począwszy od prostych opasek monitorujących nasz stan fizyczny – aktywność, puls, jakość snu – poprzez bardziej złożone parametry jak poziom glukozy, wskaźnik stresu czy ekspozycję na promieniowanie słoneczne. Istnieją chatboty analizujące w czasie rzeczywistym stany emocjonalne rozmówcy, a także wykorzystujące elementy terapii behawioralno-poznawczych. SI świetnie radzi sobie z rozpoznawaniem wzorców, co stanowi ogromną pomoc w szybkim rozpoznaniu rodzącego się epizodu depresji czy zaburzeń lękowych. A chociaż technologia ta rozwija się bardzo szybko, może okazać się niewystarczająca w sytuacji, gdy można liczyć tylko na siebie i na robota. Lekarz na orbicie Taki sytuacjami są na przykład wielomiesięczne wyprawy arktyczne czy długotrwałe misje kosmiczne. Aktualnie nie mamy możliwości wysyłania ludzi dalej niż na krążącą około 400 km nad naszymi głowami Międzynarodową Stację Kosmiczną. Powrót z niej, w przypadku np. zagrożenia życia załoganta, to kilka–kilkanaście godzin. Będzie to bardziej skomplikowane w przypadku misji księżycowych, gdzie sam lot będzie trwał około trzech dni. Gorzej, jeśli rozchoruje się astronauta misji marsjańskiej. Wówczas powrót na Ziemię może zabrać mu od sześciu miesięcy do roku. Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej od ponad dekady testowane są roboty z funkcjami medycznymi. Sferyczne roboty CIMON i CIMON2 całkiem dobrze sprawdzały się w rolach robotycznych przyjaciół i wsparcia emocjonalnego. EXO-UL8 i Raven opracowane przez ekspertów z Uniwersytetu Kalifornijskiego, to systemy teleoperacyjne i egzoszkielety badane pod kątem ich zastosowania w chirurgii kosmicznej. EXO-UL8 to egzoszkielet wspomagający ruchy rąk, a Raven to system umożliwiający zdalne sterowanie narzędziami chirurgicznymi. Oba projekty są częścią badań nad możliwością przeprowadzania operacji w przestrzeni kosmicznej. Wylecz się sam W takim razie czym konkretnie ma być przełomowa kosmiczno-medyczna współpraca między NASA o Google? Chodzi o zautomatyzowanie systemu wspomagania decyzji klinicznych (CDSS) znanego jako „Crew Medical Officer Digital Assistant” (CMO-DA). – Ten multimodalny interfejs, zaprojektowany w celu zapewnienia astronautom pomocy medycznej podczas długotrwałych misji kosmicznych, wykorzystuje sztuczną inteligencję. Celem jest potencjalne wsparcie eksploracji Księżyca, Marsa i innych planet przez człowieka – napisał na blogu Google Jim Kelly, który w 2024 roku objął stanowisko wiceprezesa Google ds. sektora federalnego. Narzędzie CMO-DA może pomóc astronautom w samodzielnym diagnozowaniu i leczeniu objawów, gdy załogi nie mają bezpośredniego kontaktu z ekspertami medycznymi na Ziemi. System sztucznej inteligencji, przeszkolony w zakresie literatury dotyczącej lotów kosmicznych, wykorzystuje najnowocześniejsze techniki przetwarzania języka naturalnego i uczenia maszynowego, aby bezpiecznie zapewnić analizę stanu zdrowia i wydajności załogi w czasie rzeczywistym. Narzędzie zostało zaprojektowane, aby wspierać wyznaczonego oficera medycznego załogi lub lekarza w utrzymaniu zdrowia załogi i podejmowaniu decyzji medycznych opartych na danych i analizach predykcyjnych. Robo-doktor Wstępne testy sprawdziły CMO-DA w wielu różnych scenariuszach medycznych. Wyniki zostały zmierzone przy użyciu obiektywnej strukturalnej oceny klinicznej – narzędzia służącego do oceny umiejętności klinicznych studentów medycyny i pracujących pracowników służby zdrowia. Wstępne wyniki były obiecujące dla wiarygodnych diagnoz opartych na zgłoszonych objawach. Google i NASA współpracują obecnie z lekarzami w celu przetestowania i udoskonalenia modelu, mając na celu poprawę zdrowia i wydajności załogi podczas przyszłych misji eksploracji kosmosu. Jak podkreślają twórcy, ten innowacyjny system nie służy wyłącznie wspieraniu eksploracji kosmosu. Chodzi o przesuwanie granic możliwości sztucznej inteligencji w celu zapewnienia niezbędnej opieki w najbardziej odległych i wymagających środowiskach. Ciekawe tylko, czy w przyszłości system zostanie wyposażony w poczucie humoru. Bo może wówczas nie tylko w filmie usłyszymy poniższy dialog: Cooper: „Jestem tu, żeby ratować wasze życie, a ty siedzisz i żartujesz?”. Robot TARS: „Nie mogę się powstrzymać. Mam ustawione poczucie humoru na 90%”. („Interstellar”, reż. Christopher Nolan, 2014 r.) Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zaprojektowano statek o długości blisko 60 km. Ludzkość szykuje się do lotu w jedną stronę
Międzygwiezdna podróż to marzenie ludzkości, które może się spełnić… za kilkaset lat. Własnie zaprojektowano gigantyczny statek z myślą o locie do Alfa Centauri, trwającym niemal pół milenium. To nie film science-fiction, lecz realny projekt naukowców. Ale czy jesteśmy gotowi na takie wyzwanie?
Spis treści: Statki pokoleniowe rozwiązaniem dla kosmicznego transportu Projekt Hyperion Stocznia oddalona o 1,5 mln kilometrów 16 pokoleń do celu Podróże kosmiczne, wbrew powieściom i filmom science-fiction, są skomplikowane, a wielu przypadkach niemal nierealne. Nie tylko dlatego, że przestrzeń kosmiczna jest zwyczajnie zabójcza dla naszego gatunku, ale przede wszystkim ze względu na niekompatybilność między długością ludzkiego życia, a kosmicznymi odległościami. Weźmy przykład Parker Solar Probe, która w 2024 roku osiągnęła przez krótki czas rekordową prędkość ponad 635 000 km/h (ok. 176 km/s). Gdyby jakikolwiek statek mógł utrzymać tę zawrotną prędkość przez całą podróż, dotarcie do Alfa Centauri zajęłoby mu niemal 7400 lat. A to dla naszego gatunku okres, który rozpoczął się powstaniem pierwszych wiosek, a zakończył powszechnymi systemami sztucznej inteligencji. Statki pokoleniowe rozwiązaniem dla kosmicznego transportu Właśnie dlatego, jeśli w przyszłości będziemy chcieli wysłać ludzi do innego układu gwiezdnego, być może będziemy musieli pogodzić się z tym, że dotarcie tam zajmie setki lat. Jedynym rozwiązaniem zdają się statki pokoleniowe. Koncepcja rozwijana była początkowo przez twórców SF, choć od lat 70. ubiegłego wieku jest traktowana poważnie przez naukowców. Wówczas grono znakomitych ekspertów z Brytyjskiego Towarzystwa Międzyplanetarnego stworzyło „Projekt Dedal”. To teoretyczne studium dotyczące zaprojektowania i wysłania w kosmos wielopokoleniowego, międzygwiezdnego statku kosmicznego napędzanego energią fuzji jądrowej. Projekt Dedal przewidywał budowę bezzałogowej sondy międzygwiezdnej zdolnej dotrzeć do gwiazdy Barnarda w mniej niż 50 lat. Aby osiągnąć prędkość około 12% prędkości światła, miała wykorzystywać napęd pulsacyjny oparty na mikroeksplozjach termojądrowych. Statek o masie 54 tys. ton (z czego 50 tys. ton stanowiło paliwo: deuter i hel-3) miał być dwustopniową rakietą: pierwszy stopień rozpędzałby go przez 2 lata, drugi przez kolejne 1,8 roku. Następnie przez ok. 46 lat sonda leciałaby rozpędem, prowadząc badania przestrzeni międzygwiezdnej i wysyłając satelity-sondy w kierunku gwiazdy oraz jej planet, przekazując dane na Ziemię za pomocą silnej anteny. Koszt projektu Dedal jest prawdopodobnie największym kosztem misji kosmicznych ze wszystkich proponowanych w