Botaniczna „armia” u bram Arktyki. 2500 gatunków gotowych do inwazji
Obce rośliny coraz śmielej zbliżają się do jednego z najbardziej surowych regionów świata. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta planety, co otwiera nowe możliwości dla gatunków, które wcześniej nie miały tam szans. Badacze wskazują tysiące potencjalnych „najeźdźców”. Konsekwencje mogą być nieodwracalne.
Arktyka to obszar wokół bieguna północnego, który tradycyjnie definiuje się jako krainę ekstremalnego zimna i krótkiego lata. Przez tysiące lat ten region był jak niedostępna forteca dla licznych gatunków roślin z południa. Tylko najbardziej wytrzymałe, rodzime gatunki potrafiły tam przetrwać. Sytuacja z obcymi gatunkami była stabilna, ponieważ mróz skutecznie eliminował wszelkich „gości”. Dzisiaj te „mury” zaczynają pękać pod wpływem zmian klimatu. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta świata, co sprawia, że gatunki, które wcześniej nie miałyby tam szans, teraz zaczynają się rozgaszczać. Cyfrowy radar przepowie przyszłość Jak sprawdzić, co zagraża tak ogromnemu regionowi, zanim dojdzie do ekologicznej katastrofy? Naukowcy z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) postanowili przeprowadzić tzw. skanowanie horyzontu. To metoda przypominająca użycie cyfrowego radaru, który ma wyłapać potencjalnych najeźdźców, zanim zdążą się osiedlić. W skrócie: przeszukali oni bazy danych obejmujące 51 milionów roślin na świecie. Do szczegółowej analizy wybrali 14 000 gatunków skłonnych do ekspansji. Naukowcy sprawdzili, które z tych roślin pasują do obecnego i przyszłego klimatu Arktyki. Wnioski opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Neobiota”. Ilu jest „najeźdźców” u bram? Wyniki tego śledztwa są alarmujące dla ekosystemu. Z analiz badaczy wynika, że ponad 2500 gatunków mogłoby dziś przeżyć na dalekiej północy. Jeśli tylko te nasiona tam trafią, prawdopodobnie wykiełkują i przeżyją. Eksperci wyznaczyli także „gorące punkty” inwazji. Teorię opartą o modele teoretyczne potwierdzili, znajdując inwazyjne, kwitnące rośliny podczas wypraw terenowych. Pasażerowie na gapę W jaki sposób mogą rozprzestrzeniać się w Arktyce nieznane do tej pory rośliny? Głównym środkiem transportu dla nich jest sam człowiek. Nasiona podróżują jako pasażerowie na gapę przyklejone do ubrań, sprzętu naukowego lub podeszew butów turystów. – Nasze wyniki pokazują, że gatunki obce z praktycznie całego świata mogą znaleźć niszę w Arktyce. A biorąc pod uwagę obecną aktywność człowieka w tym rejonie, istnieje wiele możliwości, by się tam dostały – komentuje współautorka badania prof. Kristine Bakke Westergaard z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego (NTNU). Najbardziej zagrożonym obszarem okazała się północna Norwegia. To tam znajduje się „hotspot”, czyli miejsce, gdzie warunki dla obcych roślin są obecnie najlepsze. Jednak nawet odległy Svalbard nie jest bezpieczny – badanie wykazało, że aż 86 obcych gatunków mogłoby tam teraz egzystować. Gatunki te działają jak agresywni lokatorzy. Zajmują przestrzeń, zabierają światło i składniki odżywcze rodzimym roślinom. Przyszłość Arktyki. Wyścig z czasem Jaka przyszłość czeka Arktykę pod wpływem zmian klimatu? Jeśli ludzie nie podejmą działań, kraina lodu może zamienić się w obszar z różnymi gatunkami roślin i stracić status miejsca unikatowego pod tym względem. Naukowcy ostrzegają, że walka z gatunkami inwazyjnymi, gdy już się zadomowią, jest niezwykle trudna i droga. Dlatego tak ważne są nowe narzędzia analityczne opracowane przez zespół z NTNU. Pomagają one komitetom eksperckim szybciej oceniać ryzyko i wskazywać, które rośliny należy zatrzymać u bram. Źródło: Neobiota Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
Na zamieszkanym przez Lapończyków i Rosjan Półwyspie Kolskim wre. Arktyczny region ma kluczowe znaczenie militarne, a znajdujące się tam złoża czynią go jeszcze bardziej smakowitym kąskiem. To obszar fascynujący przyrodniczo, który powoli przeistacza się w ogromną bazę wojskową.
W północno-zachodniej Rosji, przy granicy z Finlandią i Norwegią, rozciąga się surowa, arktyczna kraina. Półwysep Kolski przyciąga uwagę przez koncentrację rosyjskich wojsk – jest siedzibą głównych baz floty i kluczowym punktem ich obecności w Arktyce. To jednak obszar niegdyś słynący z badań naukowych, mieszanki ludów, metali ziem rzadkich i dzikiej przyrody. Jest filarem rosyjskiej strategii nuklearnej, na którym Federacji bardzo, ale to bardzo zależy. Z różnych powodów. Znaczenie militarne Półwyspu Kolskiego w strategii Rosji – tłumaczy norweski minister Dzięki Półwyspowi Kolskiemu Rosja ma strategiczny dostęp – przez Morze Barentsa – do Oceanu Atlantyckiego. W Siewieromorsku znajduje się także główna baza rosyjskiej Floty Północnej: to w niej cumują największe rosyjskie okręty wojenne, a w okolicy ulokowano co najmniej trzy bazy lotnicze, których zadaniem jest ochrona rosyjskich interesów w Arktyce. Tore Sandvik, norweski minister obrony, zauważa, że Rosja nie zaprzestała rozbudowy swojego potencjału militarnego w tym obszarze – nawet mimo znacznych strat poniesionych na froncie i trudności gospodarczych. Region ten wyróżnia się również pod względem koncentracji wojskowej – eksperci, m.in. z CBC, podkreślają, że jest to jedno z najbardziej zmilitaryzowanych miejsc na świecie. Znacząca liczba żołnierzy, zaawansowane systemy obrony powietrznej, okręty podwodne i infrastruktura logistyczna czynią z Półwyspu Kolskiego bastion. Bastion, którego mamy się bać. Potencjał nuklearny i strategicznie rozmieszczone okręty podwodne Półwysep Kolski to także centrum rosyjskiego potencjału nuklearnego drugiego uderzenia. Według specjalistów około dwóch trzecich rosyjskiego arsenału nuklearnego opartego o okręty podwodne stacjonuje właśnie tutaj – w bazach wokół Murmańska i Siewieromorska znajduje się 6 z 12 strategicznych okrętów podwodnych z napędem atomowym. Są one gotowe do szybkiej projekcji siły na Morzu Barentsa i Oceanie Atlantyckim. Zasoby naturalne i gospodarcze bogactwo arktycznego regionu Półwysep Kolski to także jeden z najbogatszych geologicznie rejonów Arktyki. Stanowi zaplecze surowcowe dla rosyjskiej gospodarki oraz przemysłu zbrojeniowego. Wyjątkowe złoża apatytów, metali nieżelaznych i ziem rzadkich Według badań – co prawda Uniwersytetu Moskiewskiego – wykazano, że na Półwyspie Kolskim znajduje się niemal 1/3 wszystkich znanych minerałów na Ziemi. 150 z nich nie występuje nigdzie indziej. Szczególnie istotne są złoża apatytów – surowca wykorzystywanego do produkcji nawozów. Dla Rosjan kluczowe są także metale ziem rzadkich, które mają zastosowanie w nowoczesnej elektronice i zaawansowanej technologii militarnej. Kopalnie znajdujące się na półwyspie są niezbędne dla funkcjonowania rosyjskiego przemysłu. Znaczenie gospodarcze podkreślają liczne inwestycje rosyjskich koncernów wydobywczych, które mają na celu dalszą eksplorację bogactw mineralnych Arktyki. Rosjanie lubią wiercić na Półwyspie Kolskim – odkryli nawet „bramę do piekła” Na półwyspie znajduje się także najgłębszy otwór wiertniczy na świecie, znany jako „odwiert Kolski”. Jego plan był bardzo ambitny – pomysłodawcy badania mieli nadzieję, że uda im się wwiercić w głąb planety aż na 15 km. Chcieli dotrzeć do warstwy między skorupą a płaszczem Ziemi. Ostatecznie, w 1989 roku, przez temperaturę zatrzymali się na 12 262 metrach głębokości. Zasklepiony otwór do tej pory znajduje się w obwodzie murmańskim. Istnieje legenda, według której radzieccy naukowcy dowiercili się do piekła. Mikrofonami mieli nagrać jęki potępionych i zarejestrować temperaturę przekraczającą 1000°C. W tamtej chwili wszyscy mieli nawrócić się na chrześcijaństwo. Historia Półwyspu Kolskiego – od rdzennych mieszkańców do strategicznego bastionu Pierwszymi znanymi mieszkańcami Półwyspu Kolskiego byli przedstawiciele ludów ugrofińskich – głównie Saamowie, czyli Lapończycy. Zajmowali się hodowlą reniferów, rybołówstwem i myślistwem. Przez wieki zachowali oni własną kulturę, język i tradycje, chociaż obecnie są już mniejszością w regionie. Rozwój przemysłu na dużą skalę rozpoczął się w okresie sowieckim. W latach 30. XX wieku powstały pierwsze kopalnie i zakłady przetwórcze, a także rozpoczęto budowę infrastruktury wojskowej. W okresie II wojny światowej region odgrywał ważną rolę jako baza zaopatrzeniowa i obronna. Po wojnie Półwysep Kolski stał się jednym z najbardziej utajnionych i chronionych obszarów ZSRR, ze względu na bazy strategiczne i potencjał nuklearny. Dzika Arktyka na krańcu Europy Mimo ogromnej obecności wojskowej, teren półwyspu zdominowany jest przez tundrę, tajgę oraz liczne jeziora polodowcowe. Znajduje się tu także Park Narodowy Chibiny oraz liczne rezerwaty przyrody, w których spotkać można m.in. renifery, niedźwiedzie brunatne, lisy polarne oraz wiele gatunków ptaków arktycznych. Bogata flora obejmuje gatunki typowe dla strefy subarktycznej, a unikalne formacje skalne przyciągają badaczy geologii z całego świata… a raczej przyciągały. Gdy było nieco spokojniej, a obecność rosyjskich żołnierzy nie mroziła – bardziej niż arktyczne temperatury – aż tak krwi w żyłach. Źródło: PAP, CBC, Geoheritage, Universtity of Lapland Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To największe poradzieckie miasto-widmo. Workuta wygląda jak z horroru, a jej historia faktycznie go przypomina
W zamarzniętych na kość mieszkaniach w szafach wciąż wiszą ubrania, na ścianach wiszą rodzinne zdjęcia, w kredensach stoi szkło a na regałach książki. Opuszczone, pełne śniegu i lodu bloki bez szyb, kopalnie i maszyny, wyglądają jak lokacje gry komputerowej – i faktycznie, trafiły do kilku gier. A jednak, wbrew wszystkiemu, Workuta wciąż żyje i mieszka tu kilkadziesiąt tysięcy ludzi.
Spis treści: Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Bogactwa naturalne i obozy pracy Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Workuta w popkulturze: gry i urbex Położona 160 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, Workuta wygląda jak najbardziej przygnębiające miejsce na świecie. To miasto, które powstało na fundamencie niewolniczej pracy – na początku lat 50. XX wieku w kilkunastu obozach przebywało ponad 70 tysięcy ludzi, w tym Polacy. Po ich likwidacji, pod koniec lat 80. w Workucie mieszkało ponad sto tysięcy ludzi, dziś – niecałe 50. Powoli lecz nieubłaganie staje się ona miastem-widmem, z tysiącami opuszczonych mieszkań. Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Panuje tu klimat subarktyczny, charakteryzujący się krótkim, chłodnym latem oraz ekstremalnie długą i śnieżną zimą. Trwa ona od ośmiu do dziesięciu miesięcy, a średnia temperatura w lutym spada do około minus 20°C. To właśnie w Workucie odnotowano rekordowo niską dla kontynentu europejskiego temperaturę minus 52 st. Celsjusza. Noc polarna trwa od 17 do 27 grudnia, natomiast dzień polarny od 30 maja do 14 lipca. Otoczenie miasta to monotonna, pozbawiona lasów tundra, której grunt przez większą część roku skuwa wieczna zmarzlina. Latem rozmarza na głębokość zaledwie kilkudziesięciu centymetrów, zamieniając okolicę w podmokłe bagno, nad którym unoszą się chmary komarów i niezwykle agresywnych meszek. To właśnie w tym niegościnnym krajobrazie Sowieci postanowili zbudować jeden ze swoich najstraszniejszych i najważniejszych kompleksów obozowych. Bogactwa naturalne i obozy pracy Historia Workuty jest nierozerwalnie związana z Gułagiem – systemem obozów pracy przymusowej w ZSRR. Wszystko zaczęło się w 1930 roku, gdy odkryto bogate złoża węgla. Już rok później przybyli tu pierwsi więźniowie, którzy w nieludzkich warunkach budowali podwaliny pod przyszły przemysł. W 1938 roku utworzono Workutłag, który z czasem stał się jednym z największych i najcięższych obozów pracy w ZSRR. Więźniowie zbudowali od podstaw nie tylko 22 kopalnie, ale także całą infrastrukturę: drogi, linie kolejowe (w tym strategiczną Peczorską Magistralę Kolejową) oraz samo miasto, które prawa miejskie otrzymało w 1943 roku. Szacuje się, że w latach 1932–1962 przez obozy Workuty przeszło około 2 milionów osób, a liczba ofiar śmiertelnych mogła wynieść nawet 200 tysięcy. W lipcu 1953 roku, kilka miesięcy po śmierci Stalina, w obozach Workuty wybuchł jeden z największych buntów w historii Gułagu. Dekret o amnestii objął głównie więźniów kryminalnych, pomijając politycznych, co stało się iskrą dla masowego protestu. Około 15 600 więźniów w kilku obozach odmówiło wyjścia do pracy, żądając rewizji wyroków i poprawy warunków. Bunt został brutalnie stłumiony 1 sierpnia w obozie przy kopalni nr 29. Obozy ostatecznie zlikwidowano w 1962 roku, jednak wielu byłych więźniów pozostało w mieście, nie mając dokąd wrócić. Podobnie przygnębiającą historię ma wiele innych miejsc na terenie dawnego ZSRR, m.in. Norylsk. Polacy w Workucie Polacy stanowili znaczącą grupę więźniów i zesłańców w Workucie. Pierwsza duża fala napłynęła po agresji ZSRR na Polskę w 1939 roku. Choć układ Sikorski-Majski z 1941 roku przyniósł wielu z nich amnestię, po 1945 roku do łagrów trafiła kolejna grupa Polaków, w tym żołnierze Armii Krajowej. Wśród znanych postaci, które przeszły przez piekło Workuty, byli m.in. kardynał Kazimierz Świątek, pisarka Beata Obertyńska czy harcmistrz Józef Grzesiak „Czarny”. Repatriacja Polaków stała się możliwa dopiero po 1955 roku, na mocy porozumień między rządami ZSRR a PRL. Do dziś w tundrze wokół Workuty odnaleźć można drewniane krzyże upamiętniające polskich więźniów. Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Strategiczne złoża wysokiej jakości węgla koksowniczego o niskiej zawartości siarki, kluczowego dla sowieckiej metalurgii, były jedynym powodem, dla którego zbudowano miasto i cały kompleks przemysłowy. Pierwszą sztolnię, „Rudnik nr 1”, uruchomiono w 1934 roku. Pod koniec lat 80. XX wieku Workutę otaczała sieć 13 kopalń. Po rozpadzie Związku Radzieckiego górnictwo w Workucie zaczęło gwałtownie podupadać. Gospodarka rynkowa obnażyła jego słabości: wysokie koszty pracy najemnej w warunkach arktycznych sprawiły, że wydobycie węgla stało się nieopłacalne. Stopniowo zamykano kolejne kopalnie. Dziś pozostały czynne zaledwie 4: Vorgashorskaya, Vorkutinskaya, Zapolyarnaya oraz Komsomolskaya. Ta ostatnia jest najgłębszą kopalnią węgla w Rosji, schodzącą na głębokość ponad 1100 metrów. Symbolicznym końcem pewnej epoki była tragiczna katastrofa górnicza w 2016 roku, w której w wyniku wybuchów metanu zginęło 36 osób. Upadek przemysłu wydobywczego stał się bezpośrednią przyczyną katastrofy demograficznej i społecznej, z którą miasto zmaga się do dziś. Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Dzisiejsza Workuta to obraz drastycznego wyludnienia. Miasto otacza „pierścień” opuszczonych osiedli górniczych, takich jak Rudnik czy Chalmer-Ju, które zamieniły się w miasta-widma. Dla wielu mieszkańców stała się pułapką, z której nie sposób uciec. Ze względu na koszty utrzymania pustych budynków, w mieście trwa program „kontrolowanej kompresji”: mieszkańcy zamykanych osiedli są stopniowo przenoszeni do centrum. Workuta oferuje obecnie jedne z najtańszych mieszkań w Rosji – trzypokojowe lokum można kupić już za równowartość tysiąca dolarów, a niekiedy lokale oddawane są za darmo w zamian za przejęcie opłat za media. Rządowy program przesiedleńczy działa niezwykle wolno, a wielu starszych mieszkańców czuje się „zakładnikami Dalekiej Północy”, bez szans na opuszczenie miasta przed śmiercią. A jednak w Workucie wciąż tli się życie. Działa monumentalny Pałac Kultury Górników, a co roku odbywa się Festiwal Północy. W 2023 roku rząd Rosji nadał Workucie status „arktycznego bastionu”, co wiąże się z obietnicami nowych inwestycji. Workuta w popkulturze: gry i urbex Podczas gdy realna Workuta powoli znika z mapy, jej legenda odradza się w zaskakujący sposób w wirtualnym świecie. Najbardziej znanym przykładem jest gra „Call of Duty: Black Ops”, w której gracz bierze udział w brawurowej ucieczce z tamtejszego łagru, nawiązującej do powstania z 1953 roku. Miasto pojawia się także w grze przygodowej „Z.A.T.O. // I Love the World and Everything In It”, osadzonej w fikcyjnej, zamkniętej strefie Vorkuta-5. Dla fanów urbeksu (eksploracji miejskiej, szczególnie miejsc opuszczonych) Workuta to miejsce kultowe. Opuszczone bloki mieszkalne z zamarzniętymi wnętrzami, porzucone kopalnie i postsowieckie slogany, jak „Chwała zdobywcom Arktyki”, przyciągają fotografów i podróżników, choć – z oczywistych względów – ostatnio głównie rosyjskich. Zdjęcia m.in. Lany Sator i Marii Passer czy filmy kanału Youtube Ninurta są na to najlepszym dowodem. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Amerykański sen o Grenlandii trwa od dekad. USA próbowały potajemnie wykupić wyspę za 100 mln dolarów w złocie
Amerykańskie starania o przejęcie Grenlandii trwają od ponad stu lat. Po II wojnie USA oferowały Danii 100 milionów dolarów w złocie, lecz propozycja została odrzucona. Dlaczego Grenlandia jest dla USA tak ważna?
