Na wstępie Ochrona naturalnych terenów i wód nie jest wyłącznie amerykańską ideą. Ale jest to coś, co USA rozwijają w stopniu większym niż jakikolwiek inny kraj na świecie. Ich słynne parki narodowe pobudzają wyobraźnię od ponad wieku (system federalny powstał w 1916 r.). Wielu ludziom niemogącym zobaczyć tych cudów osobiście przybliża je wirtualnie serial dostępny na kanale Disney+. Na potrzeby artykułu do tego numeru autor Peter Gwin i fotografka Katie Orlinsky zabierają nas w głąb Gila Wilderness w Nowym Meksyku. Obszar ten, wyznaczony w 1924 r., był pierwszym oficjalnie ustanowionym rejonem dzikiej przyrody nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale także na świecie. Pomysł był dziełem wielkiego amerykańskiego działacza na rzecz ochrony przyrody i ekologa Aldo Leopolda, który wierzył w wartość zachowania niektórych środowisk w całkowicie naturalnym, niezmienionym stanie. Czy jednak istnieje takie miejsce na Ziemi, którego ludzie rzeczywiście nie zmienili? Co oznacza, że dane miejsce jest „dzikie”? I jaki jest nasz punkt odniesienia decydujący o tym, że rzeczywiście takie jest? To tylko niektóre z pytań, jakie zadajemy w artykule opublikowanym na s. 42. Nabierają one tym większego znaczenia, że coraz więcej krajów stara się nie tylko chronić swoją dziką przyrodę, ale także renaturyzować obszary, które uprzednio były wykorzystywane m.in. na potrzeby rolnictwa. Ale opowieść o Gila Wilderness to tylko jeden z wielu fascynujących artykułów w niniejszym wydaniu. Proponujemy bowiem Czytelnikom także materiał o starożytnych kulturach wykorzystujących żelazo z meteorytów w czasach, gdy nie potrafiły go jeszcze wytworzyć same. O niezwykle doświadczonym przez los Libanie. Pokazujemy uwarunkowania handlu mięsem dzikich zwierząt na terenach Konga. I wreszcie zaglądamy do niezwykłej, rządzonej przez kobiety wioskowej wspólnoty w Brazylii. Życzymy przyjemnej lektury. Nathan Lump redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Natura jak z baśni Pewnej ciemnej nocy fotograf Cody Cobb dla zabawy użył światła ultrafioletowego i uzyskał krajobrazy jak nie z tego świata. Ponadto Połów homarów Fluorescencyjne grzyby Anolis wodny Pszczoły kaktusowe REPORTAŻE Niebiańskie żelazo | s. 22 Zanim ludzie nauczyli się wytapiać żelazo z rud, wykorzystywali to pochodzące z meteorytów. A jako rzadkie i spadające z nieba, było wtedy metalem szlachetnym. Tekst J. Bennett Ilustracje O. Freeman Zdjęcia P. Verzone Dziki Zachód | s. 42 Chroniona dzicz Gila w Nowym Meksyku, dawna ziemia Apaczów, przetrwała do dziś w swoim niemal pierwotnym stanie. Tekst P. Gwin Zdjęcia K. Orlinsky Liban | s. 62 Na ten kwitnący niegdyś kraj spadają kolejne plagi, a ich końca nie widać. Tekst R. Abouzeid Zdjęcia R. Effendi Obiad z lasu | s. 84 W wielu rejonach świata dziczyzna jest ważną składową ludzkiej diety. Jak w tej sytuacji zachować zagrożone gatunki i nie pozbawić ludzi źródła białka? Tekst R. Ebersole Zdjęcia B. Stirton Wioska kobiet | s. 106 Brazylijska osada założona przez społeczne buntowniczki kieruje się prawem wspólnoty. Tekst P. Ramón Zdjęcia L. Dörr
Dywizjon 303. Opowieść o podniebnych rycerzach i bitwie o Anglię
Dywizjon 303 walczący w bitwie o Anglię stał się legendą. W czasach pokoju lotnicy z Polski przestali być potrzebni. Ci, których jeszcze niedawno noszono na rękach, zostali odsunięci w cień. Pozostał smutek i gorycz. I zdjęcia chłopaków o zawadiackich uśmiechach, którzy pragnęli tylko dwóch rzeczy: walczyć i wrócić do domu, jaki zapamiętali.
Pozostał smutek i gorycz. I zdjęcia chłopaków o zawadiackich uśmiechach, którzy pragnęli tylko dwóch rzeczy: walczyć i wrócić do domu, jaki zapamiętali. – Wszyscy lotnicy to pijaki i wariaci! – krzyczała wzburzona matka 19-letniego Jana Zumbacha, gdy ten oświadczył, że chce zostać pilotem. Wcześniej zdążył się już nieźle „popisać”. Za jego niewątpliwą przyczyną córka wołopasa w majątku rodziców nieco – jak sam wspominał – „na wadze przybrała”. Zumbach, jeden z późniejszych dowódców Dywizjonu 303, od najmłodszych lat miał duszę niepokorną, charakter awanturnika oraz niespożyte zapasy sprytu. W 1936 r. jako jeden z 90 młodych mężczyzn dostał się do Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie. Oczywiście, wbrew woli matki. Wraz z nim na pierwszym roku znalazł się także Mirosław Ferić, późniejszy słynny as lotnictwa. W szkole zaprzyjaźnili się z trzecim zawadiaką – Witoldem Łokuciewskim, młodzieńcem o hollywoodzkiej urodzie, który miał zostać ostatnim dowódcą legendarnego dywizjonu. „Trzej muszkieterowie”, jak nazywano ich w czasie wojny, byli prawdziwymi szczęściarzami. Do Dęblina startowało 6 tys. kandydatów, a dostanie się do szkoły graniczyło z cudem. O ile w XIX w. elitą byli kolejarze, o tyle wiek XX przyniósł fascynację podniebnymi przestworzami. Charles Lindbergh przelatując samotnie Atlantyk w 1927 r., pokazał, że sky is the limit i dla człowieka nie ma już rzeczy niemożliwych. Polski rząd finansował aerokluby, gdzie każdy mógł brać bezpłatne lekcje latania. Z takiej okazji korzystały wszystkie „gorące głowy”, również kobiety. Latała, ku zgrozie i zgorszeniu rodziców, nawet młodziutka Jadwiga Piłsudska, córka Marszałka. – Witold Urbanowicz, jeden z dowódców Dywizjonu 303, zgodnie z oczekiwaniami rodziców miał zostać kawalerzystą. Stało się inaczej – mówi Wojciech Krajewski, historyk, starszy kustosz Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, autor biografii lotnika. – W roku 1928 Witold wybrał się z kolegami do kawiarni w pobliżu warszawskiego lotniska. Powietrznym akrobacjom przyglądały się tam zafascynowane dziewczyny. „Na koniu takich sztuk nie zrobisz” – rzuciła jedna z nich. To dzięki tej – nieco kąśliwej – uwadze Urbanowicz zamiast ułanem postanowił zostać pilotem. Po dwóch latach zaczął naukę w Dęblinie, gdzie szlify zdobywały późniejsze sławy Dywizjonu 303. Wstawaliśmy o czwartej rano i do południa wykonywaliśmy loty szkolne – wspominał Jan Zumbach. Po obiedzie mieliśmy krótki czas na odpoczynek, po czym znów wracaliśmy do kabin. Dopiero wiele lat później stało się dla mnie jasnym, że to właśnie dęblińska szkoła – wyczerpujący tryb życia w połączeniu z żelazną dyscypliną – pozwoliła łatwiej pokonywać trudności i nawet śmiać się, wzruszając ramionami, w obliczu przykrości. Wierzę głęboko, że owe cztery lata, jakie spędziłem w Wojsku Polskim, opancerzyły mnie na całe życie. Żelazna dyscyplina nie przeszkadzała jednak młodym pilotom korzystać z życia. Uczyli się w końcu nie tylko pilotażu. Wpajano im też, aby zachowywali się rycersko, dbali o damy, kupowali im kwiaty, byli szarmanccy, nie uprawiali hazardu, nie zaciągali długów i za dużo nie pili. Studenci pilnie słuchali, a potem… robili swoje. Nierzadko zadawali się z paniami, które damami nie były, pożyczali pieniądze i próbowali dokładnie tego wszystkiego, czego nie powinni. „Trzem muszkieterom” w głowie były głównie „wino, kobiety i śpiew”, nauka na samym końcu. A że lokata zależała również od zachowania podchorążego, Łokuciewski ukończył szkołę na przedostatnim miejscu, a Ferić jako ósmy od końca. Tylko Zumbach uplasował się dość wysoko: na 38. miejscu od końca. Latali za to tak, jakby urodzili się ze skrzydłami. Brawurowo, z fantazją. – Byli uważnie obserwowani przez instruktorów. Kiedy odpadli ci, którzy sobie zupełnie nie radzili, pozostałych dzielono na dwie grupy. Kursanci o spokojniejszych charakterach zostawali pilotami bombowców, czyli – jak nazywali ich złośliwie koledzy – kierowcami autobusów. Ci o zawadiackiej naturze, skorzy do ataku i dynamiczni, szli na myśliwce – mówi Wojciech Krajewski. – Ale to nie byli szaleńcy, tylko znakomici piloci. Ich przewaga nad innymi brała się właśnie z surowej, przedwojennej selekcji i świetnego wyszkolenia. Polacy np. zwykle jako pierwsi dostrzegali samoloty wroga. W większości naszych myśliwców przed 1939 r. nie było radia – nie mogli się więc ostrzegać. Musieli baczniej obserwować to, co dzieje się dookoła, a sygnały i spostrzeżenia przekazywali sobie gestami ręki czy kiwaniem skrzydeł. Myśliwiec w powietrzu powinien zamienić się w kobrę; atak musi być zdecydowany, błyskawiczny i skuteczny – instruował podopiecznych Witold Urbanowicz. Podchorążowie szkolili się w ryzykownej taktyce wyrażonej zdaniem: „Nie strzelaj, dopóki nie zobaczysz białek ich oczu”. Kursant razem z oficerem lecieli obok siebie, na określonej wysokości rozdzielali się w powietrzu, a następnie, z prędkością 400 km/godz. pędzili wprost na siebie. Ten, kto ze strachu przed zderzeniem (...) zbyt wcześnie odskakiwał w bok, nie był wart nic. Ja ten odskok robiłem w ostatniej dziesiątej części sekundy, kiedy niemal zaglądałem już w oczy porucznika – wspominał Zumbach. 400 km/godz. Odskok w ostatniej chwili. Co usłyszał od dowódcy żądny pochwał pilot? – Wciąż za wcześnie! W Dęblinie i na ziemi trzeba było mieć mocne nerwy. 