historii. Szacuje się go na 100 bilionów dolarów. Dla porównania światowy produkt krajowy brutto był szacowany w 2008 na 60,69 bilionów dolarów. Projekt Hyperion Choć projekt jest skomplikowany, to zachęcił kolejnych naukowców do podobnych rozważań. Niedawno ruszył konkurs Project Hyperion, którego zadaniem było zaprojektowanie statku, który mógłby zabrać ludzi na hipotetyczną planetę nadającą się do zamieszkania, oddaloną o co najmniej 250 lat podróży. Zwycięska drużyna poszła o krok dalej, projektując statek kosmiczny o nazwie „Chrysalis”. Według nich mógłby przewieźć tysiące ludzi do Alfy Centauri, a podróż trwałaby ponad cztery stulecia. Zewnętrzna konstrukcja Chrysalis jest bardzo prosta i przypomina gigantyczną, długą na 58 km rurę. Podczas gdy inne projekty były bardziej skomplikowane, zespół wybrał ten projekt, aby zapewnić bezpieczeństwo pasażerom podczas przyspieszania do prędkości wynoszącej 0,01% prędkości światła. – Większość masy statku kosmicznego stanowi paliwo ciekłe przechowywane w cylindrycznych zbiornikach statku kosmicznego. Moduł mieszkalny znajduje się w wewnętrznym rdzeniu przedniej konstrukcji modułu – wyjaśnia zespół w swojej pracy konkursowej. Tego typu statek musiałby wykorzystywać sztuczną grawitację, którą uzyskano by przy użyciu obracających się powłok wewnętrznych do wytwarzania sztucznej grawitacji za pomocą siły odśrodkowej. Jest to możliwe tylko w przypadku dużych statków, w przypadku mniejszych mogłoby to powodować duży dyskomfort i potencjalne problemy zdrowotne dla załogi. Stocznia oddalona o 1,5 mln kilometrów Budowa konstrukcji, która początkowo pomieści ponad 1000 ludzi (a później więcej, ponieważ będą oni rozmnażać się), wymagałaby sporego wysiłku. Łączna masa statku wyniosłaby około 2 400 000 000 ton. W związku z tym zaproponowano, aby zbudować go w punkcie Lagrange’a 1 między Ziemią a Księżycem. W tej chwili znajdują się tam głównie sondy solarne, np. SOHO. Zespół szacuje, że budowa potrwa 20–25 lat, co jest dość długim okresem, ale niczym w porównaniu z faktem, że to nie załoganci, ale ich odległe potomstwo zrealizuje tę misję. Zespół sugeruje, że przed startem pierwsze pokolenia mieszkańców powinny spędzić 70–80 lat na Antarktydzie, aby przystosować społeczeństwo do życia w odizolowanym środowisku. Uważają oni, że będzie to kluczowe wyzwanie takiej misji. 16 pokoleń do celu – Opuszczenie Ziemi może mieć dramatyczne konsekwencje psychologiczne w dłuższej perspektywie. Projektując statek kosmiczny, wzięliśmy pod uwagę te kwestie, mając świadomość, że dla przyszłych mieszkańców Chrysalis poczucie bycia częścią epickiej i świętej podróży ludzkości będzie miało kluczowe znaczenie – wyjaśnia zespół projektowy. Poza ograniczeniami technologicznymi nierozwiązany pozostaje jeden podstawowy problem – czy mamy prawo podejmować decyzję za kolejne pokolenia? Bo okrętując się na tego typu statek podejmujemy nieodwracalną decyzję za swoje dzieci, wnuki, prawnuki itd. W przypadku projektu Chrysalis każdy załogant podjąłby decyzję za 14 do 16 kolejnych pokoleń! I to pod warunkiem, że w tak zamkniętym środowisku nie dojdzie do degeneracji genetycznej, która mogłaby doprowadzić do przedwczesnego i drastycznego zakończenia misji. Jak na razie najbezpieczniejszym pokoleniowym statkiem kosmicznym, jest po prostu nasza planeta. Źródło: Project Hyperion Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Łaska” wylądowała z pluskiem! Polski astronauta powrócił na Ziemię
To było ekscytujące pół godziny! Najtrudniejsza część misji Ax-4, czyli powrót na Ziemię, zakończyła się pełnym sukcesem, Teraz drugiego Polaka w kosmosie czeka seria badań, mających ocenić stan zdrowia astronauty i zebrać dane o wpływie mikrograwitacji na fizjologię człowieka.
Spis treści: Wąski korytarz wejścia w atmosferę Wodowanie na Pacyfiku Witamy na Ziemi Kapsuła SpaceX Dragon Grew o imieniu „Grace” bezpiecznie doniosła czworo astronautów misji Ax-4 na Ziemię. Procedura zejścia z orbity rozpoczęła się około godziny 11 czasu polskiego. W tym czasie statek załogowy „Grace” musiał wytracić wynoszącą niemal 30 tys. km na godzinę prędkość, by kilka kilometrów nad taflą wody, w chwili, gdy miały otworzyć się pierwsze spadochrony kapsuły, prędkość wynosiła nie więcej niż 500 km/h. Hamowanie to odbywa się dzięki tzw. retrorakietom, podobnie, jak w przypadku np. lądowania łazików na Marsie. Wąski korytarz wejścia w atmosferę Przed wejściem w atmosferę konieczne było również odrzucenie elementu zwanego trunk, czyli tylnej części kapsuły, na której znajdują się m.in. panele słoneczne. Trunk ulega spaleniu w atmosferze. Najtrudniejszą i najbardziej krytyczną dla misji chwilą, jest wejście w atmosferę. Trajektoria kapsuły musi przebiegać wąskim korytarzem, a kąt wchodzenie nie może być ani zbyt łagodny, ani zbyt ostry. Wszystko dlatego, że wejście pod zbyt łagodnym kątem może zakończyć się odbiciem kapsuły od atmosfery, za to zbyt ostry kąt może doprowadzić do spalenia się statku w atmosferze. View oEmbed on the source website W tym wypadku wszystko udało się idealnie. Około 11.15 kontrola naziemna utraciła kontakt z załogą. Jednak nie jest to nic dziwnego. Rozgrzane do niemal 2000 stopni C powietrze zmienia się w plazmę. Ta otacza statek, a astronauci, którzy w tej chwili patrzą w okno, mają wrażenie, że kapsuła płonie. Właśnie plazma zakłóca kontakt radiowy z załogą. Wodowanie na Pacyfiku Na szczęście większość tego żaru biorą na siebie nowoczesne powłoki ablacyjne, które sublimując, odprowadzają ciepło od statku. W chwili otwarcia spadochronów, najpierw stabilizujących, następnie czterech głównych, wszyscy odetchnęli. Teraz czekało nas już tylko wodowanie, które jest stosunkowo bezpieczną procedurą. Grace osiadła na Pacyfiku, w pobliżu wybrzeża San Diego. Dragona przechwyciły dwa statki. Zadaniem pierwszego była ocena, czy z kapsuły nie wycieka toksyczne paliwo. Gdyby tak było, konieczne byłoby wdrożenie procedur bezpieczeństwa. Na szczęście nie było wycieków, mimo to załoga ratunkowa ze statku mającego podjąć kapsułę, ubrana była w stroje ochronne i maski. Witamy na Ziemi Astronauci wyszli z kapsuły o własnych siłach. Pierwsza wyszła uśmiechnięta dowódczyni – Peggy Whitson. Dr Sławosz Uznański również był rozradowany, machał do kamer i widać było, że ekscytacja bierze w nim górę nad zmęczeniem. Teraz cała grupa zostanie przetransportowana do Centrum Kontrolnego NASA w Houston, gdzie przejdą bardziej szczegółowe testy medyczne. Następnie Uznański‑Wiśniewski uda się do Kolonii, gdzie znajduje się siedziba Europejskiego Centrum Astronautów ESA. Trafi tam do ośrodka „Envihab” (DLR), gdzie przez około tydzień będzie poddawany badaniom adaptacyjnym po powrocie z mikrograwitacji. Doktorze Sławoszu Uznański-Wiśniewski – witamy na Ziemi! Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski astronauta i jego poranna kawa. „Dzisiejsza to jutrzejsza”
– Bądźcie wytrwali, wielkie cele osiąga się nie tygodniami, tylko latami – takie słowa dr Sławosz Uznański-Wiśniewski skierował z orbity do dzieci i młodzieży. Za nami pierwsze łączenia z Międzynarodową Stacją Kosmiczną (ISS).