Spis treści: Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Powojenne starania o Grenlandię Ciągłe zainteresowanie Grenlandią Przez ponad sto lat strategiczne położenie i zasoby naturalne Grenlandii sprawiały, że była ona celem amerykańskich ambicji, które osiągnęły swój szczyt podczas zimnej wojny. Jednak przywódcy wyspy konsekwentnie opierali się tym zakusom. Oto dlaczego Grenlandia pozostaje jedną z najbardziej pożądanych wysp na świecie. Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Fascynacja Stanów Zjednoczonych największą na świecie wyspą, niebędącą kontynentem, sięga końca XIX wieku. Wówczas sekretarz stanu William Seward, świeżo po zakupie Alaski od Rosji za 7,2 miliarda dolarów w 1867 roku, zaczął przyglądać się Grenlandii i Islandii jako potencjalnym amerykańskim terytoriom. W raporcie zleconym przez Sewarda (który również miał zakusy na Kanadę) z 1868 roku czytamy o bogatych łowiskach na Grenlandii i bogactwach mineralnych. Według tego dokumentu, przejęcie Grenlandii mogłoby również zmusić Kanadę (położoną między Alaską a Grenlandią) do przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych. Ale Grenlandia, autonomiczne terytorium Danii, nie jest tylko pustą połacią lodu. Wyspa od wieków jest domem dla rdzennych społeczności, głównie Eskimosów. Społeczności te doskonale sobie radziły w surowym arktycznym środowisku Grenlandii. Parały się rybołówstwem, polowaniem. Łączył ich ścisły związek z ziemią, którą zasiedlali. Wczesne zainteresowanie Stanów Zjednoczonych w dużej mierze pomijało te społeczności, skupiając się zamiast tego na strategicznym położeniu wyspy i zasobach naturalnych. Trend ten utrzymywał się przez dziesięciolecia. – Wszystko sprowadza się do dwóch czynników: lokalizacji i minerałów. I to naprawdę się nie zmieniło – mówi Peter Harmsen, dziennikarz z Kopenhagi i autor książki „Fury and Ice: Grenlandia, Stany Zjednoczone i Niemcy podczas II wojny światowej”. Choć starania Sewarda zakończyły się niepowodzeniem, zainteresowanie Grenlandią nie słabło. W 1910 roku ambasador USA Maurice Egan zaproponował skomplikowaną transakcję: Stany Zjednoczone wymieniłyby ziemię na Filipinach na Grenlandię i Duńskie Indie Zachodnie (od Danii). Następnie Duńczycy wymieniliby się ziemiami z Niemcami. Po raz kolejny jednak wysiłki spełzły na niczym. Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Grenlandia znalazła się w centrum uwagi podczas II wojny światowej. Po zajęciu Danii przez Niemcy w 1940 roku, Stany Zjednoczone postanowiły zabezpieczyć wyspę w ramach Doktryny Monroe, która ostrzegała europejskie mocarstwa przed ekspansją na półkulę zachodnią. W kwietniu 1941 r. Stany Zjednoczone podpisały z duńskim ambasadorem umowę o „obronie Grenlandii”, która przyznawała USA prawo do budowy i dostępu do baz wojskowych na wyspie. Złoża kriolitu na wyspie, niezbędne do produkcji samolotów, stały się kluczowym zasobem. Grenlandzkie stacje meteorologiczne były również niezbędne do prognozowania pogody w Europie, wspomagając tym samym plany aliantów. Po kapitulacji nazistowskich Niemiec w maju 1945 r. Duńczycy spodziewali się, że siły amerykańskie spakują się i wrócą do domu. Ci jednak chcieli pozostać na miejscu. – Było to postrzegane jako tak krytyczne dla bezpieczeństwa USA, dlatego opieraliśmy się temu – mówi emerytowany amerykański dyplomata Brent Hardt, obecnie pracownik German Marshall Fund of the United States. Powojenne starania o Grenlandię Po II wojnie światowej Stany Zjednoczone zwróciły uwagę na nowe potencjalne zagrożenie: Związek Radziecki. W obliczu narastającej zimnej wojny amerykańscy oficerowie wojskowi i marynarki wojennej zdali sobie sprawę ze znaczenia położenia Grenlandii w Arktyce jako punktu pomiędzy USA a ZSRR. Owen Brewster, były senator stanu Maine, opisał zakup Grenlandii jako „wojskową konieczność”. Grenlandia oferowała również wiele możliwości eksploracji i badań. W 1946 r. urzędnik Departamentu Stanu John Hickerson poinformował, że amerykańscy przywódcy wojskowi uznali Grenlandię za „niezbędną dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych”. Stany Zjednoczone potajemnie zaproponowały Danii zapłatę 100 milionów dolarów w złocie za Grenlandię. Ten fakt opisała agencja Associated Press kilkadziesiąt lat później. W zamian za część wyspy USA oferowały również bogate w ropę ziemie w dystrykcie Point Barrow na Alasce. – Stany Zjednoczone próbują stworzyć w Europie Zachodniej swój obraz jako pozytywnej siły demokratycznej, utrzymującej transcendentne wartości, uznającej niezależność i autonomię – mówi prof. Ron Doel z Florida State University i redaktor książki „Exploring Greenland: Cold War Science and Technology on Ice”. Hardt twierdzi jednak, że propozycja ta zszokowała duński rząd. – Chociaż wiele zawdzięczamy Ameryce, nie uważam, że jesteśmy im winni całą Grenlandię – powiedział ówczesny duński minister spraw zagranicznych, Gustav Rasmussen. Ciągłe zainteresowanie Grenlandią W 1951 r. USA i Dania zawarły nowe porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone mogły kontynuować działalność i zakładać bazy wojskowe na wyspie. Zostało to uznane za stosowne przez Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) – transatlantycki sojusz wojskowy utworzony w 1949 roku. Układ ten wzmocnił strategiczną rolę Grenlandii w obronie transatlantyckiej podczas zimnej wojny. W latach 70. XX wieku odtajniono dokumenty z amerykańskich archiwów narodowych, ujawniające powojenne próby zakupu Grenlandii. Jednak dopiero w 1991 roku duńska gazeta po raz pierwszy poinformowała o tym, wywołując ponowną debatę na temat suwerenności Grenlandii i historycznych ambicji Stanów Zjednoczonych. Obecnie znaczenie Grenlandii nadal rośnie wraz z ocieplaniem się Arktyki. Odblokowywane są nowe szlaki żeglugowe i dostęp do niewykorzystanych zasobów. Jednak zarówno Dania, jak i Grenlandia są stanowcze: Grenlandia nie jest na sprzedaż. „Grenlandia należy do jej mieszkańców” – napisał w mediach społecznościowych premier Grenlandii Múte Egede. „Nasza przyszłość i walka o niepodległość to nasza sprawa”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Jak one to robią? Tylko 21 gatunków na Ziemi potrafi zmienić ubarwienie na zimę
Zimą znikają w śniegu, latem zlewają się z lasem. Zmiana koloru futra to wyjątkowy sposób na przetrwanie, dostępny nielicznym. Tej rzadkiej w świecie zwierząt strategii używają także gatunki występujące w Polsce.
Zjawisko sezonowej zmiany ubarwienia to jedna z najbardziej fascynujących i zarazem najrzadszych adaptacji w świecie przyrody. Na całym świecie zidentyfikowano zaledwie 21 gatunków ptaków i ssaków, które wykształciły tę zdolność, by przetrwać w surowych warunkach północnego klimatu. Białe futro i pióra: jak zapada decyzja o zmianie? Proces ten nie jest wywoływany bezpośrednio przez temperaturę czy pojawienie się pierwszego śniegu. Kluczowe są zmiany w długości dnia. Gdy dni stają się krótsze, organizm zwierzęcia otrzymuje sygnał hormonalny do rozpoczęcia linienia, a nowe futro lub pióra są już białe. Głównym celem tej zmiany jest kamuflaż. Gatunkom narażonym na ataki drapieżników (jak np. zając amerykański), białe futro pozwala stopić się z otoczeniem. Z kolei dla drapieżników, takich jak łasice czy gronostaje, zmiana barwy ułatwia podkradanie się do ofiar. Oprócz funkcji ochronnej, naukowcy wskazują na korzyści w termoregulacji. Białe futro lub pióra są pozbawione melaniny, czyli ciemnego pigmentu. Dzięki temu włosy i pióra mają wewnątrz niewielkie puste przestrzenie, a uwięzione w nich powietrze tworzy dodatkową warstwę izolacyjną. Polscy mistrzowie bieli Gatunkiem, który występuje u nas i potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe jest m.in. gronostaj (Mustela erminea). W lecie jego futro jest brązowe z jasnym brzuchem, natomiast zimą staje się niemal całkowicie białe, z charakterystycznym czarnym końcem ogona. To właśnie to zimowe futro było przez wieku niezwykle cenionym materiałem i ozdobą najdroższych ubrań, noszonych często przez koronowane głowy. Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest łasica (Mustela nivalis). Polsce tylko jej populacje z północnych regionów kraju czasem zmieniają ubarwienie na białe. Bardziej na północ jest to regułą. Południowe łasice zimą mogą też tylko trochę pojaśnieć lub przybrać mieszane ubarwienie. Wyjątkowi goście i przykłady ze świata Zając bielak (Lepus timidus) jest mieszkańcem europejskiej i azjatyckiej Północy. W Polsce pojawia się rzadko, głównie w północno-wschodniej części kraju. W zimie jego futro staje się całkowicie białe, poza czarnymi końcówkami uszu. Wśród ptaków prawdziwą mistrzynią jest pardwa białosterna (Lagopus leucura), występująca w Ameryce Północnej. Jej upierzenie może przybrać właściwie dowolną kombinację bieli, brązu i szarości, w zależności od panujących warunków. W Polsce czasem można spotkać pardwę mszarną (Lagopus lagopus), która także potrafi zmieniać ubarwienie na zimowe. Po co być białym, kiedy nie ma śniegu? Coraz większym problemem dla gatunków zmieniających ubarwienie jest ocieplenie klimatu. Mimo rosnącej temperatury, długość dnia się nie zmienia. Ich organizmy więc dostają sygnał do zmiany ubarwienia – ale w środowisku zaczyna brakować śniegu lub leży on krócej. Zamiast kamuflażu białe ubarwienie zaczyna się wyróżniać. Białe zwierzę na brązowym, bezśnieżnym tle staje się jaskrawym celem dla drapieżników, co drastycznie zwiększa śmiertelność. W niektórych regionach zimą współistnieją osobniki białe i brązowe. Jeśli zimy będą stawać się coraz krótsze, brązowy kolor może stać się cechą dominującą dzięki doborowi naturalnemu i ułatwić przetrwanie. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ostatnia sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji. Czy żegnamy „Hedwigę” na zawsze?
W sowie śnieżnej zakochały się miliony ludzi: była wierną towarzyszką Harrego Pottera podczas jego przygód w Hogwarcie. Nie ma się co dziwić, to zachwycający ptak – doskonały, bezszelestny myśliwy o jadowicie żółtych oczach. Teraz jednak znika z Europy – nie ma już gniazd, nie ma już piskląt. Czy „Hedwiga” jeszcze do nas wróci?
Szwecja oficjalnie straciła sową śnieżną – po raz pierwszy od wielu lat kraj ogłasza regionalne wymarcie gatunku ptaka. Arktyczny drapieżnik przestał być w Europie mile widziany. Zachwycająca sowa śnieżna Sowa śnieżna (Bubo scandiacus) od wieków jest symbolem dzikiej północy, a jej obecność w szwedzkich górach stanowiła jeden z najważniejszych elementów arktycznego krajobrazu. Trudno pomylić ją z innym ptakiem: wielka, jasnobiała i pełna wdzięku. Uważa się ją za jednego z najdoskonalszych myśliwych całej Natury. „Hedwiga” jest w stanie usłyszeć ofiarę ukrytą głęboko pod śniegiem i precyzyjnie zanurkować w puchu, by zacisnąć na niej swoje pazury. Doskonale kamufluje się w zimowym krajobrazie, porusza się bezszelestnie i była w stanie przetrwać w jednych z najtrudniejszych warunków na Ziemi. Do czasu, aż nie pojawili się ludzie. Trudna historia sowio-ludzkiej współpracy Koegzystencja z ludźmi nigdy nie była dla sów zbyt łatwa. W XIX wieku sowa śnieżna była jednym z najczęściej prześladowanych ptaków – tysiące z nich odstrzeliwano, by myśliwi mogli je wypychać i prezentować jako trofea. Polowano na nie dla mięsa i jaj. Szacuje się, że obecnie na świecie pozostało zaledwie od 14 000 do 28 000 osobników, a gatunek jest wpisany na Czerwoną Listę Gatunków zagrożonych. Dlaczego sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji? Jeszcze w latach 70. XX wieku sowy śnieżne dość regularnie zakładały gniazda w szwedzkich górach i były ważnym elementem tożsamości skandynawskiej przyrody. Ptaki te pojawiały się głównie w latach obfitości lemingów – niewielkich gryzoni – które stanowią podstawę ich diety. W 2015 roku populacja zaczęła się dramatycznie kurczyć – przestały pojawiać się nowe gniazda i pisklęta. W 2025 roku sowę śnieżną uznano za regionalnie wymarłą. Czy ludzie przyczynili się do zniknięcia sów? Chociaż od wielu lat staramy się chronić sowy śnieżne, a wątpliwa pasja zabijania ich i przerabiania na domowe ozdoby odeszła już do lamusa, to i tak mamy swój ogromny udział w zniknięciu tych wyjątkowych ptaków. Głównym czynnikiem wymierania sowy śnieżnej w Szwecji są zmiany klimatyczne. Zimy stają się coraz cieplejsze, co oznacza mniej śniegu i więcej opadów deszczu. Lemingi – główne źródło pożywienia dla sów śnieżnych – polegają na śnieżnych tunelach, które chronią je przed drapieżnikami i chłodem. Bez stabilnej pokrywy śnieżnej ich populacja gwałtownie spada, co prowadzi do braku pokarmu dla sów. Kiedy brakuje gryzoni, ptaki nie przystępują do lęgów. Sowy nie mają też gdzie mieszkać. Postępująca urbanizacja, budowanie nowych dróg czy wycinka lasów sprawiają, że samotnicze ptaki tracą swoje tereny lęgowe. Czy jest nadzieja na powrót sowy śnieżnej? Zniknięcie tego gatunku z jednego z ostatnich bastionów dzikiej przyrody Europy ma wymiar symboliczny. Pokazuje, jak bardzo ekosystemy Arktyki są narażone na zmiany klimatyczne. Sowa śnieżna jest gatunkiem wskaźnikowym – jej obecność świadczy o zdrowiu i równowadze systemu. Zniknięcie powinno być apelem do społeczeństwa i władz o podjęcie konkretnych działań. Mimo dramatycznej sytuacji, eksperci podkreślają, że nie wszystko jest jeszcze stracone. Gatunek nie wyginął globalnie – wciąż występuje w innych częściach Arktyki, chociaż jego światowa populacja systematycznie się zmniejsza. Powrót sowy śnieżnej do Europy będzie jednak możliwy tylko wtedy, gdy powstrzymamy degradację tundry i odbudujemy naturalne siedliska tych niezwykłych ptaków. Przyroda nie może czekać, a listy do Hogwartu same się nie dostarczą. Źródło: BirdLife International, Sweden Herald Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nieoczekiwany pozytywny skutek globalnego ocieplenia. Naukowcy odkryli to po raz pierwszy
Najnowsze badania wykazały, że uwalniany podczas topnienia lodu azot może napędzać rozwój kluczowego w łańcuchu pokarmowym elementu – glonów. Pierwiastka tego brakuje w Oceanie Arktycznym, dlatego algi rozwijają się tam bardzo słabo. Być może globalne ocieplenie to zmieni.