1 września 1939 r. niedoszły kawalerzysta, a teraz już doświadczony instruktor Witold Urbanowicz wystartował z lotniska. W drugim samolocie leciał kursant. Był to rutynowy lot szkoleniowy, pojedynek „jeden na jednego”. Urbanowicz, jak większość bohaterów tej opowieści, nie należał do ludzi pokornych. W 1934 r., podczas międzynarodowych zawodów samolotów sportowych w Warszawie, srogo potraktował samego Willy’ego Messerschmitta, konstruktora słynnych myśliwców, kiedy ten podszedł pod hangar, gdzie wstęp był wzbroniony. Witold trzymał leżącego na mokrej trawie „szpiega” pod bronią, dopóki nie pojawili się niemieccy oficjele. Pamiętnego 1 września niespodziewanie zobaczył wokół swojej maszyny smugi pocisków. Przekonany, że to towarzyszący mu podchorąży strzela przez pomyłkę, dał znak do lądowania. Na ziemi usłyszał od kolegów: ofiaruj metrową świecę w kościele. Przed chwilą zaatakował cię messerschmitt! Dla Urbanowicza wtedy właśnie rozpoczęła się II wojna światowa. W 1939 r. III Rzesza miała do dyspozycji ok. 1 500 bombowców i 1 100 myśliwców. Polska – 390 maszyn, w tym 150 myśliwców. – Polskie samoloty PZL P.7 i P.11 były znacznie wolniejsze od maszyn Luftwaffe. Kiedy wybuchła wojna i przyszło im się zmierzyć z messerschmittami, nasi lotnicy mieli tylko trzy atuty: zwrotność swoich powolnych samolotów, własne mistrzostwo pilotażu i wolę walki. Nie było szans na dogonienie nawet bombowca, dlatego atakowali z przewagą wysokości, by się dodatkowo rozpędzić. O nawiązaniu równej walki z messerschmittem w ogóle nie było mowy – mówi Wojciech Krajewski. – Walka w obronie polskiego nieba była przegrana, ale nie z winy pilotów. W tamtym czasie siłom zbrojnym Niemiec nie mogło się oprzeć żadne państwo. Wystarczy wspomnieć, jak szybko upadła Francja, a Wielką Brytanię przed inwazją uratował tylko kanał La Manche. Polski przemysł lotniczy, tworzony od zera po odzyskaniu niepodległości, dopiero nabierał rozpędu. Niestety, zabrakło paru lat. Ale nawet wobec klęski wrześniowej dokonano czegoś wielkiego – zdołano ewakuować, głównie przez Rumunię i Węgry, co najmniej 80 proc. personelu lotniczego. Tylko dzięki temu dało się odbudować polskie lotnictwo we Francji, a potem w Wielkiej Brytanii – wyjaśnia historyk. Rumuński rząd początkowo zgodził się na przyjęcie myśliwców polskiego lotnictwa. Na południe ruszyły więc eskadry Zdzisława Krasnodębskiego – pierwszego dowódcy Dywizjonu 303, nazywanego przez pilotów „królem”. Podchorążych z Dęblina przeprowadzał Witold Urbanowicz. Wszyscy pałali żądzą walki, tymczasem wkrótce przyszło rozczarowanie: Rumunia ogłosiła neutralność i odmówiła przyjęcia samolotów. Tysiące lotników wyruszyło dalej – tam, gdzie mogli wykorzystać swoje umiejętności. Jan Zumbach płynął statkiem przemycającym emigrantów, w smrodzie zwierzęcych odchodów, zaś mięso, które przygotował z kolegami na podróż, przykryte było tysiącami robaków grubych jak sznurowadło. Podczas przeprawy przez Bosfor grecki kapitan łajby, chcąc uniknąć kontroli Turków, wywiesił żółtą flagę: na pokładzie zakaźnie chorzy! Do Anglii dotarło ponad 30 tys. polskich lotników, marynarzy i żołnierzy. Gdy skapitulowała Francja, Albion stał się dla nich Wyspą Ostatniej Nadziei. Był również Ziemią Kompletnie Nieznaną. Z początku większość polskich pilotów potrafiła powiedzieć po angielsku zaledwie: yes i no. Jeden na zadane po angielsku pytanie, czy jest chory wenerycznie, radośnie wykrzyknął yes, co zaowocowało nieco upokarzającymi badaniami. Niemożność dogadania się, w połączeniu z brakiem pokory, a czasem i subordynacji Polaków, wprawiała Anglików w zakłopotanie. Nie bardzo wiedzieli, co robić z tymi pełnymi fantazji lotnikami. Wiedzieli o nich na ogół tyle, że nie udało im się obronić własnego kraju. Przekonani, że to wynik braku umiejętności, wysyłali ich na przymusowe szkolenia, na których piloci mieli poznawać procedury i język. Ale Zumbach, Urbanowicz, Łokuciewski, Ferić i wielu im podobnych nie chciało się szkolić. Znali swoją wartość i chcieli mieć możliwość formowania własnych, polskich jednostek. Kiedy Luftwaffe zaczęła zmasowane ataki na brytyjskie lotniska, zaś piloci Jej Królewskiej Mości ginęli jeden za drugim, Winston Churchill przychylił się w końcu do żądań gen. Władysława Sikorskiego i 2 sierpnia 1940 r. zezwolił na utworzenie polskiego Dywizjonu 303, który Polacy ochrzcili kościuszkowskim. Kadłuby hurricane’ów ozdobili godłem: czerwoną krakuską i skrzyżowanymi kosami na tle czerwono-białych pasów i gwiazd. Odżyła nadzieja. Niestety, choć bitwa o Anglię trwała już miesiąc, Anglicy kazali im czekać. Wściekli Polacy szkolili się więc, pozorując ataki na stare angielskie bombowce Bristol Benheim. Ale historia lubi płatać figle… 30 sierpnia dwie eskadry jak zwykle wzbiły się w powietrze, by – jak złośliwie twierdził Zumbach – polować na niewinnego benheima. Dokładnie o 16.15 – to moment niezwykle ważny w dziejach dywizjonu – porucznik Ludwik Paszkiewicz, widząc w powietrzu zamieszanie, odłączył się od szyku. Nie czekał oczywiście ani na rozkaz, ani na pozwolenie. Samotnie wmieszał się do walki angielskiego hurricane’a z dwoma niemieckimi dornierami Do17. Niemal odruchowo otworzył ogień. Po chwili cała niemiecka załoga wisiała na spadochronach. Paszkiewicz nigdy nie pił. Jego wstrzemięźliwość była tak przysłowiowa, że koledzy poddawali w wątpliwość jego polskie pochodzenie, ale tego dnia upił się do nieprzytomności. Nazajutrz, w wigilię rocznicy pierwszych walk w Polsce, Dywizjon 303 oficjalnie wyruszył do akcji, by zablokować drogę ciągnącym na Londyn niemieckim bombowcom. Tego dnia angielskie lotnictwo poniosło największe straty w całej bitwie o Anglię. Niemcy strącili 39 myśliwców, zginęło 14 pilotów. Polacy wyszli z tej próby z tarczą i mieli na koncie trzy zestrzelenia. Zachwyceni Brytyjczycy postanowili wynagrodzić dzielnych pilotów i… dali im dzień urlopu. Dla naszych była to straszna kara. Niemieckie samoloty codziennie czarną chmurą nadlatywały nad wyspę, a Polacy bili się o – obcy im przecież – kraj jak „anioły zemsty” (cytując brytyjskich dziennikarzy). W połowie września osiągnięcia Dywizjonu Kościuszkowskiego były tak wielkie, że Stanley Vincet, szef bazy w Northolt, postanowił osobiście sprawdzić, czy przypadkiem Polacy nie zawyżają liczby zestrzeleń. To, co zobaczył, dosłownie wbiło go w lotniczy fotel. Wycho wankowie twardej szkoły w Dęblinie pruli prosto na dzioby messerschmittów, otwierając ogień niemal w ostatniej chwili. Spadali na swoje ofiary niezauważenie, w jednej chwili byli wszędzie i nigdzie. Atak rozegrał się w tak zawrotnym tempie, że pułkownik nie zdążył się nawet włączyć do walki. Za każdym razem, gdy chciał zbliżyć się do niemieckiego bombowca, drogę przecinał mu „nurkujący Polak”. Okazało się, że to Anglicy powinni się uczyć od Słowian. Po wylądowaniu Vincet zdołał tylko wykrztusić: „oni naprawdę ich koszą”. I to jak! O ile Witold Łokuciewski pisał niemalże suche raporty, o tyle Ferić skrzętnie notował wszystko (prowadził pamiętnik dywizjonu), a we wspomnieniach Jana Zumbacha niemalże czuć zapach dymu. Dziś, gdy wiele osób boi się wsiąść do rejsowego samolotu, relacje z tamtych lat przypominają opowieści współczesnych nastolatków, którzy właśnie osiągają kolejny poziom w komputerowej grze. Teraz rzuciły się na nas messerschmitty. Ile ich było? Bardzo dużo! Widziałem tylko samoloty z czarnymi krzyżami. Wiłem się jak w ukropie, wykonując szaleńcze zwroty, aby tylko zgubić dwa siedzące mi na ogonie. W pewnej chwili messerschmitt pokazał mi się na chwilę w celowniku. Instynktownie nacisnąłem spust. Moich osiem karabinów plunęło ogniem, z samolotu Niemca buchnął dym, w jednej chwili zwalił się w dół. Drugi messerschmitt pokazał się przede mną w odległości nie większej niż 50 metrów. Ponownie nacisnąłem spust, ale tym razem z karabinów nie padł ani jeden strzał. Skończyła się amunicja. Zmniejszyłem obroty silnika i lecąc ku ziemi granicznie ciasną spiralą, umknąłem, na wysokości czubków, z tego gniazda szerszeni. Tak opisuje powietrzną walkę Zumbach, w równie spokojny sposób relacjonując otarcie się o Ostateczność: Obraz dorniera w wizjerze celownika robi się coraz większy – samolot był jednak wciąż za daleko... Poczekaj Janku, jeszcze chwilkę – jeszcze troszeczkę... Nagle, oszałamiający huk, straszna eksplozja! Kabina mego samolotu znikła, znalazłem się w próżni, zupełnie sam, wciąż trzymając w ręku drążek sterowy, jak czarownica kij miotły. Nie musiałem wyskakiwać – samolotu nie było – przed otwarciem spadochronu należało się tylko uwolnić z resztki fotela, która wciąż była przy mnie. Dokonałem tego, spadając w zawrotnym tempie. – Każdy pilot Dywizjonu 303 to osobna książka – twierdzi Wojciech Krajewski. – Nie chcę ich nazywać bohaterami, ale to byli mistrzowie swego fachu, wyszkoleni, by latać, zwyciężać i wracać, a nie ginąć jak kamikadze. Latali w bitwie o Anglię na nieco już przestarzałych hurricane’ach, które nadawały się do walki z bombowcami Luftwaffe. Walkę z myśliwcami zostawiano szybszym spitfire’om. Ale w realiach walki powietrznej nie dało się wybierać przeciwnika. Polacy mówili, że gdyby mieli spitfire’y, ich wyniki byłyby jeszcze lepsze. W 1944 r. przyszło się im skonfrontować nad Anglią z nową bronią – bezzałogowymi pociskami V1. „Załatwiali” je w niewiarygodny sposób: zbliżali się i podważali końcówką własnego skrzydła koniec skrzydła pocisku. To wytrącało V1 z równowagi. Zumbach z wrodzoną prostotą skomentował tę taktykę: – To zabawa wprawdzie wesoła jak na odpustowej strzelnicy, ale i niebezpieczna. 