Spis treści: Co widać z cupoli? Kosmiczna woda Kosmiczne inspiracje Punktualnie o godzinie 11.45 do osób zgromadzonych w Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi dotarły słowa wypowiedziane po polsku z niskiej orbity ziemskiej. – Słyszę was głośno i wyraźnie. Podczas pierwszego z planowanych czterech połączeń z orbity, dr Sławosz Uznański-Wiśniewski wykonał trzy zaproponowane przez młodzież eksperymenty oraz odpowiedział na cztery wytypowane pytania od młodych ludzi. Co widać z cupoli? Weronika zapytała naszego drugiego astronautę jak zmieniło się jego postrzeganie Ziemi po zobaczeniu jej z kosmosu. – Mam dużo refleksji na ten temat. Najsilniejsze było pierwsze wrażenie. Po dotarciu na ISS załoga kazała nam zamknąć oczy, po czym każda kolejna osoba była wprowadzana do cupoli – wielkiego okna na ISS. Dopiero tam mogliśmy otworzyć oczy. Co zobaczyłem? Piękno naszej planety, cienką warstwę atmosfery, która ją chroni. To było niezwykłe przeżycie. Natomiast Janek chciał dowiedzieć się, jak warunki mikrograwitacji wpływają na rutynę dnia i na sen. – Musiałem się zaadoptować do tego miejsca, nauczyć się przemieszczać po stacji. Trudno było mi spać, ponieważ moje ciało nie dotykało niczego. Po prostu pływałem. Od kilku nocy śpię nieźle. Wstajemy o 6 rano, godzinę później zaczynamy pracę. Nasze obowiązku kończą się około 20. Idziemy spać między 21 a 22, by mieć siły na kolejny, pełen pracy dzień. Również do kwestii funkcjonowania w mikrograwotacji odniosła się Weronika pytając, jakie zjawisko najbardziej zaskoczyło Sławosza Uznańskiego-Wiśnewskiego po wejściu na pokład ISS. – Poruszanie się, możliwość pracy w każdej orientacji. Mogę obrócić się „głową w dół”, a wraz z tym w mojej głowie obraca się cała stacja kosmiczna. Niesamowite jest to, jak szybko ludzki mózg przystosowuje się do tego, co widzimy – komentował. Kosmiczna woda Wyjątkowo ciekawym pytaniem było to zadane przez Piotra, który chciał dowiedzieć się co dzieje się z odpadami na ISS. – Są segregowane, jednak inaczej niż na Ziemi. Przede wszystkim używamy wszystkiego tak długo, jak spełnia swoje zadanie. Każda plastikowa torebka, pudełko, przedmioty do eksperymentów mają długą żywotność. Są wyrzucane dopiero, gdy się zniszczą. Odpady dzielimy na pięć części, w jednej są suche, w innej odpadki żywieniowe itp. Do „śmieci” trafiają również odpadki z toalety. Wyjątkiem jest woda. Ponad 95 procent wody na stacji – również tej z potu, jest odzyskiwanych dzięki wydajnemu procesowi filtracji. Jak to mówią astronauci: dzisiejsza kawa to jutrzejsza kawa. Pozostałe, odpowiednio podzielone odpady pakowane są do kapsuł misji cargo i spalane w atmosferze – opowiadał polski astronauta. Dr Uznański-Wiśniewski przeprowadził też trzy eksperymenty zaproponowane przez dzieci i młodzież. Wśród nich ten wyjaśniający czym jest napięcie powierzchniowe pozwalające wodzie w warunkach mikorgrawiatcji przybierać kształt kuli. Wyjaśnił również jak działa żyroskop pozwalający stacji określić swoje położenie oraz wykonał eksperyment ze sprężyną i z kulą. Kosmiczne inspiracje – Należy wprawić sprężynę w oscylację. Z czasu oscylacji można wyliczyć masę kulki. W analogiczny sposób, właśnie z oscylacji, astronauci wyznaczają swoją masę – wyjaśnił. Dzisiaj miało miejsce też drugie spotkanie, tym razem z ministrami i z premierem Donaldem Tuskiem. Premier podkreślał, jak ważny jest dla Polski lot Sławosza oraz, że wierzy, iż drugi polski astronauta rozpali w młodych ludziach potrzebę wiedzy. – Kosmos zawsze mnie inspirował, odkąd byłem małym dzieckiem. Chcę zachęcić miliony polskich dzieci do eksplorowania przestrzeni kosmicznej i nauki. Jestem przekonany, że polskie eksperymenty, dostęp dla polskiej nauki do takich obiektów jak ISS będzie kluczowy dla naszego rozwoju. Mierzymy wysoko – podsumował Sławosz Uznański. Kolejne łącznia z orbity z polskim astronautą – 4 lipca 2025 r. (piątek) o godz. 09:34 – kontakt za pośrednictwem stacji telebridge ZS6JON. – 5 lipca 2025 r. (sobota), godz. 10:00–13:00 – publiczne spotkanie na Politechnice Rzeszowskiej. To edukacyjne wydarzenie z cyklu „Zapytaj Astronautę”, gdzie Sławosz odpowie na pytania młodzieży i zaprezentuje eksperymenty. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Misja IGNIS wykonana w 29,4 proc. Jutro czeka nas pierwsze łączenie z polskim astronautą
Polski astronauta na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie próżnuje – prowadzi eksperymenty, przygotowuje lekcje i szykuje się do transmisji z uczniami z Polski. Oto co dziś dzieje się na pokładzie ISS.
Spis treści: Jak organoidy pomagają w badaniach nad rakiem w kosmosie? Jakie eksperymenty prowadzi dr Uznański na pokładzie ISS? Jak astronauci trenują umysł i testują dźwięk w przestrzeni kosmicznej? Lekcje z orbity i testy materiałów przyszłości. Co dziś robi polski astronauta? Polski astronauta połączy się z uczniami. Gdzie i kiedy oglądać transmisję? Jutro minie tydzień od momentu, gdy rakieta SpaceX Falcon 9 wyniosła statek Dragon Crew „Grace” w kierunku Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Od chwili zadokowania do tego ponadnarodowego orbitalnego laboratorium, nikt z członków załogi Ax-4 nie próżnował. Każdy z załogantów przeprowadził już szereg eksperymentów, a Peggy Whitson, która ma tytuł doktora biochemii i przed wstąpieniem do kadry astronautycznej NASA pracowała badawczo w Johnson Space Center NASA, zajmuje się eksperymentem „Cancer in LEO”, rejestrując obrazy organoidów nowotworowych w warunkach mikrograwitacji. Jak organoidy pomagają w badaniach nad rakiem w kosmosie? Organoidy to trójwymiarowe, hodowane w laboratorium miniaturowe struktury komórkowe, które naśladują budowę i funkcje prawdziwych narządów (organów) w ludzkim lub zwierzęcym ciele. Powstają z komórek macierzystych, najczęściej pluripotencjalnych – zdolnych do różnicowania się w różne typy komórek. W odpowiednich warunkach komórki te samoorganizują się, tworząc trójwymiarowe struktury przypominające np. mini jelito, mini mózg, mini wątrobę itp. Choć nie są pełnoprawnymi organami, zachowują wiele ich kluczowych cech fizjologicznych i funkcjonalnych. Prowadzone przez Peggy badanie ma pomóc naukowcom zrozumieć, jak zachowuje się rak w przestrzeni kosmicznej. Realizowane jest we współpracy ze Sanford Stem Cell Institute, a jego celem jest wsparcie rozwoju leku Rebecsinib, który w testach przeprowadzonych w przestrzeni kosmicznej wykazał się skutecznością przewyższającą istniejące metody leczenia. Obecnie Rebecsinib, który uzyskał status nowego leku badanego (IND) zatwierdzonego przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA), przechodzi do fazy badań klinicznych, co stanowi ważny krok w kierunku nowych terapii agresywnych nowotworów na Ziemi. Jakie eksperymenty prowadzi dr Uznański na pokładzie ISS? Czym natomiast zajmuje się dr Sławosz Uznański-Wiśniewski? Po pierwsze trwają już regularne sesje badawcze zaproponowanego przez Uniwersytet Śląski w porozumieniu ze stacją badawczą Lunares eksperymentu AstroMentalHealth. Eksperyment bada wpływ warunków izolacji i długotrwałych misji kosmicznych na zdrowie psychiczne astronautów. Badanie wykorzystuje wypełniane przez wszystkich członków załogi Ax-4 kwestionariusze psychologiczne i analizy biometryczne. Jego celem jest lepsze zrozumienie i tworzenie nowych metod wsparcia psychicznego człowieka w trakcie przyszłych misji załogowych, np. na Marsa. Trwają również analizy związane z eksperymentem PhotonGrav. Służy on do kalibracji niezwykle czułych urządzeń pomiarowych do badania oddziaływań grawitacyjnych z wykorzystaniem światła (fotony). Kalibracja polega na precyzyjnym dostrojeniu czujników i układów optycznych, aby zapewnić dokładność pomiarów w ekstremalnych warunkach, np. w mikrograwitacji. Projekt ten jest kluczowy dla rozwoju przyszłych instrumentów do badań podstawowych praw fizyki w przestrzeni kosmicznej. Jak astronauci trenują umysł i testują dźwięk w przestrzeni kosmicznej? Kolejnym, przeprowadzonym w poniedziałek 30 czerwca była sesja EEG Neurofeedback. Eksperyment polega na rejestrowaniu aktywności mózgu (fal EEG) i wykorzystywaniu jej w czasie rzeczywistym do treningu umysłu. Uczestnik otrzymuje zwrotną informację (np. wizualną lub dźwiękową), która pomaga mu świadomie modyfikować własne wzorce aktywności mózgowej, np. w celu redukcji stresu lub poprawy koncentracji. Technika ta może mieć zastosowanie w misjach kosmicznych do wspierania zdrowia psychicznego i funkcji poznawczych astronautów. Ostatni poniedziałkowy eksperyment dotyczył propagacji dźwięku oraz transmisji danych akustycznych w zamkniętych środowiskach z wykorzystaniem bezprzewodowych systemów. Sprawdzał m.in. jak fale dźwiękowe rozchodzą się w modułach stacji kosmicznych oraz jak skutecznie można używać akustyki do monitorowania warunków otoczenia lub komunikacji. Eksperyment ma znaczenie dla poprawy bezpieczeństwa i komfortu załogi w przestrzeni kosmicznej. Lekcje z orbity i testy materiałów przyszłości. Co dziś robi polski astronauta? W poniedziałek dr Uznański – Wiśniewski przygotowywał materiały promocyjne w tzw. Cupoli, czyli w wielkiej, sześciokątnej kopule z siedmioma dużymi oknami, która pozwala astronautom obserwować Ziemię, monitorować manewry robotycznych ramion (jak Canadarm2), kontrolować dokowanie statków kosmicznych i robić zdjęcia naszej planety. Natomiast dzisiaj nasz astronauta wykona dwa eksperymenty edukacyjne – lekcje z orbity. Pierwszy będzie dotyczył zachowania płynów w mikrograwitacji, kolejny tzw. efektu Magnusa. Mowa o zjawisku fizycznym, w którym wirujące ciało poruszające się np. przez powietrze, doznaje siły prostopadłej do kierunku ruchu i osi obrotu. Powoduje to zakrzywienie toru ruchu tego ciała. Dzisiaj odbędą się też dwie sesje eksperymentu Mxene in Leo, czyli eksperymentu polegającego na badaniu właściwości materiałów z grupy MXene w warunkach kosmicznych, konkretnie na niskiej orbicie Ziemi. MXeny to nowoczesne materiały dwuwymiarowe (2D), zbudowane głównie z węglików, azotków i węglikoazotków metali przejściowych. Charakteryzują się wysoką przewodnością elektryczną, odpornością na ciepło i dużą powierzchnią właściwą, dlatego są obiecujące np. w: elektronice, osłonach antyradiacyjnych, magazynowaniu energii (np. w superkondensatorach) czy osłonach termicznych statków kosmicznych. Polski astronauta połączy się z uczniami. Gdzie i kiedy oglądać transmisję? Natomiast jutro, 2 lipca 2025, Sławosz Uznański-Wiśniewski połączy się na żywo z uczniami i młodzieżą z całej Polski w ramach wydarzenia w planetarium EC1 w Łodzi. Podczas tego spotkania przewidziana jest realizacja trzech przygotowanych przez uczniów eksperymentów, a całości towarzyszyć będą warsztaty, panele i piknik naukowy. Kolejne łączenia przewidziane są na: 4 lipca (Wrocław, Uniwersytet Wrocławski, 8:30–11:30), 5 lipca (Rzeszów, Politechnika Rzeszowska, 10:00–13:00), 8 lipca (Warszawa, Centrum Nauki Kopernik, 10:15–13:00) Transmisja będzie dostępna na oficjalnym kanale ESA/POLSA na YouTube podczas wydarzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Od szczypiorku do kosmosu. Jak przygotować jedzenie dla astronautów?