Naukowcy od dawna znają skutki zmiany klimatu na obszarach polarnych naszego globu. Topniejący lód podnosi poziom wód na świecie, a zanik lodu morskiego w Arktyce oznacza, że niektóre gatunki zwierząt, takie jak niedźwiedzie polarne, morsy czy foki, tracą swoje naturalne środowisko. Topnienie lodu uwalnia także gazy cieplarniane uwięzione w nim od setek tysięcy lat. To dodatkowo nasila globalne ocieplenie. Wraz z topnieniem wiecznej zmarzliny uwalniane są także zamrożone wirusy i bakterie, a ich wpływ na naszą populacje wciąż jest przedmiotem dyskusji. Zaskakujący skutek globalnego ocieplenia Okazuje się jednak, że zmiana klimatu może mieć też swoje pozytywne, życiodajne skutki. Na łamach „Communications Earth & Environment” międzynarodowy zespół naukowców wykazał, że pod lodem morskim dochodzi do procesu wiązania azotu. – Wraz z topnieniem lodu morskiego w Oceanie Arktycznym spowodowanym zmianami klimatu uwolni się znacznie więcej azotu, co będzie coraz ważniejszym czynnikiem determinującym powstawanie życia – napisali w badaniu autorzy. A życie to miałoby postać glonów, które do rozwoju potrzebują azotu właśnie. Algi są kluczowym elementem morskiego łańcucha pokarmowego. Produkują tlen, stanowią pokarm dla wielu organizmów i utrzymują równowagę ekologiczną. Bez nich nie mogłyby istnieć ani ryby, ani większe zwierzęta morskie. – Do tej pory uważano, że wiązanie azotu nie może zachodzić pod lodem morskim, ponieważ zakładano, że warunki życia organizmów odpowiedzialnych za wiązanie azotu są zbyt niekorzystne. Myliliśmy się – mówi Lisa von Friesen, główna autorka badania i była doktorantka na Wydziale Biologii Uniwersytetu Kopenhaskiego. Zespół jako pierwszy odkrył, że zjawisko wiązania azotu występuje pod lodem morskim, nawet w centralnej części Oceanu Arktycznego. Czym jest wiązanie azotu? Wiązanie azotu to proces przekształcania azotu w stanie wolnym, który występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki (N2)), w związki chemiczne, m.in. amoniak. Ten z kolei przyczynia się do wzrostu bakterii, ale ma również duży wpływ na rozwój glonów właśnie. W procesie wiązania azotu kluczową rolę odkrywają sinice, czyli cyjanobakterie. Naukowcy zwracają jednak uwagę na to, że tak bywa w większości innych oceanów. Natomiast w Oceanie Arktycznym azot jest przekształcany przez zupełnie inny rodzaj bakterii. Badacze zaobserwowali najwyższe tempo wiązania azotu na krawędzi lodu, gdzie topi się on najbardziej. A więc wraz z roztapianiem lodu morskiego do oceanu uwalniana będzie coraz większa ilość azotu. – Innymi słowy, ilość dostępnego azotu w Oceanie Arktycznym została prawdopodobnie niedoszacowana, zarówno obecnie, jak i w przyszłych prognozach. Może to oznaczać, że potencjał produkcji glonów również został niedoszacowany, ponieważ zmiany klimatu nadal zmniejszają pokrywę lodową – tłumacz Lisa von Friesen. – Ponieważ glony stanowią główne źródło pożywienia dla małych zwierząt, takich jak skorupiaki planktonowe, które z kolei są zjadane przez małe ryby, większa ilość glonów może ostatecznie wpłynąć na cały łańcuch pokarmowy – dodaje duńska badaczka. Wreszcie dobra wiadomość Naukowcy ustalili również, że nowo odkryte źródło azotu może także korzystnie wpływać na pochłanianie dwutlenku węgla, przynajmniej lokalnie. To dlatego, że większa ilość glonów sprawia, że ocean lepiej pochłania CO2. – Dla klimatu i środowiska to dobra wiadomość. Jeśli produkcja glonów wzrośnie, Ocean Arktyczny pochłonie więcej dwutlenku węgla – mówi Lasse Riemann, profesor biologii z Uniwersytetu Kopenhaskiego, jeden z autorów badania. Autorzy zwracają uwagę jednak na to, że systemy biologiczne są naprawdę bardzo złożone, dlatego trudno jest powiedzieć jednoznacznie, że większa ilość glonów w oceanie arktycznym niejako „zatrzyma” niektóre negatywne skutki zmian klimatu. – Inne mechanizmy związane z globalnym ociepleniem mogą działać w innym, bardziej szkodliwym kierunku – wyjaśnia prof. Riemann. – Nie wiemy jeszcze, czy efekt wiązania azotu w Oceanie Arktycznym będzie korzystny dla klimatu. Jest jednak oczywiste, że powinniśmy uwzględnić ten ważny proces w przyszłych prognozach, jeśli próbujemy przewidzieć, co stanie się z Oceanem Arktycznym w nadchodzących dekadach – podsumowuje Riemann. Źródło: www.nature.com Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Przełomowy rejs przez Arktykę. Kontenerowiec przepłynął z Chin do Gdańska
To pierwszy w historii kontenerowiec, który dotarł do Gdańska przez szlak arktyczny. Rejs statku Istanbul Bridge z Chin przez Morze Arktyczne trwał tylko 20 dni. To przełom dla globalnego transportu i dobra wiadomość dla Gdańska.
Kontenerowiec Istanbul Bridge, należący do armatora Sea Legend z siedzibą w Singapurze, zapisał się na kartach historii światowej żeglugi. Statek wyruszył 23 września z chińskiego portu Ningbo-Zhoushan i po raz pierwszy dotarł do Europy, przepływając przez Północną Drogę Morską – szlak prowadzący przez Morze Arktyczne wzdłuż północnych wybrzeży Syberii. Jednostka, mierząca 294 metry długości, po pokonaniu lodowatego szlaku arktycznego zawinęła do portu w Gdańsku. Rejs był częścią pilotażowego projektu realizowanego przez armatora we współpracy z firmą ATC Cargo – generalnym przedstawicielem Sea Legend w Polsce. Skrócony czas dostaw z Chin do Europy Podróż Istanbul Bridge trwała zaledwie 20 dni. Statek dotarł najpierw do brytyjskiego portu Felixstowe, a następnie zawinął do Rotterdamu, Hamburga i ostatecznie do Gdańska. Dla porównania, tradycyjne trasy – przez Kanał Sueski lub Przylądek Dobrej Nadziei – zajmują odpowiednio około 40 oraz 50–60 dni. Ten rewolucyjny skrót w transporcie towarów z Azji do Europy to przełom dla logistyki i międzynarodowego handlu. Rewolucja w logistyce i Gdańsk jako kluczowy punkt Port Gdańsk, jako jeden z czterech portów europejskich włączonych do testowego połączenia, dołączył do elitarnego grona nowoczesnych terminali obsługujących przyszłościowy szlak arktyczny. Oprócz Gdańska były to porty Felixstowe, Rotterdam i Hamburg. Wiceminister infrastruktury Arkadiusz Marchewka podkreślił znaczenie tego wydarzenia, określając je jako historyczne. Zaznaczył, że to wzmocnienie pozycji Gdańska w globalnych łańcuchach dostaw. Według Joanny Sadowskiej z ATC Cargo, przygotowania do realizacji tego rejsu trwały ponad trzy lata i obejmowały modernizację floty, szkolenia załóg oraz rozwój systemów meteorologicznych i nawigacyjnych. Ekologia i geopolityka Rejs Istanbul Bridge był nie tylko logistycznym wyczynem, ale także próbą wyznaczenia nowego kierunku w transporcie morskim, bardziej zrównoważonego ekologicznie. Armator Sea Legend deklaruje, że emisje CO₂ na trasie arktycznej są nawet o 50% niższe w porównaniu do tradycyjnych tras przez Kanał Sueski. Mimo to, rejs przez Przejście Północno-Wschodnie wzbudza kontrowersje wśród ekologów. Organizacje takie jak Greenpeace ostrzegają, że zwiększony ruch statków przez Arktykę może zaburzyć wyjątkowo wrażliwy ekosystem regionu. Co dalej? Plany regularnych rejsów arktycznych Jeśli rynek pozytywnie oceni pionierski rejs, armator planuje wprowadzenie regularnych, sezonowych połączeń przez Północną Drogę Morską w okresie od maja do października. Port Gdańsk wyraża gotowość na obsługę kolejnych tego typu połączeń. Rejs Istanbul Bridge potwierdza rosnące znaczenie polskiego portu jako strategicznego ogniwa w globalnym handlu. Źródło: Money.pl, TVN24, Gdansk.pl
Koło podbiegunowe – kraina zimna oraz trwających wiele miesięcy dni i nocy
Koło podbiegunowe jest najbardziej na północ lub południe wysuniętym regionem na Ziemi. Znajdują się tam terytoria należące do kilku krajów, choć prawdziwymi władcami są tam zwierzęta.
Spis treści: Dzień i noc polarna Życie za północnym kołem podbiegunowym Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Kołem podbiegunowym nazywamy obszar rozciągający się wokół geograficznego bieguna. Znajduje się on na północ lub południe od równoleżnika 66°33’, choć dokładna linia szerokości geograficznej ulega niewielkim zmianom i od lat powoli przesuwa się. Każdego roku przesuwa się średnio o około 15 metrów. Zjawisko to wynika z grawitacyjnego oddziaływania Księżyca, które powoduje „kołysanie” osi Ziemi. Naturalne siły odpowiadają więc za przesuwanie się koła podbiegunowego i nie ma to związku ze zmianami klimatycznymi. Dzień i noc polarna Obszary w obrębie koła podbiegunowego doświadczają skrajnych różnic długości dnia – latem słońce świeci tam przez długi czas, a zimą pojawia się na wyjątkowo krótko. W dniu przesilenia letniego – zazwyczaj 20 lub 21 czerwca – w obrębie północnego koła podbiegunowego słońce w ogóle nie zachodzi. Dla odmiany w przesilenie zimowe (21 lub 22 grudnia) słońce w ogóle nie wschodzi. Liczba kolejnych dni ciemności lub światła rośnie w miarę przesuwania się na północ. Na samym biegunie północnym cały rok można przeżyć niejako w jeden dzień – doświadcza się tam sześciu miesięcy ciemności i sześciu miesięcy światła. Okresy te nazywa się nocą polarną i dniem polarnym. Zjawiska tak długich dni i nocy wynika bezpośrednio z nachylenia osi Ziemi. Po prostu w trakcie zimy na półkuli północnej jej północna część odchylona jest od słońca, a cień Ziemi obejmuje biegun północny. Latem sytuacja jest odwrotna. Te same zjawiska występują na obszarze antarktycznego koła podbiegunowego. Leży ono wokół bieguna południowego. Tam również występuje jeden dzień, kiedy słońce nie zachodzi oraz jeden dzień, kiedy nie wschodzi, ale dni te są odwrotne w porównaniu z kołem podbiegunowym północnym. Życie za północnym kołem podbiegunowym Otaczający biegun północny Ocean Arktyczny pokryty jest grubą warstwą lodu, choć z powodu zmian klimatycznych lód ten niestety topnieje. W obszarze arktycznego koła podbiegunowego leżą też części wielu krajów, choć żaden z nich nie leży w całości w jego granicach. Do krajów europejskich z terenami na północ od koła podbiegunowego należą Finlandia, Norwegia, Szwecja i Islandia. Części Rosji, Kanady i amerykańskiego stanu Alaska również znajdują się w obrębie koła podbiegunowego. Mimo że znaczna część tych terenów jest słabo zaludniona, ludzie mieszkają tam od około dziesięciu tysięcy lat. Były to głównie niewielkie społeczności ludów rdzennych, które korzystały z zasobów Arktyki, aby przetrwać. Wiele z nich wciąż istnieje, zwłaszcza w Kanadzie i na Grenlandii – np. społeczności Inuitów. Jednak nie tylko oni tam żyją – w 2020 roku w obrębie koła podbiegunowego mieszkało około czterech milionów ludzi. Większość na terenie Rosji. Największym miastem tego regionu jest rosyjski Murmańsk, w którym mieszka około 295 tys. ludzi. To portowe miasto zostało założone w 1916 roku, w czasie I wojny światowej. Jednym z jego symboli jest hotel „Arktika” o wysokości 72 metrów – będący najwyższym budynkiem na północ od koła podbiegunowego. Drugim co do wielkości miastem jest również rosyjski Norylsk (ok. 179,5 tys. mieszkańców), znany z kopalń i meczetu Nord Kamal. Świątynia znalazła się w Księdze Rekordów Guinessa jako najdalej na północ wysunięty meczet. Poza rosyjskimi miastami najludniejszym miastem w kole podbiegunowym jest Tromsø w Norwegii – siedziba najbardziej na północ położonego uniwersytetu na świecie i jedno z najlepszych miejsc do obserwacji zorzy polarnej. Za kołem podbiegunowym znajduje się też słynna wioska Świętego Mikołaja w lapońskim Rovaniemi. Można będzie do niej dolecieć bezpośrednio z Polski. Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Za kołem podbiegunowym królują niskie temperatury i śnieg. Mimo to można zauważyć zmiany temperatury wraz ze zmianą pór roku. W niektórych częściach Arktyki średnie temperatury minimalne mogą spadać do minus 40°C. Niestety, zmiany klimatyczne mocno dotknęły Arktykę. Od 1980 do 2020 roku średnia temperatura na Ziemi wzrosła o ok. 0,8°C, podczas gdy w Arktyce wzrosła aż o około 2°C. Bieguny ocieplają się szybciej niż inne rejony, ponieważ systemy atmosferyczne i oceaniczne rozprowadzają ciepło w charakterystyczny sposób. W czerwcu 2020 roku w mieście Wierchojańsk w Rosji, znajdującym się w obrębie Koła Podbiegunowego, odnotowano 38°C, czyli ponad 30 stopni więcej niż wynosi tam średnia temperatura w tym miesiącu. Pomimo mroźnych warunków i śnieżno-lodowej scenerii, w Arktyce żyją rośliny i zwierzęta. Na południowych krańcach koła podbiegunowego rosną drzewa, ale dalej na północ – powyżej linii lasu – temperatury są zbyt niskie, by mogły przetrwać. Tam rosną trawy, turzyce, mchy i porosty. Występują również owady, np. komary czy ćmy. W Arktyce żyją także piżmowoły, niedźwiedzie polarne, foki i lemingi. Zmiany klimatu szczególnie zagrażają niedźwiedziom polarnym, które do polowania na foki potrzebują lodu. Gdy lód topnieje, wiele niedźwiedzi ginie z głodu, a inne zbliżają się do siedzib ludzkich w poszukiwaniu pożywienia, co prowadzi do konfliktów. Co ważne – można spotkać niedźwiedzie polarne za północnym kołem podbiegunowym, ale nie za kołem podbiegunowym antarktycznym. Tereny wokół bieguna południowego są znacznie chłodniejsze. Podczas gdy na biegunie północnym zimą temperatura spada do „tylko” minus 40°C, na południowym średnia temperatura zimą wynosi minus 60°C. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zając polarny przemierzył 388 km w rekordowe 49 dni i zmarł. Co nim kierowało?
Zając polarny zaskoczył naukowców, przemierzając ponad 388 kilometrów w zaledwie 49 dni. Rekordowy dystans udokumentowany przez biologów pokazuje niezwykłe możliwości tych arktycznych zwierząt — ale historia kończy się tragicznie. Co mogło doprowadzić do śmierci zwierzęcia tuż po jego spektakularnej wędrówce?
Spis treści: Mistrz kamuflażu z Arktyki – co potrafi zając polarny? 388 kilometrów w 49 dni – rekordowa trasa zająca BBYY zszokowała naukowców BBYY nie wróciła do domu – rekordowa wędrówka zakończyła się tragedią 388 kilometrów w 49 dni. Taką trasę pokonała samica zająca polarnego (Lepus arcticus) o imieniu BBYY, wprawiając badaczy tego gatunku w osłupienie. To najdłuższa zarejestrowana wędrówka zająca – i jednocześnie jedna z najbardziej zagadkowych. Dlaczego BBYY ruszyła w tak długą podróż? I co sprawiło, że zaledwie miesiąc po jej zakończeniu zwierzę zmarło? Ta historia ma więcej znaków zapytania, niż można się spodziewać. Mistrz kamuflażu z Arktyki – co potrafi zając polarny? Zając polarny jest gatunkiem ssaka z rodziny zającowatych. Występuje głównie w tundrowych regionach Grenlandii, północnej części Kanady i na Alasce. Kiedy pora roku się zmienia, zając dobrze przystosowuje się do środowiska. Wraz z pierwszymi opadami śniegu zmienia futro na białe. Przez resztę roku jest niebiesko-szary. Jego środowiskiem naturalnym są polarne i górzyste siedliska. Zające polarne to małe, 4-kilogramowe zwierzęta, które często padają ofiarą lisów i wilków. Naukowcy zbadali, w jaki sposób te te małe ssaki się przemieszczają. O najnowszym odkryciu poinformowano na łamach czasopisma naukowego „Ecology”. 388 kilometrów w 49 dni – rekordowa trasa zająca BBYY zszokowała naukowców W 2019 roku prof. Dominique Berteaux, ekolog z kanadyjskiego Université du Québec wraz ze współpracownikami postanowili zbadać trasy zajęcy polarnych. W tym celu schwytali 25 dzikich osobników, które żyły na północnym obszarze Wyspy Ellesmere’a i założyli im specjalne obroże z nadajnikami satelitarnymi. Naukowcy przyznają, że sami nie spodziewali się, że odkryją coś tak niezwykłego. Samica, którą nazwano BBYY, pokonała aż 388 kilometrów w 49 dni. – To najdłuższy dystans, jaki kiedykolwiek zarejestrowano wśród wszystkich zającowatych – przekonują uczeni. Na poniższej mapie dokładnie widać trasę, którą przemierzyła samica zająca polarnego. BBYY nie wróciła do domu – rekordowa wędrówka zakończyła się tragedią Ten niebywały „maraton” rozpoczął się w w okolicy osady Alert w połowie września 2021 roku. Samica zająca wędrowała na południowy zachód wyspy, przez płaskowyż, aż dotarła do Jeziora Hazen. BBYY przeszła jeszcze kilkaset metrów dalej, a następnie wróciła i ostatecznie zatrzymała się nieopodal północno-wschodniej krawędzi jeziora. Ekolodzy przyznają, że obszar ten charakteryzuje się szczególnie łagodną pogodą oraz jest wyjątkowo bogaty w roślinność. – Fakt, że tak małe zwierzę, przemierzało średnio ok. 8 kilometrów dziennie w ekstremalnych warunkach jest naprawdę zdumiewający – komentuje prof. Joel Berger, badacz przyrody z Colorado State University. Zespół prof. Berteaux zaobserwował również, że nie tylko BBYY udała się w długą podróż. Spośród 25 z osobników, aż 20 pokonało dystans od 113 km do 310 km. Uczeni zaznaczają jednak, że tak długa wędrówka jest dla zająca polarnego ogromnym wyzwaniem. Musi balansować pomiędzy poszukiwaniem pożywienia, a tym, żeby samemu nie stać się ofiarą innych drapieżników. Prof. Berteaux przyznaje, że BBYY zmarła ok. 100 km od domu. Na razie nie wiadomo dokładnie, jaka była przyczyna śmierci zająca. Badacze mają nadzieję, że zebrane przez nich dane pomogą w skutecznej ochronie ekosystemu Wyspy Ellesmere’a. Źródło: Ecology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Publikował m.in. w „National Geographic Traveler”.