31 października 1940 r. kampania powietrzna zwana bitwą o Anglię zakończyła się sromotną klęską Luftwaffe. Niemcy stracili ponad 1 700 samolotów, a ok. 600 zostało uszkodzonych. RAF utracił 915 maszyn i prawie 500 pilotów, wśród nich 33 Polaków. Brytania ocalała – pisał na gorąco Arkady Fiedler. W decydującym dniu, owym 15 września 1940 r., dwadzieścia jeden alianckich dywizjonów […]. wzięło na siebie cały obuch hitlerowskiej furii i broniło całości frontu [...]. Między nimi byli i Polacy. Wśród Polaków – Dywizjon 303. Wkład jego do bitwy o Anglię w jej najważniejszym okresie wrześniowym był wspaniały i zdumiewający; 303 zestrzelił trzykrotnie więcej przeciwników niż przeciętnie każdy z innych dywizjonów alianckich. A przy tym miał trzykrotnie mniej własnych strat. Wielka Brytania zachłysnęła się Polakami. Kelnerzy nie pozwalali im płacić za posiłki, kontrolerzy za bilety. – To Absolutne Tygrysy – mówił sekretarz króla Jerzego, sam zaś król wybrał się z wizytą do bazy w Northolt, aby osobiście pogratulować lotnikom. Jego Wysokość usiłował zamienić z każdym z asów kilka słów, ale ci na ogół nic nie rozumieli. Jeden z chłopaków, oszołomiony wizytą, poprosił, używając zwrotu znanego mu z procedur lotniczych: Say again, Sir (Niech pan powtórzy). Ten nietakt poruszył zresztą królewską świtę niemal tak jak sytuacja w Europie. Również dyrektor naczelny BBC słał obrońcom Anglii gorące pozdrowienia. Jan Zumbach pojawił się na plakacie nawołującym do wojennych oszczędności. Winston Churchill obstawał, że jeden Polak wart jest trzech Francuzów, inni, że nawet 10. Polscy piloci byli zapraszani na elitarne przyjęcia, a kiedy jeden z nich przez pomyłkę wylądował ze spadochronem na ekskluzywnym polu golfowym, niemal automatycznie został przyjęty do klubu. Tam, gdzie pojawiały się Absolutne Tygrysy, otaczali ich wielbiciele i... myśliwi, a dokładniej – piękne myśliweczki. Za mundurem panny sznurem. Za polskimi pilotami ten sznur ciągnął się w nieskończoność. Panie dojrzalsze „adoptowały” polskie dywizjony. Młodsze okazywały wdzięczność inaczej. Dwa kilometry od bazy w Northolt leżał Orchad Inn. Stary zajazd miał żydowskiego gospodarza, który ustalał ceny na poziomie dostępnym dla młodych pogromców przestworzy. Przez Orchad Inn przewijała się paleta pań, także tych, które nie robiły nic charytatywnie. Większość stanowiły jednak te, które doceniały przede wszystkim czar polskich bohaterów. Wisząca na ścianie lista zwycięstw dywizjonu była aktualizowana a jour, oklaskiwana przez podpitych gości, a potem w szczególny sposób czczona przez przedstawicielki płci pięknej, które im lista była dłuższa, tym bardziej słabły w naszych ramionach – wspominał Zumbach i dodawał, że kiedyś przeczytał niechcący pamiętnik jednej z takich dam. Gdybym nie leżał w łóżku, pewnie bym padł, napisał. Ann prowadziła bowiem skrupulatną listę kochanków, wśród których znalazło się wielu kolegów Jana z dywizjonu. Wszyscy dostali oceny bardzo dobre, w przeciwieństwie do Anglików. Wśród setek reporterów pojawił się w końcu jeden niezwykły. Taki, który zapewnił Dywizjonowi 303 nieśmiertelność. Był pisarzem i podróżnikiem, a nazywał się Arkady Fiedler. – Polacy byli szarmanccy, całowali w rękę, kupowali kwiaty. Oszałamiali Angielki – śmieje się syn Arkadego, Marek, który opiekuje się spuścizną po ojcu. – Dlatego angielscy piloci podszywali się pod Polaków, żeby tylko zdobyć względy u kobiet. Usiłowali mówić łamaną polszczyzną, dopinali sobie do mundurów naszywkę „Poland”. Nie mogli zrozumieć, na czym polega ten nieuchwytny polski czar. Ale dla Angielek to było oczywiste. Zachwycały je sytuacje podobne do tej, kiedy jeden z pilotów udzielając wywiadu angielskiej dziennikarce, zapytał, czy może pożyczyć od niej duszę i zabrać ją ze sobą w chmury na szczęście. Pani redaktor nie odmówiła. – W 1939 r. ojciec był na Tahiti, ale na wieść o wybuchu wojny, zgasło mu tam słońce – ciągnie Marek Fiedler. – Dostał się do Wojska Polskiego, a gdy dowiedział się o sukcesach Dywizjonu 303, poprosił generała Sikorskiego o pozwolenie napisania o lotnikach. W Northolt zaprzyjaźnił się z wieloma pilotami, głównie z Witoldem Urbanowiczem, który bardzo go wspierał. Ojciec nie miał przecież pojęcia o lataniu, a musiał być z tym lotnikami bardzo blisko, także ze względu na zdjęcia. Woził ze sobą rolleflexa 6 x 6, dwuobiektywowego. Wtedy nie było przybliżeń, często więc fotografował z odległości zaledwie metra–dwóch. Na zdjęciach Fiedlera piloci są spokojni i uśmiechnięci. – Ojciec wiedział, że oni za chwilę mogą nie żyć. Tak jak oni, musiał oswoić się ze śmiercią – mówi syn pisarza. A Witold Urbanowicz wspominał: Fiedler swoim pobytem na lotnisku wpłynął dodatnio na personel Dywizjonu 303. Piloci i mechanicy wiedzieli, że jest ktoś, kto ich wysiłek w walce z Niemcami uwieczni jako dokument, który kiedyś stanie się legendą. Dywizjon 303 Fiedlera to książka pełna emocji. Już w 1942 r. pojawiła się w okupowanej Polsce, choć nazwiska jej bohaterów ze względów bezpieczeństwa zastąpiono pseudonimami. Wydana w formie talii kart stała się tak popularna, że podziemni wydawcy nie nadążali z dodrukami. Dodawała otuchy, krzepiła, ale i pokazywała walkę straszniejszą niż ta w przestworzach. Walkę z samym sobą. Do najbarwniejszych postaci Dywizjonu 303 należał Józef František, Czech z pochodzenia. Niesubordynowany, regularnie oddzielał się w powietrzu od szyku, narażając w ten sposób kolegów. Nad Dover czekał na powracające samoloty nieprzyjaciela. Zawsze były wśród nich takie, które po wystrzeleniu całej amunicji lub z powodu kończącego się paliwa leciały do domu samotnie. František z zimną krwią dokonywał ich egzekucji – wspominał Jan Zumbach. Jego słabość do polowań w pojedynkę była niezwyciężoną chorobą, nieodpartym popędem – dodawał Arkady Fiedler. Czech miał stalowe nerwy. Jednak im więcej kontrowersyjnych sukcesów odnosił, tym bardziej gasł. Na ziemi był przewrażliwiony i opowiadał, że najbezpieczniej czuje się w powietrzu. Wielu pilotów odczuwało skutki wielotygodniowego życia pod presją, ale to właśnie stalowy František, jak na gorąco relacjonował Arkady Fiedler, w czasie nocnych nalotów niemieckich zrywał się na lada odgłos syren i pierwszy pędził do schronu, on, który dawniej śmiał się z takich środków bezpieczeństwa. Nowa mania chwyciła go równie mocno jak wszystkie poprzednie. I było w tym rzeczywiście coś wstrząsającego, godnego najgłębszego współczucia; junak, który z niesłychaną brawurą i najzimniejszą krwią rzucał się na wroga, wracając chwilę później do swojej bazy, bał się ziemi. Bał jej się coraz bardziej, jak gdyby ziemia była demonem mszczącym się na człowieku za to, że tak bezgranicznie ukochał powietrze. 8 października 1940 r. znaleziono rozbity samolot Františka. Maszyna nie miała śladów po kulach, Czech z nikim nie walczył. Prawdopodobnie chciał popisać się przed swoją dziewczyną i zabił się, wykręcając beczkę. Tak zginął od ziemi, jak tego się obawiał – napisał Arkady Fiedler. Najgorsze demony jednak dopiero się czaiły. Zmienne losy wojny rodziły nowe sojusze. Propaganda zaczęła podsycać w Anglii i USA antypolskie nastroje, gloryfikując Rosję. Rosja zaś, nie przejmując się resztą świata, robiła z Polską, co chciała. Zachód wyciszył sprawę Katynia, a Anglikom (sprzymierzonym teraz z Amerykanami) polscy żołnierze przestali być potrzebni. Kończył się wielki angielsko-polski romans. Zaadoptowane przez brytyjskie ladies polskie dywizjony zostały nagle sierotami. Teraz „matki” mieli amerykańscy chłopcy. Witold Urbanowicz, który w momencie ujawnienia mordu katyńskiego przebywał w Waszyngtonie, nie mógł pojąć takiego cynizmu – piszą Lynne Olson i Stanley Cloud, autorzy najobszerniejszej pracy o Dywizjonie 303. Jego ból i oburzenie były tym większe, że znał wielu spośród zabitych. Polscy lotnicy na Zachodzie patrzyli, jak Polska ginie. Gdy wybuchło powstanie warszawskie zdesperowani wysłali do angielskiej królowej rozpaczliwy telegram, błagając, by mogli wspomóc Warszawę. Nie otrzymali odpowiedzi. – Kiedy bronili Anglii, noszono ich na rękach, teraz – zapomniano. Dziewczęta