Wyżywienie astronautów na misjach kosmicznych wcale nie jest proste. Żywność musi być nie tylko zdrowa i odżywcza, ale też sterylna, łatwa do przechowywania i przygotowania. NASA ma całą długą listę warunków, jakie musi spełnić jedzenie, które może zostać wysłane na Międzynarodową Stację Kosmiczną. A polska firma spełniła je wszystkie.
Spis treści: Kosmiczna kuchnia Narodowy bonus food Od Himalajów aż do orbity ziemskiej John Young, astronauta misji Gemini 3 z 1965 roku, tak nie cierpiał wyciskanych z tubek past, jakimi żywili się pierwsi astronauci, że przemycił na pokład statku kosmicznego kanapkę z wołowiną. Ten, wydawałoby się, niewinny żart wywołał poważną konsternację w NASA. Wszystko dlatego, że w warunkach mikrograwitacji okruszki chleba i innego pożywienia mogą swobodnie unosić się w kabinie, zagrażając sprzętowi elektronicznemu lub powodując zagrożenie dla załogi. Po tym, jak określiła to prasa, „incydencie kanapkowym” NASA wprowadziła ścisłe procedury związane z żywnością w trakcie misji. W okresie programu Apollo (1968–1972) astronauci mieli nieco większy wybór pożywienia. W zestawach spożywczych pojawiła się m.in. jajecznica, gulasz czy napoje w proszku. Ci, którzy latali promami kosmicznymi, mieli nawet podgrzewacze umożliwiające zjedzenie ciepłego posiłku. Jednak przygotowanie pożywienia na krótkie, kilkudniowe misje to jedno, a karmienie astronautów przebywających w kosmosie wiele miesięcy – to drugie. Kosmiczna kuchnia W tym wypadku konieczna była żywność możliwie lekka, łatwa do przechowywania i przyrządzenia, niepsująca się i po prostu smaczna. Konkretny smak jest o tyle istotny, że mikrograwitacja wpływa na układ krążenia i śluzówki nosa. Właśnie ten efekt sprawia, że astronauci preferują ostre smaki, a jednym z ulubionych dodatków do jedzenia jest sos tabasco. W tej chwili każdy gram żywności, jaki dociera na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS), musi spełniać cały długi szereg obostrzeń. Najważniejsze jest zapewnienie bezpieczeństwa mikrobiologicznego. To oznacza, że żywność musi być sterylna, wolna od obecności Clostridium botulinum, salmonelli i innych zagrożeń. Niedozwolone są surowe jaja, niepasteryzowane produkty mleczne, a zamiast chleba używa się tortilli, która nie pozostawia okruszków. Wszystkie dania muszą być hermetycznie zapakowane i możliwe do przechowywania przez rok i dłużej w temperaturze pokojowej. Produkty muszą być gotowe do spożycia lub wymagać minimalnego przygotowania, na przykład dodania wody. NASA organizuje regularne panele degustacyjne, podczas których oceniane są nowe propozycje posiłków. Narodowy bonus food Ale poza daniami głównymi, Europejska Agencja Kosmiczna pozwala swoim astronautom na zabranie na ISS tzw. „bonus food” – specjalnych potraw, które stanowią namiastkę domu i mają poprawić morale załogi. Zupełnie jak cztery dania, które na lot w kosmos zabierze nasz drugi astronauta – dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. – Możliwość przygotowania posiłków, które polecą w kosmos wraz ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim, była wyzwaniem, ale też wielką przygodą – mówi Laura Godek-Miąsik z firmy Lyofood. Sama firma powstała w okresie wielkich przemian ustrojowych lat 90. ubiegłego wieku. Wówczas Jerzy Godek, wieloletni pracownik kieleckiej stacji krwiodawstwa, w której zajmował się liofilizacją osocza, postanowił założyć firmę. Ponieważ wprowadzono nowe regulacje, które wymusiły odejście od liofilizacji krwi, sprzęt do tego używany nie był już potrzebny i pan Jerzy mógł go odkupić za stosunkowo niewielką kwotę. Jednak zamiast na krwi, skupił się na żywności. – Był 1992 rok. Mama znalazła w czasopiśmie „Rzemieślnik” ogłoszenie holenderskiej firmy, która potrzebowała dostawcy liofilizowanej cebuli. Tata wykonał partię próbną, a do zamówienia dołożył liofilizowany szczypiorek. Szczypiorek okazał się hitem, dzięki czemu nawiązaliśmy wieloletnią współpracę z Holendrami – opowiada Laura Godek-Miąsik. Firma rozwijała się przez wiele lat w kierunku liofilizacji przemysłowej, kiedy to pojawiło się zapotrzebowanie na specjalistyczną żywność dla himalaistów. Pierwsi byli Krzysztof Wielicki, Ryszard Pawłowski i Piotr Pustelnik, którzy latem 1996 roku wspięli się na K2. Od Himalajów aż do orbity ziemskiej – W tamtych czasach wciąż zabierało się w góry ciężkie puszki. Nasi himalaiści uznali jednak, że lekkie i pełnowartościowe posiłki liofilizowane będą znacznie lepsze. Przygotowaliśmy pożywienie na wyprawę w 1996 roku, następnie w 2002 roku i na kolejne. Z czasem liczba zamówień zaczęła wzrastać lawinowo i konieczne było wyizolowanie z firmy części produkującej liofilizowaną żywność specjalistyczną. Tak powstało Lyofood – wyjaśnia Laura Godek-Miąsik. Do paczki z „bonus food” drugi polski astronauta dr Sławosz Uznański – Wiśniewski wybrał cztery dania: zupę pomidorową, leczo, kruszonkę z jabłkiem i słynne pierogi. – Z trzema pierwszymi daniami nie było problemu. Są w naszej stałej ofercie, w dodatku NASA bardzo wysoko oceniła sterylność produktów i sposób ich opakowania. Jednak przygotowanie pierogów było prawdziwym wyzwaniem – przyznaje Laura Godek-Miąsik. Wszystko dlatego, że pierogi są daniem niejako „nieliofilizowalnym”. Proces liofilizacji polega na głębokim zamrożeniu produktu, a następnie umieszczeniu go w komorze próżniowej, co wywołuje proces sublimacji. Oznacza to, że zamrożona woda przechodzi bezpośrednio ze stanu stałego w gazowy, z pominięciem fazy cieczy. Dzięki temu z produktu uchodzi cała wilgoć. – Pierogi to ciasto i farsz. Każda część zachowuje się odmiennie. W dodatku ciasto stanowi barierę dla sublimacji, a różnice temperatur parowania farszu i otoczki powodowały, że pierogi regularnie eksplodowały w komorze próżniowej. Dopiero szereg testów, zmiana proporcji, nacinanie ciasta i wiele innych pomysłów, w tym specjalny przyrząd do nawadniania ciasta, przyniosły sukces. Wraz z kucharzem Mateuszem Gesslerem dokonaliśmy pierwszej w historii skutecznej liofilizacji pierogów – podkreśla Laura Godek-Miąsik. Teraz pozostaje nam czekać na start misji Ax-4 z naszym astronautą, który niedawno został przełożony na 8 czerwca. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronauci pechowego Starlinera wracają na Ziemię po dziewięciu miesiącach na orbicie
Dwoje amerykańskich astronautów, którzy przebyli na Międzynarodową Stację Kosmiczną na pokładzie statku załogowego Boeing Starliner w czerwcu ubiegłego roku, właśnie zakończyli swój wymuszony pobyt w kosmosie. Na Ziemię zabrała ich kapsuła SpaceX Dragon Crew o nazwie „Freedom”. Lądowanie na wodach Zatoki Meksykańskiego zaplanowano na wtorek 18 marca, na około 23 czasu środkowoeuropejskiego.
