Bamberg to jedno z najpiękniejszych miast Niemiec. Wojna niemal go nie tknęła
Bamberg należy do najlepiej zachowanych średniowiecznych miast w Niemczech. Ocalony od wojennej pożogi, do dziś zachwyca nietypowym układem architektonicznym i licznymi zabytkami, które nie są jedynie częścią ekspozycji muzealnej, a stanowią autentyczny element tamtejszej codzienności. Czym zachwyca Bamberg? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Frankoński Rzym Wyjątkowa struktura przestrzenna Bamberg podczas II wojny światowej Architektoniczny majstersztyk W przeciwieństwie do wielu europejskich miast, których historyczne centra zostały bezpowrotnie wymazane przez zawirowania XX wieku, niemiecki Bamberg jawi się jako architektoniczny cud przetrwania. W 1993 roku historyczne centrum miasta wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Frankoński Rzym Bamberg jest usytuowany w północnej części Bawarii, w malowniczym regionie Górnej Frankonii. Granice miasta rozciągają się w dolinie Regnitz, jednak to nie sama rzeka, a specyficzne ukształtowanie terenu decyduje o jego wyjątkowym charakterze. Bamberg, podobnie jak starożytna stolica imperium, został wzniesiony na siedmiu wzgórzach. Właśnie temu zawdzięcza swój charakterystyczny przydomek – „Frankoński Rzym”. Należy podkreślić, że wzgórza, o których mowa, nie są jedynie elementem rzeźby terenu. Każde z nich zostało w toku dziejów „ukoronowane” potężną budowlą sakralną lub obronną, stanowiąc wizualną manifestację władzy, wiary i potęgi gospodarczej. Topograficzna mapa miasta obejmuje następujące wzniesienia: Domberg (Wzgórze Katedralne), Michaelsberg (Góra św. Michała), Kaulberg, Stefansberg (Wzgórze św. Stefana), Jakobsberg (Wzgórze św. Jakuba), Altenburg (Wzgórze Zamkowe), Abtsberg (Wzgórze Opackie). Wyjątkowa struktura przestrzenna Ewolucja urbanistyczna doprowadziła do wykształcenia się w Bambergu trójdzielnej struktury przestrzennej, która przetrwała do czasów współczesnych w niemal nienaruszonej formie. Jej pierwszym elementem jest Bergstadt, czyli zlokalizowane na wspomnianych wzgórzach Miasto Biskupie. Od XI wieku aż do roku 1802, czyli do momentu sekularyzacji, stanowiło ono centrum władzy potężnej diecezji bamberskiej. To tam wznoszono monumentalne pałace, klasztory i świątynie, mające świadczyć o potędze religijnej i bliskich relacjach z władzą cesarską. Drugą strefą jest Inselstadt, czyli Miasto Wyspowe. Znajduje się nieco niżej, w dolinie rzeki Regnitz. Zasiedlone przez rosnące w siłę mieszczaństwo, stanowiło centrum handlu i rzemiosła. Trzecią, najbardziej nietypową częścią jest Gärtnerstadt – Miasto Ogrodników. Była to strefa, w której architekturę miejską płynnie zintegrowano z rozległymi polami uprawnymi, zapewniającymi miastu niezależność żywnościową. Bamberg podczas II wojny światowej Zniszczenia wojenne w Niemczech to obraz zrujnowanych starówek, zbombardowanych katedr i startych z powierzchni ziemi zabytków. Bamberg natomiast przetrwał II wojnę światową w stanie niemal nienaruszonym. Jak to możliwe? Ocalenie miasta wynikało z jego specyfiki. Bamberg nie był silnie zindustrializowany. W przeciwieństwie do pobliskiej Norymbergi, która urosła do rangi potężnego węzła przemysłu zbrojeniowego i symbolicznego centrum propagandy nazistowskiej, średniowieczne miasto nie miało dużej wartości dla alianckich planistów. Niemal nie produkowano tam uzbrojenia, więc jego zniszczenie nie przybliżyłoby końca wojny. Niemal, bo w mieście funkcjonowała fabryka amunicji, otwarta w 1917 roku i reaktywowana w czasie II wojny światowej. Alianci podjęli jednak decyzję o wyłączeniu „Frankońskiego Rzymu” z kampanii masowych bombardowań dywanowych, oszczędzając mu katastrofalnego losu, jaki spotkał Drezno czy wspomnianą Norymbergę. Ocalenie nie oznaczało jednak całkowitego braku strat. W latach 1944-1945 lotnictwo brytyjskie i amerykańskie przeprowadziło dziewięć mniejszych ataków bombowych. Bilans tych operacji, choć tragiczny dla mieszkańców (śmierć poniosło 378 osób), okazał się dość łagodny – zniszczeniu uległo jedynie 4,4% zabudowy. Największe zagrożenie dla dziedzictwa przyszło paradoksalnie w dniach upadku III Rzeszy. Zgodnie z rozkazem Hitlera, wycofujące się wojska miały obowiązek zniszczyć całą kluczową infrastrukturę, aby nie wpadła w ręce wroga. Chociaż w Bambergu przygotowano plany wysadzenia najważniejszych budowli, nie udało się ich w pełni zrealizować. Niestety, w desperackiej próbie opóźnienia alianckiego natarcia, między 10 a 13 kwietnia 1945 roku oddziały niemieckie wysadziły w powietrze większość głównych mostów. Oddziały amerykańskie błyskawicznie przełamały obronę i do 14 kwietnia 1945 roku przejęły całkowitą kontrolę nad miastem. Architektoniczny majstersztyk Dzisiejszy Bamberg prezentuje się jako spójne dzieło sztuki architektonicznej, w którym przenikają się style od wczesnego średniowiecza, przez renesans, aż po bogato zdobiony barok. Altes Rathaus W sercu Miasta Wyspowego wznosi się Stary Ratusz. Budowla ta jest jednym z najchętniej fotografowanych obiektów w Niemczech, a jej zjawiskowa lokalizacja wprost na wodzie ma swoje źródło w wielowiekowym konflikcie interesów. Zgodnie z utrwaloną miejską legendą, biskup Bambergu, chcąc utemperować rosnące ambicje patrycjatu, odmówił mieszczanom przekazania gruntów pod budowę siedziby władz świeckich. Mieszkańcy wpadli więc na radykalny pomysł: wbili tysiące potężnych, drewnianych pali bezpośrednio w nurt rzeki Regnitz, tworząc sztuczną wyspę. Na tym niepewnym gruncie, pod nosem biskupa, wznieśli ratusz. Budowla z czasem przeszła transformację, zyskując unikatowy wygląd. Jej elewacje zostały pokryte freskami wykonanymi w technice trompe l’œil. Dzięki temu zabiegowi płaskie fasady nabrały trójwymiarowej głębi, imitując wnęki, kolumny i zdobienia. Wewnątrz ratusza, w ociekających przepychem rokokowych salach, znajduje się dziś Kolekcja Porcelany Ludwiga. Katedra Cesarska Duchowym, a niegdyś również politycznym centrum miasta jest Katedra Cesarska, której cztery strzeliste wieże dominują nad Wzgórzem Katedralnym. Historia tej świątyni rozpoczyna się w 1002 roku, kiedy to cesarz Henryk II Święty, syn Henryka II Kłótnika (który w 973 roku otrzymał miasto od Ottona II), podjął decyzję o założeniu w Bambergu nowego biskupstwa i ufundowaniu pierwszej świątyni. Obecna bryła kościoła stanowi coś w rodzaju zapisu epok – surowe, masywne formy romańskie harmonijnie ustępują w niej miejsca wczesnogotyckiej lekkości. Wnętrze katedry skrywa ważny artefakt. W centralnym punkcie znajduje się grobowiec zmarłego w 1047 roku papieża Klemensa II. Imponujący jest też Ołtarz Maryjny autorstwa Wita Stwosza. W pobliżu wejścia do wschodniego chóru, na podwyższeniu przy północnym filarze, znajduje się niezwykła rzeźba – Bamberger Reiter (Jeździec Bamberski). Złożona z kilku bloków piaskowca i wyrzeźbiona około 1230 roku figura przedstawia anonimowego władcę na koniu. Brak historycznych inskrypcji sprawił, że tożsamość postaci poddawana jest niezliczonym interpretacjom. Istnieje teza, według której przedstawia Stefana I Świętego, jednak niektórzy historycy są zdania, że władcą na wierzchowcu może być Filip Szwabski. Alte Hofhaltung i Neue Residenz Wzgórze Katedralne to nie tylko sacrum, ale także ośrodki władzy świeckiej. Tuż przy głównym placu znajduje się zespół budynków zwany Alte Hofhaltung (Stary Dwór). Jest to wybitny przykład architektonicznej ewolucji, dokumentujący proces przechodzenia od surowej fortecy do estetyki renesansowego pałacu. Niezwykle malowniczy wewnętrzny dziedziniec, otoczony misternie rzeźbionymi galeriami, dostępny jest przez bogato dekorowaną „Piękną Bramę” (Schöne Pforte). Obecnie to urokliwe miejsce pełni rolę letniej sceny plenerowej dla festiwali teatralnych. Jakby w opozycji do renesansowych form Starego Dworu, tuż obok wznosi się Neue Residenz (Nowa Rezydencja). Zbudowany w stylu barokowym kolosalny gmach całkowicie przejął funkcje politycznego i mieszkalnego centrum biskupów. W przeciwieństwie do podobnych kompleksów pałacowych w Würzburgu czy Monachium, Nowa Rezydencja została w pełni oszczędzona podczas alianckich nalotów II wojny światowej. Jej reprezentacyjna funkcja wygasła w 1919 roku, po czym obiekt zaadaptowano na cele muzealne. Odwiedzający mogą zwiedzić prawie 50 w pełni wyposażonych historycznych komnat, podziwiając kolekcję ponad 500 oryginalnych mebli. Skrzydła rezydencji goszczą również Państwową Galerię i zbiory Państwowej Biblioteki. Na tyłach gmachu rozciąga się Rosengarten (Ogród Różany), oferujący panoramiczny widok na rozpościerające się niżej miasto i wieże kościołów na sąsiednich wzgórzach. Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Źródło: Bamberg Travel Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wygląda, jakby wyrastało z brzegu oceanu. Norwegia otworzy niezwykłe centrum wielorybów
Norweska wyspa Andøya jest jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji wielorybów na wolności. Właśnie tam powstaje nowoczesne centrum edukacji o największych mieszkańcach oceanów, które połączy naukę, sztukę, architekturę i historię. Już niedługo będzie można zobaczyć je na własne oczy.