zwróciły się ku mającym wysoki żołd Amerykanom z 8. Armii Powietrznej – mówi Wojciech Krajewski. – Stalin wywarł nacisk na angielski i amerykański rząd, by polscy żołnierze nie brali udziału w London Victory Parade w 1946 r. 15 pilotów z pierwszego składu dywizjonu poległo, wojnę przeżyło dziewięciu. Z nich tylko dwóm było dane wrócić do Polski. Jednym był muszkieter Witold Łokuciewski. Przyjechał do ojczyzny w 1947 r. i przez dwa lata pracował jako instruktor w Aeroklubie Lubelskim. Później na fali represji stracił pracę i zakazano mu wstępu na lotnisko. W 1947 r. aresztowano także Witolda Urbanowicza. Po zwolnieniu uciekł na Zachód. Jan Zumbach wybrał los awanturnika. Przemycał złoto i papierosy, od 1962 r. tworzył lotnictwo Katangi, które pod jego dowództwem bombardowało siły rządowe Konga. Handlował bronią. Stał się przemytnikiem i najemnikiem, przestępcą. Był bohaterem, który nie pasował na pomniki. – W 1947 r. Dywizjon 303 został wydany w Warszawie przez „Czytelnika”, ale niebawem został wycofany z bibliotek i znalazł się na komunistycznym indeksie. Ojciec nie mógł przez kilka lat wyjeżdżać. Na szczęście nie został aresztowany – opowiada Marek Fiedler. – W 1956 r., po odwilży, książka została lekturą szkolną. Ona ma kapitalną wartość. Pokazuje, że człowiek potrafi, że nasi piloci decydowali o losach świata. Co by było, gdyby Niemcy wygrali bitwę o Anglię? Do dziś Dywizjon 303 doczekał się 27 polskich wydań w łącznym nakładzie ponad 1,5 mln egzemplarzy. Siedzimy z Markiem Fiedlerem w jego domu w Puszczykowie. Dookoła zdjęcia Arkadego, pamiątki z podróży. Potomkowie pisarza kultywują pamięć o jego pracy. Marek pokazuje stare fotografie, nieliczne dokumenty, które udało mu się zdobyć. – Czy pani wie, że Dywizjon 303 miał swój hymn? – pyta. – Powstał w lasach pod Radomskiem, kiedy partyzanci czytali książkę mego ojca. Pieśń dotarła do Londynu, gdzie zagrzewała naszych lotników do walki. Ocalona przez Arkadego Fiedlera legenda jest ciągle żywa. Na lotnisku w Northolt, do dziś bazie RAF-u, zachowano historyczną mesę, gdzie piloci fetowali swoje zwycięstwa. Przed Orchard Inn stoi spitfire w polskich barwach. Nie ma wątpliwości, że to Arkady Fiedler ocalił polskich lotników od zapomnienia. Zgłoszone przez Dywizjon 303 aż 126 zestrzelenia w czasie bitwy o Anglię przeszły do legendy, choć dziś wydaje się, że to liczba nieco zawyżona. – Szkoda, że polska emigracja wojenna nie zadbała o swoją spuściznę – mówi Wojciech Krajewski. Zgodnie z testamentem Dywizjonu 303 wszystkie jego pamiątki miały trafić do zbiorów Muzeum Wojska Polskiego. Do dziś nie trafiły. Znajdują się w Instytucie i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie. Mało kto z polskich historyków może sobie pozwolić (ze względów finansowych), by je badać. Choć nigdy w historii tak wielu nie zawdzięczało tak wiele tak niewielu, nie każdy potrafi pielęgnować przeszłość. Ale przecież piloci z Dywizjonu 303 to byli po prostu zwykli chłopcy... W artykule wykorzystano cytaty z książek: „Dywizjon 303” Arkadego Fiedlera; „Sprawa honoru. Dywizjon 303 Kościuszkowski. Zapomniani bohaterowie II wojny światowej” Lynne Olson i Stanleya Clouda w przekładzie Małgorzaty i Andrzeja Grabowskich; „Ostatnia walka. Dowódca Dywizjonu 303” Jana Zumbacha w przekładzie Ryszarda Witkowskiego. Joanna Lamparska
Pokazał, że fiatem 126p można przejechać całą Azję
Arkady Paweł Fiedler, wnuk znanego pisarza, pokonał maluszkiem prawie 23 tys. km.
Maluch daje radę Na widok malucha strażnik oniemiał z wrażenia. Nie ma mowy, powtarza, takie coś nie poradzi sobie na stromych podjazdach. Mogą wjeżdżać tylko samochody z napędem na cztery koła. Ale ja jestem bardziej zdeterminowany niż on uparty. Bardzo chcę zobaczyć Kanion Szaryński, często porównywany do Wielkiego Kanionu Kolorado, tylko mniejszy i leżący w Kazachstanie. Dlatego tak długo przekonuję strażnika, że w końcu ten poddaje się i mnie puszcza. Jako ostatecznego argumentu używam Afryki. Zielona Bestia przejechała całą Afrykę, a tu nie da rady? Siadam za kierownicą i zaczynam zjeżdżać do kanionu. Już po pierwszych paru metrach wiem, że facet miał rację. Samochód zsuwa się po drodze, mimo że hamulce wchodzą w podłogę. Na dole zamiast podziwiać wspaniałe piaskowcowe formacje, zastanawiam się, jak go teraz stąd wydostać. Wzięcie na hol nie wchodzi w grę, za stromo. Decyzja? Z innymi mężczyznami wyciągamy go ręcznie, na lince. Już na górze wpada mi do głowy pewien pomysł. Podjeżdżam do posterunku strażnika. — Widziałeś, dałem radę! – rzucam do niego, a ten robi wielkie oczy. Tak oto rodzą się legendy. Kto wie, czy nie będzie opowiadał o fiacie 126p, który pokonał Kanion Szaryński. Zanim wyjechałem z Polski, wszyscy straszyli mnie milicją, policją, celnikami. Że na Wschodzie wciaż żywa jest mentalność postsowiecka, więc muszę się przygotować na różne dodatkowe opłaty i bakszysze. O finansach miałem akurat spore pojęcie. W końcu dwa lata wcześniej przejechałem tym autem Afrykę i wiem, z czym się wiąże przekraczanie granic. Liczyłem też, że tu także zadziała „efekt malucha”. Przecież gdziekolwiek się nie pojawił, wzbudzał sympatię i zainteresowanie. No to w drogę Początek czerwca 2016 r. Wsiadam do samochodu. Ekipa filmowa lokuje się we fiacie freemoncie. Słowacja, Węgry, Serbia i Bułgaria idą gładko. Dopiero na granicy bułgarsko-tureckiej pojawiają się pewne problemy. Na tylnej kanapie wiozę dwie wielkie skrzynie pełne nakrętek, łożysk i wszystkiego, co tylko może się przydać, żeby być samowystarczalnym. Ten duży zapas części zamiennych nie podoba się celnikowi. Twierdzi, że na pewno wziąłem je na handel. Pytam srogiego funkcjonariusza, czy kiedykolwiek widział w Turcji fiata 126p. Zaprzecza. Komu więc miałbym te części sprzedawać... Maluch za cieśniną Bosfor to już egzotyka. Ludzie zaczepiają mnie w drodze i na stacjach benzynowych, chcą rozmawiać, dowiedzieć się, skąd jestem. A kiedy wysiadam, jest jeszcze zabawniej, bo z małego auta wyłania się nagle prawie dwumetrowy facet. Jakby nie mógł sobie sprawić większego samochodu... Na dłuższy postój pozwalam sobie tylko na górze Nemrud (2134 m) we wschodniej Turcji, gdzie na szczycie znajduje się starożytny kurhan. Na zbudowanych tam tarasach stoją monumentalne posągi, których kamienne głowy leżą na ziemi, prawdopodobnie strącone przez trzęsienie ziemi. W stepie szerokim Na granicy gruzińsko-azerbejdżańskiej sam generał służb celnych ogląda fiata i wita się ze mną. Ale i tak do Azerbejdżanu nie mogę wjechać na dłużej niż trzy dni, bo auto nie spełnia normy spalin Euro4. Na szczęście benzyny wystarcza, żeby dojechać do Baku, gdzie koczujemy przez dwa dni, oczekując na prom do Aktau, największego portu w Kazachstanie. Na kazachstańskiej ziemi wreszcie mocniej wciskam gaz. Z prędkością 75 km na godzinę wjeżdżam w step. Przede mną otwiera się niewyobrażalna przestrzeń. Niestety step, owszem, jest fascynujący, ale tylko przez dwa dni. Później nie wiem, co ze sobą zrobić. Bywa, że nie widzę żadnego punktu odniesienia. Po prostu pusta zielona przestrzeń ciągnąca się po horyzont. Dziennie pokonuję ok. 500 km, a w samochodzie spędzam nawet 12 godz. Przy moim wzroście to wyczyn roku. Na szczęście mam dobrze wyprofilowany fotel – lekcja, którą odrobiłem po podróży przez Afrykę. Myślę tylko o tym, żeby zobaczyć już Aralsk. Miasto przed laty leżało nad brzegiem morza, było portem rybackim i zaopatrywało w ryby cały region. Flota jest tam do dziś, tyle że zabrakło wody. W mieście załatwiam najpilniejsze sprawy i ruszam w stronę Morza Aralskiego. Jadę po jego dnie, koła malucha wzbudzają tumany szarego pyłu. Mijam rdzewiejące wraki, które powoli rozbierane są na złom. Ostateczny dowód, że kiedyś było tu morze. Czas goni Władywostok wciąż bardzo odległy. Pędzimy dalej. Znów jazda wypełnia większość dnia, z nielicznymi postojami w przydrożnych knajpkach. A tam, na zmianę, jak nie baranina, to konina. Azjatyckie menu jest bardzo monotonne. Dlatego często gotujemy sami, dla zmiany smaku i oszczędności. W rolę kucharza wciela się fotograf Albert Wójtowicz. Śpimy na dziko, w namiotach. Czasami tylko pytam o zgodę miejscowych. Na oparach benzyny Przede mną najpiękniejszy odcinek wyprawy: Trakt Pamirski. Łączy on kirgiskie miasto Osz z Duszanbe, stolicą Tadżykistanu. Przez kilkaset kilometrów jadę przez góry i przekraczam wysokie przełęcze, w tym Okbajtal (4655 m n.p.m.), najwyższy punkt na trasie. Pamir przemierza też wielu motocyklistów z Polski. Od nich często dowiaduję się, na której stacji mogę zatankować. Bo szybko przekonuję się, że to, że stacja istnieje, nie znaczy, że jest na niej paliwo. Pojemność baku w maluchu to raptem 20 l. Wiozę więc dodatkowe 20 l w kanistrze na dachu i 5 l w bagażniku. Ale i tak nie unikam nerwówki, kiedy na przykład na oparach dojeżdżam do Murgabu, pierwszej za przełęczą Okbajtal