Spis treści: Program załogowych lotów kosmicznych Trudny powrót do domu Co dalej ze Starlinerem? Kosmiczna odyseja dwojga emerytowanych astronautów NASA nareszcie dobiega końca. To, co miało być krótkim, dziewięciodniowym wypadem na stację orbitalną i z powrotem, w wyniku problemów ze statkiem załogowym Boeinga przerodziło się w wyjątkowo długą i niezaplanowaną misję kosmiczną. Program załogowych lotów kosmicznych Przypomnijmy, że Butch Wilmore oraz Sunita Williams zostali zakontraktowani przez Boeinga do odbycia pierwszego załogowego lotu rozwijanej przez firmę kapsuły Starliner. Jest to drugi – obok działającego Dragona SpaceX – statek załogowy zakontraktowany przez NASA w ramach programu Commercial Crew Program. Statek został po raz pierwszy zaprezentowany już w 2010 roku. Wówczas Boeing przekonywał, że kapsuła stanie się operacyjna już w 2015 roku. Te optymistyczne wizje rozwiewały się jedna po drugiej. Sam program napotkał ogromne opóźnienia, a jego koszt rósł z miesiąca na miesiąc. Wreszcie, po dwóch niezbyt udanych testach orbitalnych, firma zdecydowała się postawić wszystko na jedną kartę i wykonać test załogowy. Zaplanowany na 7 maja ubiegłego roku test był kilkukrotnie przesuwany ze względów technicznych oraz tych wynikających z problematycznej pogody. 5 czerwca 2024 Starliner z dwojgiem załogantów na pokładzie wystartował w kosmos na szczycie rakiety nośnej Atlas V. Lot był problematyczny. Media donosiły o wyciekach helu, awarii uległo też pięć z 28 silników. Na szczęście doświadczonym astronautom udało się bezpiecznie zadokować do ISS, choć nawet tutaj nie obyło się bez problemów. Silniki odrzutowe Starlinera zawiodły podczas dokowania, budząc obawy co do zdolności statku do przetransportowania astronautów z powrotem do domu. Trudny powrót do domu Po trzech miesiącach rozważań i prób naprawienia kapsuły na orbicie NASA ostatecznie zdecydowała o odesłaniu kapsuł na Ziemię bez pasażerów. Jednak zorganizowanie powrotu samych astronautów nie było już takie proste. Przede wszystkim istnieje precyzyjny plan lotów załogowych. Liczba samych kapsuł załogowych, jak i miejsc w kapsułach, jest ograniczona. Podobnie jest z portami dokującymi na ISS. Załogi na ISS podlegają rotacji, co oznacza, że każda grupa astronautów pracuje do czasu przybycia kolejnej na stację kosmiczną, kiedy to następuje uroczyste „przekazanie”. Te i wiele innych problemów sprawiły, że Sunita i Butch musieli czekać na swoją kolej długie dziewięć miesięcy. W czasie tej wymuszonej służby Wilmore i Williams stali się po prostu częścią obsady astronautycznej, przeprowadzając eksperymenty naukowe i rutynową konserwację, tak jak każdy inny astronauta na ISS. Williams przeprowadził również spacer kosmiczny. W rezultacie NASA dostosowała rotację astronautów, usuwając dwie osoby z misji SpaceX Crew-9, aby zrobić miejsce dla Wilmore'a i Williamsa. Pechowi załoganci Starlinera wracają na Ziemię wraz z Aleksandrem Gorbunovem i Nickiem Haguem z Crew-9. Co dalej ze Starlinerem? NASA pierwotnie planowała, że misja SpaceX Crew-10 - która musiała dotrzeć przed powrotem członków Crew-9 - wystartuje w lutym, ale została opóźniona o około miesiąc. Rakieta przewożąca czterech nowych członków załogi wystartowała w piątek wieczorem, a jej kapsuła zadokowała do stacji kosmicznej około 29 godzin później. Miejmy nadzieję, że dzisiejsze lądowanie na wodach Zatoki Meksykańskiej będzie udane i astronauci powrócą bezpiecznie do swoich domów. Niejasna jest natomiast przyszłość samego Starlinera i programu kosmicznego Boeinga. Problemy z kapsułą kosztowały Boeinga ponad 2 miliardy dolarów. Jesienią ubiegłego roku pojawiła się informacja, że firma chce sprzedać cały swój segment kosmiczny. Tym samym na rynku amerykańskich usług komercyjnego wynoszenia astronautów pozostanie tylko jeden gracz – SpaceX. Z drugiej strony do stawki wchodzą Indie. Pierwszy załogowy start statku Gaganyaan zaplanowany jest na 2026 rok. Jeśli wszystko pójdzie pomyślnie, Indie będą czwartym po USA, Rosji i Chinach krajem ze zdolnościami wynoszenia misji załogowych. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poznajcie Endurance. Nowy łazik księżycowy NASA ma przetrwać ekstremalne warunki
Amerykańska agencja kosmiczna NASA pracuje nad nowoczesnym łazikiem Endurance. Ma przemierzać powierzchnię Księżyca i zmierzyć się ekstremalnymi temperaturami. Być może pojazd już za kilka lat będzie towarzyszyć amerykańskim astronautom.
Spis treści: Przekraczanie granic technologicznych Nowoczesna technologia przy produkcji Endurance Znaczenie naukowe Endurance Chociaż sztandarowa misja NASA Mars Sample Return, która zakłada dostarczenie na Ziemię próbek marsjańskiej gleby zebranych przez łazika Perseverance ma problemy, amerykańska agencja planuje już kolejną, analogiczną misję. Tyle, że nieco bliżej naszej planety. Mowa o Endurance, misji, której celem jest zebranie próbek z wielu kluczowych lokalizacji Południowego Basenu Aitken (ang. SPA) – ogromnego obszaru o średnicy ponad 2000 kilometrów, a zarazem największego basenu uderzeniowego na Księżycu. Zebrane próbki mają posłużyć do badań naukowych zarówno na miejscu, jak i w ziemskich laboratoriach. Misja ma być realizowana w jednym z dwóch wariantów: Endurance-R (Robotic) – próbki byłyby dostarczane do robota powrotnego Earth Return Vehicle (ERV). Endurance-A (Astronaut) – próbki byłyby przekazywane bezpośrednio astronautom programu Artemis w pobliżu południowego bieguna Księżyca, którzy analizowaliby je na miejscu przed wysyłką na Ziemię. Przekraczanie granic technologicznych Budowa Endurance to projekt o niespotykanym dotąd stopniu skomplikowania. Jak zauważa James Keane z Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL), Endurance ma pokonać około 100 razy większą odległość niż obecny lider eksploracji – łazik marsjański Perseverance. Nowy łazik księżycowy poruszając się w trybie autonomicznym, może pokonywać nawet dwa kilometry w godzinę. A choć dla nas – dwunożnych – to pestka, to w przypadku łazików planetarnych mówimy o prędkości godnej Formuły 1. Dodatkowo, Endurance będzie w stanie zebrać około 200 razy więcej próbek i poruszać się nocą, co czyni tę misję wyjątkową w historii eksploracji planetarnej. Keane podkreśla, że autonomia łazika będzie kluczowa dla jego sukcesu. Endurance ma działać w ekstremalnych warunkach termicznych i oświetleniowych, poruszając się z maksymalną prędkością, która będzie dziesięciokrotnie wyższa niż w przypadku Perseverance. – Endurance to misja przesuwająca granice tego, co jest możliwe w robotyce – stwierdził Keane. Nowoczesna technologia przy produkcji Endurance Prace nad łazikiem księżycowym obejmują testy na modelu ERNEST (Exploration Rover for Navigation Extreme and Sloped Terrains), który jest prototypem Endurance w skali 1:2. Dzięki niemu inżynierowie z JPL mogą testować systemy mobilności i autonomii łazika, niezbędne do pracy na zróżnicowanym terenie SPA. Endurance będzie także wyposażony w zaawansowane systemy diagnostyczne, umożliwiające ocenę sytuacji i podejmowanie decyzji autonomicznie, co pozwoli na skuteczne działanie w warunkach ograniczonej komunikacji z Ziemią. Naukowcy na Ziemi będą jednak zaangażowani w strategiczne planowanie trasy i analizę miejsc pobierania próbek. Znaczenie naukowe Endurance Endurance ma dostarczyć różnorodnych geologicznie próbek, które pomogą odpowiedzieć na kluczowe pytania dotyczące historii Księżyca, procesów planetarnych i potencjalnych zasobów kosmicznych. Zespół ds. definicji naukowej SPARX (South Pole-Aitken Basin Sample Return and Exploration) opracowuje priorytetowe cele naukowe misji, które mają obejmować zarówno aspekty robotyczne, jak i załogowe. Analizy SPARX zostaną przedstawione w 2025 roku, co pozwoli na dalsze planowanie misji. Realizacja projektu wymaga znacznych nakładów finansowych. Ekspert ds. eksploracji Księżyca, Clive Neal z Uniwersytetu Notre Dame, wskazuje, że Endurance to przedsięwzięcie kosztowne, które może pochłonąć większość budżetu programu Lunar Discovery and Exploration Program (LDEP). Istnieje obawa, że wysokie koszty mogą wpłynąć na inne projekty w ramach tego programu, takie jak Commercial Lunar Payload Services (CLPS) czy Lunar Trailblazer. Endurance to misja, która ma szansę na trwałe zmienić nasze podejście do eksploracji Księżyca. Łącząc najnowocześniejsze technologie z ambitnymi celami naukowymi, Endurance może stać się kluczowym elementem programu Artemis i przyszłych misji kosmicznych. Choć realizacja tego projektu wiąże się z wieloma wyzwaniami technicznymi i finansowymi, jego potencjalne korzyści naukowe są ogromne i mogą znacząco poszerzyć naszą wiedzę o Księżycu i Układzie Słonecznym. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nauka prosto z orbity. Jak wygląda program edukacyjny stworzony wokół polskiej misji kosmicznej na ISS?