Pustynie lodowe to najbardziej niegościnne miejsca na Ziemi. Panuje tam ekstremalny klimat
Pustynie lodowe to miejsca, gdzie srogi klimat jest skrajnie nieprzyjazny człowiekowi. Temperatury osiągają tam tak niską wartość, że nie sposób zmierzyć ich tradycyjnym termometrem rtęciowym. Roślinność praktycznie tam nie występuje, a uboga fauna ogranicza się tylko do nielicznych gatunków drapieżników. Gdzie występują pustynie lodowe? Jak wygląda życie na tych obszarach? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Lodowe piekło na Ziemi Pustynie lodowe to najsurowsze miejsca na Ziemi Ekstremalne warunki klimatyczne ukształtowały unikatowe środowisko Są miejsca na Ziemi, gdzie temperatura nigdy nie osiąga dodatnich wartości, a w zasięgu wzroku znajduje się tylko wszechobecna pokrywa lodowa. Gdzie siła wiatru wykracza poza górną wartość skali Beauforta, a skąpe opady mają wyłącznie postać śniegu. Gdzie jedynymi ludźmi są naukowcy, badający te skrajnie nieprzyjazne miejsca. To właśnie pustynie lodowe. Lodowe piekło na Ziemi Mówiąc o pustyni lodowej, na myśli trzeba mieć unikatową formę biomu pustynnego, która kształtuje się w strefie podbiegunowej, w warunkach ekstremalnego klimatu polarnego. To obszar praktycznie pozbawiony pokrywy roślinnej, pokryty lądolodem o grubości nawet kilku kilometrów. Pustynie lodowe swoim zasięgiem obejmują dwa obszary ziemskie: Arktykę i Antarktydę. Pustynia lodowa Arktyki Na półkuli północnej obszar pustyni lodowej rozciąga się na najbardziej wysuniętych na północ częściach Kanady, Stanów Zjednoczonych, Grenlandii, Islandii, Finlandii, Szwecji, Rosji i Norwegii. Obejmuje także pokryty lodem Ocean Arktyczny. Powszechnie występuje tam wieczna zmarzlina (obszar, którego temperatura utrzymuje się poniżej 0 stopni Celsjusza przez co najmniej dwa lata), a sezonowo pojawia się także pokrywa śnieżna. Pustynia lodowa Antarktydy Na półkuli południowej, ekstremalnie niegościnna pustynia lodowa pokrywa prawie cały obszar Antarktydy i część pokrytego lodem Oceanu Południowego. Pokrywa lodowa zajmuje około 98% powierzchni kontynentu. W najgrubszym punkcie osiąga około 4,9 km grubości. Tamtejsze ekosystemy lądowe są znacznie mniej zróżnicowane niż występujące na półkuli północnej. Wynika to z faktu, że w przeciwieństwie do Arktyki, Antarktyda rozciąga się niemal koncentrycznie wokół bieguna południowego i nie ma geograficznego połączenia lądowego z żadnym kontynentem. Pustynie lodowe to najsurowsze miejsca na Ziemi Klimat pustyń lodowych należy do najbardziej ekstremalnych na naszej planecie. Obszary te są klasyfikowane jako klimat czapy lodowej. Temperatura powietrza nigdy nie przekracza tam zera stopni Celsjusza. Mało tego, nigdy nawet nie zbliża się do tej wartości. Temperatury na pustyniach lodowych Gdy panuje dzień polarny, termometr wskazuje średnio 20 stopni Celsjusza poniżej zera. W trakcie nocy polarnej, temperatura osiąga poziom nawet minus 80 stopni Celsjusza. Tak ekstremalnie niską wartość można zmierzyć wyłącznie sprzętem laboratoryjnym. Zwykły termometr rtęciowy kończy pomiary na około minus 39 stopniach Celsjusza, gdy rtęć staje się ciałem stałym. W tym miejscu warto wspomnieć o rekordach zimna zarejestrowanych na pustyniach lodowych. 21 lipca 1983 roku aparatura na stacji antarktycznej Wostok wskazała wartość 89,6 stopnia Celsjusza poniżej zera. To jednak jeszcze nie wszystko, na co stać naturę. Pomiary satelitarne wykonywana w latach 2004–2016 udowodniły, że temperatura na lodowej wyżynie Antarktydy może osiągać wartość minus 98 stopni Celsjusza. Opady na pustyniach lodowych Skąpe opady są jedną z cech definiujących pustynię. Średnia roczna dla Sahary wynosi zaledwie 76 mm rocznie. Na niektórych obszarach pustyń lodowych opady są jeszcze skąpsze. Na północy powietrze jest ekstremalnie suche. Przekłada się to na wartość 500 mm rocznie. Gorzej pod tym względem jest na południu, gdzie średnia roczna opadów nie przekracza 200 mm i zmniejsza się w głąb lądu. Na wewnętrznym płaskowyżu polarnym, średnia roczna wynosi około 50 mm. Na samym biegunie wartość ta spada do około 2 mm. Oczywiście mówimy tu o opadach w postaci śniegu, przełożonych na ekwiwalent wody w stanie ciekłym Wiatry na pustyniach polarnych Nie tylko skrajnie niskie temperatury i skąpe opady czynią te obszary skrajnie ekstremalnymi. Wymieniając cechy tamtejszego klimatu, nie można zapomnieć o silnym wietrze. Zdarza się, że na Antarktydzie wieje z prędkością około 200 km/godz. O tym, jak ekstremalna jest to siła, niech świadczy fakt, że najniższy stopień w skali Beauforta, oznaczający huragan, zaczyna się od 117 km/godz. Ekstremalne warunki klimatyczne ukształtowały unikatowe środowisko Mroźne warunki, ekstremalnie silny wiatr, brak wody w stanie ciekłym, miesiące całkowitej ciemności – na tak niegościnnym obszarze praktycznie nie występuje życie roślinne. Tylko nieliczne gatunki przystosowały się do życia w tym środowisku. Brak szaty roślinnej przekłada się na skąpą faunę, w której nie występują gatunki roślinożerne. Roślinność na Antarktydzie Na południu, gdzie środowisko jest jałowe, a tylko nieliczne obszary są wolne od lodu, występują jedynie dwie formy roślin kwitnących – śmiałek antarktyczny i kolobant. Śmiałek antarktyczny rośnie w pobliżu kolonii pingwinów, gdzie dostępność składników odżywczych jest największa. Z kolei kolobant porasta skaliste obszary przybrzeżne, tworząc niewielkie poduszkowate skupiska. Jeżeli mowa o roślinach nienaczyniowych, występuje tam około 100 gatunków mchów i do 30 gatunków wątrobowców. Występują tam również glony śnieżne i ponad 300 gatunków porostów. Roślinność na Arktyce Północna pustynia lodowa charakteryzuje się większą bioróżnorodnością. Na szatę roślinną składają się nie tylko mchy i porosty, ale także krzewy, trawy i rośliny kwitnące. Nawet w wysokiej Arktyce sporadycznie pojawiają się maki, karłowate wierzby i poduszki skalnic. Świat zwierzęcy pustyń lodowych Fauna pustyń lodowych jest równie wyspecjalizowana jak flora. Poza bakteriami, na jałowym lądzie Antarktydy mogą przetrwać jedynie niektóre pingwiny i foki, ale jako że ich pożywienie pochodzi z oceanu, stanowią część ekosystemu morskiego. Znacznie bogatsza jest fauna Arktyki. Na północy można spotkać znacznie więcej ssaków. W tym miejscu należy wymienić gatunki takie jak niedźwiedź polarny czy lis polarny. Elementem tamtejszego krajobrazu jest także sowa śnieżna. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rekin nie do końca grenlandzki? Słynny polarny drapieżnik ma „przedszkole” znacznie bliżej nas
Rekin grenlandzki, uważany za jednego z najbardziej tajemniczych mieszkańców Arktyki, dorasta zupełnie gdzie indziej, niż dotąd sądzono. Nowe analizy naukowców rzucają światło na prawdziwe miejsce wychowu młodych osobników.
Spis treści Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Znaczenie badania dla ochrony gatunku Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Ecology and Evolution” dowodzą, że wody cieśniny Skagerrak są kluczowym dla rekina grenlandzkiego obszarem wychowu młodych. To zupełnie zmienia naszą dotychczasową wiedzę o tych długowiecznych, tajemniczych polarnych olbrzymach. Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Do tej pory uważano, że rekiny grenlandzkie rodzą się i dorastają w wodach Arktyki. Jednak analiza występowania 1610 osobników z całego północnego Atlantyku wykazała, że to w cieśninie Skagerrak występuje największy odsetek młodych osobników, mierzących od 90 do 200 centymetrów. Skagerrak to ważny akwen między Danią, Norwegią a Szwecją, stanowiący początek połączenia między Morzem Północnym z Bałtyckim. Kolejne to tzw. Cieśniny Bałtyckie: Kattegat, Sund i Wielki Bełt. Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Rekin grenlandzki (inaczej rekin polarny) jest znany z niezwykłej długowieczności (może żyć ponad 400 lat), powolnego metabolizmu i ogromnych rozmiarów (do 6,4 metra długości). Dotychczas niewiele wiedziano o miejscach rozrodu i młodzieńczych etapach życia tego gatunku rekina. Badania, które obejmowały przegląd muzealnych okazów i baz danych wskazują, że rekiny te rodzą się prawdopodobnie w głębokich wodach w pobliżu Grzbietu Śródatlantyckiego, na południe od Islandii. Nowonarodzone osobniki mierzą ok. 40 cm długości i rodzą się prawdopodobnie w spokojnych, głębokich rejonach, gdzie nie występuje intensywne rybołówstwo. W Cieśninie Skagerrak natomiast gromadzą się młode osobniki, określane przez badaczy jako „nastolatki”, znajdując tam odpowiednie warunki do dalszego wzrostu. Bogactwo biologiczne tego obszaru i różnorodność potencjalnych ofiar, jak ryby, ssaki morskie oraz padlina, przyciągają młode rekiny. Najgłębsze partie Skagerraku stanowią dla nich ważne żerowisko, co zmienia wcześniejsze przekonania o ich związku wyłącznie z wodami Arktyki. Znaczenie badania dla ochrony gatunku Historyczne dane z ostatnich 150 lat, obejmujące przypadki wyrzucenia na brzeg oraz przypadkowe połowy w Danii, a także zgłoszenia od szwedzkich wędkarzy, potwierdzają obecność młodych osobników właśnie w Skagerraku. Z punktu widzenia ochrony gatunku to kluczowe odkrycie. Rekin grenlandzki figuruje na Czerwonej Liście IUCN jako gatunek „narażony” (vulnerable). Nowe informacje umożliwią opracowanie lepszych działań ochronnych. Naukowcy podkreślają, że biorąc pod uwagę wyjątkowo długi cykl życia tych rekinów, regionalna ochrona ich młodzieńczych siedlisk ma fundamentalne znaczenie w przeciwdziałaniu ich spadkowi liczebności. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wybudowali lotnisko na wiecznej zmarzlinie. Teraz pas startowy zaczyna znikać
Pas startowy w Longyearbyen, zbudowany na wiecznej zmarzlinie, topnieje. Codzienne kontrole latem to już norma. Czy biogazowa elektrownia uratuje sytuację?
Spis treści: Lotnisko na zmarzlinie – czas tyka Energetyczna transformacja Svalbardu Temat Arktyki od kilku lat jest coraz bardziej gorący. I to dosłownie. Dotyczy to już nie tylko branży turystycznej. Oferta Donalda Trumpa dotycząca zakupu Grenlandii czy chińsko-rosyjskie plany morskich szlaków przez Syberię również przeniosły mroźną północ z peryferii na pierwszy plan globalnych wydarzeń. Lotnisko na zmarzlinie – czas tyka Dla podróżników i badaczy najbardziej intrygującym z dostępnych miejsc w regionie jest Svalbard. To norweski archipelag położony ponad 1000 km od bieguna północnego. W Longyearbyen, głównej osadzie archipelagu, funkcjonuje najdalej wysunięte na północ lotnisko z regularnymi połączeniami pasażerskimi na świecie. Przez cały rok latają tu samoloty linii SAS i Norwegian. Bez połączenia powietrznego mieszkańcy (a jest ich około 2500) musieliby płynąć do kontynentalnej Norwegii statkiem, co zajmuje kilka dni. Pas startowy lotniska zbudowano w latach 70. ubiegłego wieku na wiecznej zmarzlinie. Wówczas nikt nie przypuszczał, że grunt zacznie się topić. A jednak 50 lat później klimat ociepla się coraz szybciej, zmarzlina rozmarza, przez co grunt jest niestabilny. Ryzyko zapadnięcia się pasa jest coraz bardziej realne, dlatego latem jego powierzchnia jest sprawdzana codziennie. Zmiany klimatu to nie jedyne wyzwanie, przed jakim stoją lokalne władze. Przez lata Svalbard był uzależniony od węgla. W okolicy działały kopalnie norweskie i rosyjskie, a miejscowa elektrownia węglowa ogrzewała całą osadę. W 2023 roku elektrownia została zamknięta. Zastąpiła ją instalacja dieslowa. Jest mniej emisyjna, choć wciąż daleka od ideału. Energetyczna transformacja Svalbardu Norwegowie nie chcą jednak na tym poprzestać. Nowa biogazowa elektrownia ma zostać uruchomiona na lotnisku pod koniec 2025 lub na początku 2026 roku. Będzie działać jako rezerwa i w razie potrzeby zasili również miasto. Biogaz ma niski ślad węglowy i będzie sprowadzany z kontynentu. Co ciekawe, mimo że Svalbard przez cztery miesiące pogrążony jest w całkowitej ciemności, od 2015 roku działa tu również mała elektrownia słoneczna. Latem, kiedy słońce świeci przez 24 godziny na dobę, jest wyjątkowo efektywna. A co z branżą turystyczną? Svalbard jak najbardziej jest na tak. – Kiedyś byliśmy celem tylko dla najbardziej odważnych podróżników. Teraz stajemy się coraz popularniejsi – mówi Ronny Brunvoll, szef Visit Svalbard, cytowany przez CNN. Szczyt sezonu przypada na lato, kiedy organizowane są rejsy czy wyprawy przyrodnicze. Ale także zima przyciąga turystów. Wtedy największą atrakcją jest oczywiście „polowanie” na zorzę polarną. I choć to wszystko brzmi jak idealne miejsca dla miłośników podróży, lokalsi podkreślają, że Svalbard nie jest dla wszystkich. Warunki są surowe, pogoda zmienia się błyskawicznie, a spotkanie z niedźwiedziem polarnym jest realnym zagrożeniem. Brakuje tu też zasięgu telefonicznego, a pomoc może nadejść z dużym opóźnieniem. Aby chronić unikatową przyrodę, ograniczono liczbę miejsc noclegowych do 500 pokoi. I tak ma pozostać. Bo choć turystyka jest dziś „nowym węglem” Svalbardu, władze i mieszkańcy zdają sobie sprawę z odpowiedzialności, jaka na nich spoczywa. Tutejsza dzika natura to największy skarb i muszą zrobić wszystko, by ją zachować. To samo dotyczy topniejącego lotniska. Źródła: CNN, Visit Svalbard Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Od dziecka szykował się do bicia rekordów. Dziś zna go każdy podróżnik
Roald Amundsen kilkukrotnie przesunął granice ludzkich możliwości. Dotarł do miejsc, które uchodziły za niedostępne dla Europejczyków. Do swoich przełomowych wypraw szykował się od dziecka. Potem czerpał wiedzę z innowacyjnych źródeł.
