Tajemnica elity z epoki brązu. W grobowcu w ofierze złożono konia
Na stanowisku archeologicznym Shamiram w zachodniej Armenii odkryto monumentalny grobowiec z lat 1600–1200 p.n.e. Znajdowały się w nim liczne dary grobowe, broń oraz szczątki konia złożonego w rytualnej ofierze. Badacze uważają, że pochowano tam przedstawiciela lokalnych elit.
Na długo przed powstaniem słynnego królestwa Urartu Wyżynę Armeńską zamieszkiwały społeczności późnej epoki brązu, które słynęły z rozwiniętej metalurgii, dalekosiężnych kontaktów handlowych i złożonych rytuałów pogrzebowych. Elity tych kultur grzebały swoich zmarłych w monumentalnych kamiennych grobowcach, wyposażając ich w broń, ozdoby i cenne dary mające towarzyszyć im w życiu po śmierci. Najnowsze odkrycie archeologów w Armenii pokazuje, że do takich ceremonii mogły należeć także ofiary z koni. Znalezisko sprzed czasów Urartu Kluczowego znaleziska dokonano na stanowisku archeologicznym Shamiram, położonym w prowincji Aragacotn. To miejsce od lat interesuje naukowców, ponieważ zachowały się tam ślady osadnictwa z różnych okresów – od późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, po czasy królestwa Urartu. W centrum badań znalazł się tzw. grobowiec nr 3. Archeolodzy opisują go jako monumentalną kamienną konstrukcję otoczoną kręgami z głazów. Tego typu pochówki były przeznaczone dla osób zajmujących wysoką pozycję społeczną, a ich budowa wymagała zaangażowania znacznych sił i zasobów. Sam rozmiar grobowca sugeruje więc, że spoczęła w nim osoba należąca do lokalnych elit. Pochówek człowieka i ofiara z konia Wewnątrz komory odkryto bogaty zespół darów pogrzebowych. Znaleziono broń z brązu, metalowe i obsydianowe groty strzał oraz liczne przedmioty towarzyszące zmarłemu. Najbardziej niezwykłym elementem okazały się jednak szczątki konia. Jak przekazał Instytut Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Armenii w komunikacie podsumowującym tegoroczne prace, wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało złożone w rytualnej ofierze podczas ceremonii pogrzebowej. „Odkrycie dostarcza nowych i ważnych dowodów do badań nad lokalnymi elitami, praktykami pogrzebowymi oraz symboliczną rolą konia w społecznościach późnej epoki brązu na terenie Armenii” – napisali badacze w komunikacie opublikowanym przez Instytut na platformie Facebook. Zdaniem archeologów odkrycie daje „rzadką możliwość zbadania przemian lokalnego ośrodka z epoki żelaza przed ekspansją Królestwa Urartu i w jej trakcie”. W kulturach późnej epoki brązu koń nie był jedynie środkiem transportu. Zwierzęta te symbolizowały prestiż, władzę i znaczenie militarne. Ich hodowla wymagała znacznych zasobów, dlatego mogły sobie na nią pozwolić przede wszystkim najbogatsi. Złożenie konia do grobu było więc w pewnym sensie ekstrawagancją, bo ówcześni ludzie musieli poświęcić kosztowne zwierzę. Podkreślało to więc wyjątkową pozycję zmarłego, a jednocześnie odzwierciedlało wierzenia dotyczące życia po śmierci. Kluczowe stanowisko do badania starożytnej Armenii Badacze zwracają uwagę, że podobne praktyki znane są z innych części Kaukazu oraz ze stepów Eurazji. Znalezisko z Shamiram dostarcza jednak nowych dowodów na to, że rytualne ofiary z koni były obecne również w społecznościach zamieszkujących Wyżynę Armeńską. Może to świadczyć o istnieniu rozbudowanych kontaktów kulturowych i wymianie idei pomiędzy odległymi regionami już ponad trzy tysiące lat temu. Znaczenie odkrycia nie ogranicza się jednak do samego grobowca. Według informacji przekazanych przez armeński Instytut Archeologii i Etnografii wykopaliska odsłoniły również pozostałości osadnictwa z okresu poprzedzającego powstanie państwa Urartu. Za jedną z późniejszych wież tamtejszej twierdzy archeolodzy natrafili na pomieszczenie datowane na epokę żelaza, w którym zachowały się ślady nagłego zniszczenia. Odkryto także pochówek starszy od urartyjskich fortyfikacji, co potwierdza, że teren ten był zamieszkany na długo przed pojawieniem się jednego z najpotężniejszych państw starożytnego Kaukazu. „Wyniki tegorocznych badań potwierdzają, że Shamiram jest jednym z kluczowych stanowisk archeologicznych pozwalających zrozumieć długą historię środkowej Armenii – od tradycji pogrzebowych epoki brązu i społeczności epoki żelaza, przez monumentalną architekturę Urartu, aż po późniejsze etapy ponownego wykorzystania i przekształcania tego miejsca” – podsumowali armeńscy uczeni. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Kamienny idol ze starożytnego miasta. Zagadkowe odkrycie archeologów z Polski i Armenii
Zagadkową kamienną figurę sprzed 2500 lat odkryła ormiańsko-polska ekspedycja archeologiczna w Argisztihinili w Armenii. Była oparta o kamienny pojemnik. Archeolodzy określają nietypowy zabytek mianem „idola”. Jaka była jego funkcja?
Miejsce, w którym odkryto niezwykły zabytek, to Argisztihinili. Było to miasto, które powstało w VIII wieku p.n.e. Założył je zapewne król Urartu – Argiszti I. Ten władca był naprawdę potężny. Królestwo Urartu, którym władał, było jedną z największych potęg wschodniej Anatolii i Kaukazu Południowego. Istniało między IX a VII wiekiem p.n.e. Polacy i Ormianie na tropie To wśród ruin tego starożytnego ośrodka władzy badania prowadzą wspólnie dr Mateusz Iskra z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i Hasmik Simonyan – archeolog z Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii. Wykopaliska mają miejsce na Wzgórzu św. Dawida. O pierwszym sezonie pisaliśmy w ubiegłym roku. Podczas tegorocznych wykopalisk doszło do ciekawych odkryć. W jednym z domów archeolodzy znaleźli pomieszczenie magazynowe. Nadal znajdowały się w nim duże naczynia zasobowe wkopane w podłogę. Jednak to, co było w sąsiednim pomieszczeniu przeszło najśmielsze oczekiwania badaczy przeszłości. – Przy bocznej ścianie kamiennego obiektu w kształcie skrzyni natrafiliśmy – ku naszemu zdumieniu – na kamienną płytę z wyrzeźbionymi rysami ludzkiej twarzy. To figurka-idol, zachowana w oryginalnym położeniu – mówi dr Iskra. Wygląd kamiennego idola Idola ma około pół metra wysokości. Wykonano go z tufu wulkanicznego. W jego górnej części widać bardzo uproszczoną twarz o wyraźnie zaznaczonych brwiach, blisko osadzonych oczach, długim nosie i wąskich ustach. Podobne idole pochodzą głównie z I połowy I tysiąclecia p.n.e. Z kolei rzeźna odkryta przez polsko-ormiański zespół najprawdopodobniej pochodzi z czasów zmierzchu królestwa Urartu lub okresu post Urartyjskiego, czyli II połowy VII wieku–VI wieku p.n.e. Znaczenie zagadkowego zabytku Jaka była funkcja tego zabytku? Jak wyjaśniają odkrywcy, podobne idole znane są z innych stanowisk archeologicznych w Armenii. Uważa się, że są związane z kultem przodków lub płodności. Dolna część rzeźby nosi ślady wstępnej obróbki. – Wygląda to trochę tak, jakby rzeźbiarz wstępnie wygładził tą część z zamiarem wyrzeźbienia przedramion. Z jakiegoś powodu tego nie dokończył lub mu się to nie udało – opowiada dr Iskra. Być może dalsze badania rzucą światło na to, dlaczego tak się stało. Jak przekazał National Geographic Polska dr Iskra, takie idole są spotykane koło jam, w których przechowywano ziarno, naczyń zasobowych czy pieców chlebowych. – Najprawdopodobniej ich zadanie polegało na opiekowaniu się domowymi zapasami, analogicznie jak np. w przypadku rzymskich penatów lub słowiańskich ubożęć – dodaje archeolog. Według niego identyfikacja tego, co pierwotnie znajdowało się w skrzyni, stanowi klucz do zrozumienia znaczenia idola dla ludzi, którzy go tam postawili. Dlatego jej zawartość poddana zostanie analizom. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Smocze kamienie” są zdecydowanie starsze od piramid. Archeolodzy na tropie zagadki
„Smocze kamienie” z Armenii to ponad 100 tajemniczych stel sprzed tysięcy lat. Badania wskazują, że niektóre z nich mogą być starsze nawet od egipskich piramid. Ich rozmieszczenie i zdobienia sugerują związek z kultem wody. Co dokładnie udało się odkryć naukowcom?
Słowo vishap po ormiańsku oznacza „smok” i właśnie takim mianem – „smoczych kamieni” – określa się ponad 100 podłużnych kamiennych stel z andezytu i bazaltu. Są to obrobione megality, które niegdyś stały pionowo, podobnie jak menhiry znane na przykład z Europy. Najsłynniejsze pochodzą z francuskiego Carnac. Od lat było zagadką, kiedy i w jakim celu wykonano smocze kamienie. Sprawie przyjrzeli się ormiańscy badacze i przeprowadzili szeroko zakrojone analizy. Wiele kwestii udało się w końcu wyjaśnić. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „NPJ Heritage Science”. Tajemnicze kamienie w górach Na „smoczych kamieniach” widoczne są zdobienia przedstawiające wizerunki zwierząt. Są to głównie ryby i bydło, bądź ich hybrydy. Wysokość kamieni waha się od metra do 5,5 m. Bywają zatem potężne. Z nowych badań wynika, że wiele z największych egzemplarzy znajdowało się w najwyższych partiach gór – na wysokości nawet 2700 m. n.p.m. Musiało się to wiązać z dużymi nakładami pracy. Większość głazów znajdowała się w pobliżu źródeł wody, w tym wysokogórskich źródeł i odkrytych prehistorycznych systemów irygacyjnych. Dlatego badacze sądzą, że są one związane z kultem wody, ponieważ była ona siłą podtrzymującą życie populacji zamieszkujących doliny poniżej. Bardzo stare kulty Określenie czasów, w których powstały te zagadkowe monumenty jest bardzo trudne. Możliwe jest to na podstawie stylistyki płaskorzeźb lub datowania szczątków organicznych obok nich metodą radiowęglową. Niektóre z obrobionych głazów datowano nawet na I tysiąclecie p.n.e. Jednak z nowych badań wynika, że mogą być zdecydowanie starsze. Próbki pobrane obok dwóch „smoczych kamieni” określono na 4200–4000 lat p.n.e. To każe sądzić, że podobnie jest w przypadku innych tego typu obiektów. Mogły one jednak być wtórnie „wykorzystywane” w późniejszych czasach, bo były widoczne na powierzchni ziemi. A to nie ułatwia archeologom w określeniu ich wieku. Modły w dwóch lokalizacjach Naukowcy wskazali na ciekawą prawidłowość. Obrobione głazy stawiano głównie na dwóch wysokościach: około 1900 m i 2700 m n.p.m. Może być to związane z sezonowością odprawianych przy nich kultów. „Wzorzec ten może być powiązany zarówno z praktycznym, jak i symbolicznym znaczeniem lokalizacji położonych na dużych wysokościach, co potwierdza potencjalny związek vishapów ze starożytnymi systemami nawadniającymi. Wskazuje też na ich funkcjonalne i kultowe znaczenie we wczesnych społeczeństwach” – piszą Vahe Gurzadyan i Arsen Bobokhyan w artykule. Na przykład zimą dostęp do wyższej strefy mógł być niemożliwy. Dlatego przypuszczalne pielgrzymki do tych miejsc mogły być sezonowe. Źródło: NPJ Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polscy archeolodzy na tropie starożytnego cmentarzyska. Oto dlaczego jest wyjątkowe
W starożytnym mieście Argisztihinili polsko-armeński zespół archeologów zlokalizował ruiny po rezydencjach miejskiej elity sprzed ponad 2500 lat oraz nietypowe cmentarzysko. Był to kluczowy ośrodek królestwa Urartu, które istniało w granicach dzisiejszej Turcji, Armenii i Iranu.