Norwegia to jedno z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji wielorybów, zwłaszcza jej północna część. Jest dzika, piękna i wciąż wydaje się nieujarzmiona. Jednak to właśnie tam, na jednej z wysp, zdecydowano się stworzyć miejsce inne niż wszystkie. To architektoniczne dzieło powstające w zgodzie z surowym krajobrazem, które ma stać się jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o wielorybach i ich roli w oceanicznym świecie. Północna Norwegia. Idealny punkt obserwacji wielorybów Wybrzeże Andenes na wyspie Andøya to miejsce położone na północy Norwegii, na styku lądu i otwartego Atlantyku. Zaledwie około 10 kilometrów od brzegu znajduje się podwodny kanion Bleiksdjupet, znany również jako Bleik Canyon, który sprawia, że głębokie wody bogate w składniki odżywcze znajdują się wyjątkowo blisko lądu. A tam, gdzie pojawia się plankton, ryby i głębokie morskie życie, pojawiają się także wieloryby. W przeciwieństwie do wielu innych miejsc, w okolicach Andøya można obserwować wieloryby przez cały rok. To dlatego Andenes uchodzi za jedną z najlepszych lokalizacji na świecie do ich obserwacji. Już w latach 80. organizowano tutaj pierwsze wycieczki, dzięki którym można było zobaczyć wieloryba na własne oczy. Teraz właśnie w jednym z najważniejszych punktów ich obserwacji w Europie powstaje The Whale – centrum w całości poświęcone największym mieszkańcom oceanów, łączące naukę, sztukę oraz naturę. Dzieło sztuki zdefiniowane przez morze i ląd Pomysł na zbudowanie przestrzeni poświęconej wielorybom i ich życiu pojawił się po raz pierwszy w 2014 roku. Jednym z najważniejszych kroków w jego realizacji był międzynarodowy konkurs projektowy, który odbył się w 2019 roku. To właśnie wtedy zdecydowano, że za projekt i wizję architektoniczną The Whale będzie odpowiadać duńskie studio Dorte Mandrup. Już sam plan centrum oraz jego wizualizacje robią duże wrażenie. Bezpośrednią inspiracją do ich powstania był surowy krajobraz północnej części wyspy – górskie szczyty, torfowiska, mokradła, skały i morze. Chciano, by budynek stał się częścią tego miejsca, a nie przypadkowo umieszczonym obiektem. Jednocześnie całość projektowano z myślą o jego głównych bohaterach. Bryła ma sprawiać wrażenie, jakby wyrastała z nadmorskiego krajobrazu, a jej falująca forma nawiązuje do morza i ruchu wieloryba. Powierzchnia dachu ma być pokryta naturalnymi, nieobrobionymi kamieniami z okolicznych terenów. Sama konstrukcja pozwoli natomiast, by dach pełnił funkcję punktu widokowego, z którego będzie można obserwować wybrzeże, archipelag, morze, a przy sprzyjających warunkach także zorzę polarną. Wnętrze również zaprojektowano tak, aby uchwycić ducha miejsca, w którym powstaje centrum. Poza widokiem rozciągającym się na wybrzeże przez duże przeszklenia w środku w wielu miejscach mają pojawiać się skały będące naturalnym elementem pobliskiego terenu. Wszystko po to, by jak najmocniej połączyć architekturę z krajobrazem i ograniczyć wrażenie ingerencji w otoczenie. View Burdaffi on the source website Czym będzie The Whale? The Whale to coś więcej niż muzeum. Za efektowną architekturą kryje się konkretny cel. To miejsce, które w oparciu o najnowsze badania ma pozwolić lepiej zrozumieć złożony świat wielorybów, ich ewolucję, biologię, komunikację, zachowania oraz rolę, jaką odgrywają w ekosystemach oceanicznych. Centrum przybliży także historię relacji człowieka z wielorybami, w tym historię wielorybnictwa, kwestie etyczne związane z ochroną tych zwierząt oraz szerszy temat ochrony oceanów. Celem The Whale jest stworzenie miejsca wyznaczającego nowe standardy w edukacji o morzach, oceanach i środowisku. Dlatego tak ważną rolę odegrał już sam projekt, który miał odzwierciedlać tę ideę. W rezultacie powstaje miejsce, które łączy nieoczywistą i przemyślaną architekturę ze złożoną, nowoczesną wiedzą. Całość dopełni możliwość skorzystania z pobliskich rejsów obserwacyjnych, dzięki którym będzie można zobaczyć wieloryby na własne oczy – w ich naturalnym środowisku. Kiedy będzie można odwiedzić The Whale? Oficjalna strona The Whale już działa. Można znaleźć na niej między innymi pierwsze wizualizacje, informacje o projekcie, architekturze i planowanej wystawie. Chociaż budowa oraz prace nad przestrzenią wciąż trwają, znana jest już data otwarcia. Uroczyste otwarcie The Whale zaplanowano na 3 czerwca 2027 roku, a dla publiczności centrum ma zostać udostępnione 4 czerwca 2027 roku. Źródła: The Whale, First Post, Dorte Mandrup Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Ten anioł ma twarz Boba Dylana. Niezwykła tajemnica średniowiecznej katedry
Na szczycie jednej z wież katedry Nidaros w Trondheim stoi archanioł Michał. Jego twarz nie przypomina jednak średniowiecznego świętego, lecz jednego z najsłynniejszych muzyków XX wieku. Rzeźbiarz świadomie nadał mu rysy Boba Dylana. Aby zrozumieć, dlaczego to zrobił, trzeba cofnąć się do czasów wikingów, krwawych walk o tron Norwegii i narodzin kultu św. Olafa.
Spis treści: Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Bitwa, która stworzyła świętego Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Pożary niemal zniszczyły świątynię Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Kiedy na Półwyspie Iberyjskim rozwijał się kult św. Jakuba Apostoła w Santiago de Compostela, skandynawscy chrześcijanie wędrowali do ówczesnej stolicy Norwegii. W Nidaros, czyli dzisiejszym Trondheim, wzniesiono kościół nad grobem św. Olafa Haraldssona. Kult wikińskiego króla rozwijał się aż do przyjęcia w Skandynawii protestantyzmu. Trawiona przez liczne pożary katedra jest dziś pełna neogotyckich rzeźb i detali powstałych w XIX i XX wieku. Dlaczego jednak anioł stojący na północno-zachodniej wieży ma twarz Boba Dylana? Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Urodzony około 995 roku Olaf Haraldsson żył w okresie, gdy w Norwegii trwał proces formowania państwowości. Towarzyszyły mu konflikty wewnętrzne oraz zagrożenie ze strony Danii. Kiedy Olaf dorastał, wikińscy Szwedzi, Duńczycy i Norwegowie walczyli zarówno między sobą, jak i z sąsiednimi państwami o wpływy, ziemię oraz kontrolę nad szlakami handlowymi. Norwescy wikingowie odegrali istotną rolę w zasiedleniu Islandii i Grenlandii oraz wyprawach do Winlandii, leżącej najprawdopodobniej na terenie dzisiejszej kanadyjskiej Nowej Fundlandii. Więcej o ich obecności w Ameryce można przeczytać w artykule o tym, jak wikingowie dotarli do Winlandii. Przyjęcie chrześcijaństwa na przełomie X i XI wieku oraz rozwój struktur państwowych przeobraziły skandynawskich wojowników i zdobywców w uczestników europejskiej polityki. Jako władca Olaf szczególnie mocno zaangażował się w chrystianizację Norwegii. Sam przyjął chrzest najprawdopodobniej w Normandii, około 1013 lub 1014 roku. Wprowadzaniu nowej religii niejednokrotnie towarzyszyły przemoc i przymus. Olaf miał jednak również poparcie części niezależnego chłopstwa. Organizował życie polityczne, opierając swoje rządy na thingach, czyli lokalnych zgromadzeniach ustanawiających prawa. Sprowadzani przez niego duchowni przyczyniali się natomiast do rozwoju administracji państwowej. Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Sukcesy w polityce wewnętrznej skłoniły Olafa do wystąpienia przeciwko Danii. Jego przeciwnikiem był jednak wyjątkowo potężny monarcha – Knut Wielki, syn Swena Widłobrodego. Tożsamość matki Knuta nie jest pewna. Według jednej z hipotez mogła być ona spokrewniona z polską dynastią Piastów, nie można jednak jednoznacznie uznać jej za córkę Mieszka I. Knut umocnił swoją pozycję jako władca Anglii i Danii. Olaf od początku swoich rządów starał się podważać jego roszczenia do Norwegii. W 1026 roku połączone wojska Olafa i szwedzkiego króla Anunda Jakuba wystąpiły przeciwko Duńczykom. Starcie pod Helgeå nie przyniosło Olafowi oczekiwanego rozstrzygnięcia, a w kolejnych latach przewagę zdobył Knut. W 1028 roku wkroczył do Norwegii i zmusił Olafa do ucieczki na Ruś. Dwa lata później wygnany władca zebrał armię i ruszył, aby odzyskać tron. Norwegia znajdowała się już wtedy pod panowaniem Knuta Wielkiego, który tworzył rozległe imperium obejmujące także Danię i Anglię. Bitwa, która stworzyła świętego Radykalne wprowadzanie chrześcijaństwa oraz twardy sposób sprawowania władzy zraziły do Olafa część możnych. Z czasem od monarchy odwrócili się również niektórzy chłopi. 29 lipca 1030 roku pod Stiklestad Olaf stanął do walki o odzyskanie korony. Został pokonany i zginął w starciu z armią złożoną przede wszystkim z możnych oraz chłopów z regionu Trøndelag. Jego przeciwnicy otrzymywali wcześniej polityczne i finansowe wsparcie Knuta Wielkiego. Wbrew późniejszej legendzie jedynie część wojowników walczących przeciwko Olafowi pozostawała poganami. Śmierć Olafa zapoczątkowała jego legendę. Wkrótce zaczęto przedstawiać poległego króla jako chrześcijańskiego męczennika. Po pochowaniu go nad brzegiem Nidelwy szybko rozeszły się opowieści o cudach, które miały wydarzyć się przy jego grobie. Już około roku po śmierci szczątki władcy wydobyto i przeniesiono w uroczystej procesji. Olaf został uznany za świętego, a jego grób stał się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych średniowiecznej Europy Północnej. Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Nie wiadomo dokładnie, kiedy szczątki króla umieszczono w srebrnym relikwiarzu. Dla rozwijającego się kultu powstał najpierw drewniany kościół, którego budowę tradycja łączy z synem Olafa, królem Magnusem Dobrym. Budowę kamiennej świątyni rozpoczęto około 1070 roku. Prace przyspieszyły po 1152 roku, kiedy Nidaros stało się siedzibą arcybiskupstwa. Około 1320 roku katedra uzyskała kształt zbliżony do budowli, którą znamy obecnie. Dziś jest uznawana za najdalej na północ położoną średniowieczną katedrę na świecie i narodowe sanktuarium Norwegii. Styl budowli zdradza wpływy angielskich mistrzów kamieniarskich. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza jest okazały oktagon wzniesiony wokół miejsca, w którym prawdopodobnie znajdował się relikwiarz św. Olafa. W pobliżu prezbiterium znajduje się także studnia, z której średniowieczni pielgrzymi czerpali wodę uznawaną za uzdrawiającą. Katedra pozostaje najważniejszym zabytkiem Trondheim. Miasto i świątynię opisuje również reportaż National Geographic poświęcony podróży przez krainę norweskich fiordów i trolli. Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Od końca XIV wieku Norwegia była politycznie podporządkowana monarchii rządzonej z Kopenhagi. W 1537 roku duński król Chrystian III zmusił arcybiskupa Nidaros do opuszczenia diecezji i wprowadził w kraju luteranizm. Na rozkaz monarchy zabrano z katedry srebrny relikwiarz św. Olafa, a drogocenny kruszec przetopiono na monety. Protestanci odrzucali kult relikwii i świętych, dlatego katolickie sanktuarium przekształcono w świątynię luterańską. Znaczną część budowli wyłączono z użytkowania, a strumień pielgrzymów niemal całkowicie ustał. Pożary niemal zniszczyły świątynię W zaadaptowanej na potrzeby luteran świątyni jedynie wschodnia część budowli pozostawała przykryta dachem. Narażone na działanie deszczu, śniegu i mrozu mury stopniowo niszczały. Wysoka iglica przyciągała również pioruny, które na początku XVIII wieku wywołały dwa potężne pożary. Podejmowane później prace renowacyjne miały ograniczony charakter. Impuls do pełnej odbudowy katedry dał między innymi historyk Peter Andreas Munch, stryj malarza Edvarda Muncha. W połowie XIX wieku Norwegowie, pozostający wówczas w unii personalnej ze Szwecją, coraz mocniej interesowali się własnym dziedzictwem i historią narodową. W 1869 roku utworzono Pracownię Renowacji Katedry w Nidaros, instytucję do dziś odpowiedzialną za konserwację świątyni. Najbardziej rozpoznawalnym elementem katedry stała się zachodnia fasada, wypełniona rzeźbami postaci biblijnych, królów i świętych. Większość widocznych dziś posągów wykuto w steatycie w XX wieku. Pracowali nad nimi czołowi norwescy artyści, w tym Gustav Vigeland, znany także jako projektant medalu Pokojowej Nagrody Nobla. W duchu średniowiecza uzupełniali dekorację, której znaczna część została zniszczona w ciągu poprzednich stuleci. Norwegia przyciąga jednak nie tylko zabytkami. Najważniejsze krajobrazy i atrakcje kraju przedstawia przewodnik Norwegia? Naturalnie!. Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Podobnie jak katedra na Wawelu, świątynia w Nidaros jest miejscem pochówku władców i narodowym sanktuarium związanym z postacią monarchy żyjącego w okresie formowania państwowości. W katedrze w Trondheim odbywały się również koronacje norweskich królów. Od początku XX wieku zastąpiły je ceremonie królewskiego błogosławieństwa. Oba miejsca łączy także obecność symboli, którym przypisywano moc odstraszania zła. Przed wejściem do katedry wawelskiej zawieszono kości uznawane dawniej za szczątki smoka. Więcej niezwykłych opowieści związanych ze wzgórzem można znaleźć w artykule przedstawiającym najciekawsze fakty i legendy o Krakowie. W Trondheim podobne znaczenie mogły mieć czerwone drzwi katedry. Ich kolor przywoływał krew Chrystusa, ale w ludowych wierzeniach czerwień miała również odpędzać złe moce. Podczas XX-wiecznej rekonstrukcji zachodniej fasady rzeźbiarze często nadawali postaciom rysy współczesnych sobie ludzi. Nad budowlą miał czuwać niebiański wojownik – archanioł Michał pokonujący smoka, symbolizującego szatana. Posąg stojący na szczycie północno-zachodniej wieży zaprojektował norweski rzeźbiarz Kristofer Leirdal. Figura została umieszczona na katedrze w 1969 roku. Leirdal świadomie nadał archaniołowi rysy Boba Dylana. Nie był to jednak żart ani przypadkowe nawiązanie do popularnego muzyka. Dylan sprzeciwiał się wojnie w Wietnamie i był kojarzony z ruchem protestu, choć sam nie chciał być uznawany za jego oficjalnego przywódcę. Dla Leirdala twarz artysty symbolizowała sprzeciw wobec wojny oraz siły zdolne przeciwstawić się złu. W ten sposób średniowieczny archanioł otrzymał twarz XX-wiecznego pieśniarza. Stojący wysoko nad Trondheim Bob Dylan–Michał przypomina, że odbudowa zabytku nie zawsze oznacza mechaniczne odtwarzanie przeszłości. Czasami kolejne pokolenia dopisują do niej własne symbole. Źródła: Visit Trondheim, Nidarosdomen Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Włoskie miasto na wulkanicznej skale. Pod ulicami kryje się drugi, podziemny świat
Orvieto, wznoszące się na płaskim szczycie wulkanicznej skały, jest bez wątpienia jednym z najbardziej fascynujących miejskich krajobrazów w Europie. To niezwykłe miasto jawi się niczym zawieszona w chmurach wyspa, wyrastająca z umbryjskich dolin. Należy jednak podkreślić, że malownicza lokalizacja nie jest jedynym atutem tego miejsca.