dużej miejscowości. Niedługo poźniej słyszę dziwny dźwięk, który każe mi wysiąść z samochodu. Okazuje się, że kamień uszkodził obejmę trzymającą skrzynię biegów. Dobrze, że z pomocą przychodzą miejscowi. Już wcześniej przekonałem się, że zawsze mogę na nich liczyć. Koniec bliski Na granicy szef celników stwierdził, że fiat nie poradzi sobie na mongolskich bezdrożach. Uważa, że zepsuje się i porzucę go w stepie. Nie słucha tłumaczeń. Przekonuje go dopiero „kaucja”. Zawieramy układ: jeśli auto dojedzie do granicy z Rosją, pieniądze zostaną mi zwrócone. Nie mam wyjścia, organizuję gotówkę. W Ułan Bator dociera do mnie, że muszę zmienić trasę. Nie mogę jechać na wschód, bo wówczas przekraczałbym granicę na bardzo małym przejściu granicznym, gdzie nie będę w stanie (z braku pieniędzy) odebrać kaucji. Ruszam więc na północ. Asfaltu brak, wyboje, tarka, kurz, ale na osłodę góry w tle. Szybko przestaję liczyć brody, nad którymi nie ma mostów. Całe szczęście, że maluch się w nich nie topi. Na granicy jakoś nikt się nie spieszy ze zwrotem kaucji. Formalności trwają trzy dni, zanim wreszcie oddają mi kasę. Ostatnie 3 tys. km biegnie przez tajgę. Meta coraz bliżej. Dopiero teraz czuję zmęczenie po trzech miesiącach spędzonych w samochodzie. Choć przed wyjazdem najbardziej straszono mnie Rosją, bez żadnych problemów dojeżdżam do Władywostoku. Przekraczam most prowadzący na Wyspę Rosyjską, najdalszy punkt wyprawy. Ku memu zaskoczeniu tam zatrzymuje mnie policjant. Okazuje się, że na wyspie przebywa Władimir Putin, bo otwiera jakieś forum gospodarcze. A ja tu się pcham maluchem. Przecież to wstyd. Wysłuchała i spisała Barbara Żukowska
Przejechał Afrykę Maluchem, właśnie przygotowuje nową podróż. Znowu poprowadzi coś ciekawego
Arkady Fiedler to już trzy pokolenia ciekawych ludzi, choć imię i nazwisko te same. Najmłodszy, wnuk słynnego pisarza i podróżnika, pokazał już swoją pasję przemierzając Fiatem 126p Afrykę. Teraz planuje kolejną wyprawę i znów zasiądzie za kierownicą ciekawej maszyny – elektrycznego Nissana Leaf.
Z Arkadym spotykamy się w jednej z warszawskich kawiarni. O swojej przyszłej wyprawie mówi spokojnie, ale w jego oczach widać już zapał. Ale jeszcze chwila cierpliwości – start wyprawy przewidziano na luty. Afryka to według niego miejsce, które najlepiej sprawdzi możliwości samochodu... oraz kierowcy. Wyprawy “Maluchem” nigdy nie były w pojedynkę, towarzyszy im ekipa filmowa, tym razem Fiedler pojedzie sam wraz z dokumentującym drogę fotografem. Żadnych towarzyszących samochodów. Żadnego sztabu, zaplecza w odwodzie. Jak sam mówi – wyprawa ma charakter “pionierski”. Błażej Grygiel: Czy samochód zostanie specjalnie wyposażony do podróży? Na przykład w dodatkowe akumulatory? Arkady Fiedler: Nie, idea jest taka by był to zwykły seryjny Leaf, jakie można spotkać w całej Europie, jakie znajdziesz w salonach. Nie będzie podniesiony, nie będzie miał wzmocnionego podwozia, czy specjalnych kół. Nie będzie stacji, jak sobie poradzisz? Będą ludzie, na których liczę. To oni muszą mi pomóc i bez nich nie dam sobie rady. Poprzednie wyprawy dały Ci powody by na to liczyć? Tak, zdecydowanie. Zarówno w Afryce jak i w Azji ludzie z miast i miasteczek, ci najbardziej prości są najbardziej pomocni. Zresztą nie tylko oni, pomoc przychodzi z różnych stron. Oczywiście nie wszędzie wygląda to identycznie, na przykład Egipt jest trudny jeśli chodzi o pomoc, a sąsiedni Sudan wręcz przeciwnie – tam punktem honoru jest pomóc przybyszowi. Testowałeś już samochód? Tak, odbyłem nim już nawet dłuższą podróż testową, z nastawieniem na sprawdzenie tego, co może mnie spotkać. Przejechałem 2500 kilometrów w tydzień, drogami nieasfaltowymi, przez las, miejsca, gdzie musiałem liczyć na życzliwość ludzi, którzy pozwolą mi naładować samochód. Ludzie byli zdziwieni, że przychodzi ktoś z kablem i pyta “czy mogę naładować samochód”? Nie, bo o elektrycznych samochodach dużo się mówi. Temat nie jest obcy, ale wielu zobaczyło taki na żywo po raz pierwszy, więc rozmawialiśmy o wyglądzie, dźwięku, jak się sprawdza i tak dalej. Wzbudza zainteresowanie. Jaki jest główny cel Twojej wyprawy? Promocja elektrycznych samochodów? Rekord? Spełnienie marzenia? Na pewno nie podróżuję dla rekordów. Podróż jest elementem szerszego doświadczenia i ja robię to dla pasji poznawania i docierania do miejsc, w których nie byłem. Także poznawać naprawdę miejsca, które znam z książek, filmów czy relacji. Zobaczyć je, poczuć temperaturę, klimat, kurz, zapach – to zupełnie inne wymiar niż czytać o tym czy oglądać w TV. Ta konkretna podróż ma swój cel – to przejechanie. Chcę przebyć kontynent samochodem elektrycznym, który tego kontynentu jeszcze nie przejechał. Mam już zarys trasy, która będzie się zmieniać w zależności od tego jak będę sobie radził. Ruszam w lutym z Kapsztadu, a potem jadę przez Afrykę Zachodnią: Republika Południowej Afryki, Namibia, Angola, Demokratyczna republika Konga, Kongo, Gabon, Kamerun, Nigeria, dalej Benin, chciałbym pojechać do Togo i Gany, ale to zależy od tego czy się wyrobię. Jak nie to od razu jadę z Beninu do Burkina Faso. Jeśli starczy czasu odwiedzę także Gwineę i Senegal, a jeśli nie to jadę od razu Mali, potem Mauretania, Sahara zachodnia i Maroko. W Afryce cały czas coś się dzieje. Twoja trasa wiedzie przez spokojne rejony, ale czy nie obawiasz się, że nagle coś może się odmienić? Nie obawiam się, że nagle zaiskrzy jakiś konflikt, choć jest tam wiele kwestii, które mogą zaognić demonstracje czy spory. Raczej się tego nie obawiam, podróżuję świadomie, unikam miejsc gdzie może mi coś grozić, wiem kiedy się wycofać. Bardziej się obawiam, że nagle przed nosem zostanie mi zamknięta jakaś granica i nie będę mógł dalej jechać. Taki kraj jak Demokratyczna Republika Kongo – nie jestem w stanie go objechać samochodem, jest gigantyczny. To może mnie spowolnić, czy zatrzymać, a czas mam ograniczony. Nie mogę sobie ot tak znikać w świecie, mam dom, rodzinę, oni są najważniejsi. O swojej wyprawie Arkady Fiedler chce informować na mediach społecznościowych, w internecie, pisać relacje. Będziecie mogli je śledzić także u nas! Redakcja National-Geographic.pl będzie śledzić wyprawę i już teraz trzyma za nią kciuki! View oEmbed on the source website
Wystawa fotografii National Geographic Madagaskar 1937 i Dywizjon 303
W dniu 10 marca w Muzeum Regionalnym w Sycowie odbyło się uroczyste otwarcie wystawy fotografii National Geographic Madagaskar 1937 i Dywizjon 303 w obiektywie Arkadego Fiedlera. Gościem specjalnym tego wydarzenia był Arkady Radosław Fiedler, syn wybitnego podróżnika i pisarza, który przyjechał na zaproszenie Klubu Przyjaciół National Geographic Gimnazjum im. Jana Pawła II w Sycowie.
Arkady Fiedler jest jednym z bohaterów realizowanego przez klub pod patronatem National Geographic projektu edukacyjnego Wielcy polscy odkrywcy i podróżnicy, a wystawa unikatowych zdjęć ma przybliżyć jego postać społeczności naszego miasta. Gości przywitała Anna Nowicka, opiekunka klubu, która na wstępie przytoczyła kilka ciepłych słów o wystawie redaktor naczelnej NG, Martyny Wojciechowskiej – Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam komplet zdjęć Arkadego Fiedlera z podlondyńskiej bazy Northolt z 1940 i 1941 roku. I od razu wiedziałam, że po prostu musimy opublikować ten materiał na łamach National Geographic! Ponownie sięgnęłam po Dywizjon 303 i zrozumiałam fenomen tej książki – ponadczasowość. Zbieranina indywidualności, niepokornych dusz, zawadiackich charakterów, a jednak wspaniałych żołnierzy o odwadze, która wzbudzała podziw świata. Po chwili głos zabrał sam gość, który opowiedział historię powstania tych zdjęć. Te czarno – białe perły z lamusa są wartością nie tylko historyczną, ale i artystyczną, choć przecież ojciec był głównie mistrzem pióra, a nie fotografem. Cud, że się zachowały, mimo wszystko w nienajgorszym stanie – podkreślił Arkady Radosław Fiedler, by za chwilę zdradzić, jak w ogóle doszło do tego, że jego ojciec napisał Dywizjon 303. Wystawa Madagaskar 1937 prezentuje 30 unikatowych fotografii wykonanych przez Arkadego Fiedlera podczas pobytu na wyspie. Świat na nich ukazany nie odszedł zupełnie w niepamięć. Pewne zwyczaje, plemiona, przyroda pozostały te same – dodał Arkady Radosław Fiedler. Po uroczystym otwarciu wystawy, Arkady Radosław Fiedler wziął udział w spotkaniu z młodzieżą w sycowskim gimnazjum. Opowiadał o podróżach z ojcem, przeniósł wszystkich w odległe regiony Syberii i Ameryki Południowej. Ważnym wydarzeniem spotkania było wręczenie tytułu Honorowego Członka KPNG. Na relację z tego spotkania zapraszamy na bloga klubu na stronach NG – www.national-geographic.pl/uzytkownik/blog/klubng/ Wystawę fotografii Arkadego Fiedlera można podziwiać do dnia 10 kwietnia w Muzeum Regionalnym w Sycowie, Plac Wolności 7. Zapraszamy serdecznie!!!