Spis treści: Monumentalne budowle starożytnego miasta Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Królestwo Urartu w Armenii Argisztihinili – miasto badane przez archeologów w Armenii – powstało w VIII wieku p.n.e. Jego założycielem był zapewne król Urartu – Argiszti I. Królestwo Urartu, między IX a VII wiekiem p.n.e., było jedną z największych potęg wschodniej Anatolii i Kaukazu Południowego. Monumentalne budowle starożytnego miasta W Argisztihinili wspólne badania rozpoczęli dr Mateusz Iskra z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i Hasmik Simonyan – archeolog z Instytutu Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Republiki Armenii. Jednym z ciekawszych odkryć było zlokalizowanie dwóch obszernych konstrukcji. – Na podstawie pozostałości murów widocznych na powierzchni oraz rezultatów pilotażowych badań geofizycznych możemy wstępnie zakładać, że były to dwie budowle o dużej powierzchni sięgającej nawet 400 m kwadratowych – przekazał National Geographic Polska szef badań, dr Mateusz Iskra. Zapewne są to ruiny rezydencji, gdyż ich rozplanowanie jest podobne do rezydencji należących do miejskiej elity, odkrytych w zachodniej części stanowiska w latach 60-tych XX wieku. – Możemy więc przypuszczać, że również te domy zamieszkiwali ludzie stojący wysoko w hierarchii społeczeństwa urartyjskiego. Na tę chwilę nie jesteśmy w stanie określić, czym mogli zajmować się mieszkańcy domów – dodał dr Iskra. Archeolog wyraził nadzieję, że odpowiedzi na te pytania przyniosą wykopaliska zaplanowane na kolejne lata. Domostwa pochodzą z VI wieku p.n.e. – wynika ze wstępnych analiz. Cmentarzysko. Archeolodzy nie byli tutaj pierwsi Nieoczekiwanym znaleziskiem dla naukowców było cmentarzysko, znajdujące się w pobliżu dzielnicy mieszkalnej. – Cmentarzysko jedynie zidentyfikowaliśmy, a nie odkryliśmy. Wcześniej zrobili to za nas detektoryści – zastrzega dr Iskra, wskazując na nielegalne działania „odkrywców skarbów” w obrębie tego stanowiska archeologicznego. Poza tym miejsce to służyło za śmietnisko. Dlatego tak ważne było podjęcie badań przez naukowców, bo zabytkom ciągle grozi zniszczenie. – Fakt istnienia dużego cmentarzyska na wzgórzu jest bardzo zaskakujący. Mówimy bowiem o miejscu znajdującym się właściwie w centrum starożytnego miasta, oddalonym ledwie dwieście metrów od odkrywanych przez nas rezydencji. Jest to raczej niespotykana sytuacja, która każe nam zrewidować nasze wcześniejsze poglądy na temat rozplanowania starożytnego Argisztihinili – przekazał dr Iskra NG.pl. Na cmentarzysku zmarłych chowano w dwóch obrządkach: kremacyjnym i szkieletowym. Jak opisuje naukowiec, obrządek ciałopalny w popielnicach jest charakterystyczną cechą kultury urartyjskiej, która pojawiła się w regionie w VIII wieku p.n.e. Jednakże na cmentarzysku wśród wkopów wykonanych przez nielegalnych poszukiwaczy naukowcy dostrzegli fragmenty ludzkich kości, które świadczą o praktykowaniu w tym miejscu również obrządków szkieletowego, czyli inhumacji. To ważne spostrzeżenie, bo w ten sposób chowała swoich zmarłych lokalna ludność – podbita przez Urartyjczyków. – Co więcej, znaleźliśmy także typowe dla miejscowych naczynia, które mogą wskazywać, że cmentarzysko było miejscem pochówku dwóch społeczności. Jest to bardzo ciekawa sytuacja, ponieważ zazwyczaj autochtoni grzebali swoich zmarłych w innych miejscach niż Urartyjczycy – zaznacza dr Iskra. Podczas pierwszego sezonu nowego projektu archeologicznego zastosowano różnorodne metody: badania geofizyczne i geologiczne, uzupełnione wykopami sondażowymi, czyli niewielkimi wykopaliskami. Królestwo Urartu w Armenii Argisztikhinili było ważnym miastem na mapie Urartu. Znajdowały się tam dwie cytadele otoczone dzielnicami mieszkalnymi oraz kanały irygacyjne doprowadzające wodę z rzeki Araks. Najlepiej zachowane części miasta znajdują się we wschodniej części wzgórza Davti Blur, gdzie koncentrują się prace badawcze armeńsko-polskiej ekspedycji. W czasie wykopalisk prowadzonych dekady temu archeologom udało się odsłonić kompleks administracyjno-religijny, w którym znaleziono wiele zabytków. Jednakże dzielnice mieszkalne są nadal bardzo słabo rozpoznane archeologicznie. Osadę badaną obecnie przez polsko-armeński zespół założył najprawdopodobniej około 774 r. p.n.e. król Urartu Argiszti I. Centrum jego państwa znajdowało się nad jeziorem Wan w południowo-zachodniej Azji. Położone było w górzystym regionie na południowy wschód od Morza Czarnego i południowy zachód od Morza Kaspijskiego. Cywilizacja ta wznosiła potężne twierdze wykonane z kamienia. Jej stolicą była Tuszpa, w dzisiejszej wschodniej Turcji. Władcy Urartu toczyli wojny z Imperium Asyryjskim. Potęgi zmagały się o kontrolę nad Syrią i południową Anatolią. Co ciekawe, nazwa Urartu została nadana przez Asyryjczyków, sami Urartyjczycy określali swój państwo jako Biainili. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli najstarszy kościół w Armenii. Naukowcy mówią o sensacji
Pozostałości nieznanego wcześniej wczesnochrześcijańskiego kościoła w starożytnym mieście Artaxata odkryli archeolodzy w Armenii. Świątynia z IV wieku jest najstarszym archeologicznie udokumentowanym kościołem w tym kraju.
Spis treści: Kościół w kształcie krzyża Jak wyglądał najstarszy kościół Armenii? Chrześcijaństwo w Armenii. Kiedy się tam rozprzestrzeniło? Najstarsze kościoły na świecie pochodzą z III i IV wieku. Jest ich niewiele i nie wszystko zachowały się w całości. Dlatego odkrycie każdego kolejnego lub pozostałości po nim jest tak ważne dla naukowców. Najnowszego odkrycia dokonano w Artaxata. Miasto to było stolicą królestwa Armenii, rządzonego przez dynastie Artaksydów i Arsacydów. Miasto rozwinęło się w ważną metropolię w okresie hellenistycznym i było stolicą Armenii przez prawie sześć wieków. Kościół w kształcie krzyża Znalezisko dokonane w Artaxata składa się z ośmiokątnego w planie budynku z przedłużeniami w kształcie krzyża. Zespół przebadał wykopaliskowo część kościoła. Resztę rozpoznał przy użyciu metod geofizycznych, które nie wymagają fizycznej ingerencji w podłoże i nie niszczą nawarstwień archeologicznych. – Budynek z IV wieku jest najstarszym archeologicznie udokumentowanym kościołem w kraju – sensacyjnym dowodem na wczesne chrześcijaństwo w Armenii – mówi profesor Achim Lichtenberger z Uniwersytetu w Münster w Niemczech, jeden z kierowników badań. – Ośmiokątne [w planie – przyp. red.] kościoły nie były tu dotąd znane. Natomiast znamy je dobrze z regionu wschodniego Morza Śródziemnego, gdzie pojawiły się po raz pierwszy w IV wieku naszej ery – dodaje dr Mkrtich H. Zardaryan z Narodowej Akademii Nauk Armenii, który prowadzi ekspedycję ze strony ormiańskiej. Wspólne badania trwają w mieście Araxata od 2018 roku. Jak wyglądał najstarszy kościół Armenii? Pod względem typologicznym znalezisko odpowiada wczesnochrześcijańskim budynkom upamiętniającym. W bocznych częściach archeolodzy odkryli pozostałości drewnianych platform. To było korzystne dla badaczy, bo materiały organiczne można wydatować z pomocą popularnej wśród archeologów metody radiowęglowej. Okazało się, że te fragmenty zabudowy pochodzą z połowy IV wieku naszej ery. Należy zaznaczyć, że jest to najstarszy fizyczny dowód na to, iż była to najstarsza świątynia chrześcijańska w Armenii. Tradycyjnie uważa się, że jeszcze starsza była katedra w Eczmiadzynie. Miała powstać w pierwszych latach IV wieku. Wtedy byłaby starsza od świątyni z Artaxata o kilka dekad. Dowód na to mamy jednak tylko w postaci źródeł pisanych, a nie danych archeologicznych. Ośmiokątny budynek w Artaxata, o długości około 30 metrów, miał prostą podłogę wyłożoną zaprawą i terakotowymi płytkami. A o tym, że wnętrze świątyni było bogato zdobione świadczą fragmenty znalezionego marmuru. Ten materiał musiano sprowadzić z obszaru Morza Śródziemnego, co było kosztownym przedsięwzięciem. Niemiecko-ormiański zespół prowadzi badania w tym sezonie od września. Archeolodzy będą kontynuować wykopaliska. Mają nadzieję dokonać nowych odkryć i uzyskać odpowiedzi na kolejne pytania. Na przykład chcą dowiedzieć się, komu poświęcony był ten kościół. Chrześcijaństwo w Armenii. Kiedy się tam rozprzestrzeniło? Armenia jest uważane za pierwszy kraj na świecie, do którego dotarło chrześcijaństwo i zostało w nim przyjęte. Według legendy święty Grzegorz Oświeciciel nawrócił ormiańskiego króla Tiridatesa III na chrześcijaństwo w Artaxata w 301 r. n.e. Średniowieczny klasztor Chor Wirap, znajdujący się nieopodal nowo odkrytego kościoła, jest świadectwem tej tradycji. Początkowo władca Armenii więził w lochach tego miejsca Grzegorza Oświeciciela. Jednak po cudownym uzdrowieniu, którego miał dokonać Grzegorz, Tiridates III miał go uwolnić i ogłosił chrześcijaństwo religią państwową. Artaxata odgrywała bardzo istotną rolę w pierwszych wiekach naszej ery. To miasto położone na kilkunastu wzgórzach niedaleko słynnej góry Ararat rozkwitało i stało się areną ważnych politycznych wydarzeń. Już grecki geograf i historyk Strabon opisywał jego dogodne położenie. Źródło: Westfalski Uniwersytet Wilhelma w Münsterze. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarsze państwo świata jest zarazem najmniejszym? Wielu może być zaskoczonych
Jakie jest najstarsze państwo świata? Odpowiedź na to pytanie wydaje się bardziej skomplikowana, niż można było przypuszczać. Wśród najczęściej wymienianych krajów są Egipt, Chiny, Armenia i... San Marino.