Spis treści: Miasto na szczycie płaskowyżu Od potęgi Etrusków do zjednoczonych Włoch Ważny punkt na turystycznej mapie Włoch Wulkaniczny płaskowyż, na którym wzniesiono miasto, na przestrzeni wieków był świadkiem narodzin etruskiej metropolii i krwawych starć. Dziś jest jednym z najcharakterystyczniejszych punktów na mapie regionu Umbria i miejscem, które przyciąga turystów uciekających przed zgiełkiem największych włoskich metropolii. Miasto na szczycie płaskowyżu Orvieto znajduje się w prowincji Terni, w południowo-zachodniej części regionu Umbria, tuż przy granicy z Lacjum i południową Toskanią. Strategiczna lokalizacja tego niewielkiego miasta – ok. 100 kilometrów na północ od Rzymu i 130 kilometrów na południe od Florencji – przez wieki czyniła je ważnym punktem na historycznych szlakach handlowych, militarnych i pielgrzymkowych. Miasto zostało zbudowane na szczycie potężnego płaskowyżu z wulkanicznego tufu (nazywanego przez miejscowych La Rupe, czyli klif), który wznosi się stromo na wysokość 325 m n.p.m. Formacja ta powstała z osadów piroklastycznych i przepływów lawy z prastarych erupcji kompleksu wulkanicznego Vulsini, powiązanego z polem wulkanicznym Bolsena. Obecnie jego kalderę wypełnia jezioro Bolsena – największe w Europie jezioro wulkaniczne. Od potęgi Etrusków do zjednoczonych Włoch Unikatowa topografia miasta już wieki temu zapewniała mu wybitne walory obronne. Należy jednak podkreślić, że niedostępność płaskowyżu stwarzała też ogromne problemy. Izolacja i chroniczny brak naturalnych źródeł wody na szczycie wymuszały na kolejnych cywilizacjach niezwykłą inwencję społeczną i inżynieryjną. Rozkwit i upadek starożytnej Velzny Początki trwałego osadnictwa na wulkanicznej skale datuje się na IX wiek p.n.e., jednak to cywilizacja etruska uczyniła z tego miejsca prawdziwą potęgę. Miasto znane jako Velzna wyrosło na jedną z dwunastu głównych metropolii, tworzących tzw. Dodekapolis, czyli zrzeszenie najważniejszych etruskich państw-miast. Okres między VIII a III wiekiem p.n.e. to czas dynamicznego rozkwitu Velzny. Zaawansowane rzemiosło ceramiczne, jak i kowalstwo i handel zapewniały dobrobyt. Złoty wiek dobiegł końca w pierwszej połowie III wieku p.n.e. Zgubę miastu przyniosły głębokie podziały społeczne. Zapiski historyczne wskazują, że uciskani słudzy i niższe warstwy Velzny wzniecili potężną rewoltę, przejmując władzę. Zdesperowana arystokracja, nie mogąc odzyskać kontroli, wezwała na pomoc rosnący w siłę Rzym. Reakcja była natychmiastowa. Rzymianie wysłali potężną armię pod wodzą konsula Kwintusa Fabiusza Maksimusa. Następstwem tego było zrównanie miasta z ziemią. Odrodzenie jako Urbs Vetus W czasach Cesarstwa Rzymskiego, rola Orvieto została ograniczona do rolniczego zaplecza, z którego dostarczano do Rzymu uprawy i wino. Dopiero inwazje barbarzyńców tchnęły nowe życie w niegdyś wspaniałe miasto. Niemal pionowe ściany klifu stały się cennym atutem obronnym. W epoce wojen gockich twierdza, znana wówczas pod nazwą Ourbibentos, stawiła opór, gdy rzymski wódz Belizariusz walczył z ostrogockim generałem Witigesem. Później miasto znalazło się pod panowaniem Longobardów, a następnie zyskało na znaczeniu religijnym, gdy po upadku znaczenia Bolseny (ok. 700 r. n.e.) przeniesiono stamtąd siedzibę biskupstwa. Na przełomie pierwszego tysiąclecia zyskało nazwę Urbs Vetus. Rodowe konflikty Renesans gospodarczy i polityczny rozpoczął się w średniowieczu, a jego apogeum przypadło na XIII i XIV wiek. Miasto wzbogaciło się na kontroli strategicznej drogi handlowej między Florencją a Rzymem. Średniowieczne Orvieto tętniło życiem intelektualnym. W 1236 r. papież Grzegorz IX przyznał mu status studium generale, a wybitny teolog Tomasz z Akwinu nauczał tam w latach 60. XIII wieku. Dobrobytowi zagrażały jednak wewnętrzne spory. W Orvieto ścierali się ze sobą zwolennicy wspieranej przez cesarza niezależności państwowej i poplecznicy silnej władzy papieskiej. Głównymi aktorami tego krwawego spektaklu były dwa potężne rody szlacheckie: proniepodległościowi Filippeschi i Monaldeschi. Ci drudzy odnieśli ostateczne zwycięstwo w 1313 roku. To jednak nie zakończyło walk. Ród podzielił się na cztery zwaśnione odłamy. Bratobójcze starcia, w połączeniu z epidemią dżumy z 1348 roku, ostatecznie zrujnowały wolną republikę miejską. Papieska dominacja W 1354 roku hiszpański kardynał Egidio Albornoz, działając z ramienia pontyfikatu, zbrojnie przywrócił ostateczną kontrolę Państwa Kościelnego nad Orvieto. Miasto stało się w pełni zależne od Rzymu i trwało pod papieskim panowaniem aż do XIX wieku. Dopiero w 1860 roku, w wyniku procesu zjednoczenia Italii, zostało włączone do Królestwa Włoch. Ważny punkt na turystycznej mapie Włoch Obecnie to średniowieczne miasto jest często wybieranym kierunkiem turystycznym. W odróżnieniu od Rzymu i innych najpopularniejszych destynacji, tłumy i niekończące się kolejki są tam zjawiskiem niemal zupełnie obcym. Co warto zobaczyć w Orvieto? Duomo di Orvieto Najwspanialszym i najcharakterystyczniejszym symbolem miasta bez wątpienia jest wspaniała katedra, poświęcona Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny. Łącząc styl romański z włoskim gotykiem, stanowi jedno z najważniejszych dzieł architektury sakralnej. Impulsem do wzniesienia monumentalnej budowli był cud eucharystyczny z Bolseny. W 1263 roku w tamtejszym kościele św. Krystyny nabożeństwo odprawiał czeski kapłan, Piotr z Pragi. W momencie konsekracji, hostia zaczęła intensywnie krwawić, plamiąc leżący na ołtarzu korporał. Wiadomość o cudzie dotarła szybko do Orvieto, gdzie rezydował Urban IV. Papież natychmiast kazał sprowadzić cudowne płótno do miasta. W następstwie tego wydarzenia, w 1264 roku, bullą Transiturus de hoc mundo, Urban IV oficjalnie ustanowił obowiązujące do dziś w całym Kościele katolickim święto Bożego Ciała. Aby zapewnić godne miejsce przechowywania skrwawionego reliktu, w 1290 roku z woli kolejnego papieża, Mikołaja IV, uroczyście wmurowano kamień węgielny pod nową świątynię. Studnia św. Patryka Studnia Świętego Patryka w Orvieto to architektoniczny majstersztyk. Powstała z inicjatywy papieża Klemensa VII, który osiadł w mieście w 1527 roku, po ucieczce przed najemnikami Karola V. Naturalna forteca zapewniała bezpieczeństwo, ale miała słaby punkt – brak naturalnego źródła wody pitnej. Rozwiązaniem tego problemu zajął się Antonio da Sangallo młodszy. Cylindryczny, rzeźbiony ręcznie w tufie szyb schodzi na głębokość ok. 54 m, osiągając średnicę aż 13 m. Aby zapewnić płynny i szybki transport wody, Sangallo zaprojektował podwójną klatkę schodową w kształcie podwójnej helisy. Dwie niezależne, nie krzyżujące się ze sobą spirale – każda po 248 stopni – umożliwiały stworzenie ruchu jednokierunkowego. Ciemności studni rozpraszały promienie słoneczne wpadające przez 72 łukowe okna wycięte w wewnętrznym cylindrze. Podziemia Orvieto Już Etruskowie starali się rozwiązać problem braku naturalnych źródeł. Powstał wówczas system tuneli ze studniami i cysternami, mającymi zapewnić miastu dostęp do wody. W średniowieczu w podziemiach składowano odpady, a obecnie „podziemne miasto” jest jedną z największych tamtejszych atrakcji. Do zwiedzania udostępniono dwie trasy: Orvieto Underground i Labirynt Hadriana. Torre del Moro W centrum miasta wznosi się 47-metrowa wieża z XIII wieku. Początkowo nosiła nazwę „Torre del Papa”, którą zmieniono, gdy Raffaele di Sante wzniósł w pobliżu swój pałac. W XIX stuleciu stała się częścią miejskiego systemu wodociągowego. Obecnie jest punktem widokowym, z którego rozpościera się wspaniała panorama miasta i okolicy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Z dna starorzecza Wisły na salę wystawową. Unikatowa szkuta czerska trafi do muzeum
Wrak XV-wiecznej szkuty odnaleziony w mule starorzecza Wisły pod zamkiem w Czersku – to jedno z najważniejszych odkryć w historii polskiej żeglugi rzecznej. Po latach skomplikowanej konserwacji unikatowy zabytek trafi do nowej siedziby. Właśnie ogłoszono konkurs na koncepcję budowy Muzeum Szkuty i Urzecza.
Szkutę odkryto w 2009 r. w pobliżu zamku Książąt Mazowieckich w Czersku. Przez kolejne lata przygotowywano się do jej wydobycia, do którego doszło w 2018 roku. Wrak znajdował się w starorzeczu będącym niegdyś spławną odnogę głównego nurtu Wisły. Znaczenie odkrycia szkuty Wrak okazał się sensacją archeologiczną – to pierwszy znany, niemal kompletny statek tego typu z końca XV wieku. Jednostka o imponujących wymiarach – 30 metrów długości i 7 metrów szerokości – służyła do transportu ładunków masowych, głównie zboża. Badania dendrochronologiczne wykazały, że drewno do jej budowy ścięto już w drugiej połowie XV wieku, co czyni ją bezcennym świadkiem złotego wieku polskiego handlu. Czym były szkuty? Szkuty były najpopularniejszymi statkami na Wiśle od XV do XVIII wieku. Ta znaleziona w Czersku jest dowodem kunsztu dawnych szkutników: jej dno wykonano z dębowych klepek o grubości 7 cm, łączonych na styk i uszczelnianych mchem oraz warkoczami z sierści zwierzęcej. Całość spinały charakterystyczne metalowe klamry, tzw. żabki Statek ten, mogący przewozić nawet 100 ton towaru, był obsługiwany przez 20 flisaków i prawdopodobnie służył przez ponad 60 lat, o czym świadczą liczne ślady napraw. Do naszych czasów przetrwał wieki w doskonałym stanie dzięki wilgotnemu, beztlenowemu środowisku mułu i piachu, podobnie jak słynna osada łużycka w Biskupinie. Żmudna droga do muzeum. Proces konserwacji Wydobycie tak ogromnego obiektu w 2018 roku było dopiero początkiem wyzwań. Drewno archeologiczne wymaga wieloletniej, specjalistycznej opieki, aby nie uległo rozpadowi po kontakcie z powietrzem. – Muzeum umożliwi prezentację zabytkowej szkuty wiślanej z końca XV w. Zabytek ten jest już od ponad 5 lat konserwowany przez pracownię konserwacji drewna archeologicznego naszego muzeum. Wraz z postępem prac poszczególne elementy statku będą składane na miejscu docelowej ekspozycji w muzeum w Czersku – mówi dr Wojciech Brzeziński, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Specjaliści przewidywali, że pełne zabezpieczenie elementów może potrwać nawet 8 lat i pochłonąć ogromne fundusze. Dopiero po zakończeniu tego etapu możliwe będzie ponowne złożenie 30-metrowego kadłuba z oryginalnych części w miejscu docelowej ekspozycji. Konkurs na muzeum szkuty Aby godnie zaprezentować ten unikat, Państwowe Muzeum Archeologiczne oraz SARP ogłosiły konkurs na koncepcję architektoniczną Muzeum Szkuty i Urzecza w Czersku. Inicjatywa ta, wspierana przez samorząd Mazowsza, ma na celu stworzenie obiektu, który nie tylko pomieści gigantyczny statek, ale też wpisze się w wymagający krajobraz doliny Wisły, sąsiadujący z zamkiem i kościołem. Projektanci muszą wykazać się wrażliwością przestrzenną, by nowoczesna bryła nie przytłoczyła historycznego otoczenia. W puli nagród czeka 220 tysięcy złotych, a zwycięzca otrzyma zaproszenie do realizacji projektu. Wyniki poznamy na początku 2027 roku, dopiero potem ruszy budowa. Sala Szkuty i Ekspozycja Urzecze Centralnym punktem nowej placówki będzie Sala Szkuty Czerskiej, zaprojektowana specjalnie pod wymiary zabytku. Jednak muzeum zaoferuje znacznie szersze spojrzenie na historię regionu. „Ekspozycja Urzecze” ma być syntetyczną podróżą w czasie – od śladów osadnictwa z paleolitu, przez epokę brązu, aż po czasy nowożytne. Budynek ma pełnić funkcje wystawiennicze, edukacyjne i badawcze. Będzie to zatem jednocześnie muzeum archeologiczne i nowoczesne centrum kultury. Źródło: Samorząd Województwa Mazowieckiego Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły pałac, w którym odbyło się najbardziej tajemnicze wesele roku. Kiedyś bywał tu Winston Churchill
Tom Holland i Zendaya są dziś na ustach fanów na całym świecie, m.in. za sprawą głośnych premier „Odysei” Christophera Nolana oraz „Spider-Mana: Całkiem nowy dzień”. Zainteresowanie budzi jednak nie tylko ich kariera. Para od lat konsekwentnie chroni swoją prywatność, dlatego szczególne emocje wywołały doniesienia o ich uroczystości ślubnej. Na jej miejsce mieli wybrać jedną z najbardziej niezwykłych posiadłości w Anglii.