Lekcje prosto z pokładu Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, konkursy, łączenie się z dziećmi w paśmie fal krótkich, całkiem spora dawka prawdziwej inżynierii, ale także propozycje z obszaru nauk ścisłych i sztuki. Anna Bukiewicz-Szul, koordynatorka zespołu ds. edukacji polskiej misji na ISS, zdradza nam elementy ogólnopolskiego programu, który ma zachęcić młodych ludzi do obrania kosmicznej ścieżki kariery.
Spis treści: Kompleksowe działania edukacyjne Lekcje prosto z orbity Między teorią a praktyką Od oficjalnego ogłoszenia polskiej misji naukowo-technologicznej na Międzynarodową Stację Kosmiczną minął już ponad rok. W czasie, gdy astronauta projektowy Europejskiej Agencji Kosmicznej dr Sławosz Uznański przechodzi kolejne szkolenia, w Polsce trwają prace nad wykorzystaniem misji kosmicznej m.in. do celów edukacyjnych. Polscy uczniowie będą mieli niebywałą szansę – zaproponowane przez nich doświadczenia mogą zostać przeprowadzone przez astronautę w trakcie misji na ISS. Wezmą też udział w lekcjach prosto z orbity i wzmocnią swoje kompetencje inżynieryjne. – Od momentu mianowania mnie przez Ministra Rozwoju i Technologii koordynatorką zespołu ds. edukacji wiedziałam, że czeka nas bardzo trudne, ale niepowtarzalne, wręcz historyczne zadanie. Że nie możemy iść na łatwiznę i sięgnąć po znane, regularnie wykorzystywane na lekcje o tematyce kosmicznej pomysły. Musimy przygotować coś wyjątkowego. Coś równie ważnego jak to, że drugi Polak w historii poleci w kosmos – mówi Anna Bukiewicz-Szul. Kompleksowe działania edukacyjne Podkreśla, że myśląc o prowadzeniu realnej edukacji kosmicznej trzeba działać kompleksowo. Wszystko, co jest związane z kosmosem, wymaga współpracy i umiejętności wielu ludzi o różnym wykształceniu i możliwościach. Tak samo program edukacyjny nie może skupiać się jedynie na fizyce, astronomii czy inżynierii. Nie może być też skierowany jedynie do uczniów szkół podstawowych. Dlatego został zaprojektowany dla uczniów wszystkich stopni edukacji przejawiających różnorodne talenty. Jest też część dla nauczycieli. – To oczywiście nie oznacza, że takie dziedziny jak fizyka czy inżynieria nie są ważne. Są wręcz krytycznie ważne. Ale kosmos potrzebuje też prawników, menedżerów, biologów, botaników, ekspertów z zakresu materiałoznawstwa, informatyków i całej wielkiej rzeszy innych specjalistów. Dlatego to, co przygotowujemy, powinno w jakimś aspekcie być ciekawe dla każdego ucznia – wyjaśnia ekspertka. Jednym z punktów programu jest wzmocnienie umiejętności inżynieryjnych. Mowa m.in. o nauce lutowania elementów elektronicznych na płytce drukowanej, projektowaniu i drukowaniu w 3D czy podstawach bioinżynierii. Lekcje prosto z orbity Dr Sławosz Uznański będzie również dwukrotnie łączył się z niskiej orbity ziemskiej z polskimi uczniami, by przeprowadzić dla nich specjalne lekcje w stanie mikrograwitacji. Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej będzie też czekała na niego tzw. kołyska Newtona przygotowana specjalnie przez polskich nauczycieli i wykonana przez polskich uczniów! Jest to popularne urządzenie demonstrujące zasady zachowania pędu i energii w zderzeniach. Składa się z kilku metalowych kulek zawieszonych na cienkich linkach, ułożonych w jednej linii. Gdy podniesiesz jedną lub więcej kulek z jednego końca i puścisz je, uderzają one w pozostałe kulki. Przekazują pęd i energię na drugi koniec, gdzie ostatnia kulka się wybija i porusza się w przeciwną stronę. Proces ten powtarza się kilka razy, tworząc efekt „wahadła”. Obrazowo pokazuje to, jak działa prawo zachowania energii i pędu w fizyce. – Ta konkretna kołyska znacznie różni się od tej wykorzystywanej na Ziemi. Ma działać w miejscu o skrajnie obniżonej grawitacji. Nauczyciele fizyki, których zaprosiłam do projektu, znaleźli własny sposób na zbudowanie kołyski, która – miejmy nadzieję – zadziała w warunkach panujących na stacji kosmicznej, tak jak to założyliśmy – wyjaśnia Anna Bukiewicz-Szul. Między teorią a praktyką Dodaje, że to absolutnie niesamowite projektować aktywności, które mają być wykonane w środowisku tak innym, tak nieintuicyjnym, znanym wyłącznie z teorii. – Trzeba pomyśleć dosłownie o wszystkim. To, co dla nas naturalne, tam jest zwyczajnie nieosiągalne. Zwykły nacisk, tarcie, ciężar, te pojęcia po prostu tam nie występują albo mają całkowicie inne znaczenie – wyjaśnia Anna Bukiewicz-Szul. – Ale to nie wszystko, nie tylko fizyka jest tutaj zupełnie jakby „nowa”. Należy wziąć pod uwagę wszelkie ograniczenia związane z bezpieczeństwem załogi. Jestem przekonana, że nigdy nie pomyśleli państwo o tylu ograniczeniach, pozornych niebezpieczeństwach przy choćby przelaniu wody do naczynia. Tutaj ta czynność nabiera zupełnie innego znaczenia. Ile wody (duży koszt)? Jak ją potem zutylizować? Jak zabezpieczyć przed rozbiciem na drobne cząstki, które będą dryfowały po całej stacji? Jakie naczynie? Czy ma ostre krawędzie? Jak się tłucze – na drobne kawałki, a może tylko wgniata? Czy emituje gazy, jest łatwopalne, a może jest pokryte powłoką hydrofobową? A im bardziej skomplikowana czynność, tym więcej ma ograniczeń – podkreśla ekspertka. W maju 2024 roku polski astronauta projektowy przeszedł też szkolenie krótkofalarskie, które prowadzili Piotr SP5ULN, Włodek SQ6NLN, Tomek SP9UOB oraz Krzysztof SQ5NWI. Sławosz Uznański zdobył uprawnienia krótkofalowca. Dzięki temu w chwilach, gdy ISS będzie przelatywała nad Polską, będzie mógł łączyć się z dziećmi i młodzieżą na Ziemi. – Muszę powiedzieć, że byłam pod wrażeniem szybkości, zaangażowania i radości, z jakimi Sławosz Uznański przyswoił sobie umiejętności krótkofalowca. Dość powiedzieć, że już pierwszy testowy egzamin zdał od razu na 100 proc. I tak było już do końca – mówi koordynatorka. I dodaje, że polski program edukacyjny będzie miał sporo korelacji z krótkofalarstwem. To jedynie pierwsze ujawnione informacje dotyczące edukacyjnej części polskiej misji na ISS. O kolejnych można będzie usłyszeć już w sobotę, 26 października, w trakcie debaty zatytułowanej „Polska Misja Naukowo-Technologiczna na ISS”. Debata jest częścią dwudniowej konferencji popularnonaukowej World Space Week Wrocław, organizowanej po raz ósmy przez Stowarzyszenie WroSpace. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronauci misji Artemis III będą chodzić po Księżycu w skafandrze kosmicznym od Prady
W Mediolanie, światowej stolicy mody, trwa właśnie Międzynarodowy Kongres Astronautyczny (IAC). Nie przypadkiem właśnie w czasie tego wydarzenia pokazano skafandry kosmiczne, które zostaną wykorzystane w trakcie misji księżycowej Artemis III. Powstały dzięki wyjątkowej współpracy specjalistów od luksusowego krawiectwa oraz eksploracji kosmosu.