”National Geographic Polska” z kolekcją fotografii
Magazyn „National Geographic Polska” prezentuje wyjątkową kolekcję fotograficzną Śladami Wielkich Polskich Podróżników. Kolekcja składa się z pięciu fotografii, które są dodawane do kolejnych wydań magazynu, począwszy od sierpniowego numeru (8/2010).
Pierwsze zdjęcie w kolekcji to fotografia Madagaskar Arkadego Fiedlera, podróżnika i znakomitego pisarza. Arkady Fiedler za zbiorów Muzeum - Pracownia Literacka Arkadego Fiedlera w Puszczykowie Podczas licznych podróży Fiedler nie tylko pisał, ale również fotografował. Zdjęcie otwierające kolekcję Śladami Wielkich Polskich Podróżników Fiedler wykonał w 1937 roku podczas podróży na Madagaskar, gdzie udał się na zlecenie rządu polskiego. Miał sprawdzić, czy na wyspie możliwa jest kolonizacja i polskie osadnictwo. Fotografia ukazała się dziś wraz z sierpniowym wydaniem „National Geographic Polska”. Tony Halik ze zbiorów Elżbiety Dzikowskiej Kolekcja składa się z następujących fotografii: 1. Madagaskar, Arkady Fiedler (2 sierpnia 2010); 2. Ameryka Południowa, Tony Halik (2 września 2010); 3. Uzbekistan, Leon Barszczewski (1 października 2010); 4. Chiny, Joseph Skarbek (29 października 2010); 5. Melanezja, Bronisław Malinowski (2 grudnia 2010). Prenumeratorzy „National Geographic Polska” otrzymają trzy dodatkowe zdjęcia autorstwa Włodzimierza Puchalskiego, Arkadego Fiedlera i Ryszarda Kapuścińskiego. Zdjęcia będą dodane do kolejnych wydań magazynu (1/2011, 2/2011, 3/2011). Leon Barszczewski ze zbiorów Igora Strojeckiego Fotografie z kolekcji są drukowane na wysokiej jakości papierze i dodane do pisma w sposób umożliwiający czytelnikom ich wyjęcie i oprawienie. Na odwrocie fotografii znajdują się dodatkowe informacje o autorze oraz krótka historia powstania zdjęcia. Sprawdź o czym możesz przeczytać w nowym numerze National Geographic.
Zaczytując się w dzieciństwie książkami Arkadego Fiedlera, zawsze odczuwałem pewien niedosyt obrazów.
Zaczytując się w dzieciństwie książkami Arkadego Fiedlera, zawsze odczuwałem pewien niedosyt obrazów. Plastyczne opisy, bogactwo spostrzeżeń autora i różnorodność miejsc, które odwiedził, mocno przemawiały do mojej wyobraźni, ale ponieważ wychowałem się na telewizji i komiksach, najbardziej lubiłem zdjęcia zamieszczane w jego książkach – niestety, nieliczne. Niewyraźne, szaro-czarne, ledwo czytelne. Jednego z największych polskich podróżników nie kojarzymy raczej ze zdjęciami. W jego książkach owszem, pojawiały się fotografie, tyle że mimo usilnych starań poligrafów przypominały najczęściej wielkie szare kleksy. O tym zaś, co się na nich znajduje, więcej mówił podpis niż ledwo widoczny obrazek. W czasach, kiedy Fiedler był moim ulubionym autorem, fotografia traktowana była jako zło konieczne. Książki podróżnicze oczywiście ilustrowano, ale ówczesne możliwości technologiczne skłaniały wydawców do ograniczania liczby zdjęć. Bo to, co wyszło w druku, zniechęcało raczej do poznawania opisywanych zakątków świata, niż uzupełniało informacje o tych miejscach. Cierpieli na tym czytelnicy, bo nie widzieli, o czym tak naprawdę czytali, cierpieli też autorzy, którzy wykonywali setki, a nawet tysiące zdjęć, i nikt ich trudu nie mógł zobaczyć. Jednym z takich autorów był właśnie Arkady Fiedler – w młodości kształcony w rzemiośle fotograficznym, podczas swoich wojaży nie rozstawał się ze średnioformatowym Rolleiflexem. O tym, że Arkady Fiedler fotografii poświęcał dużo czasu i że była jego prawdziwą pasją, dowiedziałem się całkiem przypadkowo, kiedy pewnego dnia odwiedził mnie Wojciech Cejrowski z propozycją opracowania graficznego wznowionych dzieł Fiedlera. Na zachętę pokazał mi wypełnione negatywami pudełko po butach. Negatywy były pocięte na poszczególne klatki i zawinięte w bibułkę z rzetelnym opisem, co się na nich znajduje. Do tego dołączony został zeszyt z wklejonymi stykówkami i odręcznymi notatkami autora o aktualnym stanie negatywów. Trzeba przyznać – było to urocze. Na okładce zeszytu wykaligrafowano napis „Madagaskar 1937”. Z opisów wynikało, że właśnie oglądam zdjęcia sprzed 70 lat i że większość z nich nigdy nie była publikowana. Prawdziwy rarytas. Nie zastanawiając się długo, zabrałem się do pracy. Nie ukrywam, że trochę blefowałem, bo zupełnie nie miałem pojęcia, co powinienem zrobić, żeby z tych negatywów uzyskać dobre zdjęcia. Wykonanie odbitek odpadało. Ciemnia jest dziś raczej zapomnianym pomieszczeniem. Jedyne, co zostało, to bezpośrednie wskanowanie negatywów. Korzytając z dobrodziejstw nowoczesnych technik, przetworzyłem klisze na pliki cyfrowe, po czym zacząłem je oglądać na monitorze komputera. Co ciekawe – dopiero cyfrowy zapis pozwolił wydobyć z historycznego materiału fotograficznego pełnię informacji „uwięzioną” dotychczas w emulsji. Do porównania miałem kilka odbitek zrobionych na potrzeby różnych wydań. Wyglądały na wykonane rzetelnie, niemniej w porównaniu z obrazem cyfrowym wypadały blado. Dokładna analiza zdjęć ujawniła dodatkowo tysiące mikroskopijnych skaz i najzwyklejszego, wprasowanego w klisze kurzu. Dziesiątki lat na strychu zrobiły swoje. Każde zdjęcie trzeba było „elektronicznie odkurzyć”, czyli wykonać wręcz benedyktyńską pracę. Po restauracji materiałów pojawił się kolejny problem, tym razem natury estetycznej. Jak powinny wyglądać te zdjęcia? Technika fotograficzna daje nieograniczone możliwości. Z jednego, tego samego negatywu można uzyskać albo efekt amatorskiej fotografii pamiątkowej, albo wybitne dzieło fotograficzne. Wszystko zależy od tego, co chce pokazać fotograf, jakimi dysponuje możliwościami technicznymi i jaki typ wrażliwości reprezentuje. Niestety, autor zdjęć nie mógł mi pomóc. Musiałem sam podjąć decyzję. Z niechęci do „sepiowania”, co jest najczęściej stosowanym zabiegiem w przypadku fotografii historycznej, zdecydowałem się przygotować zdjęcia z Madagaskaru tak, jakby były zrobione nie 70 lat temu, ale obecnie, tyle że na materiale czarno-białym. Pomogły mi w tym same zdjęcia, doskonale naświetlone i wykonane przez człowieka o bardzo współczesnym spojrzeniu. Co ciekawe, właśnie te „nowoczesne” zdjęcia nigdy nie zostały opublikowane, nie spełniały bowiem norm estetycznych swoich czasów. Dziś – odświeżone – pokazują nam niezwykły koloryt Madagaskaru. Oglądając ten fotoreportaż, można odnieść wrażenie, jakby Malgasze, którzy tańczą, uśmiechają się, dumnie patrzą w obiektyw, wcale nie należeli do napisanej ponad pół wieku temu historii. I wielka w tym zasługa Fiedlera, nie tylko podróżnika, pisarza, przyrodnika, ale również wybitnego fotografa.
„Podróż moja na Madagaskar obfitowała w liczne i głębokie wzruszenia osobiste: całym sercem pokochałem daleką wyspę, jej ludność, krajobrazy i zwierzęta do tego stopnia, że troski, nadzieje i pragnienia Howasów czy Betsimisaraków stały się poniekąd także moimi.”