W tym artykule: Jakie jest najstarsze państwo świata? Chiny, Grecja, a może Iran? Armenia jest najstarszym państwem świata? Najstarsza republika świata Ranking najstarszych krajów świata O ile wymienienie najmłodszych państw globu nie stanowi większego problemu, to wskazanie na mapie najstarszego kraju świata już tak. W tej kwestii od dekad trwają spory. Właściwie do dzisiaj historycy nie są pewni, która nacja była pierwsza. Jedni twierdzą, że Egipt, drudzy wskazują Chiny, a jeszcze inni uważają, że Armenia lub San Marino. Kto ma rację? Jakie jest najstarsze państwo świata? Dziś Egipt uchodzi za mekkę turystów spragnionych słońca, pięknych widoków i unikatowych zabytków. Nie wolno jednak zapominać o bogatej historii tego państwa, które przeważnie otwiera zestawienie najstarszych nacji świata. Kraj faraonów powstał na początku III tysiąclecia p.n.e. i przetrwał niemal 3 tysiące lat, do 30 r. p.n.e. Wtedy stał się on częścią Cesarstwa Rzymskiego. Dzieje Egiptu najczęściej dzieli się na cztery główne okresy: Stare Państwo (ok. 2675–2170 p.n.e.), Średnie Państwo (2050–1760 p.n.e.), Nowe Państwo (1570–1070 p.n.e.), Epoka Późna (664–332 p.n.e.). Warto wspomnieć także o tzw. Okresach Przejściowych, kiedy w kraju panował chaos, wewnętrzne spory i napięcia. Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Oto, jak poważane były koty w starożytnym Egipcie Były rozpieszczane, czczone, a nawet przedstawiane jako bóstwa. Koty w starożytnym Egipcie cieszyły się niezwykłą popularnością. Niektóre obyczaje z nimi związane mogą zadziwiać. O Egipcie jako najstarszym państwie świata możemy mówić w kontekście dynastycznym. W czasach starożytnych, przez ok. 2800 lat, władzę nad Nilem sprawowało ponad 30 dynastii. Najdłużej na tronie zasiadała XVIII dynastia (nazywana przez wielu dynastią Totmesydów), z której wywodził się m.in. Tutanchamon. Z kolei najkrócej rządziła XXVIII dynastia, której jedynym przedstawicielem był faraon Amyrtajos. Chiny, Grecja, a może Iran? Niezwykle bogatą i długą historią pochwalić się mogą również Chiny, Grecja oraz Iran. Pierwsza cesarska dynastia w Państwie Środka pojawiła się w 221 p.n.e. po zjednoczeniu kraju przez króla Qin, Zhenga, który później ogłosił się Pierwszym Cesarzem. Jeszcze wcześniej, bo między 2070 a 1600 rokiem p.n.e., pieczę nad ziemiami wchodzącymi w skład dzisiejszych Chin sprawowała dynastia Xia, której istnienie wciąż jest podważane przez naukowców. Stąd określa się ją jako „półlegendarną”. Mówiąc o najstarszych państwach świata, nie sposób nie wspomnieć o Grecji. Kraju o wielowiekowej tradycji, uważanym za kolebkę cywilizacji zachodniej i kojarzonym przede wszystkim z miastami-państwami, czyli polis. I właśnie dlatego należy pamiętać, że starożytna Grecja nie była państwem w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, a związkiem mikropaństw. Do grona krajów o najdłuższym stażu z pewnością zaliczyć można też Iran, dawniej znany jako Persja. Początki imperium Persów datuje się na VII–VIII wiek p.n.e. Armenia jest najstarszym państwem świata? Choć dla wielu może to być zaskoczenie, za najstarszy kraj świata uznawana bywa także położona między Europą a Azją Armenia. Jak się okazuje, nieprzypadkowo. Tamtejsze ziemie zamieszkiwane były bowiem jeszcze przed naszą erą, a obecne państwo armeńskie jest piątym w historii. Pierwsze powstało na początku II w. p.n.e. i przetrwało 600 lat. Za rządów Tigranesa II (95–55 r. p.n.e.) obejmowało znaczną część Bliskiego Wschodu. Drugie istniało na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery. Jego stolicą było wówczas nazywane miastem tysiąca kościołów Ani, obecnie należące do Turcji. Potem Armenia na 300 lat odrodziła się w Cylicji nad Morzem Śródziemnym (również na terenie dzisiejszej Turcji). Czwartym państwem była Demokratyczna Republika Armenii (1918–1920), proklamowana na Kaukazie po upadku carskiej Rosji. Potem weszła w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Niepodległość odzyskała w 1991 r. Nie ma jednak wątpliwości co do tego, że Armenia to najstarszy chrześcijański kraj na świecie. W 301 r. (niektóre źródła podają również rok 302) król Tiridates III – jako pierwszy przywódca w historii – ustanowił chrześcijaństwo religią państwową. Dokonał tego dekadę przed wydaniem przez Konstantyna Wielkiego tzw. edyktu mediolańskiego i 665 lat przed chrztem Polski. Najstarsza republika świata Wśród najstarszych krajów świata często wymieniane jest San Marino, czyli najstarsza... wciąż istniejąca republika. Jej początki sięgają roku 301, gdy święty Maryn – w obawie przed prześladowaniami – założył wraz z grupą chrześcijan niewielką górską republikę. Suwerenności państwa nie zagroziły ani imperialne zapały Napoleona Bonapartego, ani najkrwawsze w historii ludzkości konflikty zbrojne, a mianowicie I i II wojna światowa. Jednym z pierwszych krajów, które uznały niepodległość San Marino, był Watykan w 1291 r. Kolejni przywódcy, idąc tropem władz Kościoła katolickiego, uczynili to dopiero kilka wieków później, przy okazji zwołanego w 1815 r. kongresu wiedeńskiego. Przypomnijmy, że San Marino jest także jednym z najmniejszych krajów świata. Pod tym względem położona na terytorium Włoch enklawa ustępuje jedynie Tuvalu, Nauru, Monako oraz wspominanemu chwilę wcześniej Państwu Watykańskiemu. Ranking najstarszych krajów świata Najstarsze państwo świata może odnosić się również do odsetka osób w wieku senioralnym w danej populacji. Pod tym względem prym wiedzie Japonia, gdzie ponad 30% społeczeństwa ma 65 lub więcej lat. Czołową trójkę uzupełniają Włochy i Finlandia na poziomie odpowiednio 24,9% i 23,9%; tuż za nimi plasuje się Portoryko, Portugalia, Grecja, Niemcy i Chorwacja. Według Wydziału Ludnościowego Organizacji Narodów Zjednoczonych, do 2050 roku liczba seniorów na Ziemi podwoi się i będzie wynosić 1,6 miliarda. Źródła: archiwum National Geographic Polska, zpe.gov.pl, forsal.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Polscy archeolodzy odnaleźli starożytny biały proszek. Znajdował się w budynku sprzed 3000 lat
Polsko-armeński zespół archeologów odnalazł ślady dużych ilości mąki. Pozostałości tego białego półproduktu znajdowały się w budowli sprzed 3000 lat na stanowisku archeologicznym Metsamor w Armenii.
W tym artykule: Polscy archeolodzy prowadzą wykopaliska w Armenii od lat 60. Ślady mąki sprzed 3000 lat Nie wiadomo dokładnie, jaką funkcję pełniła budowla Mąka była używana również przy okazji wróżb Metsamor to stanowisko archeologiczne, które znajduje się w Dolinie Ararackiej w Armenii, kilkadziesiąt kilometrów od Erywania. Od 1965 roku trwają tam badania naukowe i wykopaliska, a znalezione zabytki i artefakty trafiają do muzeum, które znajduje się na miejscu. Obszar ten był zamieszkały od epoki chalkolitu (ok. V tysiąclecie p.n.e.) do XVII wieku n.e. Od VIII wieku p.n.e. Metsamor było częścią królestwa Uraratu, zwane również jako Ararat i królestwo Wan. Polscy archeolodzy prowadzą wykopaliska w Armenii od lat 60. Największy okres rozwoju przypadał na późną epokę brązu i wczesną epokę żelaza. Archeolodzy podkreślają, że to właśnie wtedy Metsamor stało się znaczącym centrum gospodarczym z rozwiniętą produkcją metalurgiczną. Region był również ważnym centrum religijnym. Odkryto tu między innymi: ufortyfikowaną cytadelę, masywny budynek post-urartyjski, cmentarzysko położone około 500 metrów na wschód od cytadeli, budynek spalony podczas najazdu króla urartyjskiego Argiszti I, duży kompleks religijny, w tym pięć małych świątyń, z „kaskadowymi” ołtarzami z gliny. naczynia z wygrawerowanym symbolem trójzębu, kamienne formy odlewnicze, naszyjnik, w którym zachował się cały układ tworzących go paciorków, biżuterię ze złota i półszlachetnych kamieni, cyny i brązu, grawerowaną biżuterię z kości i rogu. Ślady mąki sprzed 3000 lat W trakcie najnowszych wykopalisk zespół polskich i armeńskich archeologów dokonał nietypowego znaleziska. Badacze odnaleźli ślady mąki, które znajdowały się w budowli sprzed 3000 lat. Badacze przyznali, że na początku nie byli pewni, czym właściwie był biały proszek. – Mąka zachowała się w formie jasnych plam. Na pierwszy rzut oka wyglądała, jak jasno spalony popiół. Dzięki flotacji (metodzie, która polega rozdziale rozdrobnionych ciał stałych, wykorzystująca różnice w zwilżalności składników) udowodniliśmy, że to jest jednak mąka, a nie popiół – mówił w rozmowie z PAP prof. Krzysztof Jakubiak z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Polscy archeolodzy odkryli „złoty grobowiec”. Jego wnętrze intryguje „Złoty grobowiec” znaleziony na pograniczu Europy i Azji ma ponad 3200 lat. Kogo i co schowano w środku? Naukowcy przyznają, że to niezwykłe, iż mąka zachowała się do dzisiejszych czasów. Prof. Jakubiak zauważa, że w tym miejscu pierwotnie zgromadzono nawet 3,5 tony rozdrobnionych ziaren zbóż. Uczony dodaje również, że obecnie mąka „nie nadaje się już do niczego”. Jej pozostałości były sprasowane w warstwie, która miała kilkadziesiąt centymetrów grubości. Archeolog podkreśla, że do dzisiaj zachowało się jedynie „kilka worków materiału organicznego”. Nie wiadomo dokładnie, jaką funkcję pełniła budowla Budowla, w której odkryto biały półprodukt, składała się z dwóch rzędów drewnianych kolumn. Podtrzymywały trzcinowy dach z drewnianym belkowaniem. PAP podaje, że do naszych czasów zachowały się jedynie kamienne podstawy kolumn oraz dobrze zachowane spalone fragmenty belek i poszycia dachu. Prof. Jakubiak przekazał, że konstrukcja była używana między XI a IX wiekiem p.n.e. – Jest to zatem jedna z najstarszych znanych tego typu konstrukcji z terenów południowego Kaukazu i wschodniej Anatolii. Jej pozostałości zachowały się tak dobrze tylko dzięki starożytnemu pożarowi, który przyniósł kres temu obiektowi – zaznacza prof. Jakubiak. Polski badacz uważa, że budowla pierwotnie pełniła funkcję reprezentacyjną, a następnie zmieniono jej wnętrze. – Przeznaczono ją zapewne do celów gospodarczych, ponieważ dodano kilka pieców. Obok nich znajdowała się mąka. Najprawdopodobniej była to mąka z pszenicy, wykorzystywana do pieczenia chleba. Z ilości zachowanego materiału można wnioskować, że produkcja była iście masowa – przyznaje prof. Jakubiak. Mąka była używana również przy okazji wróżb Autorzy odkrycia twierdzą, że budynek był najprawdopodobniej starożytną piekarnią, która spłonęła w pożarze. Prof. Jakubiak przypomina jednak, że na obszarze Zakaukazia znane są praktyki stosowania mąki do celów magicznych i wróżbiarskich. Jeżeli taka teoria by się potwierdziła, należałoby zmienić interpretację odkrytych ruin. – Na to potrzebne są dalsze badania i analizy. Nadal nie zbadaliśmy całej konstrukcji. Być może jej dalsze badania przyniosą odpowiedzi – uważa prof. Jakubiak. Badania w Metsamor są wspólnym projektem Wydziału Archeologii UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i Departamentu Starożytności i Ochrony Dziedzictwa Narodowego Armenii. Ze strony armeńskiej przedsięwzięciem kieruje prof. Ashot Piliposjan. Źródło: PAP. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Armenia - co warto wiedzieć o tym wyjątkowym kraju?