Spis treści: Kim był Roald Amundsen? Czego dokonał Roald Amundsen? Co odkrył Roald Amundsen Metody podróży Roalda Amundsena Roald Amundsen – statek Roald Amundsen – książki Zaginięcie Roalda Amundsena Roald Amundsen był norweskim badaczem polarnym, który na stałe zapisał się na kartach historii eksploracji Arktyki i Antarktyki. Choć minęło już prawie sto lat od jego śmierci, wciąż uchodzi za jednego z najwybitniejszych odkrywców. Swój sukces zawdzięczał determinacji, doskonałym umiejętnościom organizacyjnym oraz nowatorskiemu podejściu do podróży polarnych. Kim był Roald Amundsen? Roald Engebreth Gravning Amundsen urodził się 16 lipca 1872 roku w Borge niedaleko Oslo w Norwegii. Pochodził z rodziny o długich tradycjach morskich. Jego ojciec był właścicielem statków. To miało duży wpływ na zainteresowania Roalda. Początkowo, zgodnie z wolą matki, miał zostać lekarzem. Po jej śmierci porzucił jednak studia medyczne, by realizować swoje marzenia o eksploracji polarnej. Już w młodości zaczął się hartować do warunków, jakie czekały na niego na dalekiej Północy. Zimą spał przy otwartych oknach, a także uczył się technik przetrwania w ekstremalnych warunkach. Amundsen wyróżniał się nie tylko niezwykłą determinacją, ale też zdolnościami organizacyjnymi i umiejętnością uczenia się od innych. Jego podejście do podróży polarnych było na tamte czasy innowacyjne. Wiedzę czerpał od rdzennych mieszkańców Arktyki. To Innuici nauczyli go, jak przetrwać w ekstremalnym zimnie, używając odpowiedniego ubioru. Pokazali mu też, jak przemieszczać się z wykorzystaniem psich zaprzęgów. Czego dokonał Roald Amundsen? W latach 1903–1906 Roald Amundsen dowodził ekspedycją, która jako pierwsza w historii pokonała Przejście Północno-Zachodnie. Trasa morska łącząca Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym przez arktyczne wody Kanady była marzeniem wielu podróżników. Sukces Amundsena był owocem jego skrupulatnego planowania oraz umiejętności adaptacji do surowych warunków. Największym osiągnięciem Amundsena było jednak zdobycie bieguna południowego. 14 grudnia 1911 roku wraz ze swoją ekspedycją jako pierwszy człowiek w historii dotarł do tego punktu, wyprzedzając brytyjskiego rywala, Roberta Falcona Scotta. Kluczem do powodzenia wyprawy była doskonała organizacja, wykorzystanie psich zaprzęgów oraz precyzyjne przygotowanie. Tego miało zabraknąć w ekspedycji Scotta, która zakończyła się tragicznie. Na tym jednak dzielny Norweg nie poprzestał. W 1926 roku przeleciał sterowcem „Norge” nad biegunem północnym. Towarzyszył mu wówczas m.in. Oscar Wisting. Tym samym obaj zostali pierwszymi ludźmi, którzy dotarli zarówno na biegun południowy, jak i północny. Co odkrył Roald Amundsen? Podczas swoich licznych wypraw Amundsen zebrał cenne dane geograficzne, meteorologiczne i oceanograficzne. Dzięki ekspedycji przez Przejście Północno-Zachodnie świat nauki poznał nowe szczegóły dotyczące arktycznych prądów morskich i warunków lodowych. Udowodnił również, że Przejście Północno-Zachodnie jest trasą możliwą do pokonania, choć niezwykle wymagającą. Podczas wyprawy na biegun południowy dokonał szczegółowych pomiarów topograficznych Antarktydy, a jego zespół zebrał istotne dane meteorologiczne. Metody podróży Roalda Amundsena Sukces Amundsena nie był dziełem przypadku. Jego metody podróży były oparte na dokładnym przygotowaniu i nauce od tych, którzy najlepiej znali warunki polarne. Skrupulatnie studiował techniki przetrwania używane przez rdzennych mieszkańców Arktyki. Jego zespół korzystał z psich zaprzęgów, lekkich drewnianych sań oraz specjalnie zaprojektowanych ubrań z futra, które były znacznie lepiej przystosowane do zimna niż europejskie wełniane mundury. Amundsen rozplanowywał swoje wyprawy z aptekarską precyzją. Urządzał składy żywnościowe na trasie, a to umożliwiało powrót bez obciążania uczestników ekspedycji nadmiarem zapasów. Metodyczność pozwoliła mu wyprzedzić ekspedycję Scotta i uniknąć tragicznego losu Brytyjczyków. Roald Amundsen – statek Statki odegrały kluczową rolę w podróżach Amundsena. Jego pierwsza wielka wyprawa, przez Przejście Północno-Zachodnie, odbyła się na pokładzie „Gjøa”. Była to jednostka niewielka, ale wyjątkowo wytrzymała. Innym kluczowym statkiem był „Fram”, wcześniej używany przez Fridtjofa Nansena. To właśnie na jego pokładzie Amundsen wyruszył w 1910 roku w stronę Antarktydy. „Fram” został zaprojektowany tak, że lód raczej go unosił niż zgniatał. Dzięki temu był to idealny statek do ekspedycji polarnych. Znany jest również statek ekspedycyjny nazwany na cześć odkrywcy. „MS Roald Amundsen” to nowoczesna jednostka pasażerska przeznaczona do eksploracji rejonów polarnych. Została wyposażona w technologie przyjazne środowisku. Roald Amundsen – książki Amundsen nie tylko eksplorował, ale także dokumentował swoje wyprawy. Jego książka „The South Pole: An Account of the Norwegian Antarctic Expedition in the Fram, 1910–1912” jest szczegółowym opisem legendarnej ekspedycji na biegun południowy. Opisał w niej trudności, strategię oraz techniki, które zapewniły jego zespołowi sukces. Inną ważną pozycją jego autorstwa jest „My Life as an Explorer”. Amundsen dzieli się na jej stronach swoimi doświadczeniami, przemyśleniami i podejściem do podróży w ekstremalnych warunkach. Jego zapiski są cennym źródłem wiedzy o epoce wielkich odkryć polarnych. Zaginięcie Roalda Amundsena W 1928 roku Amundsen podjął się misji ratunkowej mającej na celu odnalezienie zaginionego sterowca „Italia” dowodzonego przez Umberto Nobile. Wyruszył samolotem nad Arktykę, jednak nigdy nie powrócił. Jego samolot zaginął bez śladu, a ciała nigdy nie odnaleziono. Prawdopodobnie zginął w katastrofie lotniczej nad Morzem Barentsa. Po śmierci Roald Amundsen został upamiętniony na wiele sposobów. Pomniki na jego cześć stoją w kilku miejscach na świecie. Najbardziej znany znajduje się w norweskim Tromsø – mieście, które odgrywało kluczową rolę w życiu Amundsena. Monument został odsłonięty w 1958 roku. Przedstawia polarnika spoglądającego w kierunku portu. Pomnik upamiętniający Amundsena jako pierwszego zdobywcę bieguna południowego znajduje się także w Golden Gate Park w San Francisco. Nazwiskiem eksploratora nazwano też obiektów geograficznych, takich jak Morze Amundsena u wybrzeży Antarktydy czy krater Amundsen na Księżycu. Źródła: Britannica, Royal Museums Greenwich Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To zwierzę żyje nawet 400 lat i nie choruje na raka. Właśnie zbadano jego genom
Najbardziej długowieczne spośród kręgowców to rekiny polarne. Ci mieszkańcy zimnych wód dalekiej północy mogą żyć nawet kilka wieków. Według autorów najnowszych badań wyjaśnienie ich niezwykłej długowieczności kryje się w genach.
W tym artykule: Skąd się bierze długowieczność rekinów polarnych? Gdzie żyją rekiny polarne? Geny, jakich nie ma nikt Wyobraź sobie, że jesteś dzieckiem nie dziesięć, tylko sto lat. Tyle właśnie trwa dzieciństwo młodych rekinów polarnych. Te jedne z najbardziej niezwykłych ryb osiągają dojrzałość płciową dopiero w wieku 150 lat. Rekiny polarne (Somniosus microcephalus) należą do najdłużej żyjących zwierząt na planecie. Znany jest osobnik, którego wiek, na podstawie badań oka, określono na czterysta lat. Naukowcy przypuszczają, że rekiny te żyją co najmniej 270 lat. Nie jest przy tym wykluczone, że pewne osobniki mogą dożywać nawet 500 lat. Skąd się bierze długowieczność rekinów polarnych? Jak to możliwe? U większości kręgowców proces starzenia się organizmu rozpoczyna się o wiele, o wiele wcześniej. Jedną z jego najważniejszych oznak jest pojawianie się coraz większej liczby błędów w DNA podczas dzielenia się komórek. Te błędy nawarstwiają się i gromadzą, prowadząc do różnych chorób, w tym nowotworowych. U ludzi zaledwie niewielki ułamek całej populacji dożywa stu lat – w Japonii, która szczyci się największą liczbą stulatków, jest to zaledwie 0,06 proc. Rekiny polarne znalazły jednak sposób na wielokrotne pobicie granicy stu lat życia, niedostępnej dla większości kręgowców. Jak to zrobiły? Jak to możliwe, że z wiekiem nie rozwijają się u nich nowotwory? Te pytania intrygują naukowców od dawna. Wcześniej wskazywano przede wszystkim na środowisko i tryb życia tych zwierząt. Jednak odpowiedź najprawdopodobniej kryje się gdzie indziej. Gdzie żyją rekiny polarne? Zimne wody Arktyki i północnego Atlantyku – tam właśnie toczą swoje niespieszne życie najbardziej długowieczne spośród kręgowców. Bliżej powierzchni pojawiają się tylko zimą. Latem pozostają w kilkusetmetrowych głębinach pozbawionych choćby promienia światła. Pływają wyjątkowo powoli – z prędkością niewiele większą niż kilometr na godzinę – i równie powoli rosną: zaledwie centymetr na rok. Przez wiele lat właśnie powolność i życie w chłodnych wodach uważano za przyczyny długiego życia rekinów. Obraz jest jednak znacznie bardziej skomplikowany. Pół roku temu Ewan Camplisson, doktorant z University of Manchester, badał metabolizm tych niezwykłych ryb. Odkrył, że u rekinów polarnych metabolizm praktycznie nie zmienia się wraz z wiekiem. Camplisson uznał to za jedno z możliwych wyjaśnień długowieczności rekinów. Geny, jakich nie ma nikt W lutym na serwisie preprintów naukowcych bioRxiv ukazała się praca (jeszcze nierecenzowana), która rzuca nowe światło na tajemnicę tych ryb. Jej autorom udało się zsekwencjonować cały genom rekinów. Próbki krwi i tkanek pobrano od samicy rekina schwytanej do badań biotelemetrycznych w zatoce Kongsfjorden na zachodnim wybrzeżu Spitsbergenu. Okazało się, że rekiny polarne wyposażone są naprawdę pokaźne DNA. Zawiera ono ponad 37 tys. genów kodujących białka. My mamy takich genów niemal o połowę mniej, ok. 20 tys. Co więcej, genom rekinów polarnych został szczególnie bogato wyposażony w geny zawiadujące naprawą uszkodzeń w DNA, pracą układu odpornościowego i tłumieniem rozwoju nowotworów. Naukowcy znaleźli w nim liczne kopie genów związanych z tzw. kompleksem białkowym NF-κB. NF-κB to broń komórek przeciwko stresowi, wolnym rodnikom, ultrafioletowi – czynnikom sprzyjającym rozwojowi raka. Inna grupa badaczy również zajmująca się genomem rekinów polarnych odkryła w zeszłym roku, że w ich DNA istnieje wiele kopii genów związanych z naprawianiem błędów pojawiających się kodzie genetycznym. Rekiny miały np. zmienioną wersję genu TP53, który pomaga ograniczać wzrost nowotworów i ma związek właśnie z naprawą DNA. Spekulowano, że to jeden z czynników związanych z długowiecznością tych zwierząt. Po co bada się genom kręgowców żyjących ponadprzeciętnie długo? Nie chodzi oczywiście o sprawienie, by ludzie żyli po 400 lat. Jednak celem naukowców jest przyszpilenie genów, które mogłyby dać nam jak najwięcej lat życia w zdrowiu. Mogą stać się one istotnym elementem terapii genowych przyszłości. Źródła: bioRxiv, phys.org, National Geographic, EurekAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Już wiadomo, do czego służy zagadkowy organ narwala. Osiąga 3 m długości
Kieł narwala, wyrastający z jego szczęki, osiąga nawet 3 metry długości. Do czego tak naprawdę służy temu zwierzęciu? Naukowcy rozwiązali tę zagadkę dzięki obserwacjom z użyciem drona. Wnioski okazały się zaskakujące.
Spis treści: Drony nad narwalami Wielofunkcyjny organ narwali Zręczny jak narwal Ten osiągający 5–6 metrów długości waleń żyje w wodach strefy arktycznej. Narwal (łac. Monodon monoceros) posiada pojedynczy, spiralnie skręcony kieł. Ten narząd zwraca na siebie uwagę, bo w przypadku samców osiąga nawet 3 metry długości. Ale do czego kieł tak naprawdę służy? Naukowcy przypuszczali, że z jego pomocą narwale otrzymują informacje o otoczeniu: temperaturze czy substancjach w wodzie. Tego typu kły mają być też pomocne w czasie godów. Dron nad narwalami Wyzwaniem przy badaniu waleni jest ich obserwacja w naturalnym otoczeniu. I tu pomocne stały się drony, które niezauważone przez te wielkie wodne ssaki mogły dostarczać informacje na temat ich zachowań. Naukowców szczególnie ciekawiła funkcja podłużnego „rogu” – tak naprawdę jest on wydłużonym zębem. Wiele funkcji tego organu było dyskusyjnych i dopiero bezpośrednie obserwacje narwali w ich naturalnym środowisku postawiły kropkę nad i. Badania przeprowadzili badacze z Harbor Branch Oceanographic Institute na Florida Atlantic University oraz kanadyjskiego Departamentu Rybołówstwa i Oceanów, we współpracy ze społecznościami Inuitów w Nunavut w kanadyjskiej Wysokiej Arktyce. Wielofunkcyjny organ narwali Dane wideo uzyskane dzięki dronom okazały się bardzo cenne dla naukowców. Na ich podstawie badacze opublikowali artykuł na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Marine Science”. Wyróżniono 17 różnego rodzaju zachowań narwali związanych z podłużnym kłem. Oto część z nich: manipulowanie, ogłuszanie i zabijanie ryb – golca arktycznego; korekta kursu w czasie śledzenia ryb – narwale wykonywały szybkie i precyzyjne ruchy kłem; odganianie mew, które chciały „przejąć” ich zdobycz; zjawisko podkradania upolowanego zwierzęcia określa się jako kleptopasożytnictwo; zabawa – naukowcy dostrzegli zachowania, które można interpretować jako rodzaj zabawy. Polegała na obracaniu i popychaniu ryb, a nie ich ogłuszaniu. Tego typu obserwacja była czymś nowym dla naukowców. Naukowcy znali wcześniej praktykę „krzyżowania” kłów kilku osobników nad wodą. Być może była ona związana z zaprezentowaniem swoich umiejętności przeciwnikowi lub potencjalnym partnerkom. Zręczny jak narwal Naukowcy badający narwale stwierdzili, że ruchy ich kłów były wykonywane precyzyjnie, szybko i zręcznie. – Badam narwale od ponad dekady i zawsze podziwiałem ich kły – mówi dr Cortney Watt, współautorka publikacji z Fisheries and Oceans w Kanadzie. – Obserwowanie, jak wykorzystują swoje kły do żerowania i zabawy, jest niezwykłe. To wyjątkowe badanie, w którym założyliśmy zdalny obóz polowy i spędziliśmy czas filmując narwala za pomocą drona, przynosi wiele interesujących spostrzeżeń. Zapewnia wgląd w ich zachowanie, którego nigdy wcześniej nie widzieliśmy – sprecyzowała. Badacze zwracają uwagę, że kły odgrywają kluczową role w zdobywaniu pożywienia. To z ich pomocą narwale potrafią przegonić konkurencję zarówno w postaci innego narwala, jak i żerujących na ich zdobyczy ptakach. Nie byłoby to możliwe bez bezzałogowych statków powietrznych. – Drony zapewniają unikatowy wgląd w ich zachowanie w czasie rzeczywistym. Pomagają naukowcom w gromadzeniu kluczowych danych na temat tego, jak narwale reagują na zmiany w strefie arktycznej, dostępność ofiar i inne zmiany środowiskowe. Takie badania są kluczem do zrozumienia wpływu globalnego ocieplenia na te nieuchwytne zwierzęta – podkreśla dr Greg O’Corry-Crowe, współautor publikacji z FAU Harbor Branch i uczestnik programu National Geographic Explorer. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zmrożone sekrety projektu Iceworm. Jak USA budowały tajną bazę atomową na Grenlandii
W apogeum zimnej wojny pod skuwającym Arktykę lodem armia amerykańska wybudowała niewiarygodną bazę atomową. Naukowcy sprawdzają właśnie, co się naprawdę na Grenlandii działo. A przy okazji uzyskują bezcenne dane o zmianach klimatu.