„Na wyspie przyroda przemawiała głosem wyraźnym i nie ukrywała swych dążeń. Głód był tu głodem, pragnienie pragnieniem, a popęd płciowy – pierwszą potrzebą i naturalną żądzą życia. Nikt tu swego popędu nie ukrywał i się go nie wstydził – ani zwierzęta, ani ludzie.” „Na Madagaskarze nie było osobistej odpowiedzialności moralnej w naszym pojęciu. Wszystko zależało od ślepego losu, godziny urodzenia i gwiazd, a przede wszystkim od fady. Fady był to groźny arsenał tysiąca zakazów wielkich i małych w życiu zbiorowym, były to poza tym dziesiątki zakazów dla każdego z osobna człowieka.” Cytaty pochodzą z "Gorącej wsi Ambinanitelo" oraz "Wyspy kochających lemurów" Arkadego Fiedlera. W upalny styczniowy dzień francuski stateczek przybrzeżny z Arkadym Fiedlerem i jego towarzyszem podróży Bogdanem Kreczmerem na pokładzie wyruszył z Tamatave (obecnie Toamasina) do Maroantsetra. Po drodze zawinął do portów w Mahavelona (Fulpointe) i na wyspę Sainte-Marie. Celem nie była jednak senna Maroantsetra, ale odległa od niej około 30 km wieś Ambinanitelo położona nad rzeką Antanambalana. Tam, wśród plemienia Betsimisaraków, Polacy spędzili wiele miesięcy. Mieszkali w chatach krytych palmowymi liśćmi, obserwowali tubylców, byli świadkami ważnych wydarzeń. Gdy udało się przełamać niechęć Malgaszów do dziwnych vazaha, białych ludzi interesujących się zwierzętami, zrodziła się między nimi prawdziwa przyjaźń. Wioska wśród gór stała się dla Fiedlera ważnym miejscem, a wyspa wywarła na nim mocne wrażenie. Stary wyga podróżniczy, który z niejednej rzeki wodę pijał, wobec Madagaskaru stawał z początku bezradny. Nie mogłem na raz połknąć silnej dawki egzotycznego bogactwa, odurzała mnie obfitość nagromadzonych przeciwieństw. (…) Ale to mijało. Po pewnym czasie przychodziła równowaga – pisał w jednym z esejów wydanych w 1957 r. pod tytułem Wyspa kochających lemurów. Jak wyglądało życie codzienne Fiedlera w Ambinanitelo? Polak przede wszystkim badał i fotografował zwierzęta – był to bowiem najważniejszy dla niego, choć nie jedyny cel wyprawy. Miał szansę zobaczyć różne przyrodnicze osobliwości Madagaskaru, m.in. pięknego motyla-kometę Argema mittrei oraz największego na świecie zawisaka Xanthopan morgani praedicta. Warto tu wspomnieć, że istnienie zadziwiającego zawisaka, którego trąbka osiąga 25 cm długości, przewidział Karol Darwin, gdy oglądał niezwykle wydłużone ostrogi storczyka Angraecum sesquipedale. Motyle były jedną z pasji Fiedlera. Pierwszy sukces jako entomolog odniósł jeszcze w dzieciństwie, gdy wyhodował z jaj motyle, które potem sprzedawał wysyłkowo kolekcjonerom w całej Europie. Sporo uwagi (i miejsca w książkach) poświęcił też lemurom. Miał nawet dwa oswojone, lemura wari (Varecia variegata) oraz maki szarego (Hapalemur griseus), które towarzyszyły mu w czasie całej podróży po północnym Madagaskarze. Oba gatunki występują w lasach deszczowych porastających wschodnią część wyspy. Na zdjęciach i w opisach pojawia się poza tym wiele innych zwierząt, najczęściej endemicznych – kameleony, tenreki, papugi (na Madagaskarze żyją trzy ich gatunki, chętnie trzymane jako zwierzęta domowe), kuje, węże boa, lemurki myszate (najmniejsze w całej rodzinie) oraz lemur katta, typowy dla suchych rejonów wyspy. Katta musiały być zresztą oswojone – na niektórych fotografiach łatwo można dostrzec przepasujący je w talii sznurek (typowy sposób uwiązywania lemurów na Madagaskarze). Fiedler miał szczęście, że trafił do Ambinanitelo. Nawet dziś, mimo postępującego w błyskawicznym tempie wylesiania, w okolicach Maroantsetra i na Półwyspie Masoala zachował się najbardziej zwarty i największy na Madagaskarze obszar pierwotnych lasów deszczowych. Rocznie spada tam do 5 000 mm deszczu, co czyni te tereny najbardziej wilgotnymi na wyspie, a przy okazji najbardziej niedostępnymi. Fiedler mógł więc badać i podziwiać najbogatsze naturalne środowisko Madagaskaru. Miał przy tym znakomitych przewodników – obeznanych z lasem ludzi z miejscowego plemienia Betsimisaraka. Wypytywał ich zresztą nie tylko o przyrodę. Na szczycie Ambihimitsingo, jednej z gór otaczających Ambinanitelo, Maurycy Beniowski, konfederata barski, żołnierz i podróżnik polskiego pochodzenia, pod koniec XVIII w. wybudował Fort Augusta, zaś u ujścia rzeki Antanambalana do zatoki Antongila założył osiedle Louisbourg. Ku swemu rozczarowaniu Fiedler stwierdził, że wśród Malgaszów nie pozostała żadna opowieść ani legenda o tym vazaha. Mieszkając wśród Betsimisaraków, Fiedler zapoznawał się ze zwyczajami i wierzeniami plemienia: W Ambinanitelo weszliśmy w osobliwy świat pojęć o duchach. Jako biali ludzie nosimy naszego Boga w sobie i jesteśmy odpowiedzialni za siebie i za swoje czyny. Natomiast mieszkańcy Ambinanitelo rozmieścili swych bogów niebacznie dookoła siebie i z tej przyczyny mieli wiele kłopotów. Europejska logika w zderzeniu ze skomplikowanymi wierzeniami, malgaskim tokiem myślenia i postępowaniem nie przydaje się na wiele. Zachowania, które w naszej kulturze uchodzą za godne potępienia, tam mogą być całkiem normalne, ba – nawet pożądane (chociażby kradzież bydła u ludu Bara). Doświadcza tego każdy, kto na dłużej zatrzyma się na wyspie. Życie mieszkańców Madagaskaru jest podporządkowane fady, czyli różnym nakazom i zakazom przestrzeganym przez poszczególne osoby, rodziny lub całe plemiona. Fady znaczy, że „niebezpiecznie jest coś robić”, np. pracować na roli w określony dzień tygodnia, urodzić bliźnięta, polować na jakieś zwierzę lub je jeść (może dotyczyć także spożywania zwierząt domowych, np. kur). Przestrzeganie fady ma zapewnić szczęście i powodzenie w życiu. U Malgaszów niezwykle silny jest także kult przodków – wspólny element obyczajowy wszystkich plemion. Ponadto czczą oni wiele skał, gór, drzew, zwierząt. Dla własnego bezpieczeństwa lepiej zatem mieć przewodnika, żeby nieświadomie nie zbezcześcić malgaskich świętości. Poza zbieraniem okazów fauny i poznawaniem licznych malgaskich fady Fiedler pisał. Zarzekał się, że nie jest literatem, tylko po prostu opisuje swoje wrażenia. I może rzeczywiście literatem nie był, ale dzięki swoim książkom, stanowiącym formę pośrednią między reportażem a pamiętnikiem, odniósł ogromny sukces wydawniczy. Na Madagaskar zabrał ze sobą maszynę do pisania. W trakcie wyprawy powstało ponad dwadzieścia artykułów z przeznaczeniem do publikacji w prasie. Potem zebrano je i wydano w Londynie (gdzie Fiedler spędził wojnę) jako niewielką książkę Radosny ptak drongo. Po powrocie do kraju rozbudował tekst, pozmieniał niektóre wątki, dopisał nowe rozdziały, inne usunął (niekoniecznie z własnej woli) i w tej formie wydał pod tytułem Gorąca wieś Ambinanitelo. Kolejne jej wznowienia różniły się nieco, bo cenzura, zależnie od zmieniającej się koniunktury politycznej, raz pewne rzeczy puszczała, innym razem nie. Co właściwie cenzurowano i dlaczego? Najczęściej chodziło o kobiety. Pojawiają się one w prawie wszystkich książkach Fiedlera jako najpiękniejsze, pociągające i fascynujące twory natury. Chociaż autor unikał prowokowania swoich czytelników obyczajowymi sensacyjkami, to jednak ten fragment jego twórczości wzbudzał emocje krytyków zarówno przed wojną, jak i po jej zakończeniu. Takie to były czasy, że „egzotyczno-erotyczne momenty” wyłapywano nad wyraz chętnie, przypisując pisarzowi chorobliwą wręcz erotomanię. Zapominano przy tym, że pośród „dzieci natury” życie bez kobiety było czymś nienormalnym, stanowiło dowód, że z przybyszem jest coś nie tak. Inny był tam system wartości, inaczej pojmowano wierność i zdradę, a najwyższym dowodem zaufania wobec zamieszkującego w wiosce przybysza było oddanie mu czasowej żony. Dzięki temu stawał się on częścią społeczności i przestawał być obcy. Przedwojenny Madagaskar był krainą naturalnych zachowań. Nikt nikomu nie zaglądał w metrykę – patrzono raczej na to, czy dziewczyna jest już kobietą i potrafi o sobie decydować. W Europie taka swoboda była niezgodna z modelem moralności lansowanym przez Kościół, a po wojnie, w Polsce Ludowej, przez komunistyczną propagandę. Dlatego starannie usuwano lub maskowano fakt, że Arkady Fiedler miał na Madagaskarze... dwie żony, w dodatku siostry: Benaczehinę (17 lat) i Velomody (16). Wyjaśnijmy od razu, że nie jednocześnie – Velomody zajęła miejsce przy jego boku po tym, jak opuściła go Benaczehina. W powojennych wydaniach opisywano tylko jeden ślub i jedną noc poślubną (z Velomody), natomiast w wydaniu londyńskim są dwie noce poślubne, z obiema siostrami, przedstawione dość obrazowo. Sam autor mówił o tym tak: W roku 1946 opis wyprawy na Madagaskar zaczął się pojawiać w tygodniowych odcinkach w Przekroju. Gdy w ósmym odcinku doszło do swawolnych perypetii z dwiema dziewczynami – notabene narzuconymi mi w myśl panujących zwyczajów przez starszyznę wsi Ambinanitelo – zaczął się dla mnie w Polsce sądny dzień. Dostawałem w łeb zarówno od zgorszonych prałatów, jak i baty od czerwonych purytanów. W źródłach antropologicznych można znaleźć informację, że czystość przedmałżeńska u niektórych malgaskich plemion nie była szczególnie istotna. W latach 