Beaverbrook leży pośród zielonych wzgórz Surrey, niespełna godzinę drogi od Londynu, i od ponad wieku przyciąga ludzi ze świata polityki, kultury i filmu. Dawniej bywał tu Winston Churchill, a wśród gości pojawiały się także największe gwiazdy dawnego Hollywood. Dziś historyczna rezydencja działa jako luksusowy hotel, zachowując jednak charakter prywatnej wiejskiej posiadłości. Co sprawia, że właśnie to miejsce wybierają celebryci i jaka historia kryje się za murami Beaverbrook? Historia posiadłości, którą odwiedzały największe sławy Historia Beaverbrook sięga 1866 roku, kiedy na wzgórzach Surrey wzniesiono okazałą wiktoriańską rezydencję dla przedsiębiorcy Abrahama Dixona. Przez kolejne dekady posiadłość zmieniała właścicieli, jednak jej najsłynniejszy rozdział rozpoczął się w 1910 roku. Wtedy kupił ją Max Aitken – urodzony w Kanadzie biznesmen, wydawca prasowy i polityk, który kilka lat później otrzymał tytuł barona Beaverbrook. Według historii opisywanej przez sam hotel, Aitken miał natrafić na ogłoszenie o sprzedaży podczas przejażdżki samochodem z laureatem Nagrody Nobla Rudyardem Kiplingiem. Wystarczyła jedna wizyta, by zdecydował się zapłacić za posiadłość 30 tys. funtów. Nowy właściciel szybko zaczął dostosowywać dom do swoich potrzeb: doprowadził elektryczność, zainstalował centralne ogrzewanie, zbudował basen, a także prywatne kino – w tamtych czasach prawdziwą rzadkość. Z czasem Beaverbrook przestał być jedynie rodzinną rezydencją i stał się miejscem spotkań wpływowych przedstawicieli polityki, kultury i wyższych sfer. Szczególnie często pojawiał się tu Winston Churchill, którego z Lordem Beaverbrookiem łączyła wieloletnia, choć niepozbawiona politycznych napięć przyjaźń. Podczas II wojny światowej właściciel posiadłości został ministrem produkcji lotniczej w rządzie Churchilla, a Beaverbrook miał być przygotowany również jako zapasowe miejsce spotkań brytyjskiego gabinetu wojennego. Przez rezydencję przewinęli się także pisarze, artyści i przedstawiciele światowych elit. Wśród historycznych gości wymieniani są m.in. Elizabeth Taylor, Ian Fleming, Somerset Maugham, H.G. Wells, Joe i Rose Kennedy oraz Lady Diana Cooper. Pamięć o części z nich zachowała się do dzisiaj – poszczególne apartamenty otrzymały imiona osób związanych z historią domu, dzięki czemu przeszłość Beaverbrook stała się integralną częścią jego współczesnego charakteru. Po latach rezydencja została odrestaurowana i przekształcona w luksusowy hotel. Za jego odrodzeniem stoją m.in. Joel Cadbury, potomek rodziny związanej ze słynnym brytyjskim producentem czekolady, oraz przedsiębiorca Ollie Vigors, którzy postawili na zachowanie historycznego charakteru miejsca zamiast zamieniania go w typowy pięciogwiazdkowy resort. Kameralne rezydencje i spa w stajniach Dzisiejszy Beaverbrook zajmuje niemal 190 hektarów zielonych terenów rozciągających się pośród wzgórz Surrey. Główny budynek jest tylko częścią rozległej posiadłości, na którą składają się również ogrody, lasy, trawniki, dawne zabudowania gospodarcze oraz mniejsze domy rozsiane po całym terenie. Centralnym punktem pozostaje The House, czyli dawna rezydencja Lorda Beaverbrooka. Jej wnętrza zachowały historyczny charakter, ale zostały urządzone tak, by nie przypominały muzealnej ekspozycji. Klasyczna architektura łączy się tu z odważnymi kolorami, wzorzystymi tkaninami, antykami i detalami odwołującymi się do osób, które w przeszłości były związane z posiadłością. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest apartament nazwany imieniem Elizabeth Taylor, wyposażony w łóżko z baldachimem oraz wolnostojącą wannę, która należała niegdyś do Rudolfa Nurejewa. W głównym domu znajdują się również biblioteka, salon, bar, restauracja i historyczne kino, przypominające o czasach, gdy Beaverbrook był przede wszystkim prywatną rezydencją i miejscem spotkań jego właściciela z zaproszonymi gośćmi. Z czasem także pozostałe zabudowania zyskały nowe funkcje. W dawnych stajniach urządzono Coach House Spa z basenami, gabinetami zabiegowymi i przestrzeniami przeznaczonymi do ćwiczeń oraz odpoczynku, a Garden House stał się osobną częścią hotelową. Na terenie Beaverbrook znajdują się również bardziej kameralne rezydencje, w tym pięciopokojowy Dower House z prywatnym basenem. Prywatne ogrody i jezioro Równie ważna jak sama architektura jest jednak otaczająca ją przestrzeń. Posiadłość przecinają trasy spacerowe prowadzące przez lasy i rozległe trawniki, a wśród założonych tu ogrodów znajduje się m.in. ogród włoski oraz ogród warzywno-ziołowy, którego plony wykorzystywane są w hotelowych kuchniach. Krajobraz uzupełniają jezioro, kwietne części ogrodów i widoki na pofałdowane wzgórza Surrey. Goście mogą korzystać także z kortów tenisowych, terenów rekreacyjnych i kilku restauracji, ale największym atutem Beaverbrook pozostaje sposób, w jaki hotelowa infrastruktura została wkomponowana w historyczną posiadłość. Budynki są od siebie oddalone, a znaczna część terenu pozostaje otwarta i zielona, dzięki czemu miejsce zachowuje atmosferę odosobnionej wiejskiej rezydencji. To właśnie połączenie historycznej architektury, rozległego krajobrazu i poczucia prywatności sprawia, że Beaverbrook wyróżnia się na tle luksusowych hoteli położonych w pobliżu Londynu. Źródła: Beaverbrook, Condé Nast Traveler, Vanity Fair Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Renesansowy Rzym wyrósł z antycznych ruin. Tak odkrywano przeszłość Wiecznego Miasta
Przez stulecia mieszkańcy Rzymu rozbierali antyczne budowle, a odzyskany materiał wykorzystywali do wznoszenia domów, pałaców i fortec. Renesans przyniósł jednak przełom – ruiny zaczęto badać, a spod ziemi wydobyto arcydzieła znane wcześniej tylko ze starożytnych opisów.
Spis treści: Rzym, który pożerał sam siebie Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” Jak obecność papieży zmieniła Rzym i dlaczego w Wiecznym Mieście wiara niemal zawsze splatała się z polityką? Opowiada o tym historyczka i badaczka Jessica Wärnberg w książce „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy”, która ukaże się 26 sierpnia 2026 roku nakładem Wydawnictwa Znak. Poniżej publikujemy fragment poświęcony renesansowemu odkrywaniu antycznej przeszłości miasta. Rzym, który pożerał sam siebie Rzymscy budowniczowie przyjęli oszczędne, a niekiedy wręcz pomysłowe podejście – rozbierali ruiny, by wznosić nowe budowle. Wykorzystując kamień i drewno z odzysku, tworzyli konstrukcje będące osobliwym zlepkiem rozmaitych stylów i elementów. Efekty tych prac wielu rozczarowywały. Chryzoloras porównywał Rzym do kanibala, który traktuje „samego siebie jak kopalnię i kamieniołom”, stając się „miastem, które jednocześnie odżywia się i pożera”. Przebywający w mieście pod koniec XV wieku kastylijski historyk i królewski sekretarz Alfonso de Palencia nakreślił jeszcze bardziej dramatyczny obraz. Twierdził, że spacerował ulicami wśród zwałów gruzu tak wysokich, że wystawały spod nich jedynie najwyższe części starożytnych budowli. Słów krytyki nie szczędzili sami mieszkańcy Italii. Uczony Flavio Biondo, stojąc na Kapitolu, ubolewał nad widokiem piętnastowiecznego Rzymu: „Wstydzę się i cierpię, opisując brzydotę biorącą swój początek na Kapitolu”. Zauważył, że Bonifacy IX wzniósł tam „budynek z cegły […] na użytek senatorów i prawników”, którego pospolitość „wywołałaby odrazę mieszkańców” starożytnego miasta. Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Mimo narzekań Palencii wiele budowli, do których wzdychał Biondo i – jak wyobrażał sobie Kastylijczyk – którymi zachwycali się mieszkańcy starożytnego Rzymu, wciąż można było oglądać, choć znajdowały się w opłakanym stanie. Na początku XVI wieku niderlandzki malarz Maarten van Heemskerck odwiedził Rzym i uwiecznił samego siebie na tle Koloseum. Amfiteatr popadł w ruinę i przypominał wówczas wyszczerbione półkole tuneli, porośnięte chwastami i pokryte grubą warstwą pyłu. Po drugiej stronie Palatynu przetrwał Teatr Marcellusa – imponująca, półokrągła konstrukcja, która od czasów cesarza Augusta górowała nad Wyspą Tyberyjską. Teatr, który niegdyś mógł pomieścić 20 tysięcy widzów siedzących w rzędach, wzniesiono na trzech poziomach arkad z betonu, tufu i trawertynu. Nie wiemy dokładnie, jak wyglądały pierwotnie najwyższe kondygnacje budowli, ponieważ u progu ery nowożytnej była ona wielokrotnie niszczona, odbudowywana i adaptowana do nowych celów. W pewnym okresie Teatr Marcellusa służył jako forteca arystokratycznego rodu Savellich, a wcześniej, w XII wieku, był siedzibą rodziny rewolucyjnego przywódcy Giordana Pierleoniego, który przekształcił antyczne miejsce rozrywki w średniowieczną twierdzę. W innych zakątkach Rzymu starożytne kamienie wykorzystywano w nieco bardziej romantyczny sposób – architekci wznosili na ruinach fortece, by przywołać antyczne ideały. Inaczej niż w przypadku Bonifacego IX, fundatorzy tych budowli zyskali uznanie w oczach ludzi takich jak Biondo. Często byli nimi wpływowi członkowie papieskiego dworu. Na Eskwilinie kardynał Prospero Colonna, bratanek papieża Marcina V, wykorzystał drzewa, mury i rzeźby, by tchnąć życie w miejsce, które uważał za starożytne Ogrody Mecenasa. W epoce Augusta Mecenas, generał i doradca cesarza, chadzał ulicami Rzymu w czasach, gdy Teatr Marcellusa przyjmował pierwszych widzów. W „Odach” Horacy wspominał Mecenasa przebywającego w swej wieży w chmurach, a idylliczne miejsce przeciwstawiał zgiełkowi, spiętrzonym dachom i murom Romy. Kariera Colonny miała przybrać burzliwy obrót – po śmierci wuja jako jeden z nielicznych kardynałów został ekskomunikowany. Jednak w szczęśliwszym okresie potęgi swojego rodu Colonna wykorzystał wizję idyllicznych Ogrodów Mecenasa do stworzenia dworu, w którym entuzjazm dla antyku przejawiał się nie tylko w martwych kamieniach, lecz także w erudycyjnych rozmowach. W ciepłe wieczory przy stole kardynała uczeni pokroju Bionda dbali o intelektualną rozrywkę gości. Wskazując ogród, w którym na cokołach dumnie prezentowały się popiersia, Biondo z pasją opisywał marmurowe rzeźby, które – jak wierzył – niegdyś mogły należeć do samego Mecenasa. Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem Te przyjemne kolacje na świeżym powietrzu u kardynała Prospera Colonny ukazują obraz Rzymu zawieszonego między dwoma światami. Prospero był arystokratą i wysokim dostojnikiem Kościoła – instytucji, której potęga w Rzymie (i poza nim) opierała się na chrześcijańskich dogmatach. Jednocześnie próbował wieść życie na wzór antycznego, pogańskiego wodza. Studiował i wychwalał ideały systemu politycznego i religijnego, który niegdyś zwalczał pierwszych chrześcijan, a którego dziedzictwo, paradoksalnie, umacniało teraz jego władzę kościelną. Biondo nazywał Prospera „Mecenasem naszego stulecia”. Prospero jawi się jako postać pełna sprzeczności. Był jednak typowym przedstawicielem ówczesnych rzymskich elit. Wraz z myślicielami pokroju Bionda czy Chryzolorasa należał do rosnącej grupy chrześcijan zafascynowanych kulturą i wiedzą pogańskiego antyku. Entuzjastów tych nazwano humanistami – wielbicielami studia humanitatis: filozofii, gramatyki, retoryki i poezji, czerpiącymi inspirację ze starożytnych twórców greckich i rzymskich. Humaniści z zaciekawieniem i z otwartym umysłem badali klasyczne teksty, artefakty i budowle. Ten kulturalny fenomen nazwano później renesansem, Rinascimento – uznano go bowiem za prawdziwe odrodzenie piękna i wiedzy starożytnego świata. „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” W Rzymie na fali tego entuzjazmu odkryto lub ponownie zbadano tysiące obiektów. Ziemia zaczęła oddawać ukryte w niej wiekowe skarby. Gdy księża z San Silvestro in Capite namawiali mieszkańców do wynajmowania i odbudowy posiadłości na Polu Marsowym, spod warstw ziemi zaczęły wyłaniać się antyczne inskrypcje, monety i rzeźby. W 1489 roku w rzymskim porcie Anzio, po wiekach uśpienia, odnaleziono pełne wdzięku kształty Apolla Belwederskiego. Nieco ponad piętnaście lat później w rzymskiej winnicy odkopano marmurową grupę Laokoona i jego synów. Atmosferę tamtych chwil najlepiej oddaje okrzyk artysty Giuliana da Sangallo, oglądającego rzeźbę wraz z papieżem Juliuszem II i Michałem Aniołem: „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!”. To jest przedruk z książki autorstwa Jessiki Wärnberg „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy” w przekładzie Ewy Ratajczyk i Michała Filipczuka, która ukaże się nakładem, Wydawnictwa Znak (premiera: 26 sierpnia 2026 roku). Tutuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
To jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w Polsce. Kraina Otwartych Okiennic zachwyca wyjątkową architekturą
Niektóre polskie wsie zachwycają nie tylko położeniem, ale także wyjątkową architekturą i historią. Na Podlasiu trzy z nich stworzyły niezwykły szlak turystyczny znany jako Kraina Otwartych Okiennic. Skąd wzięła się jego intrygująca nazwa i dlaczego to miejsce od lat przyciąga miłośników spokojnych podróży?