Spis treści: Atomowa baza manifestacją potęgi Plany Lodowego Robaka Życie w skrajnej izolacji Rewolucja z zapomnianych próbek Pewnego mroźnego dnia w październiku 1960 r. na dalekiej Północy zespół inżynierów US Army zebrał się we wnętrzu lodowca, szykując się do uruchomienia reaktora jądrowego. Był to model eksperymentalny, dość mały i nieprzewidywalny, bo technologie atomowe dopiero rozwijano. Mężczyźni zdawali sobie sprawę, że wystarczy jedna dawka promieniowania, by położyć ich trupem. Wysoko ponad ich głowami wysklepiały się stalowe łuki. Pod stopami mieli gruby na 1,5 km lód pamiętający czasy plejstocenu. Gdy rozpoczęła się wreszcie reakcja łańcuchowa, dało się słyszeć westchnienie ulgi. A może nawet nieśmiały okrzyk radości z pobliskiego centrum sterowania. Ale już kilka minut później ekipa zaczęła procedurę wygaszania reaktora. Gdzieś głęboko pod lodem nastąpił wyciek, a radioaktywne neutrony sączyły się w mrok. Atomowa baza manifestacją potęgi Spróbujmy sobie wyobrazić, jak otoczeni przez grenlandzki lód ludzie uruchamiają reaktor. Nikt wcześniej nie próbował dokonać czegoś podobnego – i nie spróbował nigdy później. Oficjalnie ich działania były częścią przedsięwzięcia mającego pokazać, że USA są w stanie stworzyć zdatne do zamieszkania miejsce nawet w najsurowszym i najzimniejszym zakątku świata. Byłaby to pierwsza zasilana przez reaktor jądrowy baza wydrążona wewnątrz lodowca. Arcydzieło inżynierii. Triumf człowieka nad żywiołami. Po uruchomieniu bazy Camp Century liczne redakcje, w tym National Geographic, wysyłały tam dziennikarzy, którzy wizytowali arktyczną placówkę i przemierzali labirynt tuneli oświetlanych przez reaktor. (Z wyciekiem uporano się za pomocą ołowianych cegiełek i kilku inżynieryjnych trików). Reporterom – ani wielu z mieszkających w bazie żołnierzy, których było nawet 200 jednocześnie – nie ujawniono jednak, że w gruncie rzeczy Camp Century stanowił przykrywkę dla sekretnego projektu zimnowojennego. Jego istnienie było ściśle tajne. Do tego stopnia, że o niczym nie wiedziały nawet władze administrującej Grenlandią Danii. Plany Lodowego Robaka Ambicją Amerykanów na mroźnej Północy było nie tyle opracowanie przenośnego źródła zasilania jądrowego, co wybudowanie pod lodem rozległej bazy z wyrzutniami rakiet balistycznych. W odtajnionych obecnie dokumentach wojskowi podkreślali „wyjątkową przydatność” tej części świata dla wojsk nuklearnych. Było to bowiem miejsce odludne, położone blisko Rosji i trudne do zaatakowania. Plany te, nazwane projektem Iceworm (Lodowy Robak), zakładały ułożenie w tunelach rozchodzących się z Camp Century torów kolejowych i potajemne przechowywanie w nich nawet 600 rakiet z głowicami atomowymi, wycelowanych ponad biegunem północnym w terytorium ZSRR. Życie w skrajnej izolacji Przez siedem lat funkcjonowania Camp Century jego personel żył i pracował w skrajnej izolacji. Miejsce to było oddalone o nieco ponad 200 km od najbliższej siedziby ludzkiej – bazy lotniczej Thule. Żywność, paliwo i sprzęt dostarczano długimi konwojami sań. W ten sam sposób na miejsce docierali ludzie. Austin Kovacs – dziś przeszło 80-letni emerytowany inżynier, który spędził w bazie kilka sezonów – wspomina, że nawet w sprzyjających warunkach przeprawa trwała długie godziny. A jeśli pogoda się pogarszała, potrafiła przeciągnąć się do kilku dni. Zdarzało się nawet, że karawany gubiły kierunek w bezkresnej pustce Arktyki. Ale największym zagrożeniem była – jak twierdzi Kovacs – panująca w bazie nuda. – Ludzie sądzą, że było tam niebezpiecznie. Nie było. Żyło się całkiem wygodnie. Ale często bardzo, bardzo monotonnie. Personel mieszkał w umieszczonych pod lodem barakach z prefabrykatów. Kovacs pracował w tzw. Wykopie 33, gdzie prowadził badania nad fundamentami zdolnymi utrzymać duże budowle na polarnej czapie lodowej. Całkowity mrok, żadnej bryzy ani śpiewu ptaków. Raz na tydzień w bazowym kinie wyświetlano jakiś film. Była też biblioteka, ale ze skąpym księgozbiorem. Wszelkie odpady – śmieci, ścieki, chemikalia, nawet radioaktywną wodę po chłodzeniu reaktora – spuszczano w głąb lodowca, gdzie spoczywają zamrożone do dziś. Kovacs skupiał się na swoich badaniach, inni czuwali nad pracą reaktora albo prowadzili obserwacje śniegu i lodu. Jedna z grup drążyła głęboki odwiert w lodzie. W 1966 r., po kilku latach pracy, przebili się wreszcie przez lądolód do właściwej powierzchni Grenlandii, ponad 1200 m niżej. Pobrali w ten sposób pierwszy w dziejach rdzeń lodowy z całego przekroju pokrywy. A z ciekawości powiercili jeszcze głębiej i pobrali 3,5 m prastarej zamarzniętej gleby. Przestali dopiero, gdy zużyło się łożysko wiertła. To właśnie ta próbka gleby stanowi najbardziej frapujące dziedzictwo Camp Century – choć wówczas nikogo zbytnio nie zainteresowała. Rewolucja z zapomnianych próbek Pojemniki z próbkami zalegały w zamrażarkach w Buffalo w stanie Nowy Jork, skąd po jakimś czasie przeniesiono je do Danii. Niewiele wskazywało, że ich zawartość może dostarczyć jakichkolwiek rewelacji. No i niemal nie było narzędzi, za pomocą których można by spróbować je odkryć. Dopiero w 2019 r. Paul Bierman, geolog z University of Vermont, przystąpił wraz z kilkorgiem współpracowników do badań. Ich ustalenia zrewolucjonizowały wiedzę o klimacie dawnej Grenlandii – i dały wgląd w naszą prawdopodobną przyszłość. Zespół Biermana odnalazł w glebie fragmenty liści, gałązek, mchów, nawet owadów. Ewidentnie pochodziły one z epoki, gdy ziemia ta nie była przykryta grubym na 1,5 km lądolodem. Odkrycie ujawniło nieznane oblicze Grenlandii. – Pewnych rzeczy o pokrywach lodowych nie jesteśmy się w stanie dowiedzieć z badania samego lodu – wyjaśnia Bierman. – Trzeba zajrzeć w to, co jest pod nim. Próbki gleby zakwestionowały dotychczasową dość mglistą hipotezę, jakoby lądolód grenlandzki miał kilka milionów lat. Badania udowodniły, że ok. 400 tys. lat temu lądu położonego pod Camp Century nie pokrywał lód. Był on za to nieco cieplejszy niż dziś, a oblewające go morze sięgało znacznie wyżej. Wyłaniający się z danych obraz przedstawia – zdaniem Biermana – nie tylko przeszłość, ale być może także przyszłość, w której kwadryliony litrów słodkiej wody, dziś zastygłej w grenlandzkim lądolodzie, roztopią się w oceanie. Gdyby tak się stało, skutki odczulibyśmy niemal wszędzie. Porażka w starciu z lądolodem Szkicując plany ukrytych pod śniegiem tuneli dla rakiet, zimnowojenni stratedzy popełnili fundamentalny błąd. Uznali mianowicie, że są w stanie zmusić lodowce, by przestały zachowywać się jak żywe istoty. A one to suną naprzód, to się cofają, rosną i spływają. Umieszczone w nich konstrukcje okazały się więc niestabilne i wymagały nieustannej konserwacji. Sztywne stalowe szyny w każdej chwili mogły wygiąć się pod naporem lodu, rakiety przewrócić, a reaktor atomowy – podłączony do niestabilnej sieci rur i przewodów – mógł zostać uszkodzony w wyniku ruchów lodowca. Wąskie tunele bez przerwy patrolowali żołnierze wyposażeni w elektryczne piły mechaniczne. Próbowali przykrawać nimi napierający nieustannie lód. W 1963 r. reaktor wyłączono, a trzy lata później Camp Century został zamknięty. Gdy Kovacs powrócił tam w 1969 r., żeby ocenić stan instalacji, zastał kompletną ruinę. Fotografie, które wtedy wykonał, zdają się przedstawiać katastrofę górniczą w zwolnionym tempie. Korytarzami pełzną jęzory lodu, stalowe konstrukcje walą się, drewniane belki pękają jak kości. Zdjęcia uzmysławiają, jak potężną i żywą, choć na co dzień statyczną masą jest lądolód. Wystarczyło, by ludzie zniknęli dosłownie na moment, a nad obiektem zawisło widmo zagłady. Resztki miały zostać zmiażdżone i pochłonięte na zawsze. Zapomniana przez pół wieku baza jest dziś doskonałą ilustracją zimnowojennej megalomanii, choć wywołuje też nostalgię za czasami tak śmiałych przedsięwzięć. – Pomyśl tylko o zasobach i energii poświęconych na wybudowanie tuneli i sprowadzenie tam żołnierzy – mówi Bierman. – Dziś nikt nie śmiałby nawet o tym marzyć. Źródło: National Geographic
Longyearbyen to najdalej wysunięte na północ miasto. Niewielka osada skrywa sporo atrakcji
Longyearbyen – niewielka miejscowość w prowincji Svalbard – jest najdalej wysuniętą na północ osadą ludzką. Powstała jako miasteczko górnicze, ale dziś przemysł wydobywczy odgrywa tam marginalną rolę. Gospodarka współczesnego Longyearbyen opiera się przede wszystkim na badaniach naukowych i turystyce. Poznajmy bliżej to niezwykłe, fascynujące miejsce.
Spis treści: Gdzie znajduje się Longyearbyen? Historia miasta Longyearbyen Współczesne Longyearbyen Atrakcje Longyearbyen Nietypowe prawo w Longyearbyen Powietrze w Longyearbyen jest krystalicznie czyste. Przy dobrej pogodzie gołym okiem można tam dostrzec obiekty oddalone o około 150 km. Krajobraz charakteryzuje się surowym, arktycznym pięknem, które jest niezwykle skutecznym wabikiem na turystów. To nic, że siarczyste mrozy utrzymują się tam prawie przez niemal 10 miesięcy w roku, a pora ciepła, podczas której najwyższa temperatura nie przekracza 8 stopni Celsjusza, trwa zaledwie 2,5 miesiąca. Każdego roku prawie 150 tysięcy osób odwiedza tę niewielką osadę, będącą nieformalną stolicą arktycznej północy. Gdzie znajduje się Longyearbyen? Longyearbyen to niewielka, zamieszkała przez około 2 tysiące osób miejscowość w norweskiej prowincji Svalbard, położonej w obszarze archipelagu o tej samej nazwie. Rozciąga się na wyspie Spitsbergen, powyżej 75. stopnia szerokości geograficznej północnej. Od bieguna północnego dzieli ją około 1300 km. Mówimy tu zatem o najdalej wysuniętej na północ osadzie. Historia miasta Longyearbyen Jak wynika ze skandynawskich kronik, wyspy archipelagu Svalbard były dobrze znane wikingom. Ich ponowne odkrycie nastąpiło w 1596 roku, gdy dotarł tam holenderski podróżnik Willem Barents. Od XVI do XVIII wieku były ośrodkiem rybołówstwa, wielorybnictwa i myślistwa, do którego ściągali rybacy i myśliwi z Europy Północnej. Pod koniec XVIII stulecia wyspy zaczęły być wykorzystywane jako baza wypadowa dla ekspedycji eksplorujących biegun północny. Wówczas nikt jeszcze nie myślał o założeniu stałej osady na tym niegościnnym terytorium. Zmieniło się to dopiero pod koniec XIX wieku, gdy odkryto tam bogate złoża surowców naturalnych. W 1899 roku rozpoczęło się wydobycie węgla kamiennego. W 1906 roku na wyspę Spitsbergen przybył John Munroe Longyear, właściciel przedsiębiorstwa Arctic Coal Company of Boston. Założył tam osadę, którą początkowo zamieszkiwało 25 pracowników firmy. Z czasem dołączyły do nich kobiety z dziećmi. 10 lat później kopalnię i osadę Longyeara odkupiła norweska firma Store Norske Spitsbergen Kulkompani. W następnym roku populacja sięgnęła 141 mieszkańców. To właśnie wtedy ukuła się nazwa Longyearbyen, czyli „miasto Longyeara”. W 1980 roku zaczęli napływać tam osadnicy niezwiązani z przemysłem wydobywczym. Traktat Spitsbergeński 9 lutego 1920 roku w Paryżu podpisane zostało porozumienie (znane jako Traktat Spitsbergeński) pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Danią, Francją, Włochami, Japonią i Szwecją. Na jego mocy archipelag Svalbard znalazł się pod zarządem administracyjnym Norwegii. Postanowienia traktatu weszły w życie 14 sierpnia 1925 roku. Od tego czasu, wyspy i miasto Longyearbyen stanowią własność norweską, ale wszyscy sygnatariusze (łącznie jest ich 42) mają równe prawo do korzystania z zasobów naturalnych archipelagu i prowadzenia na jego terenie działalności naukowej. Współczesne Longyearbyen Miasto przez wiele lat stanowiło ważny ośrodek wydobycia węgla kamiennego, ale dziś przemysł wydobywczy odgrywa tam marginalną rolę. Ze względu na położenie, współczesne Longyearbyen rozwija się w zupełnie innych sektorach. Jest ważnym ośrodkiem badań naukowych. Funkcjonują tam placówki instytucji badawczych z wielu krajów świata, które zajmują się między innymi badaniem zmian zachodzących w wysokiej Arktyce. Warto podkreślić, że Longyearbyen to także prężnie rozwijający się ośrodek turystyczny. Trudno się temu dziwić. Lokalizacja miasta jest przecież obietnicą wspaniałej przygody. Dalej na północ nie ma żadnej ludzkiej osady. Można tam doświadczyć wszystkich arktycznych zjawisk, w tym nocy polarnej i dnia polarnego. Krajobraz jest tam surowy, a jednocześnie piękny na swój unikatowy sposób. To jedno z niewielu miejsc, gdzie można obserwować niedźwiedzie polarne w ich naturalnym środowisku. W tym kontekście nie jest specjalnie zaskakujące, że w Longyearbyen powstają coraz to nowsze hotele, restauracje i inne elementy infrastruktury turystycznej. Atrakcje Longyearbyen Należy jednak podkreślić, że surowe, arktyczne warunki nie są jedyną atrakcją tego miasta. Wbrew pozorom, ta niewielka osada skrywa sporo interesujących miejsc. Najciekawsze wymieniamy poniżej. Svalbard Kirke Svalbard Kirke jest najdalej wysuniętym na północ kościołem. Pierwsza świątynia została wzniesiona na terenie Longyearbyen w 1921 roku. Budynek został całkowicie zniszczony podczas II wojny światowej. Ten, który stoi tam do dziś, został wybudowany w 1958 roku. Svalbard Kirke to nie tylko miejsce kultu religijnego, ale także centrum życia lokalnej społeczności. Jest otwarty dla wszystkich, niezależnie od wyznania. Oprócz nabożeństw odbywają się tam także koncerty i inne wydarzenia kulturalne. Svalbard Museum W mieście znajduje się ciekawe muzeum, które opowiada historię archipelagu, od jego odkrycia, aż po współczesność. Svalbard Museum pełni też funkcję centrum edukacyjnego, które przybliża życie w jednym z najbardziej niegościnnych środowisk na naszej planecie. North Pole Expedition Museum Kolejną ciekawą placówką w Longyearbyen jest muzeum poświęcone historycznym ekspedycjom na północny biegun Ziemi. W bogatej ekspozycji znajdują się oryginalne fotografie, mapy i dokumenty opisujące szczegóły polarnych wypraw. Galeria Nordover Niewątpliwą atrakcją miasta jest najdalej wysunięty na północ ośrodek sztuki. Mowa o Galerii Nordover, w której znajduje się stała ekspozycja dzieł Kåre Tvetera. Mieści się tam także kino z 32 miejscami i kawiarnia, z której rozpościera się wspaniały widok na Longyearbyen. Zabytkowa kopalnia węgla kamiennego Gruve 3 O górniczej przeszłości miasteczka przypomina zabytkowa kopalnia, będąca ważnym elementem tamtejszej historii przemysłowej. Działała od 1971 do 1996 roku i w tym czasie była jednym z głównych motorów napędowych lokalnej gospodarki. Po zamknięciu stała się centrum edukacyjnym i atrakcją turystyczną. Browar Svalbard Dla wielu osób piwowarstwo jest prawdziwą sztuką. Nic dziwnego, że miłośnicy złotego trunku z całego świata chcą poznać tajniki warzenia ich ulubionego napoju w skrajnie nieprzyjaznych arktycznych warunkach. Browar Svalbard jest jedną z głównych atrakcji miasta, gdzie zwiedzanie można połączyć z degustacją lokalnych specjałów. Nietypowe prawo w Longyearbyen Mówiąc o atrakcjach Longyearbyen, warto wspomnieć o tamtejszym prawie, bo to w niektórych punktach znacząco różni się od obowiązującego w innych obszarach Europy. Obowiązuje tam zakaz posiadania kotów i fretek, gdyż te stanowią zagrożenie dla tamtejszej populacji ptaków. Tamtejsi mieszkańcy muszą nosić ze sobą broń. Nie dla obrony przed przestępcami, a przed niedźwiedziami polarnymi. W Longyearbyen obowiązuje częściowa prohibicja. Miesięcznie można tam kupić 24 piwa i ani jednego więcej. Pozornie najdziwniejsze prawo dotyczy jednak... umierania. Longyearbyen, czyli miasto, w którym nie można umrzeć Koh Tao w Tajlandii bywa nazywana „wyspą śmierci”. Spitsbergen powinna być nazywana „wyspą, na której nie można umrzeć”. To żadna przenośnia. Takie prawo obowiązuje tam od ponad 1950 roku, kiedy zamknięty został cmentarz w Longyearbyen. Zaczęło się w 1918 roku, gdy na kilku kontynentach rozpętała się pandemia groźnego wirusa grypy, znana pod potoczną nazwą „hiszpanka”. Choroba zebrała potworne żniwo, uśmiercając od 3 do 5 proc. światowej populacji. Nie ominęła też niewielkiego miasteczka na wyspie Spitsbergen. Zmarło wówczas kilkunastu tamtejszych górników. W 1950 roku zorientowano się, że ze względu na arktyczne warunki, pogrzebane na tamtejszym cmentarzu ciała nie ulegają całkowitemu rozkładowi. Co za tym idzie, nie rozkładają się także niebezpieczne wirusy. Gdyby doszło do ocieplenia klimatu, groziłoby to wybuchem epidemii, która mogłaby przybrać rozmiary pandemii. Dlatego mieszkańcy Longyearbyen mają „zakaz umierania w mieście”. Osoby chore, których stan nie rokuje poprawy, są przez władze proszone o spędzenie ostatnich dni życia w kontynentalnej części Norwegii. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Polska Stacja Polarna na Spitsbergenie rekrutuje na wyprawę. Przedstawiciele tych zawodów poszukiwani
Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk ogłasza rekrutację na 48. Wyprawę Polarną do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund. Przeżyj niezapomniany rok w mroźnych krajobrazach Spitsbergenu jako członek grupy zimującej lub dołącz do letniej ekspedycji. A może chcesz zdobyć doświadczenie w badaniach polarnych?