Armenia otwiera się na świat. Przekonaj się, czym kusi turystów ze wszystkich zakątków kuli ziemskiej. A może sam zapragniesz poznać niezwykłą historię i kulturę Armenii? Gościnność jej mieszkańców bez wątpienia cię zachwyci.
Świątynie, liczące grubo ponad tysiąc lat, górują nawet nad małymi wsiami i na miejscowych nie robią żadnego wrażenia. W całej Armenii jest ich podobno 4 tys. Historii Ormianom mógłby pozazdrościć każdy. Ale oni dziś chcą przede wszystkim pokazać światu, że są nowocześni.W kategoriach przygody Armenia to zupełnie inny rodzaj niż pozostałe krainy Kaukazu. Ale fakt faktem, że kraj wciąż jest w cieniu dużo popularniejszej Gruzji. I co tu dużo kryć, Ormian doprowadza to do szewskiej pasji. Armenia - miasta starsze niż Rzym Armenia jest jedną z najstarszych cywilizacji świata. To kraj, który jako pierwszy przyjął chrześcijaństwo (301 r.). Stolica, a zarazem największe miasto Armenii - Erywań - powstał wcześniej niż Rzym, zaś megalityczne obserwatorium Zorac Karer – wcześniej niż piramidy. Dziś ze starożytnej Armenii, rozciągającej się między trzema morzami, został okruszek na mapie. Ale nie to jest najważniejsze. To ludzie stanowią bogactwo Armenii. Ormiańską serdeczność można jedynie przyjąć z całym dobrodziejstwem, zamknąć oczy i skoczyć na głęboką wodę. Skok w prawdziwą toń przytrafił mi się nad jeziorem Sewan, położonym wysoko w górach, które Ormianie nazywają swoim morzem. Armenia - niezwykłe plaże Na plażach w Armenii jest hałaśliwie i nieco tandetnie, ale z klifów rozciąga się zupełnie inny widok: błękit nieba zlewa się z błękitem wody, zakłóconym jedynie bielą odległych gór. Klasztory i fortece, które kiedyś widziały hordy Timura Chromego, dziś przyglądają się najazdowi turystów – głównie okolicznych letników. Oglądam ten spektakl z okolicznymi mieszkańcami, siedząc przy malutkim monastyrze. Niewiele brakowało, a natura by go nie wyświetlała: Sowieci postanowili użyć wód Sewanu do nawadniania pól, podobnie jak w przypadku Jeziora Aralskiego. Na szczęście projekt umarł wraz ze Stalinem i powierzchnia akwenu zmniejszyła się „tylko” o jedną czwartą. Armenia - kultura i zwyczaje Niedaleko znajduje się największe w Armenii skupisko chaczkarów – kamiennych tablic, które Ormianie stawiali z okazji narodzin dziecka, śmierci rodziców, wygranej wojny, szczęśliwego powrotu. Na cmentarzysku w Noratus jest ich 850. Stoją pojedynczo, dwójkami albo w większych skupiskach, przytulone do siebie i rozsuwające się na boki, niektóre strzelają w niebo, a inne zarasta trawa. Chaczkary są rozsiane po całym świecie, tak samo jak Ormianie. Jest ich ponoć 100 tys. i chociaż każdy ma taki sam motyw – krzyż opleciony winoroślą i kwiatami – wzór nie powtarza się ani razu. Kiedy przechodzę obok nowszej części cmentarza, ktoś zachęcająco macha ręką. Przy nagrobku leżą ogromne płaty lawasza – miejscowego cieniutkiego chleba – stoją szklanki i butelka, a wokół siedzi kilkuosobowa rodzina. Spotykanie się przy grobach bliskich i wspominanie ich w ten sposób to na Wschodzie dość popularny obyczaj. Niezwykła gościnność Armenii I to właśnie w Armenii, w domu tej rodziny, do którego zostaję zaproszona na noc, moja umiejętność przyjmowania gościnności zostaje wystawiona na ciężką próbę, bo gospodyni – wdowa – wskazuje mi miejsce w drewnianym małżeńskim łożu z rzeźbionymi zagłówkami i piramidą poduszek. Ona śpi obok. Dla domowników sprawa jest prosta jak drut: w Armenii gościowi oddaje się to, co najlepsze, a lepszego miejsca do spania w tym domu nie ma. Armenia i… toasty Armenia słynie z malowniczych krajobrazów: ośnieżonych szczytów i zielonych łąk. Jakieś 90 proc. jej powierzchni leży na wysokości ponad 1 tys. m n.p.m., a w drodze na najwyższy szczyt kraju, wygasły wulkan Aragac (4090 m n.p.m.), nawet w lipcu trzeba się przebić przez śnieg po pachy. Ale na swoją najświętszą górę – Ararat, na której miała osiąść arka Noego – Ormianie mogą tylko tęsknie patrzeć, bo dzisiaj znajduje się ona nie w Armenii, a tuż za granicą, na terytorium Turcji. Z historii Noego w granicach Armenii została winorośl, którą patriarcha miał uprawiać na zboczach Araratu. Produkował z niej wino, żeby zapomnieć o dniach udręki na arce. W jednej z jaskiń w dolinie Areni archeolodzy odkryli tłocznie i kadzie sprzed 6 tys. lat. – Cienka skórka, wielkie orzeźwienie – pracownik winiarni Areni podnosi butelkę pod lipcowe słońce. Tutejszej odmiany, uprawianej w niewielkich winnicach, nie zmienił nawet przemysł w czasach ZSRR. Latem jak okiem sięgnąć przy drodze stoją byle jak sklecone stragany z plastikowymi butelkami pełnymi trunku w kolorze burgunda; produkuje się go w każdym domu. Jest tym bardziej głęboki, że wiele win powstaje z dodatkiem (albo z samych) owoców granatu i jagód. Przed wiekami tę armeńską dolinę przemierzały karawany podążające jedną z odnóg Jedwabnego Szlaku. Kto pojedzie ich śladem sfatygowaną dwupasmówką wspinającą się serpentynami na przełęcz Worotan (2344 m n.p.m.), a potem odbije w lewo, trafi do krainy najpiękniejszych gór. Armenia i Karabach Pół godziny za Goris pojawia się pierwsza tablica: „Witamy w wolnym Arcachu” (Arcach to historyczna nazwa tej krainy), a zaraz za nią następna. „Górski Karabach” napisano na niej w czterech językach, żeby nikt nie miał wątpliwości, że tu się zaczyna naprawdę. Bo Karabach w Armenii jest i go nie ma. To jeden z krajów nieuznawanych przez międzynarodową społeczność. Powstał po rozpadzie ZSRR i formalnie leży w granicach Azerbejdżanu, faktycznie jednak jest kontrolowany przez Ormian. Bo to oni od wieków tu mieszkają. Dwuletnią wojnę między tymi krajami wyciszyło zawieszenie broni, ale pokoju nigdy nie podpisano. Na linii demarkacyjnej ciągle słychać strzały i giną ludzie. Wiele osób przyjeżdża do Karabachu zobaczyć ślady wojennych zniszczeń – swego rodzaju atrakcją jest zmiecione z powierzchni ziemi miasto Agdam, które dorobiło się miana „Hiroszimy Wschodu”. Jednak Karabach robi wszystko, by pokazać twarz normalną i światową. Ma stare klasztory, hotele, muzeum i agencje turystyczne. Ma też rząd, ministerstwa i wybory. W eleganckim budynku ministerialnym w Stepanakercie, w którym każdy cudzoziemiec musi się zarejestrować zaraz po przyjeździe, urzędnik sprawnie wydaje mi wizę, lojalnie pytając, czy chcę ją mieć w paszporcie. Ponieważ z taką pamiątką nie można wjechać do Azerbejdżanu, celnicy czasem wydają ją na osobnej kartce. Na ulicy zaczepia mnie właścicielka agencji turystycznej. Prosi, żeby opowiadać w Polsce, że w Karabachu jest normalnie. Polska - Armenia Podczas zwiedzania Armenii trafiłam na piknik nad strumieniem, u stóp zawieszonego między niebem i ziemią – na tle nierzeczywiście czerwonych klifów – klasztoru Noravank. Bawiła się na nim mniej więcej 30-osobowa rodzina. Po chwili, z właściwą dla mieszkańców Armenii gościnnością, zaprosili mnie na biesiadę. Gdy usiadłam na brzegu, mężczyźni od razu wznieśli toast za Polaków. – Żeby was więcej przyjeżdżało do Armenii! Bo w Armenii jest co zwiedzać - to fakt. Ale największą wartością są tutaj ludzie - ze swoją gościnnością, życzliwością i bezpretensjonalnością sprawiają, że podróżując po Armenii czujemy się tu jak u siebie - w najlepszym tego słowa znaczeniu.
Sprawdź najpopularniejsze kierunki wakacji 2021 i wybierz coś dla siebie
Wszyscy z niecierpliwością wyczekują już początku sezonu urlopowego i wymarzonych podróży. Na świecie jest co prawda wiele pięknych miejsc do zwiedzenia, ale niektóre w ostatnim czasie cieszą się szczególną popularnością. Jakie destynacje będą na topie w nadchodzącym sezonie?