Na południe od Białegostoku znajduje się miejsce, w którym czas zdaje się płynąć wolniej. Kraina Otwartych Okiennic prowadzi przez trzy podlaskie wsie słynące z kolorowych drewnianych domów oraz misternie zdobionych okiennic, narożników i szczytów budynków. To jeden z najbardziej charakterystycznych szlaków kulturowych w Polsce, pozwalający poznać wielokulturowe dziedzictwo regionu i zobaczyć architekturę, która przez dziesięciolecia niemal nie zmieniła swojego charakteru. Kraina Otwartych Okiennic. Skąd wzięła się niezwykła nazwa tego miejsca? Choć nazwa brzmi niemal baśniowo, nie kryje się za nią legenda, lecz charakterystyczna architektura trzech podlaskich wsi – Trześcianki, Soc i Puchłów. To właśnie tutaj zachowały się drewniane domy z bogato zdobionymi okiennicami, nadokiennikami, narożnikami oraz szczytami budynków, które od dziesięcioleci są symbolem regionu. Misternie wykonane ornamenty, często malowane na intensywne odcienie błękitu, zieleni czy czerwieni, wyróżniają się na tle drewnianych elewacji i sprawiają, że trudno pomylić je z zabudową spotykaną w innych częściach Polski. To od tych charakterystycznych, często pozostawianych otwartych okiennic, wzięła się nazwa całego szlaku. Wyjątkowy wygląd tutejszych domów nie jest jednak dziełem przypadku. Kraina Otwartych Okiennic leży na pograniczu kultur, gdzie od wieków przenikały się wpływy polskie, białoruskie i rosyjskie. Większość mieszkańców stanowią prawosławni potomkowie ludności białoruskiej, którzy przez pokolenia pielęgnowali własne tradycje, widoczne nie tylko w architekturze, ale również w religii, obrzędach i języku. Starsi mieszkańcy nadal potrafią porozumiewać się gwarą określaną jako „po swojemu” lub „po naszemu” – dziś coraz rzadziej słyszaną, ale wciąż będącą ważnym elementem lokalnej tożsamości. Badacze wskazują, że bogata snycerka zdobiąca drewniane domy mogła rozwinąć się po bieżeństwie, czyli przymusowej ewakuacji ludności w głąb Imperium Rosyjskiego podczas I wojny światowej. Wracający do rodzinnych miejsc mieszkańcy inspirowali się architekturą, z którą zetknęli się na wschodzie, tworząc własny styl oparty na ażurowych dekoracjach i ludowych motywach roślinnych oraz geometrycznych. Choć od tamtych wydarzeń minęło ponad sto lat, wiele z tych domów nadal pełni swoją pierwotną funkcję i pozostaje zamieszkanych. Aby zachować ten niezwykły krajobraz kulturowy, w 2001 roku powołano projekt Kraina Otwartych Okiennic, którego celem była ochrona historycznej zabudowy oraz promocja regionu. Dzięki temu udało się odrestaurować wiele drewnianych domów i zwrócić uwagę na miejsce, które nie jest skansenem, lecz żywą częścią Podlasia. Spacerując po Trześciance, Socach czy Puchłach, można odnieść wrażenie, że czas płynie tu nieco wolniej, a dawne tradycje wciąż pozostają elementem codziennego życia. Trześcianka, czyli serce Krainy Otwartych Okiennic To właśnie od Trześcianki większość turystów rozpoczyna zwiedzanie Krainy Otwartych Okiennic. Największa z trzech miejscowości jest jednocześnie najbardziej rozpoznawalna i najlepiej pokazuje charakter regionu. Jej historia sięga końca XV wieku, a do dziś zachował się układ zabudowy wytyczony podczas reform przeprowadzanych za panowania królowej Bony. Długie, wąskie działki sprawiły, że wiele drewnianych domów ustawiono szczytem do drogi, co nadaje wsi charakterystyczny wygląd. Spacerując główną ulicą, trudno nie zwrócić uwagi na bogato zdobione elewacje. Ornamenty pokrywają nie tylko okiennice, ale również nadokienniki, narożniki, wiatrownice i szczyty dachów. Wśród motywów pojawiają się wzory roślinne, geometryczne, a także krzyże, które podkreślają silny związek miejscowej społeczności z prawosławiem. Nad miejscowością góruje drewniana cerkiew św. Michała Archanioła zbudowana w latach 1864–1867. Jej intensywnie zielona bryła stała się jednym z symboli Trześcianki, a we wnętrzu zachował się zabytkowy ikonostas i dwa ołtarze. W pobliżu świątyni znajduje się również pomnik upamiętniający bieżeństwo. To wydarzenie do dziś pozostaje ważnym elementem pamięci lokalnej społeczności i pozwala lepiej zrozumieć historię regionu. Soce – wieś, w której czas zdaje się płynąć wolniej Po gwarnej Trześciance Soce sprawiają wrażenie miejsca niemal odciętego od współczesnego świata. To najmniej zmieniona z trzech miejscowości, w której łatwo poczuć atmosferę dawnego Podlasia. Wieś zachowała nietypowy układ dwóch równoległych ulicówek rozdzielonych niewielką doliną, a wiele drewnianych gospodarstw pochodzi z lat 20. i 30. XX wieku. Choć również tutaj można podziwiać bogato zdobione domy, uwagę przyciąga przede wszystkim panująca tu cisza. Wąskie brukowane drogi, niewielki ruch i starsi mieszkańcy siedzący latem na ławkach przed domami sprawiają, że czas wydaje się płynąć własnym rytmem. Soce są także miejscem, z którym wiąże się jedna z najbardziej znanych lokalnych legend. Na obu krańcach wsi stoją żelazne krzyże wotywne z końca XIX wieku. Według przekazywanej opowieści postawiono je podczas epidemii, która nawiedziła miejscowość. Mężczyźni mieli ustawić krzyże, a kobiety połączyć je nicią oplatającą całą wieś, prosząc o ustanie zarazy. Trudno dziś oddzielić legendę od historii, jednak podobne opowieści od pokoleń stanowią część lokalnej tradycji. Spacerując po Socach, można odnieść wrażenie, że właśnie takie historie najlepiej tłumaczą niezwykły charakter tej niewielkiej miejscowości. Puchły – wieś, która zachwyca jedną z najpiękniejszych cerkwi na Podlasiu Choć Puchły są najmniejszą z trzech wsi tworzących Krainę Otwartych Okiennic, wielu odwiedzających przyjeżdża tutaj przede wszystkim dla wyjątkowej świątyni. Drewniana cerkiew Opieki Matki Bożej, wzniesiona na początku XX wieku, należy do najpiękniejszych prawosławnych świątyń na Podlasiu. Jej charakterystyczna błękitna elewacja harmonijnie wpisuje się w otaczającą zieleń, a bogato zdobione wnętrze od lat przyciąga nie tylko turystów, lecz także pielgrzymów. Szczególnym kultem otaczana jest znajdująca się w cerkwi ikona Opieki Matki Bożej, uznawana przez wiernych za cudowną. Z miejscowością od wieków związana jest także legenda tłumacząca pochodzenie jej nazwy. Według przekazów pod rosnącą tu niegdyś lipą modlił się ciężko chory mężczyzna cierpiący na opuchliznę nóg. Po objawieniu Matki Bożej odzyskał zdrowie, a od tego wydarzenia miała powstać nazwa Puchły. Niezależnie od tego, ile w tej opowieści jest historycznej prawdy, do dziś podkreśla ona znaczenie tego miejsca dla lokalnej społeczności. Wokół cerkwi rosną wiekowe drzewa uznane za pomniki przyrody, a kamienne krzyże przypominają o wielowiekowej historii prawosławia na tych terenach. Źródła: Podlaska Regionalna Organizacja Turystyczna, Magia Podlasia Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnica Czerwonej Piramidy. Czy wokół Dahszur odkryto potężne zapory wodne?
W cieniu wielkich egipskich piramid w Dahszur sprzed ponad 4500 lat odkryto ślady gigantycznych zapór wodnych. Do tej pory uważano, że były to rampy, po których ciągnięto budulec na potrzeby tych wielkich grobowców. Czy nowa interpretacja konstrukcji jest wiarygodna?