Skafander do zadań specjalnych Z wybiegu w kosmos Kontrakt z NASA W środę 16 października, w trakcie Międzynarodowego Kongresu Astronautycznego w Mediolanie, Axiom Space i Prada po raz pierwszy zaprezentowały szerokiej publiczności projekt skafandra kosmicznego Axiom Extravehicular Mobility Unit. Skafander, nazywany skrótowo AxEMU, zostanie wykorzystany w misji NASA Artemis III. Extravehicular Mobility oznacza, że będzie to jednoosobowy, osobisty statek kosmiczny, używany do aktywności poza stacją kosmiczną lub innym pojazdem. – Przełamaliśmy schemat. Partnerstwo Axiom Space-Prada ustanowiło nowy fundamentalny model współpracy międzybranżowej – powiedział w trakcie prezentacji Matt Ondler, prezes Axiom Space. – Nasze doświadczone zespoły zredefiniowały rozwój skafandrów kosmicznych, wytyczając nowe ścieżki dla innowacyjnych rozwiązań i stosując najnowocześniejsze podejście do projektowania – dodał. Skafander do zadań specjalnych O tej niezwykłej współpracy napisaliśmy już w rok temu. Informowaliśmy wówczas, że skafander kosmiczny AxEMU, wedle zapowiedzi obu firm, ma umożliwić astronautom eksplorację kosmosu, łącząc technologie NASA z nowoczesnym designem. Projekt ma być oparty na sprawdzonej konstrukcji skafandra kosmicznego NASA Exploration Extravehicular Mobility Unit (xEMU). Zapewni jednak astronautom lepszą ochronę przed warunkami środowiskowymi i elastyczność niezbędną do pracy na Księżycu. Jak przekonują twórcy, dzięki wykorzystaniu innowacyjnych technologii nowe skafandry umożliwią szerszy zakres eksploracji powierzchni Księżyca niż kiedykolwiek wcześniej. Podczas prac rozwojowych Axiom Space używał ciemnej warstwy wierzchniej wyłącznie do celów pokazowych, aby ukryć zastrzeżoną technologię skafandra. Jednak skafander kosmiczny noszony na powierzchni Księżyca zostanie wykonany z białego materiału. Biały kolor będzie odbija ciepło i ochroni astronautów przed ekstremalnie wysokimi temperaturami oraz pyłem księżycowym. Z wybiegu w kosmos – Przekraczanie ograniczeń jest jedną z wartości, która doskonale odzwierciedla ducha marki Prada i wizję moich rodziców. Jestem bardzo dumny z wyniku, który dziś prezentujemy, a który jest tylko pierwszym krokiem w długoterminowej współpracy z Axiom Space. Podzieliliśmy się naszą wiedzą na temat wysokowydajnych materiałów, funkcji i technik szycia i wiele się nauczyliśmy – powiedział w Mediolanie Lorenzo Bertelli, dyrektor ds. marketingu Grupy Prada i dyrektor ds. społecznej odpowiedzialności biznesu. Nowy skafander jest tak skonstruowany, by służył astronautom niezależnie od ich wzrostu, budowy, a także płci. AxEMU zapewnia większą elastyczność, a tym samym precyzję ruchów, wydajność i specjalistyczne narzędzia pomagające w eksploracji księżycowego bieguna południowego. Kontrakt z NASA Przypomnijmy, że od 2022 roku, gdy przyznano Axiom Space pierwsze, warte 228 milionów dolarów zlecenie związane z programem Artemis, firma poszukuje renomowanych ekspertów z różnych branż. Mają pomóc w opracowaniu i zaprojektowaniu skafandra kosmicznego nowej generacji. – Jesteśmy pionierami nowej ery w eksploracji kosmosu, w której partnerstwa są niezbędne do komercjalizacji przestrzeni kosmicznej – powiedział Russell Ralston, wiceprezes wykonawczy ds. działalności pozaziemskiej w Axiom Space. AxEMU przeszedł już szeroko zakrojone testy i symulacje warunków kosmicznych. Był sprawdzany przez doświadczonych astronautów i inżynierów w najnowocześniejszych obiektach Axiom Space, SpaceX i NASA. Testy przeprowadzono pod wodą, co pozwala symulować środowisko księżycowe. Z powodzeniem przeszedł symulację ciśnieniową – pierwszą tego rodzaju próbę od czasów programu Apollo. AxEMU będzie nadal poddawany testom, w tym załogowym testom podwodnym oraz testom łączonym z prototypami nowego księżycowego rovera – Artemis Lunar Terrain Vehicle. Tzw. krytyczny przegląd projektu zaplanowany jest na przyszły rok. Źródło: Axiom Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kosmos uczy pokory. Ale daje też galaktyczne możliwości – mówi astronautka dr Peggy Whitson
Ma 64 lata i długi ciąg rekordów kosmicznych na swoim koncie. Będzie dowodziła misją Axiom4, w której na orbitę poleci polski astronauta Sławosz Uznański. Rozmawiamy z dr Peggy Whitson, kobietą przełamującą wszelkie, nie tylko kosmiczne, bariery.
Spis treści: Życie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej Polak poleci na ISS Inspiracja dla kobiet Masz na koncie wiele rekordów. Od bycia astronautką, która łącznie spędziła prawie dwa lata na orbicie, przez dwukrotne dowodzenie Międzynarodową Stacją Kosmiczną, po bycie najstarszą kobietą, która okrążyła Ziemię. A teraz pracujesz w Axiom Space. Istnieje wyzwanie, którego się nie podejmiesz? Wyzwanie jest okazją do rozwoju i do nowych odkryć. Krokiem naprzód w naszym dążeniu do rozszerzenia obecności ludzkości poza Ziemią. Jestem naprawdę dumna, że mogę być tego częścią. Czas, jaki spędziłam na orbicie, dowodzenie Międzynarodową Stacją Kosmiczną (ISS) czy kierowanie Biurem Astronautów NASA były niesamowitymi doświadczeniami. Pozwoliły przesunąć granice tego, co znane, ale przede wszystkim tego, co możemy osiągnąć jako ludzkość. Teraz, w Axiom Space, cieszy mnie możliwość przyczynienia się do rozwoju komercyjnej eksploracji kosmosu i rozszerzenia globalnego dostępu do przestrzeni kosmicznej. Życie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej Zawsze fascynowały mnie spacery kosmiczne, choć jestem pewna, że konieczność wyjścia poza ISS by mnie całkowicie sparaliżowała. A co ty czułaś zakładając skafander kosmiczny i wiedząc, że zaraz opuścisz stację? W momencie, gdy zakładałam skafander, ogarniała mnie mieszanka podniecenia i strachu. Zdecydowanie jest dreszczyk emocji, gdy wychodzisz ze śluzy powietrznej, ale jest też poczucie ogromnej odpowiedzialności za jak najbardziej precyzyjne wykonanie każdego zadania. Już sama presja, aby wykonać zadanie w trudnych warunkach kosmicznych, w jednoosobowym statku kosmicznym, jakim jest skafander, jest ogromna. Dlatego skupiamy się na tym, co musimy zrobić. Ale w tych krótkich chwilach, gdy możesz na moment oderwać się od zadania, świadomość przebywania w otwartym kosmosie jest przytłaczającym i budzącym pokorę doświadczeniem. Uświadamiam sobie wówczas, że jestem częścią czegoś o wiele większego, czym jest wyjście ludzkości poza naszą macierzystą planetę. Jak wygląda dzień pracy na ISS? Typowy dzień pracy na ISS jest wyjątkowo skrupulatnie zaplanowany i wypełniony różnorodnymi zadaniami. Prowadzimy eksperymenty naukowe, badania w warunkach mikrograwitacji, demonstracje technologii i działania informacyjne. W dodatku nie ma zadań ważniejszych i mniej ważnych. Każde zadanie jest kluczowe dla powodzenia naszej misji. Ale w tym wszystkim potrafimy zachować poczucie wspólnoty i koleżeństwa. Mamy wspólny cel i to się liczy. Polak poleci na ISS Z wykształcenia jesteś biochemikiem. Chciałabym, abyś wyjaśniła mi, czym różni się przeprowadzanie eksperymentów biochemicznych na ISS od tych wykonywanych na Ziemi? Prowadzenie eksperymentów biochemicznych na ISS wiąże się z wyjątkowymi wyzwaniami i możliwościami w porównaniu z Ziemią. Środowisko mikrograwitacji wpływa na zachowanie płynów, wzrost komórek i interakcje molekularne w sposób, którego nie możemy odtworzyć na Ziemi. Pozwala nam to obserwować procesy biologiczne w nowym świetle, prowadząc do spostrzeżeń, które mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia ludzkiego zdrowia i chorób. Wymaga to jednak również specjalistycznego sprzętu i protokołów, aby zapewnić odpowiednie wyniki. To, że możemy je przeprowadzać w przestrzeni kosmicznej jest świadectwem pomysłowości i poświęcenia społeczności naukowej. Wśród polskich eksperymentów zgłoszonych na misję, w której weźmie udział dr Sławosz Uznański, jest kilka eksperymentów biochemicznych. Może miałaś okazję się z nimi zapoznać? Z niecierpliwością czekam na polskie eksperymenty, które zostaną przeprowadzone w kosmosie w ramach tej misji. Mają ogromny potencjał. Mogą rzucić nowe światło na zrozumienie procesów biologicznych i wesprzeć ludzką obecność w kosmosie. Zawsze chętnie przyglądam się nowym przedsięwzięciom naukowym, zdolnym poszerzyć nasze rozumienie kosmosu i nauk przyrodniczych. Wyjątkowo inspirująca jest globalna współpraca i zaangażowanie w przesuwanie granic tego, co możemy osiągnąć w eksploracji kosmosu. Z niecierpliwością czekam na możliwość wsparcia Sławosza w jego badaniach i demonstracjach technologii na pokładzie stacji kosmicznej, zapewniając mu wszelkie zasoby i pomoc potrzebną do osiągnięcia jego celów. Skoro mówimy o dowodzonej przez ciebie misji Axiom Mission 4 (Ax-4), w której na orbitę poleci nasz rodak Sławosz Uznański. Jakie masz rady dla astronauty, który po raz pierwszy poleci w kosmos? Moja rada dla astronauty to „ciesz się każdą chwilą podróży”. Przygotowanie jest kluczowe, więc zaufaj swojemu treningowi i wsparciu swojego zespołu. Zachowaj ciekawość i otwartość umysłu, ponieważ przestrzeń kosmiczna zapewni ci doświadczenia i wyzwania inne niż wszystkie, jakie znałeś. Pamiętaj, aby dbać o siebie, zarówno fizycznie, jak i psychicznie, i nie wahaj się prosić o pomoc w razie potrzeby. Co najważniejsze, delektuj się niesamowitą możliwością przyczynienia się do ludzkiej eksploracji kosmosu. Jak najlepiej wykorzystaj każdą sekundę na orbicie. Inspiracja dla kobiet Peggy, przepraszam, że wspominam o twoim wieku. Ale masz 64 lata, bogatą i zróżnicowana karierę i nadal nie zwalniasz tempa. Jesteś młoda duchem i ciałem. Jak to robisz? Dziękuję za miłe słowa! Pozostawanie aktywnym i zaangażowanym w moją pracę zawsze było dla mnie priorytetem. Wierzę, że utrzymanie poczucia celu i pasji do tego, co się robi, jest kluczem do zachowania młodości ducha i ciała. Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i pozytywne nastawienie również odgrywają kluczową rolę. Ale, co najważniejsze, to ekscytacja związana z eksploracją kosmosu motywuje mnie i dodaje energii każdego dnia. Masz jakąś radę, dla dziewczyn, które chciałyby pójść w twoje ślady? Chcę zachęcić wszystkie młode dziewczyny zainteresowane naukami ścisłymi, matematyką i inżynierią do nieustraszonego realizowania swoich pasji. Nie pozwólcie nikomu wmówić sobie, że nie nadajecie się do ról naukowców, astronautów, inżynierów lub wybrania pracy w innych dziedzinach, w których kobiety wciąż stanowią mniejszość. Wasza ciekawość, kreatywność i determinacja to nieocenione atuty. Uwierzcie w siebie i swoje umiejętności, szukajcie mentorów i nigdy nie obawiajcie się zadawać pytań lub podejmować wyzwań. Stawiajcie sobie wyzwania wykraczające poza to, co może wydawać się wygodne, a odkryjecie jeszcze więcej umiejętności, niż mogłyście sobie przypisać! Bo świat potrzebuje waszej unikatowej perspektywy. Macie w sobie moc zmieniania rzeczywistości. Dr Peggy Whitson to amerykańska astronautka i doktor biochemii. Jest pierwszą kobietą, która dowodziła Międzynarodową Stacją Kosmiczną. Funkcję tę pełniła dwukrotnie. Rekordzistka wśród kobiet pod względem najdłuższego łącznego pobytu w kosmosie oraz pod względem łącznej długości odbytych spacerów kosmicznych. Spędziła na orbicie łącznie 675 dni, wykonała 10 spacerów kosmicznych trwających łącznie 60 godzin i 21 minut. W 2018 roku odeszła z NASA. Przeszła do Axiom Space, gdzie pełni funkcję dyrektor ds. załogowych lotów kosmicznych. Dowodziła ekspedycjami Axiom1 i Axiom 2. Będzie również dowodziła ekspedycją Axiom 4, w której na orbitę poleci dr Sławosz Uznański. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odbyły się pierwsze w historii badania archeologiczne w kosmosie. I to niedaleko Ziemii
Pierwsze w historii badania archeologiczne w kosmosie przeprowadziła załoga Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Cel analiz astronautów może zaskoczyć. Tak jak i miejsce przełomowych badań. Co wiemy o kolejnym kroku dla ludzkości?
W tym artykule: Archeologia wkracza na ISS Fotograficzne wykopy archeologiczne Wyniki „wykopalisk” na stacji ISS Badania archeologiczne w kosmosie – kto był pierwszy? Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) to najpotężniejsza struktura umieszczona przez ludzi w kosmosie. Jej główna część powstała w latach 1998-2011. Potem konstrukcja ulegała zmianom. Ostatni moduł ISS, UM Prichal, trafił z kosmodromu Bajkonur w Kazachstanie w listopadzie 2021 roku. Do tej pory było tam 270 osób z 23 krajów. Warto jednak zaznaczyć, że ISS nie jest wcale zbyt odległa od Ziemi. To dystans zaledwie około 400 km, czyli tyle, co w linii prostej z Warszawy do Koszalina. Archeologia wkracza na ISS Na łamach czasopisma naukowego „PLOS One” ukazała się właśnie publikacja, w której – zdaniem jej autorów – zaprezentowano pierwsze w historii badania archeologiczne przeprowadzone w kosmosie. Odbyły się właśnie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Na czym polegały i co było ich celem? Jak zwracają uwagę naukowcy, wywiady z członkami załogi mogą ujawnić, w jaki sposób ludzie przystosowują się do nowego środowiska obejmującego izolację, zamknięcie i mikrograwitację. Ale nie wszystkie informacje można pozyskać w ten sposób. Z pomocą przyszła archeologia. Otóż archeologia to zespół technik. Co prawda kojarzymy ją z wykopaliskami, ale to tylko jedna z jej rozlicznych metod. W przypadku ISS oczywiście nie kopano. Posłużono się czymś innym. Badaczy ciekawiło to, w jaki sposób załoganci przystosowywali przestrzeń, w której żyją. Archeolodzy chcieli zrozumieć, jak astronauci faktycznie korzystają z obszarów na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Fotograficzne wykopy archeologiczne Na ISS nie było archeologów. Ci poprosili astronautów o „otwarcie” fotograficznych wykopów archeologicznych. Załoganci byli prowadzeni m.in. przez prof. Justina Walsha z Uniwersytetu Chapmana w Kalifornii, który określa siebie jako archeologa kosmosu. Archeolodzy poprosili załogę ISS o udokumentowanie sześciu lokalizacji na terenie stacji. Codziennie przez 60 dni w 2022 roku wykonywali zdjęcia w każdym z tych miejsc. W artykule zaprezentowano wnioski analiz z pierwszych dwóch z sześciu przykładowych obszarów, które zostały w pełni udokumentowane: jeden przeznaczony jest do konserwacji sprzętu, a drugi w pobliżu WC i sprzętu do ćwiczeń. Wyniki „wykopalisk” na stacji ISS Do jakich wniosków doszli archeolodzy? Porównując zdjęcia z raportami aktywności astronautów, naukowcy odkryli, że obszar w pobliżu sprzętu do ćwiczeń i WC, choć nie był przeznaczony do żadnego konkretnego celu, był używany jako miejsce do przechowywania przyborów toaletowych, zamykanych toreb i rzadko używanego komputera. Z kolei obszar mający służyć do konserwacji sprzętu był wykorzystywany głównie do przechowywania, a konserwacja była tam przeprowadzana w niewielkim stopniu lub wcale. Wniosek: badanie wykazało rozbieżności między zamierzonym a faktycznym wykorzystaniem niektórych obszarów na pokładzie stacji kosmicznej. Odkrycia te pokazują – zdaniem badaczy – w jaki sposób tradycyjne techniki archeologiczne można dostosować do badania odległych siedlisk. Mogą również pomóc w rozwoju przyszłych kosmicznych habitatów. – Ten eksperyment to pierwsze badania archeologiczne, jakie kiedykolwiek miały miejsce poza Ziemią. Stosując bardzo tradycyjną metodę pobierania próbek w zupełnie nowym kontekście archeologicznym, pokazujemy, w jaki sposób załoga ISS wykorzystuje różne obszary stacji kosmicznej w sposób odbiegający od projektów i planów misji. Architekci i planiści przyszłych stacji kosmicznych mogą wyciągnąć cenne wnioski z tej pracy – uważają autorzy. Archeologia satelitarna - co to takiego? Nie chodzi tu o archeologię dotyczącą starych satelitów, ale o nowe metody, jakich używają archeolodzy, by odnajdywać zaginione, niewidoczne z ziemi ruiny. Badania archeologiczne w kosmosie – kto był pierwszy? Co prawda w artykule dla „PLOS One” naukowcy zdecydowanie piszą, że na ISS przeprowadzono pierwsze badania archeologiczne w kosmosie, ale o palmę pierwszeństwa mogą konkurować z astronautami księżycowymi. Otóż w 1969 roku astronauci misji Apollo 12 udali się na miejsce lądowania bezzałogowej sondy Surveyor 3, która wylądowała na Srebrnym Globie w 1958 roku. Przestała jednak działać. Właśnie dlatego NASA wysłała astronautów, by dokonali jej oględzin. Można powiedzieć, że skorzystali z metodyki dokumentacji archeologicznej. Wykonali fotografie i pobrali kilka elementów sondy, które wzięli ze sobą na Ziemię. Wszystko odbyło się zgodnie z procedurami. Na powierzchni Księżyca jest 100 ton materiałów przywiezionych przez człowieka. Wiele z nich to śmieci. Ale nie wszystkie. Część ekspertów uważa na przykład, że miejsce pierwszego lądowania na Księżycu przez ludzi należy objąć szczególną ochroną. Powinno mieć status „parku archeologicznego”. W końcu to tam Neil Armstrong powiedział w 1969 roku: „To jest mały krok człowieka, ale wielki skok dla ludzkości”. Być może ochroną warto objąć też inne lokalizacje, a wcześniej przeprowadzić ich dokumentację archeologiczną? Źródło: PLOS One. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.