Nierzadko o popularności danych destynacji wśród urlopowiczów przesądzają internetowe i redakcyjne rankingi. Jakie miejsca bywały polecane przez najważniejsze podróżnice serwisy i redakcje w ostatnim czasie? Bali – rajska wyspa Jednym z najpopularniejszych kierunków w zbliżającym się sezonie urlopowym może być Bali – należąca do Indonezji wyspa, która została okrzyknięta najlepszą podróżniczą destynacją na świecie w plebiscycie Travellers Choice 2021, powstałym na podstawie ocen użytkowników serwisu TripAdvisor. Bali przyciąga turystów przede wszystkim wyjątkową przyrodą. Szczyty wygasłych wulkanów, tropikalna roślinność, malownicze jeziora, złote piaszczyste plaże i krystalicznie błękitna woda Oceanu Indyjskiego – to wymarzone okoliczności do błogiego wypoczynku. Znana na całym świecie jest góra Agung z malowniczymi widokami, półwysep Dharma Island z wyjątkowymi plażami oraz Banjar Hot Springs z gorącymi gejzerami. Oczywiście coś dla siebie znajdą tam również miłośnicy bardziej aktywnego urlopu. Na wyspie znajdują się liczone w tysiącach mistyczne świątynie, z których najsłynniejsze to Pura Belanjong i Pura Segara. Odwiedzić można rezerwat małp Sacred Monkey Forest Sanctuary, cudowną świątynię buddyjską Vihara Buddha Banjar, pałac książęcy Tirta Gangga oraz jedną z najsłynniejszych plantacji kawy na świecie – kopi luwak. Koszty wakacji na Bali mogą być bardzo różne. Za siedem noclegów w niewielkim pensjonacie tylko ze śniadaniem trzeba zapłacić około 1000 złotych, przy czym w takiej opcji podróżni we własnym zakresie organizują sobie przelot na wyspę. Za tygodniowe wczasy w czterogwiazdkowym hotelu z opcją all-inclusive i przelotem w obie strony trzeba zapłacić z kolei około 6500-7000 zł za osobę. Zanzibar – ulubiony kierunek celebrytów Niektóre osoby żartują, że polskiego celebrytę można częściej spotkać na plaży Zanzibaru niż na ulicy w Warszawie. Owszem, jest w tym sporo prawdy, bo wiele rodzimych gwiazd chwali się w sieci zdjęciami i relacjami z rajskich wakacji na Zanzibarze. Nie może to dziwić, bo ta „piękna wyspa” (takie właśnie jest znaczenie sformułowania „zanzibar” w języku arabskim) położona na Oceanie Indyjskim słynie z egzotycznej roślinności, piaszczystych plaż oraz bardzo przyjemnego klimatu. Zanzibar można odwiedzać właściwie przez cały rok (zdarzają się wyjazdy last minute nawet za 1900 zł za tydzień pobytu w hotelu i przelotem – zobacz więcej na www.fostertravel.pl/last-minute/zanzibar/). Na wybrzeżu temperatura przez większość miesięcy wynosi około 25-30 stopni, w centrum – około 20-25 stopni. W okresie największych upałów, od grudnia do marca, temperatura wody może wynosić nawet 30 stopni, a powietrza – 40 stopni. Warto jednak pamiętać, że ze względu na monsunowe wiatry, Zanzibar jest świetnym wyborem dla osób uprawiających sporty wodne. Urlopowiczów na Zanzibarze kuszą nie tylko plaże, sporty wodne, zabytki (m.in. znane na całym świecie Stone Town), ale także wyjątkowa tamtejsza kuchnia. Dominują w niej ryby, świeże owoce i warzywa, a także owoce morza, w tym gotowana w mleku kokosowym z dodatkiem curry i cynamonu ośmiornica. Ceny 7-dniowych wczasów na Zanzibarze są różne, w zależności od standardu hotelu, wybranej opcji wyżywienia, a nawet miejsca wylotu. Z reguły wynoszą one od 4000 do 6000 zł za osobę. Armenia i stolica starsza niż Rzym Udane wakacje nie muszą za każdym wiązać się z koniecznością podróży na drugi koniec świata. Bardzo ciekawą i o wiele bliższą destynacją jest Armenia – nie jest jeszcze bardzo oblegana przez turystów, więc docenią ją ci, którzy wolą spędzać urlop w mniejszym tłoku. A trzeba przyznać, że w Armenii jest co oglądać. Bardzo charakterystyczne dla tego kraju są tzw. chaczkary, czyli kamienne krzyże, spotykane niemalże na każdym rogu, rozstaju dróg i w każdym ogrodzie. Wyjątkową urodą cechują się także typowe dla Armenii świątynie, w tym katedra Zwartnoc czy katedra Grzegorza Oświeciciela, znajdujące się w Eczmiadzynie, czyli religijnym centrum kraju. Formalna stolica Armenii, czyli Erywań – założona w 782 r. p.n.e. – jest o 29 lat starsza od Rzymu, uznawanego powszechnie za kolebkę cywilizacji. Jest wyjątkową mieszanką starodawnych zabytków (m.in. słynne 300-metrowe Kaskady), pozostałości kilkudziesięciu lat komunizmu oraz nowoczesnych budynków typowych dla miasta aspirującego do miana europejskiej stolicy. Obowiązkowym punktem wycieczek po Armenii jest także Ararat – góra znana z biblijnej przypowieści o arce Noego. To tam miała zatrzymać się łódź, a ludzie i zwierzęta u jej podnóża stworzyć mieli podwaliny świata po potopie. W Armenii poleca się wypoczywać w trybie objazdowym – pozwoli to na lepsze poznanie zakątków tego jeszcze nie do końca odkrytego przez urlopowiczów kraju. Siedmiodniowa wycieczka objazdowa (przelot w obie strony, podróż autokarowa po kraju, śniadania i obiadokolacje) to koszt około 4000 od osoby. Jak widać, możliwości urlopowych jest wiele – zarówno w egzotycznych miejscach, jak i nieco bliższych destynacjach. A opinie ekspertów mogą pomóc wybrać najlepszy wakacyjny kierunek.
Rozmrożony konflikt. Dlaczego Armenia walczy z Azerbejdżanem?
W Górskim Karabachu znów słychać huk wystrzałów. W ostatnich dniach ponownie rozgorzał tlący się od dziesiątków lat, czasami lekko zmrożony, konflikt między Azerbejdżanem a Armenią o sporne terytorium uznawane powszechnie za przynależące do tego pierwszego kraju a zamieszkałe głównie przez obywateli drugiego. Sytuacji bacznie przyglądają się najsilniejsi gracze regionu, czyli Turcja i Rosja.
Sytuacja na froncie przypominającym miejscami te z I wojny światowej (okopy są nieraz tak blisko, że przeciwnicy mogą do siebie krzyczeć) jest płynna i rozgrywa się zarówno na płaszczyźnie fizycznej (użycie żołnierzy i sprzętu), jak i internetowo – medialnej (sprzeczne ze sobą oskarżenia, działania hakerów i dezinformacja). Siły Armenii ostrzelały miasto Terter. Informację ministerstwa obrony Azerbejdżanu już potwierdził przedstawiciel armeńskiego resortu.To jeden z niewielu faktów, co do których obie strony są zgodne. Azerowie twierdzą np., że Armenia straciła już 550 żołnierzy, 22 czołgi i szereg pojazdów opancerzonych, stanowisk artyleryjskich i dronów. Z kolei strona armeńska zaprzecza, wskazując na śmierć jedynie 31 osób po swojej stronie. Za to, twierdzi resortu obrony Armenii, to Azerowie stracili 200 żołnierzy, 30 czołgów i 20 dronów. Starająca się trzymać potwierdzonych informacji, agencja AFP podała np., że w walkach zginęło 32 wojskowych z Górskiego Karabachu, a także siedmiu cywilów. Władze nieuznawanego Górskiego Karabachu przekonują, że włączająca się w konflikt Turcja wysłała na miejsce oddział 4 tys. najemników z Syrii. Do tego oddelegować miała sporo wojskowego sprzętu. Turcy i Azerowie zaprzeczają, choć niedawno oba kraje prowadziły wspólne ćwiczenia wojskowe z wykorzystaniem nawet samolotów F-16 sił powietrznych Turcji. Zaniepokojeni są tym wielce Rosjanie, w naturalny sposób uznający tę część kontynentu za swoją strefę wpływów. To w końcu zamordyzm władz ZSRR sprawił, że konflikt etniczny był skutecznie zduszany aż do 1988 roku. Teraz Kreml jasno stawia sprawę informując poprzez publiczne media, że nie życzy sobie udziału w konflikcie państw trzecich (w domyśle Turcji). Tymczasem władze nieuznawanej Republiki Górskiego Karabachu oskarżają Turcję o wysłanie w rejon walk 4 tys. najemników z Syrii. W niedzielę 27 września prezydent Republiki Górskiego Karabachu w porannym przemówieniu do mieszkańców ogłosił stan wojenny i powszechną mobilizacją obywateli powyżej 18. roku życia. Niewiele później podobny komunikat wydały władze Armenii. Kilka godzin po tym, jak armeński premier Nikol Paszinian kazał obywatelom szykować się ”do obrony świętej ojczyzny”, parlament Azerbejdżanu podjął decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego a niewiele później zatwierdził go prezydent Ilham Alijew. Przy okazji ogłoszono częściową mobilizację. Konflikt zbrojny o Górski Karabach od czasu rozpadu ZSRR pochłonął po obu stronach 30 tys. ofiar śmiertelnych. Choć region ten zamieszkały niemal wyłącznie przez etnicznych Ormian ogłosił swoją niepodległość, dla światowych mocarstw nadal leży on w granicach Azerbejdżanu. Choć Azerowie to w większości muzułmanie, a Armenia należy do grona krajów zdominowanych przez chrześcijańskie wyznanie, nie należy tego konfliktu traktować przez pryzmat religijny. Byłoby to przesadą. Tym bardziej, że Azerowie np. utrzymują bardzo silne kontakty obronne z Izraelem. View oEmbed on the source website Czemu jednak ten konflikt wyciągnięto z zamrażarki? Po armeńskiej rewolucji 2018 roku pojawiło się na scenie politycznej wielu nowych liderów. Sądzono, że z ich pomocą możliwe będzie skierowanie sporu o Górski Karabach na pokojowe tory. Nikol Paszinian okazał się jednak kontynuatorem polityki swoich poprzedników. Z drugiej strony mamy olbrzymi wpływ pandemii na cenę ropy i gazu. Azerbejdżan stracił główne źródło wpływów i zdaniem np. Laurenca Broers’a, eksperta ds. Kaukazu z think tanku Chatham House, jego władze mogły uznać, że dobrze skierować myśli opinii publicznej na inne tory. – Być może ktoś wpadł na pomysł, że dobrze by przeprowadzić teraz jakąś operację wojskową, skupić ludzi wokół flagi, zyskać odrobinę terytorium a potem wejść w proces pokojowy z pozycji silniejszego – ocenił Broers w rozmowie z dziennikiem ”The Guardian”.