Turyści zwiedzających Kair i okolice z reguły docierają do Gizy, gdzie znajduje się między innymi największa egipska piramida należąca do Cheopsa. Zdecydowanie mniej zatłoczonym i popularnym miejscem jest nekropola położona kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe w Dahszur. To tam w czasach IV dynastii Starego Państwa faraon Snofru (ojciec Cheopsa) rozkazał wznieść dwie piramidy – określane przez archeologów jako Łamana i Czerwona. Wokół nich archeolodzy do dziś prowadzą wykopaliska, ale też badania z użyciem technologii nieinwazyjnych. Oto wyniki jednej z analiz. To nie rampy – to potężne zapory Przez lata dwie długie, liniowe struktury na południowy zachód od Czerwonej Piramidy interpretowano jako rampy do transportu kamienia z pobliskich kamieniołomów. Jednak najnowsze badania zespołu trzech ekspertów opublikowane w czasopiśmie „npj Heritage Science” przeczą temu przekonaniu. Analiza obrazów satelitarnych, map cyfrowych i ukształtowania terenu wykazała, że konstrukcje te, o długości 600–700 metrów, mają cechy wskazujące na to, że są to zapory. Konstrukcje są zakotwiczone w zboczach doliny i posiadają trapezoidalne profile, idealne do powstrzymywania naporu wody, a nie do transportu ciężkich bloków pod górę. Inżynieryjny majstersztyk. Tama o kształcie zygzaka Naukowcy zwracają uwagę na zachodnią część domniemanej zapory, która posiada unikatowy, zygzakowaty kształt. Zidentyfikowali go jako tzw. przelew typu „duckbill” (kaczy dziób). Kluczową funkcją „kaczego dzioba” jest zapobieganie niekontrolowanemu przelaniu się wody przez koronę zapory, co jest najczęstszą przyczyną pękania i niszczenia tam ziemnych i kamiennych. „W starożytnym Egipcie nie odnotowano dotychczas żadnego pewnie zidentyfikowanego przelewu typu kaczy dziób. W związku z tym, ewentualna identyfikacja trójkątnej geometrii przelewu na strukturze wstępnie datowanej na okres Starego Państwa może reprezentować unikatowe i wyjątkowo wczesne wystąpienie tego typu konfiguracji hydraulicznej” – podkreślają badacze. Logistyka budowy. Piramidy na wodnym szlaku? Co nowego wnosi ta analiza do wiedzy o wznoszeniu piramid? Stabilny poziom wody w kanale ograniczonym przez zapory mógł ułatwiać transport ciężkich ładunków na barkach, przygotowanie zaprawy murarskiej i zaopatrzenie tysięcy robotników. Woda, zamiast być zagrożeniem, stała się kluczowym narzędziem wspierającym budowę jednego z największych monumentów starożytności. Dzięki ostatnim badaniom wiemy też, że olbrzymie sztuczne zbiorniki i naturalne odnogi Nilu podchodziły niemal pod same piramidy w Gizie i nie tylko. To znacząco ułatwiało transport budulca. Wiarygodność badań i wniosków. Komentarz Za ekspertyzą stoi trzech badaczy. Pomysłodawcą był niezależny francuski ekspert Xavier Landreau. Wsparli go Guillaume Piton z Uniwersytetu w Grenoble, który afiliowany jest też w kilku innych znanych instytucjach badawczych oraz Sayed Hemeda z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Kairskiego. Xavier Landreau był pomysłodawcą badania i autorem większości tekstu. Jego koncepcje uznawane są przez archeologów za kontrowersyjne. W 2024 roku zaproponował teorię, w myśl której wodny „wulkan” w centralnej części najstarszej egipskiej piramidy wzniesionej dla Dżosera miał pomóc w transporcie bloków na jej szczyt podczas budowy. Na tej koncepcji suchej nitki nie pozostawili egiptolodzy. Naukowcy wytknęli Landreau, że pominął niepasujące do jego koncepcji fakty. W najnowszym artykule koncepcja jest mniej spektakularna. Landreau opisuje po prostu bardzo złożony system zapór i kanałów, który w dużej części został już opisany przez innych badaczy. Zmienia też interpretację ramp. W myśl jego koncepcji zadaniem zapór była też ochrona placu budowy przez powodziami błyskawicznymi. Przyszłość odkryć w piaskach Dahszur Artykuł oparto o analizy nieinwazyjne – nie wykonano wykopalisk, gdyż konstrukcje położone są w zamkniętej strefie. Potwierdzenie ich wieku za pomocą datowania radiowęglowego osadów byłoby ostatecznym dowodem na potęgę inżynieryjną IV dynastii. Warto jednak zauważyć, że zapory mogły pełnić kilka ról – jednocześnie spiętrzać wodę i pełnić funkcję ramp, po których ciągnięto kamienie dostarczone przez łodzie. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
To podobno najbrzydsze miasto Europy. Wygląda jak plan dystopijnego filmu
Kouvola w południowo-wschodniej Finlandii bywa nazywana betonową dżunglą, „Kouvostoliittem”, a nawet najbardziej przygnębiającym miastem kontynentu. Na jej wygląd wpłynęły strategiczne znaczenie kolei, wojenne bombardowania oraz gwałtowna powojenna rozbudowa. Dziś jedni widzą tu „dystopijne piekło”, inni – jedno z najciekawszych skupisk fińskiej architektury modernistycznej.
Spis treści: Najbrzydsze miasto Europy? Ten tytuł narodził się w internecie Miasto, które narodziło się dzięki kolei Bomby zniszczyły znaczną część zabudowy Dlaczego Kouvola została zabudowana betonem? Betonowe centrum wygląda jak dekoracja filmu science fiction Mieszkańcy przejęli obraźliwy przydomek Wśród szarych budynków kryją się dzieła wybitnych architektów Czy Kouvola rzeczywiście jest brzydka? Szare bloki, szerokie ulice i betonowe place sprawiły, że Kuovola zaczęła być porównywana do scenerii z ponurego filmu science fiction. Historia miejsca uznawanego w internecie za najbrzydsze miasto Europy jest jednak znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerują krążące o nim memy. Najbrzydsze miasto Europy? Ten tytuł narodził się w internecie Nie istnieje oficjalny ranking, który przyznawałby Kouvoli tytuł najbrzydszego miasta Europy. Określenie to jest przede wszystkim efektem internetowych dyskusji, zdjęć przedstawiających najbardziej betonowe fragmenty centrum oraz żartów samych Finów. Kouvola od lat występuje w fińskiej kulturze internetowej jako symbol szarego, prowincjonalnego i pozornie mało atrakcyjnego miasta. Jednym z ironicznych określeń jest „Kouvostoliitto” – gra słów łącząca nazwę miasta z fińskim słowem oznaczającym Związek Radziecki, czyli Neuvostoliitto. Przydomek utrwaliły fotografie pustych placów, masywnych biurowców i bloków mieszkalnych wykonanych z betonu. W mediach społecznościowych kadry te są często dodatkowo przyciemniane albo wykonywane zimą, kiedy brak liści i światła wzmacnia wrażenie surowości. Podobne internetowe oceny rzadko są jednak obiektywne. Pokazuje to również historia Zgierza, który jeden z zagranicznych podróżników nazwał najbrzydszym miastem w Polsce. Opinie o wyglądzie miast mówią często równie wiele o oczekiwaniach odwiedzających, jak o samej architekturze. Miasto, które narodziło się dzięki kolei Aby zrozumieć wygląd Kouvoli, trzeba cofnąć się do XIX wieku. Przełomowym momentem było uruchomienie w latach 70. XIX stulecia linii kolejowej łączącej Riihimäki z Petersburgiem. Po wybudowaniu kolejnych tras prowadzących na północ Finlandii i w stronę portu w Kotce miejscowość stała się jednym z najważniejszych węzłów kolejowych w kraju. Wokół stacji powstawały domy kolejarzy, warsztaty, magazyny i budynki administracyjne. Wczesna Kouvola była w dużej mierze niewielką miejscowością o drewnianej zabudowie, rozwijającą się w rytmie przyjazdów i odjazdów pociągów. Kolej zapewniła miastu rozwój, ale w czasie wojny stała się również jego przekleństwem. Węzeł kolejowy miał ogromne znaczenie dla transportu żołnierzy, uzbrojenia i zaopatrzenia, dlatego podczas wojny zimowej między Finlandią a Związkiem Radzieckim był ważnym celem nalotów. Bomby zniszczyły znaczną część zabudowy Kouvola należała do fińskich miejscowości dotkliwie doświadczonych przez radzieckie bombardowania. Według danych przytaczanych przez fińskiego nadawcę publicznego Yle podczas wojny zimowej uszkodzonych zostało około 350 z mniej więcej 800 budynków znajdujących się w mieście. W nalotach zginęło około 30 cywilów. Liczba ofiar była stosunkowo niewielka w porównaniu ze skalą zniszczeń między innymi dlatego, że część mieszkańców wcześniej opuściła miasto i schroniła się na terenach wiejskich. Nie oznacza to, że po wojnie Kouvola została całkowicie zrównana z ziemią i od podstaw odbudowana jako jednolite betonowe miasto. Taki obraz jest uproszczeniem. Bombardowania zniszczyły jednak dużą część starszej zabudowy i przyspieszyły proces przekształcania niewielkiej miejscowości kolejowej w nowoczesny ośrodek miejski. Podobne dylematy związane z odbudową dotyczyły po II wojnie światowej wielu europejskich miast. W Polsce najbardziej znanym przypadkiem jest odtworzenie niemal całkowicie zniszczonego Starego Miasta w Warszawie. W Kouvoli nie zdecydowano się jednak na rekonstrukcję historycznej zabudowy na podobną skalę. Dlaczego Kouvola została zabudowana betonem? Po wojnie Finlandia potrzebowała mieszkań, szkół, urzędów i infrastruktury, które można było budować szybko, funkcjonalnie i stosunkowo tanio. Jednocześnie kraj przechodził intensywną urbanizację. Ludzie przenosili się ze wsi do miast, a rozwijający się przemysł potrzebował nowych pracowników. W Kouvoli proces ten zbiegł się ze wzrostem znaczenia kolei, przemysłu drzewnego i papierniczego oraz administracji regionalnej. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1960 roku, a w kolejnych dekadach jego centrum intensywnie rozbudowywano. Dominującym językiem architektury stał się powojenny modernizm. Jego projektanci rezygnowali z historycznych dekoracji na rzecz prostych brył, geometrycznych elewacji i funkcjonalnych wnętrz. Beton pozwalał realizować duże inwestycje szybciej niż tradycyjne techniki budowlane. Nie wszystkie powstałe wówczas budynki należy jednak określać mianem brutalistycznych. Brutalizm to szczególny nurt powojennej architektury, wykorzystujący między innymi monumentalne bryły, wyeksponowane elementy konstrukcyjne i surowy beton. Centrum Kouvoli obejmuje szerszy przekrój modernizmu lat 40., 50., 60. i 70. XX wieku. Betonowe centrum wygląda jak dekoracja filmu science fiction To właśnie zabudowa z lat 60. i 70. XX wieku najmocniej wpłynęła na reputację miasta. W centrum powstały szerokie ulice, place, wielopiętrowe budynki mieszkalne oraz masywne obiekty użyteczności publicznej. Poszczególne budynki mogły być dobrze zaprojektowane, ale ich nagromadzenie stworzyło krajobraz, który nie każdemu odpowiada. W pochmurny dzień centrum może rzeczywiście wyglądać surowo. Szare elewacje, duże odległości między budynkami i niewielka liczba ludzi na ulicach tworzą wrażenie pustki. Stąd porównania do dystopijnej scenerii, miasta z czasów zimnej wojny lub zabudowy byłego Związku Radzieckiego. Na postrzeganie Kouvoli wpływa również jej układ. Nie jest zwartym miastem historycznym z rynkiem, wąskimi ulicami i wyraźnie wyodrębnionym starym centrum. Współczesna gmina powstała w 2009 roku z połączenia sześciu jednostek administracyjnych i obejmuje rozległy obszar, na którym znajdują się zarówno dzielnice miejskie i przemysłowe, jak i wsie, lasy oraz jeziora. Miasta o podobnie rozproszonej strukturze mogą wydawać się mniej atrakcyjne podczas krótkiej wizyty niż miejscowości z zachowanym historycznym centrum. Nieprzypadkowo w turystycznych zestawieniach częściej wyróżniane są metropolie oferujące dużą liczbę zabytków i łatwo dostępnych atrakcji, takie jak miasta uwzględniane w rankingach najlepszych miejsc w Europie. Mieszkańcy przejęli obraźliwy przydomek Zamiast bez końca walczyć z negatywnym stereotypem, część mieszkańców zaczęła wykorzystywać go jako element lokalnej tożsamości. Powstały zdjęcia, pamiątki i projekty odwołujące się do „Kouvostoliitto” oraz betonowego wizerunku miasta. To przykład mechanizmu, w którym obraźliwa etykieta zostaje przejęta i zamieniona w autoironiczną markę. Wizerunek „brzydkiej Kouvoli” przyciąga osoby zainteresowane modernizmem, fotografią miejską, historią przemysłu i miejscami znajdującymi się poza utartymi szlakami. Paradoksalnie memy sprawiły więc, że miasto stało się bardziej rozpoznawalne. Dla części turystów możliwość zobaczenia rzekomego „najbrzydszego miasta Europy” jest dziś większą zachętą niż klasyczna kampania reklamowa. Wśród szarych budynków kryją się dzieła wybitnych architektów Obraz Kouvoli jako przypadkowego zbiorowiska betonowych bloków jest niesprawiedliwy także z innego powodu. Centrum miasta należy do najbardziej zwartych zespołów fińskiej architektury modernistycznej. Niektóre budynki mają dużą wartość artystyczną i historyczną. Najbardziej znanym przykładem jest ratusz zaprojektowany przez Juhę Leiviskę i Bertela Saarnia. Budynek ukończony pod koniec lat 60. uchodzi za jedno z przełomowych dzieł Leiviski, późniejszego laureata prestiżowych nagród architektonicznych. Obiekt został również uwzględniony przez fińską sekcję organizacji DOCOMOMO, zajmującej się dokumentowaniem i ochroną architektury modernistycznej. Na terenie współczesnej Kouvoli znajdują się także budynki zaprojektowane przez Alvara Aalta, jednego z najwybitniejszych fińskich architektów. W dzielnicy Inkeroinen zachował się między innymi zaprojektowany przez niego zespół budynków przemysłowych i mieszkalnych. To zupełnie inne oblicze Finlandii niż reprezentowane przez eleganckie Helsinki, słynące z nordyckiego designu, saun i nadmorskich dzielnic. Oba miasta pokazują jednak, jak silnie nowoczesna architektura wpłynęła na fińską kulturę. Czy Kouvola rzeczywiście jest brzydka? Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, czego oczekujemy od miasta. Osoby szukające średniowiecznej starówki, kolorowych kamienic i krętych uliczek mogą poczuć się rozczarowane. Miłośnicy modernizmu, architektury przemysłowej i surowych miejskich krajobrazów znajdą natomiast wiele interesujących obiektów. Poza centrum stereotyp rozpada się jeszcze szybciej. W granicach rozległej gminy znajdują się lasy, jeziora, dolina rzeki Kymijoki oraz Park Narodowy Repovesi. W pobliżu leży również dawna fabryka tektury i ścieru drzewnego w Verli, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Kouvola nie jest więc jedynie betonowym centrum. Łączy dziedzictwo kolei, przemysłu, powojennego modernizmu, tradycyjnej drewnianej zabudowy oraz fińskiej przyrody. Szerszy obraz kraju przedstawia nasz przewodnik po tym, co warto zobaczyć w Finlandii. Określenie „najbrzydsze miasto Europy” należy zatem traktować jako chwytliwy stereotyp, a nie potwierdzony fakt. Kouvola rzeczywiście ma surową, zdominowaną przez modernizm zabudowę, lecz jej obecny wygląd wynika z konkretnych procesów historycznych: rozwoju kolei, wojennych zniszczeń, industrializacji i gwałtownej powojennej urbanizacji. To, co dla jednych jest pozbawionym duszy betonowym krajobrazem, dla innych stanowi fascynujący dokument epoki. Być może właśnie ta niejednoznaczność jest dziś największą atrakcją Kouvoli. Źródła: VisitKuovola; Yle.fi Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ogień na cześć „Żelaznego Kanclerza”. Tajemnicza historia dawnych niemieckich wież w obecnej Polsce
Już w XIX wieku Niemcy lubowali się w stawianiu monumentalnych pomników. Szczyt owej pomnikozy przypada na okres po zjednoczeniu kraju w 1871 roku. Wtedy w całym państwie zaczęto stawiać wieże, a na ich szczytach palić ognie. Dziś część z nich można zobaczyć w Polsce. Jaka była ich funkcja?