Spis treści: Polacy na Spitsbergenie 48. Wyprawa Polarna do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie Asystenci naukowi poszukiwani Szeroko pojęta „daleka północ” od wieków rozpala wyobraźnię podróżników i naukowców. I choć wyjazd w tym kierunku może wydawać się mało realny, w rzeczywistości, aby doświadczyć prawdziwie polarnych warunków, nie trzeba nawet wylatywać poza granice Europy. Koło podbiegunowe północne przechodzi przez Norwegię, Szwecję czy Finlandię. Poszukiwacze polarnej aury najczęściej wybierają się na Spitsbergen, czyli największą norweską wyspę. Jest ona położona w archipelagu Svalbard, na Morzu Arktycznym. To właśnie tam znajduje się Polska Stacja Polarna Hornsund. Polacy na Spitsbergenie Na miejscu pracują między innymi naukowcy z Zakładu Badań Polarnych i Morskich Instytutu Geofizyki PAN (Polska Akademia Nauk). Jest to jednostka naukowa zajmująca się badaniami obszarów polarnych oraz morskich. Siedziba zakładu znajduje się w Warszawie, w strukturze Instytutu Geofizyki PAN. Zakład został utworzony w ramach Instytutu Geofizyki PAN, którego początki sięgają 1952 roku. Od wielu lat Polska jest aktywna w badaniach polarnych, zarówno w Arktyce, jak i Antarktyce. Kluczowymi obiektami są zarówno wspomniana Polska Stacja Polarna Hornsund (otwarta w 1957 roku), jak i Polska Stacja Antarktyczna im. H. Arctowskiego, działająca na Wyspie Króla Jerzego od 1977 roku. Pogoda na wyspie Spitsbergen nie rozpieszcza. Mimo że wraz z globalnym ociepleniem tam również rosną słupki termometrów, zimą termometry mogą wskazywać nawet do minus 20 stopni Celsjusza. To nie zniechęca turystów spragnionych zobaczenia niedźwiedzia polarnego lub przynajmniej jego śladów. Jest jednak sposób, aby odwiedzić największą wyspę Norwegii nie jako turysta. 48. Wyprawa Polarna do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie W Arktyce badania odbywają się przez cały rok, ponieważ Stacja Hornsund działa w trybie całorocznym. Personel techniczny i naukowy wymienia się zazwyczaj raz w roku. Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie prowadzi obecnie nabór na uczestników 48. Wyprawy Polarnej do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie w sezonie 2025/2026. Rekrutacja obejmuje stanowiska w grupach zimujących (całorocznych) oraz letnich. Stanowiska w grupie zimującej (czerwiec 2025 – lipiec 2026): meteorolog (3 osoby) – preferowane doświadczenie w służbie meteorologicznej IMGW; specjalista ds. monitoringu środowiska / oceanograf-hydrolog – wymagany patent sternika motorowodnego oraz doświadczenie w pływaniu na łodziach typu RIB w warunkach morskich; geofizyk-elektronik – z doświadczeniem w geofizyce i elektronice; informatyk – z umiejętnościami w administracji systemami Linux i Windows, teleinformatyce i łączności satelitarnej; mechanik – odpowiedzialny za obsługę agregatów prądotwórczych i silników wysokoprężnych; konserwator – z umiejętnościami w pracach ogólnobudowlanych oraz obsłudze instalacji sanitarnych, elektrycznych i konstrukcyjnych. Stanowiska w grupie letniej (czerwiec 2025 – wrzesień/październik 2025): pracownik techniczny (2 osoby) – wymagane umiejętności w elektryce, hydraulice i robotach budowlanych; atutem będą uprawnienia SEP, spawalnicze i obsługi urządzeń mechanicznych; administrator / asystent terenowy – doświadczenie w terenowych pracach górskich, obsłudze turystyki i znajomość języka angielskiego; wskazana wiedza o pomiarach środowiskowych; kucharz i asystent kucharza – doświadczenie w żywieniu zbiorowym, kucharz wyjeżdża w kwietniu 2025 roku. Rekrutacja trwa do 18 grudnia 2024 roku. Wybrani uczestnicy podpiszą umowy o pracę na czas określony zgodnie z warunkami IGF PAN. Asystenci naukowi poszukiwani Na Spitsbergen można również trafić w charakterze asystenta Zakładu Badań Polarnych i Morskich Instytutu Geofizyki PAN. W mediach społecznościowych Polskiej Stacji Arktycznej pojawiły się dwa ogłoszenia dla osób, którym „zimno nie jest straszne i mają w sobie naukowca”. Pracuj przy fiordach Od kandydujących na pierwsze stanowisko asystenckie oczekuje się stopnia naukowego magistra w dziedzinie geoinformatyki, informatyki lub pokrewnej oraz znajomości zagadnień z zakresów analizy statystycznej, uczenia maszynowego i programowania. Przy rozpatrywaniu zgłoszeń ważnym aspektem będzie też posiadanie doświadczenia w przetwarzaniu i analizie obrazów (preferencyjnie w teledetekcji satelitarnej), wykorzystaniu narzędzi GIS, a także bardzo dobra znajomość języka angielskiego oraz motywacja do pracy naukowej. Taki zakres kompetencji kandydujących przyda im się do automatyzacji klasyfikacji powierzchni fiordów Svalbardu pod względem pokrycia lodem morskim z wykorzystaniem danych satelitarnych i uczenia maszynowego. Inne badania w ramach projektu Europejskiej Agencji Kosmicznej obejmują m.in.: wykorzystanie uczenia maszynowego do automatyzacji tworzenia map pokrycia powierzchni fiordów lodem morskim; wykorzystanie modelu do stworzenia map zalodzenia innych fiordów Svalbardu; analizę przestrzenno-czasowa zalodzenia fiordów Svalbardu; asystę w testowaniu zastosowania danych alternatywnych do obrazów SAR (InSAR, optyczne obrazy satelitarne, ukośne zdjęcia poklatkowe) w tworzeniu map zalodzenia fiordów. Okres zatrudnienia na tym stanowisku został przedłużony na 12 miesięcy (w tym 3 miesiące okresu próbnego) z możliwością przedłużenia o maksymalnie 4 miesiące. Preferowaną datę rozpoczęcia pracy wyznaczono na 1 stycznia 2025 roku. Badanie morskie z PAN Osoby poszukiwane na drugie stanowisko asystenckie będą z kolei zaangażowane w badania morskie prowadzone w rejonie Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie, Bałtyku oraz potencjalnie w innych obszarach. Zakres badań obejmuje między innymi topnienie i rozpad lodowców uchodzących do morza, zmiany parametrów wody morskiej (fizyczne, chemiczne, biologiczne) oraz niszczenie klifów i plaż przez fale. Asystent będzie uczestniczył w pracach terenowych trwających od kilku tygodni do kilku miesięcy rocznie, które obejmują obsługę małych łodzi i pontonów, prowadzenie pomiarów sondami w fiordach lodowcowych, instalację i użytkowanie sprzętu badawczego, takiego jak kamery poklatkowe, drony, automatyczne stacje meteorologiczne czy rejestratory dźwięków. Po powrocie z terenu asystent będzie wspierał przygotowanie danych do udostępnienia w ogólnodostępnych bazach, a także zajmował się opieką nad aparaturą badawczą, w tym jej serwisowaniem. Kandydaci powinni mieć ukończone studia w zakresie nauk o Ziemi i środowisku, nauk ścisłych i przyrodniczych lub inżynieryjno-technicznych. Dopuszcza się także aplikacje osób kończących studia II stopnia lub w szczególnych przypadkach osób z tytułem inżyniera lub licencjata. Wymagana jest podstawowa wiedza o środowisku morskim, regionach polarnych, zmianach klimatu oraz znajomość angielskiego na poziomie komunikatywnym. Preferowane są osoby posiadające praktyczne umiejętności związane z obsługą łodzi z silnikami zaburtowymi (np. patent sternika motorowodnego) oraz sprawność fizyczną umożliwiającą pracę w trudnych warunkach terenowych. Dodatkowymi atutami będą zainteresowanie urządzeniami pomiarowymi, umiejętności techniczne, nurkowanie, znajomość języków programowania, GIS, analizy danych czy statystyki. Zatrudnienie planowane jest od 1 stycznia 2025 roku, a osoby zainteresowane rozwojem naukowym mogą podjąć doktorat pod opieką pracowników instytutu. Więcej informacji o stanowiskach oraz formularze rekrutacyjne można znaleźć na oficjalnej stronie internetowej oraz w social mediach Polskiej Stacji Polarnej Hornsund. Źródło: Polska Stacja Polarna Hornsund Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Zidentyfikowano pierwszą ofiarę kanibali z przeklętej ekspedycji Jamesa Franklina. Był nią kapitan HMS Erebus
Badania DNA pozwoliły zidentyfikować szczątki jednego z marynarzy dziewiętnastowiecznej wyprawy Jamesa Franklina. Okazał się nim kapitan jednego z dwóch statków, HMS Erebus. Jak ustalili badacze, padł on ofiarą kanibalizmu.
Spis treści: Co się zdarzyło na dalekiej północy? Co wiadomo o śmierci Fitzjamesa? Zagadka feralnej wyprawy To była jedna z najsłynniejszych wypraw eksploatacyjnych dziewiętnastego wieku. Na pewno zaś najbardziej tragiczna. W 1845 roku kapitan James Franklin poprowadził dwa okręty na poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego, czyli morskiej drogi z Atlantyku na północy Pacyfik. Na pokładach HMS Erebus i HMS Terror znajdowało się 129 ludzi. Żaden z nich nigdy nie powrócił do cywilizacji. Wyprawa zakończyła się całkowitą klęską. Jej przyczyny jednak ciągle pozostają nieznane. HMS Erebus i HMS Terror były – jak na swoje czasy – doskonale wyposażone i prowadzone przez doświadczonych kapitanów. Co się stało z nimi i z ich załogami? To jedna z największych zagadek XIX wieku. Oba statki po raz ostatni widziane były późnym latem 1845 roku. Później słuch o nich zaginął. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku przeprowadzono w sumie prawie 40 ekspedycji, mających wyjaśnić los zaginionej wyprawy Franklina. Odnaleziono wskazówki sugerujące, że marynarzy obu statków spotkał straszny koniec. Co się zdarzyło na dalekiej północy? W najnowszym numerze czasopisma naukowego „Journal of Archaeological Science” opublikowany został artykuł, który wyjaśnia jedną z tajemnic przeklętej wyprawy. Jego autorzy, kanadyjscy naukowcy, po latach żmudnych badań genetycznych i genealogicznych zidentyfikowali jednego z członków wyprawy Franklina. Okazał się nim kapitan James Fitzjames. Fitzjames dowodził załogą HMS Erebus po śmierci Franklina, czyli od 1847 roku. Identyfikacji dokonano na podstawie DNA pozyskanego z zaledwie jednego zęba trzonowego. Porównano go z materiałem genetycznym pobranym od 25 potwierdzonych żyjących potomków i krewnych członków załogi feralnej ekspedycji. W jednym przypadku była zgodność – z DNA dalekiego kuzyna Fitzjamesa. Fitzjames stał się tym samym pierwszą zidentyfikowaną ofiarą kanibalizmu, jaki pod koniec ekspedycji szerzył się wśród marynarzy HMS Erebus i HMS Terror. Szczątki oficera – a dokładnie szczęka – noszą ślady nacięć, jakie pozostawiają po sobie kanibale. Szczęka, znaleziona w 1993 roku, była wśród 451 kości odkrytych na Wyspie Króla Williama. Naukowcy ustalili, że należały do 13 osób. Wiadomo już, kim była jedna z nich. Co wiadomo o śmierci Fitzjamesa? Pewne jest, że Fitzjames żył jeszcze w 1848 roku. Jest on bowiem jednym z dwóch sygnatariuszy słynnej notatki odnalezionej na Wyspie Króla Williama przez jedną z ekspedycji ratowniczych w 1859 roku. Według tej notatki, podpisanej przez Fitzjamesa i Francisa Croziera, kapitana HMS Terror, trzy lata po rozpoczęciu wyprawy w Arktyce żyło jeszcze ponad 100 jej członków. Marynarze opuścili już oba statki, uwięzione w lodzie, i zamierzali udać się na południe, na kontynent. Chcieli dotrzeć do Rzeki Niedźwiedziej, a nią do zamieszkałych terenów. Ten plan się nie powiódł. Dlaczego? To nie jest jasne. Oba statki były ogrzewane, miały ogromne zapasy żywności, a kadra oficerska odpowiednie doświadczenie. W tamtych czasach nie zdarzało się już, by całe wyprawy przepadały w Arktyce. Eksploratorzy byli przygotowani na to, że mogą spędzić wśród lodu nawet kilka lat zdani tylko na siebie. Inni podróżnicy – m.in. James Clark Ross – znajdowali się już w podobnej sytuacji i umieli wyprowadzić z niej cało siebie oraz większość członków swojej załogi. Zagadka feralnej wyprawy Po marynarzach Franklina pozostały niepotwierdzone opowieści rdzennej ludności kanadyjskiej Arktyki zebrane jeszcze w dziewiętnastym wieku. Jedna z nich mówiła o kilkudziesięciu wygłodzonych mężczyznach ciągnących łódź. Inna wspominała o przypadkach kanibalizmu. W Arktyce, na prawdopodobnej trasie marynarzy, znajdowano też ludzkie szczątki. Dzięki nowoczesnym metodom badawczym zyskujemy w ten sposób kolejne, nieraz przerażające informacje o losie zaginionych marynarzy. Jak często bywa w takich sytuacjach, identyfikacja zwłok Fitzjamesa przynosi odpowiedzi, ale też zupełnie nowe pytanie. Dlaczego właśnie on – najwyższy rangą wśród marynarzy – padł ofiarą ludożerstwa? Kto po nim przejął dowództwo nad pozostałymi przy życiu i dokąd się oni kierowali? Feralna wyprawa Jamesa Franklina inspirowała już powieściopisarzy – m.in Dana Simmonsa – i reżyserów. Na pewno zrobi to jeszcze nie raz. W ostatnich kilkunastu latach udało się odnaleźć wraki obu statków (HMS Erebus w 2014, zaś HMS Terror w 2016 roku). W miarę jak przybywa faktów o losach fatalnej wyprawy, opowieści na jej kanwie będą tworzone na nowo. Źródła: Journal of Archaeological Science, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wikingowie sprowadzali do Europy ten cenny surowiec aż z Ameryki. Zaskakujące wyniki badań DNA
Ciosy morsów były cenionym surowcem w średniowiecznej Europie, podobnie jak kość słoniowa. Do tej pory sądzono, że wikingowie zdobywali je zapuszczając się co najwyżej od Islandii. Nowe badania dowodzą, że w tym celu docierano aż do Ameryki Północnej.
Spis treści: DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Skąd pochodziły kły morsów? Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Międzynarodowy zespół badaczy kierowany przez Uniwersytet Lund w Szwecji odtworzył szlaki handlowe wikingów związane z pozyskiwaniem kłów morsów. Do tej pory sądzono, że w tym celu nie zapuszczali się zbyt daleko. Mieli zabijać morsy w rejonie Skandynawii lub Islandii. Nowe badania przeczą temu przekonaniu. Opublikowano je na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Badania DNA są coraz częściej wykorzystywane przez badaczy przeszłości. Umożliwiają na przykład poznanie dawnych migracji czy stopnia pokrewieństwa osób pochowanych na starożytnych cmentarzyskach. Próbki pobierane są z kości lub zębów zmarłych. Okazuje się, że analizę genomu można wykorzystać też w inny sposób. W średniowiecznej Europie było ogromne zapotrzebowanie na elitarne produkty, w tym takie wykonane z kłów morsów. Wikingowie odgrywali istotną rolę w handlu tym surowcem, co doprowadziło do ekspansji nordyckiej na północny Ocean Atlantycki do Islandii. O tym, że dotarli w tym celu aż do Grenlandii położonej na kontynencie amerykańskim, kanadyjskiej strefy arktycznej i obszaru między Grenlandią a Kanadą w północnej części Zatoki Baffina, świadczą właśnie analizy DNA tego surowca. – To, co naprawdę nas zaskoczyło, to fakt, że znaczna część kłów morsa eksportowanych do Europy pochodziła z bardzo odległych terenów łowieckich położonych głęboko w Arktyce. Wcześniej zawsze zakładano, że ludy nordyckie po prostu polowały na morsy w pobliżu swoich głównych osad w południowo-zachodniej Grenlandii – mówi archeolog prof. Peter Jordan z Uniwersytetu w Lund, który jest jednym z autorów publikacji. Skąd pochodziły kły morsów? Badacze wyodrębnili kopalne DNA z próbek genomu morsów pozyskanych z wielu lokalizacji w Arktyce Północnoatlantyckiej. – Dzięki tym informacjom mogliśmy następnie dopasować profile genetyczne artefaktów morsów, którymi handlowały ludy nordyckie z Grenlandii do Europy, do bardzo konkretnych arktycznych terenów łowieckich – wyjaśnia dr Morten Tange Olsen z Globe Institute w Kopenhadze. Próbki po porównania pobrano z licznych muzeów w Europie. Do importu ciosów z dalekiej Arktyki dochodziło kilka wieków przed „odkryciem” Ameryki Północnej przez Krzysztofa Kolumba. Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Naukowcy lubią uzyskać potwierdzenie swoich teorii również z innych źródeł. Archeologów zastanawiało to, jakimi łodziami dysponowały ludy nordyckie tysiąc lat temu. Oraz czy wyprawy po kły morsów do dalekiej Arktyki były faktycznie możliwe. Członek zespołu badawczego Greer Jarrett szukał poszukał odpowiedzi na to pytanie w wyjątkowy sposób. Zrekonstruował prawdopodobne trasy żeglugowe i odbył eksperymentalne rejsy tradycyjnymi norweskimi łodziami. – Łowcy morsów prawdopodobnie opuścili nordyckie osady, gdy tylko cofał się lód morski. Ci, którzy zmierzali na daleką północ, mieli bardzo wąskie sezonowe okno, w którym mogli podróżować w górę wybrzeża, polować na morsy, przetwarzać i przechowywać skóry i ciosy na pokładzie swoich statków i wracać do domu, zanim morza ponownie zamarzną – mówi Greer Jarrett, doktorant na Uniwersytecie w Lund. Co mogli napotkać wikingowie w czasie dalekich wojaży? Te odległe tereny łowieckie Wysokiej Arktyki nie były pustą polarną pustynią. Były zamieszkane przez różne rdzenne ludy, które też polowały na morsy. Być może więc europejscy podróżnicy wchodzili z nimi w interakcje i drogą wymiany pozyskiwali cenny surowiec. Musiały być to ciekawe spotkania, bo ludzie ci wyraźnie różnili się od siebie. Goście z Grenlandii mieli europejskie rysy twarzy, byli prawdopodobnie brodaci, ubrani w wełniane ubrania i pływali statkami zbudowanymi z desek. Na morsy polowali w miejscach wylęgania pomocą lanc z żelaznymi zadziorami. Z kolei lokalni mieszkańcy, Inuici z Thule używali wyrafinowanych harpunów, które umożliwiały im polowanie na morsy na otwartych wodach. Nosili ciepłe i izolowane futrzane ubrania i mieli bardziej azjatyckie rysy twarzy. Źródło: Science Advances. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy Arktykę czeka inwazja wielkich meduz? Taki może być efekt ocieplania się północnych wód
Wyższa temperatura wody i mniejszy zasięg lodu w Arktyce mogą dać nietypowy efekt. Naukowcy przewidują, że wody północy Ziemi czeka inwazja wielkich meduz. Meduzy w niektórych miejscach mogą nawet wyprzeć ryby.