Nasze ostatnie studenckie wakacje musiały być wyjątkowe: autostopem i pod namiotem
Armenia, Górski Karabach, Gruzja. Wędrowaliśmy przez dwa miesiące. Spacerowaliśmy po lodowcu, cofnęliśmy się w czasie w wioskach Swanetii. Poznaliśmy setki kierowców, wysłuchaliśmy tysięcy toastów, wypiliśmy morze wina i kieliszek 30-letniego koniaku. To wszystko za nieco ponad 600 zł od osoby. Wystarczyło nawet na wysłanie pocztówek i zakupy. Uwaga, czołgi Dojazd z Warszawy do Armenii zajął nam sześć dni. Po drodze znaleźliśmy się m.in. w gruzińskim miasteczku Khulo. Dzięki zaproszeniu kierowcy zaliczyliśmy lokalną imprezę. Za każdym razem urzeka mnie gruzińska gościnność. Podczas przyjęć stół uginał się od jedzenia – mięs, serów i chaczapuri – zapiekanych placków z serem. A na grillu skwierczały szaszłyki. I obowiązkowo wino oraz czacza – bimber winogronowy. Pomiędzy gośćmi krąży specjalny kielich do wznoszenia toastów. Zazwyczaj wykonany jest z plastikowej butelki, ma litr pojemności, uprawnia do wzniesienia toastu i wypicia alkoholu do dna! Po gruzińskiej imprezie ciężki był poranek. Ale posileni ruszyliśmy w dalszą drogę. Do Armenii wjechaliśmy przez przejście graniczne w pobliżu miasteczka Bavra. Pustki. Zdawać by się mogło, że znaleźliśmy się w miejscu zapomnianym przez wszystkich. Pierwsze różnice między Gruzją a Armenią? W Gruzji po wielu drogach leniwie spacerują krowy, które ostentacyjnie ignorują samochody. W Armenii przez ulice przebiegają stada owiec poganiane przez konnych pasterzy. Domy budowane są z tufu – wulkanicznej, lekkiej skały. Płoty i ogrodzenia z pordzewiałych wraków samochodów. Takie było pogranicze. Turystyczna wiza pozwalała nam na trzytygodniowy pobyt. Armenia to maleńki kraj – niecałe 30 tys. km² (mniej niż powierzchnia woj. mazowieckiego). Byliśmy przekonani, że w 21 dni zdążymy ją przejechać. Ale nie udało się, dlatego nasz pobyt przedłużyliśmy o dwa tygodnie. Armenia to kraj gór. Naturze udało się stworzyć tu chyba wszystkie możliwe górskie formy i uroki. Jest ośnieżony i niebotyczny wulkan Aragac, którego zdobycie pokrzyżowała nam pogoda, są góry łagodne, miękkie od długich kłosów traw, są góry zielone, skryte w gęstwinie lasów i mgieł, są góry martwe, palące rozżarzonymi w słońcu skałami. A pomiędzy tą górską wariacją lśni jezioro Sewan, morze Armenii ocalone przed niszczycielską mocą gospodarczych pomysłów ZSRR. Namiot można rozbić niemal wszędzie. A dzięki gościnności mieszkańców podróżnik z plecakiem na pewno nie umrze z głodu. Przemierzając Armenię, dowiedzieliśmy się od jednego z kierowców, że turyści mogą wjechać do Górskiego Karabachu. Ormianie mówią, że kto raz go zobaczy, będzie chciał się tam żenić, żyć i umrzeć. Ostre górskie granie ciągnące się po horyzont i zalesione doliny robią wrażenie. Nawet jeśli granicę pokonuje się w malutkim aucie, w którym jakimś cudem mieści się pięciu rosłych chłopaków, dwoje polskich turystów i ich dwa wielkie plecaki. Pierwszej nocy kierowca zostawił mnie i Tomka na poboczu. Przedarliśmy się przez chaszcze, by na polanie rozstawić namiot. Dopiero rankiem zauważyliśmy znak „Uwaga, czołgi”. Byliśmy na pograniczu, gdzie kilka dni wcześniej doszło do wymiany ognia pomiędzy żołnierzami Azerbejdżanu i Karabachu. Wtedy obiecaliśmy sobie, że już nie będziemy zbaczać ze szlaku. Ale jeszcze tego samego dnia złamaliśmy nasze postanowienie, bo kierowca wiozący swojego ojca do dzikich gorących źródeł zabrał także i nas. Kąpaliśmy się nocą w „jacuzzi” pośrodku lasu. Woda bulgotała i parzyła. Tuż obok nas jeden z Ormian – pewnie w przypływie alkoholowego geniuszu – gotował w źródle parówki… Wieże między kukurydzą Republika Górskiego Karabachu naprawdę nas oczarowała. Spotkaliśmy wiele gościnnych osób. Choć znacznie mniej wylewnych i hałaśliwych niż mieszkańcy Armenii. Tu chyba każdy ma swoją bolesną historię. Opowiadali nam o wojnie, latach przesiedleń i prześladowań. Odwiedziliśmy m.in. Steppanakert – stolicę republiki, która jest dziś zadbanym, czystym, tętniącym życiem miastem. Ale wystarczy pojechać do pobliskiego Sushi, by zobaczyć miasto gruzów i zniszczenia. Poznaliśmy wszystkie zabytki oznaczone na naszej mapie. Dotarliśmy też na górskie łąki, o których nikt nie mógł nam z całą pewnością powiedzieć, czy były Ormian, Azerów, czy mieszkańców Karabachu, a każda z naszych map zapatrywała się na nie inaczej. Pojechaliśmy do gruzińskiego regionu Swanetia. Odwiedziliśmy wioskę Ushguli, która dzięki swojej architekturze wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W Swanetii w każdej wiosce natkniemy się na średniowieczne wieże obronne wyrastające między zagonami kukurydzy, wznoszące się między kurnikiem a chlewikiem. Każdy szanujący się gospodarz miał kiedyś swoją wieżę, by bronić się przed sąsiadami. Swanowie uchodzą w Gruzji za bardzo wojowniczych i bardzo upartych. Są też bohaterami wielu kawałów. A gdy opuści się wioski, gdzie dzieci, kury i warchlaki bawią się wspólnie w strumykach płynących średniowiecznymi uliczkami, wjedzie się w góry tak niewyobrażalnie piękne, że trudno je opisać. Na własne oczy trzeba zobaczyć lodowce, łąki, skaliste stoki, wodospady i potężne jodły… Do Gruzji można wracać bez końca. Warto wiedzieć: Anna Bunikowska - weterynarz, pochodzi ze Słupska Anna Bunikowska (Fot. Archiwum prywatne) Wybrałam to miejsce, bo: Zawsze mnie ciągnie w nieznane, a nigdy wcześniej nie byłam w Armenii. Poza tym mieliśmy z Tomkiem bardzo ograniczony budżet, więc w grę wchodziły tylko kraje bez drogiej wizy wjazdowej. Moja podróż jest wyjątkowa, bo: Poruszaliśmy się jedynie autostopem, nie wydaliśmy nawet złotówki na transport publiczny. Mój patent: Nie ma lepszego sposobu na poznanie kraju i ludzi niż podróż autostopem. I nieważne, czy będziemy siedzieć w szoferce tira, klimatyzowanej limuzynie, czy śmierdzącym benzyną i tanim tytoniem gracie. Nie trzeba rezerwować biletów, czekać na dworcach, rozszyfrowywać rozkładów jazdy. Wystarczy wyjść na drogę i wyciągnąć rękę.
Myślał, że znalazł klucz do zdobycia bieguna północnego. Pewność tę niemal przypłacił życiem. Na szczęście Fridtjöf Nansen wiedział, kiedy zawrócić. Tym samym stał się jednym z najwybitniejszych polarników wszech czasów.
Imiona i Nazwiska - Fridtjöf Nansen i załoga statku Fram Czas akcji 24 czerwca 1893 - sierpień 1896 Miejsce akcji Arktyka Była połowa marca 1895 r. Za północnym kołem podbiegunowym wmarzniętym w lód pokrywający Ocean Arktyczny tkwił statek. Wokół niego uwijało się trzynastu ludzi. W siarczystym mrozie przygotowywali sanie, uprzęże dla psów, zapasy prowiantu. Kilka dni później dwaj mężczyźni oddalili się powoli na nartach, kierując się na północ. Jednym z nich był Fridtjöf Nansen, norweski polarnik znany ze śmiałych pomysłów. Dlaczego opuszczał jednostkę? Fram należący do norweskiej ekspedycji polarnej został uwięziony półtora roku wcześniej. To nie był wypadek przy pracy, nieuwaga czy ignorancja załogi – wszystko odbywało się zgodnie z planem, przynajmniej do pewnego momentu. Morskie prądy przesuwały na północ pola lodowe, a wraz z nimi i statek. Dryf był jednak tak wolny i kapryśny, że według obliczeń Nansena dotarcie w ten sposób w pobliże bieguna zajęłoby kilka lat. Gdy Fram przekroczył 84 stopień szerokości, co już było niesamowitym osiągnięciem, Norweg powziął decyzję: pójdzie na biegun. To właśnie niezdobyty dotąd biegun stanowił jeden z celów wyprawy. Nansen na towarzysza wybrał Hjalmara Johansena – doskonałego narciarza, a przy tym „z silnym i miłym charakterem”; sprawa ważna w podróży, która mogła być ostatnią w życiu. Nansena nic nie mogło powstrzymać. Jeszcze jako student zoologii odbył rejs wielorybniczy po Oceanie Arktycznym. Towarzystwo starych wilków morskich, proste życie, możliwość obserwacji zwierząt – to wszystko wpłynęło na jego późniejsze wybory życiowe. Chciał badać i poznawać Arktykę. Już podczas tego rejsu poczynił pierwsze obserwacje. Doszedł do wniosku, że prądy morskie płyną ze wschodniej Syberii, przez Ocean Arktyczny, w kierunku Grenlandii. Nansen był pewien, że znalazł klucz do zdobycia bieguna – należało wykorzystać naturalny ruch oceanu. Wiedzę tę spożytkował: dopłynął Framem do Wysp Nowosyberyjskich, stamtąd odbił maksymalnie na północ i pozwolił się nieść przez lód. Legenda, heros, wybitny humanista – tak Nansen był postrzegany jeszcze za życia (Fot. Hulton Archive/Getty Images/FPM) Syzyfowa praca Nansen i Johansen do bieguna mieli około 650 km i byli zdani wyłącznie na siebie. Nie było żadnych szans na odnalezienie Frama w drodze powrotnej. Początkowo marsz nie sprawiał problemów. Psy mknęły po płaskim lodzie, ciąg­nąc ponad 600 kg ładunku i pokonując dziennie kilkanaście mil. Z czasem teren zrobił się bardzo trudny – drogę zagrodziły niekończące się łańcuchy lodowych wzgórz. Jesteśmy wyczerpani przenoszeniem sań przez te grzebienie – pisał Nansen. Poruszali się bardzo wolno, błądzili, wyciągali zaprzęgi ze szczelin. Ich ubrania zamarzały, krępując ruchy, a gdy po całym dniu kładli się do śpiwora, lodowa skorupa tajała i przesycała ich wilgocią. Wieczorem byli tak zmęczeni, że zasypiali, jedząc. Po dwóch tygodniach Nansenowi zaczęła kiełkować myśl, że mądrze byłoby zaniechać marszu do bieguna. Teren był zbyt trudny, a psy za słabe. Część zwierząt już byli zmuszeni zabić. Na dodatek pomiary wskazywały, że pole lodowe, po którym szli na północ, było spychane przez dryf na południe. Czyli cały wysiłek wkładali w to, by pozostać w miejscu. 