Koncepcja była prosta – kilka razy w roku przez ziemie cesarstwa miały przebiegać łańcuchy świateł (oczywiście w specjalnie wyznaczone dni). Wedle zamierzeń pomysłodawców łuna rozświetlałaby na przykład noc przesilenia letniego lub urodziny… Bismarcka. Wieże budowano bowiem po to, aby upamiętnić Żelaznego Kanclerza. Wszystko zaczęło się wraz z jego śmiercią w 1898 roku. Chociaż cesarz Wilhelm II odsunął wcześniej zasłużonego dla Niemiec polityka na boczny tor, Otto von Bismarck wciąż cieszył się dużym szacunkiem, szczególnie w środowiskach studenckich. Jak uczcić Żelaznego Kanclerza? To właśnie żacy postanowili uczcić wielkiego kanclerza godnie i z pompą. Przedstawiciele różnych szkół wspólnie radzili, radzili i uradzili, że najlepszym na to sposobem będzie wybudowanie wież, które pozwolą na rozpalanie ognia. Ogłoszono konkurs architektoniczny, który wygrał Wilhelm Kreis z projektem o iście wagnerowskiej nazwie Zmierzch bogów (Götterdämmerung). Architekt zaprojektował wieżę przypominającą wielki znicz. Platforma, na szczycie której znajdowała się misa paleniskowa, wznosiła się na kamiennej konstrukcji, podtrzymywanej przez cztery kolumny. Ślęża z „ognistą” wieżą Okazało się, że zdecydowana większość wież powstała według innych projektów. W Polsce jedyna zachowana Wieża Bismarcka typu Zmierzch bogów znajduje się na Wieżycy (Masyw Ślęży). Żeby się do niej dostać, trzeba przejść malowniczą ścieżką, by na jej końcu znaleźć 15-metrową wieżę z granitu. Dziś jest już trochę zapomniana i przykurzona, ukryta w lesie. Pamiętajmy jednak, że pierwotnie w tamtym miejscu rosło mniej drzew, ogień palony w misie na szczycie był zatem widoczny z daleka (pierwszy raz zapalony w czasie ceremonii otwarcia obiektu w 1907 roku). Wieża Bismarcka bywa okresowo otwarta, warto więc zawczasu dowiedzieć się, czy się Wam poszczęści i zwiedzicie jej wnętrze. Na szczycie na turystów czeka ponoć piękny widok na okolicę, czego niestety nie potwierdzimy, bo byliśmy tam podczas porannej mgły. Ile zachowało się w Polsce Wież Bismarcka? Konstrukcja na Wieżycy jako jedna z nielicznych w naszym kraju przetrwała nie tylko wojnę, ale i PRL. Zgodnie z informacjami portalu Bismarcktürme, który kataloguje wieże na świecie, na terenach dzisiejszej Polski pierwotnie znajdowało się aż czterdzieści takich obiektów. Do naszych czasów przetrwało siedemnaście z nich. Niektóre padły ofiarą wycofującego się Wehrmachtu, inne zostały zniszczone przez wojska sowieckie lub na polecenie komunistycznych władz Polski. Kilka zostało wysadzonych jeszcze przed II wojną światową (na ziemiach, które po traktacie wersalskim znalazły się w odrodzonej Polsce). Taki los spotkał na przykład wieżę w Bydgoszczy. Szczecińska wieża, czyli Wieża Gocławska Wiele Wież Bismarcka pełniło, a niektóre do dziś pełnią funkcje widokowe oraz obserwacyjne. Taką konstrukcją, w zamyśle budowaną między innymi jako punkt widokowy, jest wieża w Szczecinie. To zresztą jedna z bardziej okazałych Wież Bismarcka na świecie, a już na pewno najdroższa. Zaprojektował ją ten sam Wilhelm Kreis, który wygrał konkurs na pierwszy pomnik, lecz tym razem koncepcja architekta była inna. Zainspirował się Mauzoleum Teodoryka w Rawennie, ale postanowił rozwinąć swój projekt w stronę silniejszego monumentalizmu (dlatego też budowa zajęła aż osiem lat). Wieżę oddano do użytku w 1921 roku, więc już kilka lat po upadku Cesarstwa Niemieckiego. Nawiązanie do grobowca Teodoryka nie było przypadkowe. Teodoryk Wielki był królem Ostrogotów i władcą Italii niedługo po tym, jak Cesarstwo Rzymskie dokonało żywota. Należał – obok Arminiusza czy Widukinda – do panteonu germańskich wodzów szczególnie lubianych w Niemczech. Owi bohaterowie mieli przypominać od Mozy po Niemen, że Niemcy sroce spod ogona nie wypadli i już od starożytności rywalizują o władztwo z Francuzami oraz Włochami. Wieża nie do końca germańska Obiekt robi wrażenie, bo niczym strażnica wyłania się z lasu w dzielnicy Gocław (stąd inna nazwa budowli – Wieża Gocławska). Jej germańskość przełamuje klasycystyczny portyk z dwiema kolumnami, z kolei panoplium w postaci tarczy ze skrzyżowanymi włóczniami nadaje budowli militarnego sznytu – w końcu upamiętnia Bismarcka, który doprowadził Prusy do zwycięstwa nad Francją w 1871 roku. W samym sercu tarczy znajduje się herb Bismarcków, czyli koniczyna na trzech liściach dębu. Przed wojną konstrukcję zdobiły też orły ustawione na każdej z dziesięciu przypór – co zresztą korespondowało z nazwą projektu architektonicznego, Adlerhorst II (Gniazdo Orła II). Najważniejszy punkt budowli stanowiło popiersie Bismarcka, które znajdowało się we wnętrzu. Nad nim widniał napis: Idziemy żelaznym krokiem, miażdżymy to, co stoi na przeszkodzie odnowieniu narodu niemieckiego i jego świetności i potędze. Miejsce cieszyło się dużą popularnością wśród Szczecinian (oczywiście mamy na myśli dawnych, niemieckojęzycznych mieszkańców). Rzekomo na uroczystość otwarcia wieży przybyło pół miasta, a w kolejnych latach mieszkańcy korzystali z niej, aby podziwiać z góry okolicę, a przy okazji spacerować po okolicznych lasach oraz spędzać czas w kawiarniach. Dziś budynek znajduje się w rękach prywatnych, a właściciel sukcesywnie przeprowadza remont. Wieża miała już okazję stać się areną różnych wydarzeń kulturalnych, być może w przyszłości będzie jak dawniej cieszyć się popularnością. Jak już wspomniano, w Polsce zachowało się kilkanaście Wież Bismarcka (między innymi w Mrągowie, Ostródzie, Szczecinku, Świebodzinie, Żaganiu), jednak ich losy potoczyły się różnie. Niektóre z nich stanowią lokalną atrakcję turystyczną, a inne – zamknięte na cztery spusty – można oglądać jedynie z zewnątrz. Taki przykład zostawiliśmy na koniec. Od upamiętnienia po telefonię komórkową Projektanci wież pewnie nie brali pod uwagę, że wysokie konstrukcje położone na szczytach wzgórz świetnie sprawdzą się w roli platformy pod wszelkiego rodzaju nadajniki i anteny. Taką funkcję pełni obiekt w Okonku (powiat złotowski, województwo wielkopolskie). Współcześnie określa się go mianem Wieży Tecława od nazwy wzgórza, na której stoi. Według legendy Tecław był miejscowym rozbójnikiem, którego w XVI wieku powiesili okoliczni mieszkańcy za jego niecne uczynki. Stąd Tecławska Góra. Wieża na wzniesieniu powstała jednak znacznie później, bo dopiero w 1908 roku jako pomnik dla Żelaznego Kanclerza. Dziś można ją oglądać tylko z zewnątrz, ale pojawiają się pomysły zaadaptowania jej, aby pełniła funkcję atrakcji turystycznej. Trzymamy kciuki, bo zabytków w Polsce nigdy zbyt wiele. Nawet takich o kontrowersyjnej przeszłości. To jest fragment książki „Cuda niewidy. Alternatywne wędrówki po Polsce” autorstwa Aleksandry i Grzegora Koper, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Pałac Kultury i Nauki nie przestaje budzić emocji. Tak powstała najsłynniejsza budowla PRL
Miał być demonstracją siły Związku Radzieckiego i pomnikiem nowego ustroju. Z czasem stał się jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Warszawy. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat, a jego historia nadal wywołuje emocje – od zachwytu monumentalną architekturą po pytania o to, czy taki „dar” powinien zajmować centralne miejsce w stolicy.