W tym artykule: Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Jak przeprowadzono badania? Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Już od ponad stu lat stopniowo ogrzewa się cała Ziemia. Jednak wzrost temperatur nie zachodzi na planecie równomiernie. W pewnych rejonach proces ten postępuje kilkukrotnie szybciej. Najważniejszym z nich jest Arktyka. W wyniki globalnego ocieplenia okolice północnego bieguna Ziemi ocieplają się prędzej niż reszta świata. Zjawisko to doczekało się nawet własnej naukowej nazwy – to arktyczne wzmocnienie (ang. arctic amplification, AA). Jak jest silne? Dwa lata temu naukowcy wyliczyli, że od roku 1979 średnia temperatura Arktyki rosła aż cztery razy szybciej niż całej Ziemi. Dla której – przypomnijmy – średnia temperatura od czasów przedindustrialnych podniosła się już dobrze o ponad stopień Celsjusza. Rekordowe ciepło na archipelagu Svalbard. Termometry wskazywały 21,7 st. Celsjusza Bunkier na zapasy żywności w razie zagłady wydrążono w wiecznej zmarzlinie na wyspie Spitsbergen na norweskim archipelagu Svalbard . Problem w tym, że zrobiło się tam nienormalnie ciepło. Za główną przyczynę arktycznego wzmocnienia uważa się zmniejszanie się pokrywy lodowej w Arktyce. Lód – a zwłaszcza lód pokryty warstwą śniegu – ma znacznie wyższe albedo niż woda. To oznacza, że odbija o wiele więcej światła słonecznego, działając jak potężny planetarny klimatyzator. Po jego „wyłączeniu” temperatury Arktyki szybują. Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Na północy Ziemi działa więc wyjątkowo silne pozytywne sprzężenie zwrotne. Im mniej lodu, tym prędzej nagrzewa się region – przyspieszając dalsze topnienie lodu. Wzrost temperatur to jednak zaledwie pierwszy efekt tego procesu. On sam wywołuje kolejne, niekiedy zupełnie nieoczekiwane skutki. Jeden z nich został właśnie opisany w artykule opublikowanym czasopiśmie „Limnology nad Oceanography”. Grupa naukowców m.in. z niemieckiego Instytutu Alfreda Wegenera, przewiduje, że ocieplanie się Arktyki poskutkuje jej „zmeduzowieniem” (ang. jellification). Innymi słowy, północy rejon Ziemi czeka prawdziwa inwazja wielkich meduz, dotychczas trzymających się bardziej na południe. Jak przeprowadzono badania? Naukowcy skupili się na ośmiu gatunkach meduz. Wybrali takie, których rozprzestrzenianie się zostało najlepiej przebadane. Reprezentatywny dla meduz zestaw obejmował m.in. nieduże stułbiopławy Aglantha digitale, mające zaledwie kilka centymetrów. Arktyczne eskapady tego przezroczystego zwierzęcia, wyróżniającego się zdolnością błyskawicznego rzucenia się do ucieczki, wcześniej śledzili m.in. polscy biolodzy z Instytutów Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego i PAN. Na drugim końcu skali znalazła się natomiast największa meduza świata, czyli bełtwa festonowa (Cyanea capillata). Ten gatunek zasługuje na miano monstrum wśród meduz – może mieć średnicę ciała wynoszącą dwa metry i czułki sięgające 30 m! Dodatkowo bełtwa wyposażona jest w parzydełka. Kontakt ze zwierzęciem bywa więc bolesny. Naukowcy najpierw zebrali dane opisujące, gdzie meduzy pojawiają się obecnie. Następnie zbudowali model przewidujący, jaki będzie ich zasięg występowania w drugiej połowie tego wieku. Model uwzględniał postępujące zmiany klimatyczne, czyli ocieplanie się wód oceanicznych i zanik lodu, w scenariuszach średnio i szybko postępującego ocieplenia klimatu. Uwzględniał również zmiany temperatury wód w przekroju pionowym – szczególnie istotne dla meduz żyjących nieraz na znacznych głębokościach. Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Co przewiduje model? Zasięg większości badanych gatunków poszerzy się, a meduzy zaczną pojawiać się coraz dalej na północy. Największej ekspansji mogą dokonać bełtwy festonowe, jako gatunek rodzimy dla Morza Arktycznego i Północnego. Naukowcy przewidują, że zasięg występowania bełtw powiększy się nawet trzykrotnie. Oczywiście proces „zmeduzowania” Arktyki nie jest wyłącznie sprawą przyszłości. Trwa już od pewnego czasu. Charlotte Havermans, główna autorka badań, powiedziała „New Scientistowi”, że w okolicach archipelagu Svalbard meduzy już teraz wygrywają z dorszami, utrudniając rybołówstwo. – Mogą naprawdę wyprzeć ryby, których już prawie tam nie ma – zauważyła badaczka. Źródła: New Scientist, Communications Earth&Environment, Limnology nad Oceanography. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pogoda odgrywała kluczową rolę podczas II wojny światowej. Dane meteorologiczne były bezcenne
Konflikt dotarł nawet pod koło podbiegunowe. W walkach uczestniczyły nie tylko okręty i samoloty, lecz także naukowcy i Grenlandczycy na psich zaprzęgach. Nie chodziło o zdobycze terytorialne czy surowce. Kluczową rolę odgrywała pogoda.
W tym artykule: Statki, samoloty i bazy polarne Walki na Spitsbergenie Konflikt w Grenlandii Niemieckie boje meteorologiczne Trudne życie wojskowych meteorologów Ostatni nazistowski oddział na Spitsbergenie Dane o prądach atmosferycznych, kierujących się znad Arktyki do Europy i mających wpływ na pogodę na kontynencie, były z militarnego punktu widzenia bezcenne. Mówiono, że pogoda dla wojskowych ma większą wagę niż kilka dywizji pancernych. Niemieccy polarnicy dostarczali te dane do kraju, gdzie interpretował je szef służby meteorologicznej III Rzeszy dr Karl Recknagel, a następnie przekazywał sztabowcom. To właśnie dzięki temu Hitler wiedział np., że pod koniec grudnia 1944 r. niski pułap chmur utrudni działania lotnictwa alianckiego. Dysponując tymi informacjami, bardzo trafnie wybrał termin kontrofensywy w Ardenach. Alianci nie mieli bowiem wtedy wystarczających sił pancernych w tym rejonie i tylko ich lotnictwo mogło stanowić zagrożenie dla niemieckich czołgów. Jednak hitlerowcy zaczęli robić użytek z wiedzy meteorologicznej znacznie wcześniej. Statki, samoloty i bazy polarne W miesiącach poprzedzających wybuch II wojny oraz na początku walk dużą rolę w gromadzeniu pogodowych informacji odgrywały statki meteorologiczne pływające między Cieśninami Duńskimi a Islandią. Były to w większości przebudowane i wyposażone w sprzęt pomiarowy pełnomorskie jednostki rybackie. Niemcy mieli ich około czterdziestu. Tyle, że nadawane przez nie komunikaty radiowe ułatwiały ich lokalizację. Stanowiły więc łatwy łup dla aliantów. 10 wynalazków z czasów II wojny światowej, z których wciąż korzystamy Wojna to koszmar, z tym dyskutować się nie da. Jednak towarzyszący jej wyścig technologiczny przynosi czasem wynalazki, które zostają z nami i okazują się nieodzowne w czasach pokoju. Pozna... Dlatego zaraz po opanowaniu Norwegii (czerwiec 1940 r.) regularne loty obserwacyjne na daleką północ rozpoczęła specjalna eskadra Luftwaffe. Samoloty startowały z baz Petsamo, Kirkenes, Tromsø, Bardufoss, Bodø i Trondheim. Załogi obserwowały zasięg pól lodowych i stan morza. Było to możliwe tylko w świetle dnia. Poza tym pomiary wykonywane w ten sposób miały ograniczoną przydatność, bo meteorolodzy potrzebowali danych wynikających z obserwacji ciągłych, a nie dorywczych. Bardziej praktyczne okazały się więc stałe stacje meteorologiczne, które od 1940 r. Niemcy utrzymywali m.in. na Spitsbergenie i Grenlandii. Alianci zdawali sobie sprawę z tego, jak przydatna może być wiedza zdobywana przez meteorologów III Rzeszy. W ośrodku kryptologicznym w Bletchley Park utworzono nawet specjalną sekcję zajmującą się odczytywaniem niemieckich meldunków meteorologicznych. Dzięki temu Brytyjczycy wiedzieli, jakimi danymi dysponuje przeciwnik. Z kolei rząd USA 9 kwietnia 1941 r. – a więc jeszcze przed przystąpieniem do II wojny światowej – postanowił zabezpieczyć przed Niemcami Grenlandię. Ta duńska kolonia po agresji Hitlera na Danię też znalazła się na celowniku III Rzeszy. W tej sytuacji gubernator Grenlandii zawarł porozumienie wojskowe z USA. Umowa dotyczyła m.in. zbudowania bazy lotniczej, stworzenia stacji nasłuchu radiowego i stacjonowania w rejonie wyspy okrętów US Navy. Ponadto rozmieszczono tam (np. w Narsarssuak) oddziały tzw. Armii Grenlandzkiej, formalnie podległej gubernatorowi. Jednostkę tworzyli doświadczeni duńscy i norwescy myśliwi. Pomagali im również miejscowi Inuici – dobrowolnie, bo rdzenni mieszkańcy Grenlandii byli zwolnieni z obowiązku służby wojskowej. Dzięki tym zabiegom Amerykanie uzyskali możliwość kontroli nad wyspą i okolicznymi wodami. Żołnierze wchodzący w skład Armii Grenlandzkiej patrolowali regularnie teren, a nieocenionym wsparciem okazali się miejscowi przewodnicy wykorzystujący do dalekich patroli psie zaprzęgi. Co więcej, od 11 sierpnia 1941 r. okręty USA – de facto wciąż państwa neutralnego! – otrzymały zgodę amerykańskiego prezydenta na zatrzymywanie i w razie konieczności zatapianie wszystkich jednostek pływających pod banderą III Rzeszy. Jak się prognozuje pogodę? Obchodzimy Światowy Dzień Meteorologii Przewidywanie zjawisk atmosferycznych jest możliwe dzięki danym zbieranym z wielu źródeł. Są one potem analizowane przez specjalistów i superkomputery. Walki na Spitsbergenie Brytyjczykom z kolei sen z powiek spędzała sprawa Spitsbergenu, największej wyspy archipelagu Svalbard. Norwegowie mieli tam, w osiedlu Barentsburg, stację meteorologiczną. Po podbiciu Norwegii wiosną 1940 r. dostęp do niej uzyskali Niemcy. Dlatego 25 sierpnia 1941 r. Royal Navy dokonała desantu na stację. Do zatoki Ejsfjord wpłynęły dwa lekkie krążowniki, kilka niszczycieli i transportowiec Empress of Canada z grupą żołnierzy. Zniszczyli nie tylko stację, elektrownię czy urządzenia radiokomunikacyjne. Zlikwidowali nawet zapasy węgla i wysadzili w powietrze słupy elektryczne. Niebawem Brytyjczycy wrócili do Barentsburgu – z zamiarem założenia własnej stacji. Jednak tym razem zareagowali Niemcy. 7 września 1943 r. w okolicy pojawiły się okręty Kriegsmarine na czele z pancernikiem Tirpitz. Z bazy zostały zgliszcza. Na dodatek pancernik zagrażał alianckim konwojom arktycznym płynącym z zaopatrzeniem dla sojuszniczych wojsk radzieckich, walczących z hitlerowcami na froncie wschodnim. Wściekli Brytyjczycy kilkanaście dni później ciężko uszkodzili Tirpitza. Rok później zatopili go w Tromsø, używając gigantycznych, ponadpięciotonowych bomb Tallboy. Jednak Niemcy zdążyli już się zadomowić w innych częściach archipelagu. Na przykład we wrześniu 1941 r. Luftwaffe przetransportowała ekspedycję, którą rozlokowano na Spitsbergenie w Adventdalen (baza w Bansø). Było to kilku naukowców z niezbędnym wyposażeniem. Zaś w październiku dwoma statkami przewieźli kompletną stację do fiordu Lilliehöök w zatoce Signehamma. Naukowcy przebywali tam do sierpnia 1942 r., gdy na miejscu pozostawili już tylko automatyczną stację meteo WFL (Wetter-Funkgerät Land). W sumie do końca wojny w archipelagu Svalbard działało 8 baz Luftwaffe, Kriegsmarine i Abwehry. Konflikt w Grenlandii Kolejnym celem hitlerowców była Grenlandia. Pierwsza niemiecka wyprawa dotarła tam 26 sierpnia 1942 r. Na wyspie Sabine u północno-wschodnich wybrzeży Grenlandii ze statku Sachsen zeszło kilku niemieckich naukowców z wojskową obstawą. Założyli bazę o kryptonimie Holzauge. Działała bez przeszkód do 13 marca 1943 r., kiedy dotarł do niej patrol saneczkowy Armii Grenlandzkiej. Pod bazą doszło wówczas do strzelaniny. Górą byli Niemcy. W potyczce zginął jeden z Duńczyków, dwóch trafiło do niewoli, jeden uciekł. Niemcy ruszyli za nim w pościg, w trakcie którego dotarli aż do odległej o 100 km osady Eskimonæs i zniszczyli tamtejszy posterunek policji. Alianci nie dali za wygraną. Dwa miesiące później niemiecką stację zaatakowały bombowce B-24 Liberator wysłane z bazy na Islandii. Ośrodek został prawie doszczętnie zniszczony, cudem ocalała ekipa ewakuowała się do III Rzeszy. Co ciekawe, Niemcy zabrali ze sobą „zdobyczne” psy z zaprzęgu pokonanych wcześniej Duńczyków. Zwierzęta trafiły do ośrodka szkoleniowego w Karkonoszach – bo to właśnie tam przygotowywano wiele niemieckich wypraw arktycznych. Armia Grenlandzka pozostawała jednak czujna. 22 kwietnia 1944 r. jej patrol wykrył kilkunastoosobową niemiecką ekspedycję, która po utknięciu na polu lodowym we wrześniu 1943 r. dotarła do wysepki Shannon, a potem zorganizowała zaimprowizowaną bazę w starej kopalni. Przez kilka tygodni dochodziło tam do potyczek, w których żadna ze stron nie była w stanie uzyskać przewagi. Wreszcie wyczerpani Niemcy zostali ewakuowani drogą lotniczą. Inny patrol Grenlandczyków w październiku 1944 r. wziął do niewoli dwunastoosobową ekipę misji Edelweiss II. Wpadła, ponieważ została wykryta przez alianckie maszyny rozpoznawcze. Statek, którym przypłynęli niemieccy polarnicy, przechwyciły sojusznicze okręty i odstawiły do portu w Bostonie. Niemieckie boje meteorologiczne Lecz poczynając od tego samego 1944 r. Niemcy opracowali sposób, by nie ryzykować kolejnych strat w ludziach. Otóż za pomocą U-Bootów zaczęli rozmieszczać u wybrzeży Grenlandii swój nowy wynalazek – automatyczne boje meteorologiczne WFS (Wetter-Funkgerät See). Wynurzały się one kilka razy na dobę, aby przekazać zakodowane pomiary (m.in. temperaturę wody i powietrza, siłę i kierunek wiatru), a następnie ponownie znikały w głębinach. Alianci obiecywali grenlandzkim rybakom sowite nagrody za ich wyłowienie. Był jednak drobny problem. Boje wyposażono w urządzenie samoniszczące, które uruchamiało się przy próbie wyciągnięcia z wody! Wiele z tych groźnych stacji-min nadawało sygnały jeszcze długo po zakończeniu wojny. Trudne życie wojskowych meteorologów Niemcy organizowali ekspedycje także na radzieckie wody. Misja Schatzgräber wylądowała 22 września 1943 r. na jednej z wysp archipelagu Ziemi Franciszka Józefa. Miała jednak pecha. W maju 1944 r. zmęczeni ubogim i monotonnym menu polarnicy urządzili polowanie, podczas którego zabili niedźwiedzia. Mięso było smaczne, lecz członkowie grupy się rozchorowali. Dostali gorączki sięgającej 40 stopni, mieli bóle mięśni, wysypkę i biegunkę. Okazało się, że zapadli na trychinozę – chorobę wywołaną przez włosienie. Stan chorych się pogarszał, więc Niemcy wysłali po nich z Norwegii samolot, ale podczas lądowania uszkodził podwozie. Do naprawy niezbędne były części zapasowe, przysłano więc kolejną maszynę. W końcu ekipę udało się ewakuować. Inna sprawa, że nawet z misji zakończonych sukcesem naukowcy wracali wycieńczeni i chorzy. Przyczyną były nie tylko warunki atmosferyczne, ale także dieta – uboga w owoce, warzywa i zboża, w większości oparta na żywności puszkowanej. Ostatni nazistowski oddział na Spitsbergenie Paradoksalnie jednak, to właśnie w Arktyce skapitulował ostatni niemiecki oddział. We wrześniu 1944 r. na pokładzie statku Carl J. Busch na niewielką wyspę Nordostland w północno-wschodniej części Spitsbergenu dotarła ekspedycja pod dowództwem geografa dr. Wilhelma Degego. Brytyjczycy, którzy wiedzieli o wyprawie z przechwyconej korespondencji radiowej, wysłali niszczyciele. Te nie odnalazły jednak Niemców i ekipa dotarła do celu. W Chinach odnaleziono bunkier horroru z II wojny światowej. Kryje przerażającą historię Przez lata nie było wiadomo, gdzie znajduje się niesławny „bunkier horroru”. Ludzie umierali tam podczas koszmarnych eksperymentów. Polarnicy mieli ze sobą ok. 1800 skrzyń ze sprzętem i żywnością wystarczającą na 2 lata – na taki bowiem okres planowano wyprawę. Po dotarciu do celu Niemcy postawili zabudowania, rozłożyli sprzęt pomiarowy i rozpoczęli zbieranie danych. Mierzyli temperaturę gruntu, śniegu i wody morskiej. Ponadto codzienne wysyłali radiosondy w dolne warstwy stratosfery. Kilkanaście razy na dobę dokonywali pomiarów ciśnienia, wilgotności i temperatury. Mierzyli też siłę oraz kierunki wiatrów. Zaszyfrowane dane przekazywali centrali poprzez stację pośrednią w norweskim Tromsø. O zakończeniu wojny dowiedzieli się z radia. Mimo kapitulacji III Rzeszy nie zaprzestali pracy i dalej (ale już nie szyfrując) przekazywali wyniki swoich obserwacji. Gdy myśleli, że wszyscy o nich zapomnieli, otrzymali wiadomość o wysłanym po nich statku. Norweskim. Niemcy oczekiwali na niego ze sporymi obawami o swój los. Norwegowie nie potraktowali ich jednak wrogo. A 4 września 1945 r. dr Dege podpisał akt poddania się załogi stacji – de facto ostatniej aktywnej jednostki Wehrmachtu.