8 kwietnia Nansen zdecydował – zawracają. Znajdowali się za 86 stopniem szerokości geograficznej. Tak daleko nikt przed nimi nie dotarł. Marsz na południe okazał się jeszcze gorszym koszmarem. Nadchodziło lato. Temperatura w dzień często skakała powyżej zera. Cienki lód pokrywała warstwa miękkiego śniegu, w którym sanie grzęzły, a psy i ludzie zapadali się po kolana. Drogę coraz częściej przegradzały rozległe kanały wypełnione krą, które dodatkowo spowalniały marsz. Tymczasem głód zmuszał ich do pośpiechu. Kończyły się zapasy zabrane ze statku, nie było zwierzyny. Bezustannie wypatrywali lądu. Nigdy, przenigdy nie chciałbym powrotu tych dni – zapisał Nansen pod datą 15 czerwca. Kilka dni później spuścili wreszcie na wodę kajaki. Wieźli je na saniach od momentu opuszczenia Frama, wiedząc, że będą konieczne, gdy lód otworzy się na dobre. Przepływali kanał, na brzegu zakładali narty i razem z psami ciąg­nęli ładunek do następnego rozlewiska. Ze sfory liczącej 28 zwierząt pozostały zaledwie dwa. Z polarników w robotników Na początku sierpnia o mało nie wydarzyła się tragedia. Mężczyźni szykowali się właśnie do pokonania kanału. Johansen zawrócił po sanie, a Nansen przytrzymywał swoje, żeby nie zsunęły się do wody. Nagle usłyszał towarzysza wołającego, by wziął szybko strzelbę. Kiedy się odwrócił, zobaczył go powalonego przez niedźwiedzia. Johansen trzymał zwierzę za gardło i bronił się rozpaczliwie. – Spiesz się, jeśli chcesz zdążyć; celuj dobrze – krzyczał Johansen. Nansen musiał podnieść upuszczoną w pośpiechu broń. Jedna kula powaliła misia. Johansen wyszedł z tego z raną ręki i ze szramami na twarzy. Dopiero 15 sierpnia przybili do nieznanego im lądu. Była to wyspa w archipelagu Ziemi Franciszka Józefa. Pierwszy raz od dwóch lat doznajemy radości chodzenia po ziemi – zanotował Nansen. W przypływie optymizmu zaczęli myśleć, że powrót do Norwegii nastąpi już wkrótce. Wydawało im się, że najgorsze mają za sobą. Zwierzyny było w bród, morza nie skuwała kra. Następne dni przyniosły jednak gorzkie rozczarowanie – uwięziły ich lód przygnany wiatrem i niepogoda. Zbliżała się jesień. Musieli zacząć przygotowania do spędzenia kolejnej zimy w Arktyce – trzeciej od wyruszenia Frama z Norwegii. Mężczyźni z wędrowców przedzierzgnęli się w robotników. Zbudowali chatę z kamieni, później rozpoczęli polowanie. Nie znali litości. Mięso niedźwiedzi i tłuszcz morsów musiały wystarczyć do wiosny. Podczas tych prac z zazdrością patrzyli na ptaki odlatujące na południe. Przespać całą noc 15 października słońce po raz ostatni ukazało się nad horyzontem. Od tej pory niewiele wydarzeń przerywało monotonię nocy polarnej. Głównymi zajęciami Norwegów były jedzenie i sen. Przesypiali nawet 20 godzin na dobę, byle czas szybciej mijał. Nędzę swego położenia szczególnie dotkliwie odczuli w czasie Bożego Narodzenia, najbardziej rodzinnych świąt. W dalszą podróż na południe wyruszyli dopiero w maju następnego roku. Z wielu sytuacji cudem wyszli cało. Raz Nansen wpadł do głębokiej szczeliny, innym razem zostali zaatakowani przez morsy. Najgorsze wydarzenie miało miejsce w połowie czerwca. Przycumowali kajaki i poszli rozejrzeć się po okolicy. Dopiero ze szczytu wzgórza zobaczyli, że ich łodzie zerwały się i płyną na otwarte morze. Tylko dzięki determinacji Nansena, który rzucił się za nimi wpław, udało się je odzyskać. 17 czerwca Nansen podczas przechadzki po wyspie usłyszał szczekanie psa. Później ludzki głos. Mężczyzna, którego zobaczył, okazał się Anglikiem. Panowie – jeden czysty i elegancki, drugi zarośnięty i obdarty – wymienili się uprzejmościami. Po krótkiej rozmowie Anglik nagle zawołał: – Czy pan nie jest przypadkiem Nansenem? (Marit Greve, biografka Nansena, porównała to wydarzenie do spotkania Livingstone’a ze Stanleyem w Afryce, w czasie którego padło słynne zdanie „Livingstone, jak sądzę”). Polarnicy natknęli się na brytyjską wyprawę prowadzącą badania na Ziemi Franciszka Józefa. Statek Windward dostarczający zaopatrzenie zabrał ich do kraju. Trudno uwierzyć, że kilka dni po ich przybyciu do Norwegii przypłynął także Fram. Został zniesiony przez dryf w pobliże Spitsbergenu; tam uwolnił się z lodu i obrał kurs na Norwegię. Sprawiedliwie na pół Choć na sam biegun Nansen nie dotarł, wyprawa przyniosła mu ogromną sławę. Był uważany za zmarłego, tymczasem wrócił cały i zdrowy, podobnie jak pozostali członkowie załogi Frama. Obserwacje i pomiary naukowe z trzyletniej ekspedycji zostały opublikowane w sześciu tomach i miały duże znaczenie dla poznania Arktyki. Wielu naukowców wierzyło, że na odkrycie czekają tam rozległe lądy, zaś Ocean Arktyczny jest bardzo płytki. Jedno i drugie okazało się nieprawdą. Nansen z całą pewnością stwierdził też, że „epidemii szkorbutu nie powoduje brak ruchu, jak się sądzi”. Słynny polarnik po powrocie do kraju rzucił się w wir pracy. Został pierwszym ambasadorem Norwegii w Londynie. Po I wojnie światowej zaangażował się w działalność humanitarną. Starał się pomóc m.in. ofiarom wielkiego głodu na Ukrainie oraz wojny grecko-tureckiej. W grudniu 1922 r. został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla. Otrzymane pieniądze podzielił sprawiedliwie – połowę przeznaczył na budowę ferm rolnych na Ukrainie, połowę na greckie obozy uchodźców w Turcji. Wtedy też zainteresowała go sytuacja w ormiańskich obozach. Tak zwane paszporty Nansena – dokumenty tożsamości wręczane uchodźcom – zaczęły być wydawane z inicjatywy Norwega. Do dziś w Armenii wiele ulic, placów, szpitali nosi jego imię – dla uhonorowania wysiłków, jakie włożył w pomoc Ormianom. Nansen wywierał duży wpływ na młodych ludzi w Norwegii i na Zachodzie. Był człowiekiem niezniszczalnym fizycznie i psychicznie. Wśród jego wielbicieli znalazł się m.in. młodszy o ponad dwie dekady Roald Amundsen – przyszły zdobywca bieguna południowego. Gdy Nansen wrócił szczęśliwie z wyprawy Framem, Amundsen obiecał sobie, że zostanie polarnikiem. Słowa dotrzymał. Trasa „Frama” i wędrówki Nansena po opuszczeniu statku. Warto wiedzieć: - W 1922 r. Norweg dostał Nobla. Tzw. paszporty Nansena pozwalały uchodźcom zacząć nowe życie.
Kolej biegnąca u stóp Kaukazu, która połączy Europę z Azją, ma wyrwać skonfliktowany region z marazmu.
Dynamit przyjechał z ankary. Dziesięć ton toczyło się tu dwa dni. Ciężarówka wspina się ostrożnie po krętych drogach 760 m w górę, a zachmurzone słońce sprawia, że pokryte lodem pola przypominają wzburzone morze. Tę niedostępną krainę w północno-wschodniej Turcji wkrótce przetnie linia kolejowa. Arslan Ustael czeka na dynamit wśród śniegu, przy temperaturze spadającej nocą do minus 40OC. 30-letni inżynier pracuje przy budowie kolei Baku–Tbilisi–Kars (w skrócie BTK) nazwanej Żelaznym Jedwabnym Szlakiem, który ma połączyć bogaty w ropę region Morza Kaspijskiego z Turcją i dalej z Europą. Górzysty pas lądu o długości 1,2 tys. km ciągnący się od Morza Czarnego po Kaspijskie zwany jest Kaukazem. Zanim kraina została wchłonięta przez Rosję, Kaukaz odgrywał ważną rolę jako trasa tranzytowa między Europą a Azją. To tędy przebiegał Jedwabny Szlak. Przez wieki dostanie się znad jednego morza nad drugie wymagało przepłynięcia z Morza Azowskiego w górę rzeki Don, przetaszczenia łodzi lądem, a potem zwodowania ich na Wołdze wpadającej do Morza Kaspijskiego. Dopiero w XIX w. Rosjanie wybudowali linie kolejowe umożliwiające sprawniejsze podróżowanie po tym obszarze. Żelazny Jedwabny Szlak otworzy nowy rozdział w historii regionu. Po upadku ZSRR w 1991 r. nowe republiki południowego Kaukazu – Gruzja, Armenia i Azerbejdżan – odzyskały strategiczne znaczenie na arenie międzynarodowej. Zachodnie rządy i naftowe korporacje rzuciły się do układania rur, by pompować gaz i ropę z bogatych złóż nad Morzem Kaspijskim do Europy. Dziś rurociągi już działają, ale linia kolejowa BTK wciąż jest w budowie. Po jej ukończeniu (rok 2012) pociąg ruszy z Baku, stolicy Azerbejdżanu, przejedzie przez Tbilisi w Gruzji i skończy bieg w tureckim Kars. Udział Turcji w tym przedsięwzięciu sygnalizuje powstanie nowych związków polityczno-gospodarczych w regionie uważanym za strefę wpływów Rosji. Tak jak rurociąg Baku–Tbilisi–Ceyhan (BTC) otwarty w 2005 r., a transportujący ropę z Baku do tureckiego miasta portowego Ceyhan nad Morzem Śródziemnym, linia BTK jest wynikiem sojuszu zawartego przez Turcję, Gruzję i Azerbejdżan. Sąsiadująca z nimi Armenia została rozmyślnie wykluczona z wartego 600 mln dol. projektu. Ten transportowy korytarz będzie alternatywą dla dotychczasowych tras – północnej przez Rosję lub południowej przez Iran. Ustael, kierujący pracami nad budową tunelu na granicy turecko-gruzińskiej, w Trabzonie nad Morzem Czarnym zostawił dziewczynę, która nie była gotowa na przeprowadzkę na Kaukaz na dwa lata. Inżynier wzdycha, mieszając herbatę. Mężczyzna musi czasem wybierać. Dym spowija stołówkę. Przez okno widać kolejną zamieć. Podczas I wojny światowej 90 tys. tureckich żołnierzy czekało w tych górach na nadejście Rosjan. – Niektórzy zamarzli, nie oddawszy ani jednego strzału – mówi Ustael, po czym zabiera kask i rusza w stronę drzwi. Prace trwają całą dobę w trzygodzinnych zmianach. Także dla Turcji jest to okres ciężkiej pracy i dyplomatycznych zabiegów. Turcy spoglądają z irytacją na Bułgarię i Rumunię, które już trafiły na europejskie salony, a ich zdaniem mają mniej rozwinięte gospodarki i są bardziej skorumpowane. Turcja, sojusznik NATO w czasie zimnej wojny, wciąż wyczekuje zaproszenia do Brukseli, które może nigdy nie nadejść. – Budzi to pytania o sprawiedliwość, żeby nie użyć mocniejszych słów – mówi N. Ahmet Kushanoglu, wyższy urzędnik odpowiedzialny za koleje. – Wzrok Turcji skierowany jest od dwóch wieków ku Zachodowi – ciągnie. Dzisiaj Turcja spogląda już na wschód, po to jednak, by stać się niezbędną dla Zachodu. Po otwarciu tunelu Marmaray pod Bosforem w Stambule w 2013 r. pociągi z Baku będą mogły dojeżdżać aż do Londynu. – Oczywiste jest, że z tej linii skorzysta też Europa – mówi Kushanoglu. Ostatnio Turcja stara się też poprawić stosunki z Armenią, swym wschodnim sąsiadem. W 1993 r. zamknęła granicę i zlikwidowała połączenia kolejowe z tym krajem w geście lojalności wobec muzułmańskiego Azerbejdżanu, swego bliskiego sojusznika. Chrześcijańska Armenia wspomagała wtedy Ormian zamieszkujących ich etniczną enklawę Górski Karabach w walce o oderwanie się od Azerbejdżanu. W zeszłym roku w Zurychu Turcja podpisała porozumienie z Armenią przynoszące poprawę stosunków i otwarcie granicy. Jednak Ormianie szybko zażądali, by Turcy uznali dokonaną na ich narodzie masakrę z 1915 r. za ludobójstwo, na co ci nie mogą się zdobyć. Zaczęli się za to domagać rozwiązania konfliktu narosłego w Górskim Karabachu. Skoro na spełnienie żadnego z tych postulatów w najbliższym czasie nie ma widoków, szansa na zgodę i zbliżenie obu krajów upadła zeszłej wiosny. Pracownicy Ustaela drążą 4 m tunelu dziennie. Po ukończeniu prac będzie miał długość 2,4 km, biegnąc 396 m pod powierzchnią. Ustael mówi, że każdy usłyszy o jednym z najdłuższych tuneli w Turcji, co rozsławi jego nazwisko. – Wtedy może wyjadę do pracy do jakiegoś ciepłego kraju? – rozmarza się. Na razie jednak wolny czas inżynier spędza w Kars, leżącym 67 km na południe od granicy. Podróż do miasta zajmuje dwie godziny. Samochód toczy się wolno po oblodzonej górskiej drodze. Mija wsie rozrzucone po zboczach, minarety i kamienne chatki. W ślepiach żerujących przy drogach lisów odbijają się w reflektory aut. Miejscowa ludność wyemigrowała za chlebem na zachód. W opustoszałych