30. XX w. praktykowano tam zwyczaj ofiarowywania dziewic białym gościom. Stosunek płciowy z vazaha był odbierany jako zaszczyt, który częściowo „promieniował” również na rodzinę dziewczyny. Trzeba też dodać, że choć Arkady Fiedler kochał i podziwiał kobiety, to jednak jego największą miłością była przyroda – główny temat jego opowieści i cel podróży. Tropiki fiedler poznał jeszcze przed wyjazdem na Madagaskar. W 1928 r. wyruszył bowiem do Brazylii, gdzie zbierał okazy dla ZOO, Muzeum Przyrodniczego, Uniwersytetu i Palmiarni w Poznaniu (przekazał je bezpłatnie). Pięć lat później pojechał do Peru i Amazonii, a w 1935 r. do Kanady (były to również wyprawy zoologiczne, ale tym razem okazy otrzymało Muzeum Zoologiczne w Warszawie). Pierwsza wielka podróż – do południowej Brazylii – możliwa dzięki niespodziewanemu zastrzykowi finansowemu (Fiedler wykonał barwne tablice do Botaniki prof. Władysława Kudelki, za które dostał kilkanaście tysięcy złotych – w owym czasie była to fortuna), okazała się brzemienna w skutki. Po pierwsze, rozpadło się małżeństwo Fiedlera – żona miała inną niż on wizję wspólnego życia. Po drugie – przepadł warsztat fotograficzny (kiedyś zwany chemigraficznym) odziedziczony po ojcu. Ale były też jaśniejsze strony wyjazdu – nadesłane do Gazety Polskiej korespondencje znad rzeki Ukajali zbudowały jego renomę i popularność, a w konsekwencji otworzyły drogę do wydania bestsellera. Tak powstały dwa najważniejsze dzieła w dorobku Fiedlera: Ryby śpiewają w Ukajali (1935), a wkrótce potem Kanada pachnąca żywicą (1936). Z kolei uznanie czytelników spowodowało, że niedługo później Fiedler wyruszył na... Madagaskar. Na prośbę Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jako cieszący się zaufaniem niezależny ekspert, miał sprawdzić, jakie są możliwości ewentualnej kolonizacji i polskiego osadnictwa na wyspie. Przed II wojną światową Polska, jak większość krajów europejskich, poważnie zastanawiała się nad posiadaniem kolonii. Arkady Fiedler, jadąc ze swoją „misją specjalną” na Madagaskar, był więc rozsądnie myślącym patriotą tamtego czasu – podobnie jak tysiące Polaków zaangażowanych w działalność Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jej celem było zebranie funduszy na zakup pierwszej polskiej zamorskiej posiadłości – w Afryce Zachodniej, Ameryce Południowej lub na Madagaskarze. Pod koniec lat 30. XX w. Madagaskar często pojawiał się w polskich mediach. Na antenie radia regularnie gościła piosenka – która zresztą stała się przedwojennym szlagierem – zachwalająca uroki życia na wyspie: Ajaj, Madagaskar, Kraina czarna, skwarna, Afryka na wpół dzika jest! Tam drzewa bambusowe, orzechy kokosowe, tam są dzikie stepy, tam mi będzie lepiej. Ajaj, ja lubię dziki kraj! Rządowa wyprawa Komisji Studiów na Madagaskar pod kierunkiem mjr. Mieczysława Lepeckiego, adiutanta marszałka Piłsudskiego, wyruszyła w 1937 r. Przez pierwsze dwa miesiące (w sumie spędził tam półtora roku) Fiedler towarzyszył oficjalnej komisji jako ekspert, podróżując i zaglądając do wszystkich prawie zakątków pociągającej wyspy. Poznał wiele z 18 głównych plemion zamieszkujących Madagaskar – oprócz Betsimisaraka także Tsimihety, Merina (Howa), Betsileo, Antandroy. Odwiedził m.in. centralny płaskowyż i wsie położone w żyznej kotlinie Ankaizina (130 km na północny zachód od Ambinanitelo). Owocem wyprawy była kolejna książka (Jutro na Madagaskar), studząca entuzjazm zwolenników kolonizacji, i raport dla MSZ, w którym jedyną, zresztą niewielką, szansę na skolonizowanie wyspy Fiedler dawał polskim chłopom: gdy tylko chłop sprosta oczekującemu go tutaj zadaniu i trudom. Większość wyspy pokrywa bowiem lateryt – gleba nieurodzajna i twarda jak kamień w porze suchej, zamieniająca się w śliskie błoto po pierwszym deszczu. Tę czerwoną ziemię w wielu miejscach odsłania silna erozja spowodowana wycinaniem lasów i regularnym wypalaniem sawanny. Proces ten pustoszył wyspę już w latach 30. XX w., o czym zresztą nasz autor wspomina: Miejscami woda tropikalnych deszczów zadała stokom straszliwe rany, żłobiąc przepastne wyrwy, potworne, stumetrowe wądoły. Ceglastoczerwona ziemia tych erozji potęgowała jeszcze wrażenie, że to rany. Dziś w porze deszczowej rzeki biorące początek na płaskowyżu toczą wody w pomarańczowym kolorze. Malgasze mówią, że to krew Madagaskaru płynie do morza. Od pierwszej wizyty Fiedlera na Madagaskarze minęło 70 lat. Przejezdnym vazaha Malgasze nadal okazują gościnność, ale i nieufność zarazem. Nadal ciągną riksze pousse-pousse (za to filanzana, rodzaj drewnianych noszy z siedzeniem i oparciem dla nóg, dźwiganych przez cztery osoby, odeszła do lamusa). Kobiety przesiewają ryż na wietrze i ubijają go w drewnianych stępach. Młode dziewczyny są równie piękne i pełne wdzięku, żadnej jednak – jak na zdjęciach Fiedlera – nie zobaczy się z odsłoniętymi piersiami. Wpływ kultury Zachodu i działalność misjonarzy zrobiły swoje. Zdjęcia to zresztą ciekawa sprawa. Jeszcze parę lat temu fotografowanie przez turystów było w oczach Malgaszy atrakcją – chętnie pozowali, a nawet prosili o zrobienie zdjęcia i przesłanie odbitki (chociaż czasem nie potrafili podać adresu). Teraz wyjmując aparat, trzeba się liczyć z koniecznością wręczenia jakiegoś prezentu lub uiszczenia opłaty. Gdyby nie połączenia lotnicze, lądem dostać się do Maroantsetra byłoby równie trudno jak przed II wojną światową. Nawierzchnia biegnącej wzdłuż wybrzeża drogi jest dobra do miejscowości Soanierana-Ivongo (stamtąd odpływają barki na wyspę Sainte-Marie), później pozostaje ponad 100 km marszu i łapanie nielicznych samochodów. Ci, którzy nie ścigają się z czasem, do wyboru mają jeszcze statek towarowy – wyrusza z portu w Toamasina i płynie tą samą trasą, którą kiedyś przemierzał Fiedler. Rejs daje okazję zobaczenia Madagaskaru od strony Oceanu Indyjskiego. Oglądany z odległej o 40 km wyspy Sainte-Marie lub leżącej na południe od niej malutkiej Ile aux Nattes pozostawia niezapomniane wrażenie. Góry wschodniego wybrzeża, które na wysokości Soanierana-Ivongo przekraczają 1 000 m n.p.m., zdają się wystawać z oceanu niczym grzbiety gigantycznych jaszczurów. Na Madagaskar Fiedler powrócił w roku 1965. W przedmowie do drugiego wydania Wyspy kochających lemurów napisał: prawie 30 lat później czarowna wyspa zwabiła mnie po raz wtóry. Oczywiście, w tym czasie burzliwy wiatr nowych czasów wtargnął także na wielką wyspę, ale dziwnie wtargnął. Nie wszędzie dowiał. Owszem, stolica Tananariwa pięknie się rozwinęła, owszem, garstka światlejszych Malgaszów uchwyciła rządy po Francuzach – ale nowoczesny wiatr niedaleko wdarł się w głąb wyspy. Duże połacie interioru pozostały nietknięte. Słowa Fiedlera nie zdezaktualizowały się do dziś. Antananarywa, licząca obecnie ponad milion mieszkańców, doświadcza wszystkich udręk cywilizacji – ulicznych korków, smogu, pogoni za pieniądzem. Na lotnisku codziennie lądują samoloty z turystami z całego świata. Wyrastają drogie hotele, powstają supermarkety. Z ulgą opuszcza się to głośne, zatłoczone i pozbawione wdzięku miasto i rusza w brousse (busz). Jeśli tylko omija się miejscowości leżące na turystycznym szlaku, można zobaczyć kawałek dawnego Madagaskaru. Może nie z lat 30. XX w. – bo te czasy minęły bezpowrotnie – ale bardzo podobny. Nie ma już ubrań tkanych z rafii przez lud Betsimisaraka, ale przodkowie, fady, zebu i ryż nadal są najważniejsze, a Malgasze tym samym miarowym krokiem i z podobnymi wołami stąpają tam jak dziesiątki lat temu. PODRÓŻ ARKADEGO FIEDLERA 1927 – Norwegia, wyprawa myśliwska 1928–29 Brazylia, wyprawa zoologiczna w celu zebrania okazów fauny dla poznańskiego ZOO, Muzeum Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu Poznańskiego i Palmiarni 1933–34 Peru, Amazonia, wyprawa mająca na celu uzupełnienie zbiorów Państwowego Muzeum Zoologicznego w Warszawie 1935 Kanada – wyjazd służył zebraniu kolekcji fauny dla Muzeum Zoologicznego w Warszawie 1936 rejs Triest-Barcelona-Madera-Londyn-Gdynia (dziewiczy rejs Batorego) 1937–38 Madagaskar 1939 Tahiti 1940 Francja, Wielka Brytania (służba w wojsku polskim) 1942–43 Stany Zjednoczone, Trynidad, Gujana, Brazylia 1945 Kanada 1948 Meksyk 1952–53 ZSRR, Gruzja 1956–57 Północny Wietnam, Laos, Kambodża 1959–60 Gwinea, Ghana 1961 Kanada (północny zachód kraju) 1963–64 Brazylia, Gujana Brytyjska 1965–66 Madagaskar 1967 Brazylia (Amazonia) 1968 ZSRR (Syberia) 1969 Afryka Zachodnia, Nigeria 1970 Peru 1971 Afryka Zachodnia 1972 Kanada (Kolumbia Brytyjska, Alberta, Quebec) 1973 Ameryka Południowa – rejs okrężny w celu uzupełnienia eksponatów do Muzeum-Pracowni 1975 Afryka Zachodnia, wyprawa w celu uzupełnienia eksponatów do Muzeum-Pracowni 1975 Kanada (Ontario, Quebec) 1977 Afryka Zachodnia, Angola 1979 Wenezuela, Kolumbia, Ekwador, Peru 1980 Kanada 1981 Afryka Zachodnia Świat mnie wabił – głosi napis na tabliczce znajdującej się w Puszczykowie, w dawnym domu, a dziś Muzeum Arkadego Fiedlera. Jak silne to było uczucie może świadczyć fakt, że ostatnią ze swoich 30 wypraw – do Afryki Zachodniej – niezwykły pisarz i podróżnik odbył w wieku 87 lat.