osadach pozostali tylko ci najmniej mobilni i zaradni. Nad Kars, miejscem XIX-wiecznych bitew między Ormianami, Turkami i Rosjanami, wciąż góruje cytadela. Kobiety siedzą w domach. Mężczyźni przechadzają się miejscowym zwyczajem pod rękę, przystając co jakiś czas na szklaneczkę anyżowej raki, bo tego regionu nie obowiązuje ścisły zakaz spożywania alkoholu. Oblicze miasta może odmienić się po zakończeniu budowy BTK i otwarciu połączenia z Baku. Gubernator Ahmet Kara opowiada, jak kolej przyciągnie inwestycje i wpłynie na rozwój Kars. Za Karą wisi, a jakże, fotografia Mustafy Kemala Atatürka – pierwszego prezydenta Turcji, który zmienił Imperium Osmańskie w nowoczesny, świecki kraj, promując zachodni styl życia i zakazując m.in. noszenia fezu. Opatulony w grubą kurtkę Ustael patrzy, jak wiertło wgryza się w ścianę tunelu. Ładowarka wiezie w stalowej paszczy tonę skalnych odłamków. Inżynier mówi, że chce mieć swój wkład w połączenie Wschodu z Zachodem. Kiedy na miejsce dociera dynamit, rozbawia go fakt, że wyprodukowano go w Chinach, czyli że już kiedyś tę granicę przekroczył. Ustael patrzy w głąb tunelu, w kierunku Gruzji. – Na złoto jeszcze nie natrafiliśmy – mówi żartem. Kamienie wysypują się z łychy ładowarki do ciężarówki, a hałas zagłusza naszą rozmowę. w achalkalaki też nie ma złota. Pagórki wokół miasta w południowej Gruzji nie skrywają żadnych metali szlachetnych. Pracy również nie ma. To tu kończą się tory starej linii kolejowej biegnącej z Tbilisi. Od tego miejsca położone zostanie 95 km nowych torów drogą na południe przez tunel Ustaela do Kars. Dodatkowo 120 km starej linii kolejowej przejdzie modernizację. Prace rozpoczną się po roztopach. Achalkalaki leży w Gruzji, lecz większość jego mieszkańców to Ormianie żyjący w skrajnej biedzie. Tutejsze fabryki zamknięto po upadku ZSRR, a maszyny i majątek zostały rozprzedane i rozkradzione. Po zlikwidowaniu kołchozów ziemia zarosła chwastami. Chuligani ogołocili instalacje z aluminiowych i miedzianych elementów, sprzedając złom w Iranie i Turcji. Na miejscu pracy nie ma, więc mężczyźni jeżdżą do Moskwy, gdzie zakładają kombinezony sprzątaczy ulic. Niewielu mieszkańców Achalkalaki i pobliskiego regionu Samcche-Dżawachetii mówi po gruzińsku, a w szkołach nie ma nauczycieli, którzy mogliby tego języka uczyć. W latach 90. krążyły pogłoski, że Dżawachetia może być kolejnym regionem Gruzji, który planuje secesję śladem Abchazji czy Osetii Południowej, które ogłosiły niepodległość, lecz nie zostały uznane przez społeczność międzynarodową. Dzisiaj Gruzja liczy na to, że BTK pomoże uzdrowić gospodarkę i włączy kłopotliwą ormiańską enklawę w życie kraju. Grigorij lazarew handluje na bazarze w Achalkalaki. Kupuje ziemniaki od rolnika, wymienia je na mandarynki, które z kolei sprzedaje za 40 tetri za kilo. Chciałby jednak pracować na kolei. – Jestem mechanikiem. Handlowanie mandarynkami rujnuje moją psychikę – mówi. Stoi przed otwartym bagażnikiem moskwicza, w którym piętrzy się stos owoców. Lazarew ma 58 lat i tyle zębów, że może żuć tylko miękkie cytrusy. Ma dwoje małych dzieci, a w kieszeni kurtki pobrzękuje kilka tetri. Gdy Lazarew pojechał w dwugodzinną podróż do Karcachi, żeby zgłosić się do pracy przy budowie kolei, wykonawca odprawił go z kwitkiem. Odwiedził tworzące się na obrzeżach Achalkalaki obozowisko zasiedlone przez doświadczonych robotników z Turcji i Azerbejdżanu. – Nie możesz kierować koparką Komatsu, bo nie znasz gruzińskiego – usłyszał. Warunki życia w Gruzji od czasu objęcia prezydentury przez Michaiła Saakaszwilego poprawiły się, także zdaniem mieszkańców Achalkalaki. Pod rządami Eduarda Szewardnadzego prąd włączano im na pięć godzin, w dodatku nocą, co wystarczało na upieczenie chleba na rano. Poziom życia był tragiczny: drogi w fatalnym stanie, drewno wydzielano w racjach ledwo wystarczających na przeżycie w mroźnych miesiącach. Dzisiaj jest już kilka dobrych dróg i elektryczność dostępna cały dzień. W Achalkalaki często jest zimno w domach, a długotrwały stres powstrzymuje ludzi przed wychodzeniem na ulice. Gruzja jako państwo ma 19 lat i właśnie przechodzi burzliwy okres dojrzewania. Siedem lat temu rewolucja róż wywołała u wielu młodzieńcze aspiracje. Członkostwo w NATO. Wejście do Unii Europejskiej. Utemperowanie zbuntowanych regionów Abchazji i Osetii Południowej. Naprawa stosunków z Rosją. Saakaszwili chciał mieć wszystko, i to szybko. I gdyby nie północny sąsiad Gruzji, prawdopodobnie już by to miał. Rosjanie od dawna czuli się uprawnieni do kontroli nad Gruzją, bo to dzięki Rosji w XIX w. gruzińska szlachta połączyła siły, tworząc z wielu księstw jedną całość – chrześcijańską enklawę w regionie zdominowanym przez ottomańskich Turków i Persów. Rosja czuje się emocjonalnie związana z romantyczną ziemią rozsławioną przez Puszkina i Tołstoja. Lecz ta łaskawość to kwestia punktu widzenia. Po próbie przejęcia Gruzji przez Aleksandra I w 1801 r. wdowa po gruzińskim królu przywitała wysłannika cara ciosem sztyletu w serce. Wieloletni konflikt między Rosją a Gruzją latem 2008 r. zaowocował wojną. W jej wyniku Rosja uznała niezależność od Gruzji Osetii Południowej i Abchazji. Wydarzenia te pokazały, że małe niezadowolenie w newralgicznym regionie może przeistoczyć się w globalną rozgrywkę. Unia Europejska i USA nie były skłonne do interwencji w czasie konfliktu. Od wojny prozachodnia polityka Gruzji przystopowała. Mimo że w marcu ponownie otwarto granicę, napięcie między państwami nie opada. Gruzja znajduje się w kiepskim położeniu geograficznym, choć teraz to usytuowanie może okazać się jej walorem. NATO widzi w południowym Kaukazie nowy korytarz dostaw na wojnę w Afganistanie, odkąd ataki terrorystyczne w listopadzie 2008 r. zagroziły bezpieczeństwu dotychczasowego, wiodącego przez Przełęcz Chajberską w Pakistanie. Dla Turcji Gruzja pozostaje istotnym partnerem handlowym i bramą do Azji Środkowej. Armenia i Rosja nie mogą prowadzić wymiany handlowej bez przekraczania gruzińskiej granicy. Z kolei Azerbejdżan potrzebuje Gruzji, by dostać się nad morze, dzięki czemu do budżetu tej ostatniej co roku wpływa 65 mln dolarów opłat za tranzyt. Gruzja jest małym graczem dysponującym żetonami o niskich nominałach. Dlatego możliwe jest, że największym wpływem budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku na jej gospodarczą sytuację będzie niezadowolenie dynamicznych miast portowych Batumi i Poti. Gdyby okazało się, że dzięki kolei Turcja świetnie sobie radzi ze spedycją towarów, porty nie będą miały pracy. Mimo to Gruzja liczy na korzyści polityczne i ma nadzieję, że w przypadku kolejnego konfliktu z Rosją państwa europejskie zaprotestują, jeśli ważny szlak transportowy przez południowy Kaukaz zostanie zamknięty. Mały domek Lazarewa zbudowano w 1850 r., w czasach twardych rządów Mikołaja I. Dach się opuścił i lada dzień może się zapaść kompletnie. Mężczyzna nie ma pieniędzy na naprawę. On i jego rodzina żyją z 90 lari (ok. 150 zł) emerytury matki Lazarewa. Mimo to gdy do domu przychodzą goście Liza, żona Grigorija, stawia na stole wszystko, co akurat ma do jedzenia. Córka Gohar ćwiczy gamę na starym pianinie. Lazarew rozpacza nad fiaskiem starań o pracę na kolei i ciężkim losem, ale po cichu, żeby rodzina nie słyszała tych utyskiwań. Idzie do szafy, szuka w niej czegoś i wraca do stołu. W ręku trzyma wypłowiały pagon porucznika inżyniera w szeregach rosyjskiej służby granicznej. – Mój dziadek służył u Mikołaja II. Budował drogi do Achalciche i Batumi – mówi z rzadko goszczącym na jego obliczu uśmiechem. W tej chwili gaśnie światło. W Achalkalaki wyłączono prąd i rodzina Lazarewów cichnie, słychać już tylko pianino. Baku zachwyca głównie światłami. W ciągu ostatnich trzech lat bulwar Neftcziler Prospekt wzbogacił się o wiele luksusowych sklepów z oknami wychodzącymi na Morze Kaspijskie, oferujących wszelkiego rodzaju wykwintne dobra. W ciągu pięciu lat, odkąd rurociąg BTC zaczął pompować ropę z Morza Kaspijskiego i pieniądze do budżetu, gospodarka Azerbejdżanu zanotowała stuprocentowy wzrost. Po ogłoszeniu planów budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku przez byłego prezydenta Turcji Süleymana Demirela pod koniec lat 90. zainteresowane strony zabiegały o pozyskanie zagranicznych funduszy na inwestycję. Diaspora ormiańska zablokowała jednak te działania, przekonując opinię publiczną, że wytyczona trasa linii kolejowej, podobnie do trasy rurociągu, była karą za sytuację w Górskim Karabachu. Waszyngton, Unia Europejska i Bank Światowy umyły ręce. Gdy w 2005 r. odkręcono kurek z ropą, niechęć międzynarodowych instytucji finansowych przestała mieć znaczenie. Dzisiaj Azerbejdżan stać na samodzielne finansowanie budowy swojej części BTK. Może już też udzielić sąsiadom pożyczki w wysokości kilkuset milionów dolarów na ich część projektu, i to na przyjacielskich warunkach. Azerbejdżan stał się islamską republiką parlamentarną w 1918 r. i cieszył się tym statusem przez kilka lat. Od upadku ZSRR trudno jednak dostrzec dowody tej tradycji. W Baku niełatwo o minaret czy uczciwe wybory, choć ze znalezieniem bentleya problemu nie będzie. Dobrobyt i prawa obywatelskie nie muszą iść w parze. Zwłaszcza w kraju bogatym w złoża ropy kuszące jest skupienie się na tym pierwszym kosztem drugiego. Kuszące tym bardziej, że świat ropy z Baku bardzo potrzebuje. Sprawiedliwość społeczna nie stanowi tematu publicznej debaty w Azerbejdżanie. Ważniejsza dla osób u władzy jest świadomość, że ten mały naród zdołał przetrwać w niezwykle trudnym sąsiedztwie. Jak powiedział jeden z oficjeli: – Optymiści mieszkają w Gruzji, ci, którzy nieustannie narzekają – w Armenii, zaś ojczyzną realistów jest Azerbejdżan. Choć może lepiej byłoby powiedzieć: Baku. Krótka przejażdżka istniejącą już linią kolejową na północ od stolicy prowadzi od rezydencji politycznych realistów do ruder zajmowanych przez tych, którzy nie odczuli korzyści z naftowego boomu. Jedna czwarta Azerów żyje poniżej progu ubóstwa. Te wagony przywołują ducha radzieckiego upodobania do ornamentyki, z falbankami, zasłonkami oraz landszaftami na ścianach między oknami. Jedna z pracownic ładuje szuflą węgiel do pieca nagrzewającego wnętrze wagonu. Musa Pachanow, wiceminister transportu Azerbejdżanu, zna te pociągi i dobrze wie, że daleko im do niemieckich, japońskich czy amerykańskich. Jest człowiekiem kolei w kraju, w którym rządzi ropa. – Ropa i gaz pewnego dnia się skończą – mówi z uśmiechem. – Kolej pozostanie na zawsze.