Spis treści: Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Wzniesiony w rekordowym tempie Pałac Kultury i Nauki w Warszawie przez dziesięciolecia górował nad całą Polską. W jego wnętrzach mieszczą się teatry, kina, muzea, uczelnia, basen i tysiące biur. Pod ziemią żyją koty, wysoko nad miastem gniazdują sokoły wędrowne, a z tarasu na 30. piętrze można oglądać panoramę zmieniającej się Warszawy. Oto historia i najciekawsze fakty o Pałacu Kultury i Nauki. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym Budowa Pałacu Kultury i Nauki rozpoczęła się 1 maja 1952 roku. Prace trwały nieco ponad trzy lata, a 21 lipca 1955 roku gmach został oficjalnie przekazany stronie polskiej. Dzień później, w obchodzone w PRL Narodowe Święto Odrodzenia Polski, udostępniono go mieszkańcom. Właśnie dlatego urodziny budynku tradycyjnie świętowane są 22 lipca. W 2026 roku PKiN obchodził 71. rocznicę otwarcia. Z tej okazji przygotowano m.in. specjalne wejścia na taras widokowy, pokaz filmu dokumentalnego „Pałac Kultury. Niekochany zabytek”, koncert i wydarzenia na Placu Centralnym. Za projekt budynku odpowiadał radziecki architekt Lew Rudniew, współtwórca monumentalnego gmachu Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Warszawski pałac nawiązywał do grupy moskiewskich wysokościowców, nazywanych „Siedmioma Siostrami”, które łączyły socrealistyczny monumentalizm z elementami amerykańskich wieżowców art déco. Rudniew i jego współpracownicy odbyli przed rozpoczęciem projektowania podróż po Polsce. Oglądali m.in. zabytki Krakowa, Zamościa, Kazimierza Dolnego, Chełmna i Sandomierza. Do bryły budynku próbowali wprowadzić elementy kojarzone z polską architekturą historyczną, zwłaszcza renesansowe attyki. Rezultatem jest budowla, która jednocześnie przypomina moskiewski drapacz chmur i przeskalowany pałac. „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Oficjalnie Pałac Kultury i Nauki przedstawiano jako „dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego”. Określenie to pomijało jednak polityczny kontekst inwestycji. Budynek powstawał w czasach najgłębszego stalinizmu, gdy Polska pozostawała całkowicie podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Pomysł wzniesienia monumentalnego gmachu miał przedstawić Józef Stalin. Początkowo budynek nosił nawet nazwę Pałacu Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina. Imię radzieckiego dyktatora usunięto po politycznej odwilży i rozpoczęciu destalinizacji. Wieżowiec miał być nie tylko miejscem działalności kulturalnej, lecz także symbolem nowego porządku politycznego. Jego monumentalna sylwetka dominowała nad zniszczoną podczas wojny i nadal odbudowywaną Warszawą. Dla jednych oznaczała powojenną modernizację, dla innych – trwały znak radzieckiej dominacji. Kontrowersje wokół obiektu nie zniknęły po upadku PRL. Przez lata pojawiały się propozycje rozbiórki pałacu, zasłonięcia go inną zabudową lub przekształcenia w muzeum komunizmu. Jednocześnie dla kolejnych pokoleń mieszkańców stał się on punktem orientacyjnym, miejscem spotkań i częścią codziennego krajobrazu miasta. Dziś to jedna z głównych atrakcji, które turyści odwiedzają w Warszawie. Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac stanął na rozległym terenie pomiędzy ulicami Marszałkowską, Świętokrzyską, Emilii Plater i Alejami Jerozolimskimi. Przed wojną znajdowała się tu gęsto zabudowana dzielnica pełna kamienic, sklepów i niewielkich zakładów. Nowy pałac był sięgał znacznie wyżej niż najwyższe budynki przedwojennej Warszawy. Wcześniejsze publikacje podawały, że w związku z inwestycją rozebrano około 180 przedwojennych kamienic. Dane Narodowego Instytutu Dziedzictwa mówią jednak o około 80 budynkach, które należało zburzyć podczas przygotowywania terenu. Zlikwidowano lub przerwano również sześć odcinków przedwojennych ulic: Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Wielkiej i Zielnej. Część zabudowy była poważnie uszkodzona podczas II wojny światowej, ale nie wszystkie domy leżały w ruinach. Pod budowę pałacu usunięto także budynki, które przetrwały i mogły zostać odbudowane. Inwestycja trwale zmieniła układ urbanistyczny śródmieścia Warszawy. Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Przy budowie PKiN pracowało kilka tysięcy robotników z Polski i ZSRR. Radzieckich pracowników zakwaterowano na specjalnie zbudowanym osiedlu Przyjaźń na warszawskich Jelonkach. Znajdowały się tam między innymi stołówka, kino, biblioteka, świetlica i obiekty sportowe. Budowa odbywała się w ogromnym tempie. Według informacji podawanych przez zarządcę obiektu wykorzystano około 40 milionów cegieł i 26 tysięcy ton stali. Podczas prac zginęło 16 robotników. Pałac ma obecnie 237 metrów wysokości wraz ze wspornikiem antenowym. Pierwotnie mierzył 230,68 metra, lecz w 1994 roku konstrukcję na szczycie podwyższono. Budowla ma 46 kondygnacji, w tym dwie podziemne, oraz 3288 pomieszczeń. Pozostaje najwyższym zabytkiem nieruchomym w Polsce. Przez ponad sześć dekad PKiN był także najwyższym budynkiem w kraju. Stracił ten tytuł na rzecz mierzącego 310 metrów Varso Tower. Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów budynku jest Zegar Milenijny, uruchomiony w noc sylwestrową z 2000 na 2001 rok. Umieszczono go na wysokości około 165 metrów. Każda z jego czterech tarcz ma 6 metrów średnicy. Zegar był w chwili montażu jednym z najwyżej położonych tego rodzaju mechanizmów na świecie. Jego instalacja nie wszystkim się jednak podobała – krytycy twierdzili, że tak duże tarcze zaburzają proporcje wieży. Jeszcze wyżej znajduje się iglica, która przez dziesięciolecia rozpalała wyobraźnię mieszkańców. Do administracji pałacu przychodziły listy zawierające skargi, prośby i najróżniejsze pomysły dotyczące budynku. Według jednej z anegdot pewna kobieta domagała się nawet usunięcia lśniącej iglicy, przekonując, że wywołuje u niej erotyczne sny. W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Pałac Kultury i Nauki od początku miał pełnić wiele funkcji. Dziś mieszczą się w nim między innymi teatry, Kinoteka, Muzeum Techniki i Życia Codziennego, Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, Pałac Młodzieży oraz Collegium Civitas. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych wnętrz jest Sala Kongresowa, przez dziesięciolecia miejsce politycznych zgromadzeń, koncertów i występów międzynarodowych gwiazd. Na jej scenie pojawiali się między innymi The Rolling Stones, Marlena Dietrich, Leonard Cohen i Bruce Springsteen. Sala od 2014 roku pozostaje wyłączona z użytkowania z powodu przedłużającego się remontu. W kompleksie znajduje się również basen, który po modernizacji nadal służy użytkownikom Pałacu Młodzieży. W budynku odbywają się przedstawienia, projekcje filmowe, wystawy, konferencje oraz posiedzenia Rady miasta stołecznego Warszawy. PKiN jest więc nie tylko pamiątką po epoce stalinizmu. To również jeden z największych działających kompleksów kulturalnych w Polsce. Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Pałacu Kultury i Nauki jest taras widokowy na 30. piętrze. Znajduje się na wysokości 114 metrów i pozwala oglądać panoramę Warszawy ze wszystkich stron. W pogodny dzień można stąd dostrzec nie tylko centrum stolicy, lecz także odległe dzielnice oraz tereny położone poza granicami miasta. Widok zmienił się radykalnie w ostatnich dekadach. Pałac, który dawniej niemal samotnie górował nad Warszawą, otaczają dziś szklane biurowce i wieże mieszkalne. Taras jest obecnie otwarty standardowo codziennie od godz. 10 do 20. W piątki i soboty do końca września 2026 roku organizowane są również nocne wejścia do północy. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny na oficjalnej stronie obiektu, ponieważ mogą się zmieniać w dni świąteczne lub podczas wydarzeń specjalnych. Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór W 2007 roku Pałac Kultury i Nauki został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja wywołała gorącą dyskusję. Przeciwnicy argumentowali, że ochroną konserwatorską objęto symbol narzuconego Polsce systemu. Zwolennicy odpowiadali, że wartość zabytku nie zależy od tego, czy historia, którą reprezentuje, jest wygodna. Wpis obejmuje nie tylko bryłę wieżowca, lecz także jego wystrój, wyposażenie oraz otoczenie. Pałac uznano za jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce. Status zabytku nie jest formą politycznego hołdu dla budowniczych. Oznacza przede wszystkim, że obiekt dokumentuje ważny, choć dramatyczny okres polskiej historii i powinien być zachowany wraz z najbardziej wartościowymi elementami architektonicznymi. Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad Pałac jest domem nie tylko dla pracowników instytucji i odwiedzających go turystów. W jego podziemiach od lat żyją pałacowe koty, którymi opiekują się pracownicy. Z budynkiem wiąże się anegdota z 1969 roku. Podczas występu francuskiej piosenkarki Juliette Gréco jeden z kotów miał przejść przez scenę, po czym zniknąć za kulisami. Znacznie wyżej swoje gniazdo założyły sokoły wędrowne. Ptaki pojawiły się na pałacu w latach 90. XX wieku i od tego czasu – z przerwami – wyprowadzają tam młode. Na niższych kondygnacjach ustawiono natomiast ule miejskich pszczół. Obecność zwierząt pokazuje, że nawet tak monumentalny budynek może stać się częścią miejskiego ekosystemu. O innych nieoczywistych mieszkańcach stolicy przeczytasz w artykule o borsuku, który pojawił się w Łazienkach Królewskich. „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Jedna z ciekawostek o Warszawie mówi, że od skrótu PKiN pochodzi popularna nazwa „Pekin”. Pałac zyskał również mniej przychylne określenia, takie jak „strzykawka”, „sen szalonego cukiernika” czy „pomnik Stalina”. Najczęściej przywoływany dowcip głosi, że najlepszy widok na Warszawę rozciąga się z tarasu Pałacu Kultury – ponieważ jest to jedyne miejsce, z którego nie widać samego pałacu. Żart trafnie oddaje ambiwalentny stosunek mieszkańców do budowli. Przez 71 lat zmienił się jednak zarówno sam PKiN, jak i jego otoczenie. Na placu Defilad powstało Muzeum Sztuki Nowoczesnej, a fragment przestrzeni przed pałacem przekształcono w plac Centralny. Wokół wyrosły kolejne wysokościowce, przez co dawna dominanta nie góruje już nad miastem tak bezwzględnie jak kiedyś. Pałac pozostaje jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów Warszawy. Jest zarazem zabytkiem, działającym centrum kultury, świadectwem politycznej przemocy i miejscem oswojonym przez codzienne życie. Być może właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że ponad siedem dekad po otwarciu nadal nie sposób przejść obok niego obojętnie. Źródła: pkin.pl/historia; Narodowy Instytut Dziedzictwa Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Gdynia na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO! Mamy jeden z najważniejszych zabytków architektury XX wieku
To historyczny sukces Polski. Podczas 48. sesji komitetu UNESCO w Busanie w Korei Południowej, śródmieście Gdyni zostało oficjalnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa. To prestiżowe wyróżnienie potwierdza wyjątkową wartość międzywojennej, modernistycznej architektury, która powstała jako „polskie okno na świat”. Decyzja międzynarodowego gremium ekspertów stawia centrum Gdyni w jednym szeregu z najważniejszymi zabytkami architektury XX wieku.
Wpis obejmuje cały układ urbanistyczny ścisłego centrum miasta, tworzący reprezentatywny zespół architektury z lat 1920–1939, w tym zabytkowe wille na Kamiennej Górze. Decyzja ta jest zwieńczeniem wieloletnich starań polskich konserwatorów i władz samorządowych. To również kolejny polski akcent na liście UNESCO, podkreślający znaczenie architektury modernistycznej w naszej części Europy. Ze względu na ogrom zniszczeń w okresie II wojny światowej, dobrze zachowana architektura Gdyni jest w Polsce ewenementem. Jak powstało „miasto z morza i marzeń″? Śródmieście Gdyni to unikatowy w skali światowej przykład kompleksowo zaplanowanego i błyskawicznie wybudowanego portowego miasta modernistycznego. Tworzone od podstaw w dwudziestoleciu międzywojennym na obszarze wsi rybackiej, stało się symbolem gospodarczej niezależności oraz nowoczesności II Rzeczypospolitej. Projektanci, odrzucając XIX-wieczny historyzm, zastosowali zasady funkcjonalizmu: proste bryły, charakterystyczne zaokrąglone narożniki przypominające mostki kapitańskie, duże przeszklenia oraz funkcjonalne układy wnętrz. Spójność urbanistyczna oparta na siatce kwartałów, w połączeniu z otwarciem miasta na port i morze, tworzy do dziś wyjątkowy krajobraz kulturowy. Gdynia wyróżnia się niezwykłym stanem zachowania zarówno budynków mieszkaniowych, jak i gmachów użyteczności publicznej. Uznanie Śródmieścia Gdyni przez UNESCO to dowód na to, że architektura użytkowa XX wieku ma uniwersalną wartość. Obrady w Busan. 48. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa Decyzja o uhonorowaniu Gdyni zapadła podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, odbywającej się w dniach 19–29 lipca 2026 roku w Busan w Korei Południowej. W obradach uczestniczą przedstawiciele 21 państw wybranych spośród 196 stron Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa. Zadaniem Komitetu jest ocena nowych wniosków nominacyjnych, analiza stanu zachowania obiektów istniejących na liście oraz przyznawanie wsparcia finansowego. Podczas tegorocznego spotkania eksperci oceniają kilkadziesiąt zgłoszeń z całego świata, obejmujących m.in. krajobrazy naturalne, rezerwaty biosfery, zabytki architektury i dziedzictwo przemysłowe. Prace sesji opierają się na raportach przygotowanych przez organy doradcze ICOMOS oraz IUCN. Spotkanie w Busan pokazuje, jak ewoluuje definicja dziedzictwa — od klasycznych starożytnych ruin po zabytki XX-wiecznej architektury. Nowe obiekty na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO Podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Busan na listę wpisano już 28 nowych obiektów – i to nie wszystko. Sesja kończy się w środę, 29 lipca 2026. Oto pełna lista nowych wpisów: Polska: modernistyczne Śródmieście Gdyni, Liban: zamki Mount Amel (Qalaat Al Chakif, Tibnin, Chakra, Deir Kifa, Chama'), Państwo Palestyna: Sebastia – stanowisko archeologiczne w pobliżu Nablusu, Demokratyczna Republika Konga: Park Narodowy Garamba, Jordania: Morski Rezerwat Akaba, Zjednoczone Emiraty Arabskie: Wadi Wurayah w paśmie górskim Hajar, Korea Południowa: Getbol – Koreańskie Wyspowe Równiny Zalewowe, Chiny: miejsca produkcji rękodzieła porcelanowego w Jingdezhen, USA: Krajowy Rezerwat Przyrody Okefenokee, Komory: medyny (starówki) historycznych sułtanatów Komorów, Kazachstan: skalne meczety i związane z nimi miejsca kultu w Mangystau, Mongolia: zespoły cmentarne elity Xiongnu, Tajlandia: Wat Phra Mahathat Woramahawihan w Nakhon Si Thammarat, Dania: stanowisko skamieniałości ryb z zachodniego Limfjordu, Tunezja: wioska Sidi Bou Saïd, Indie: starożytne stanowisko buddyjskie w Sarnath, Sudan Południowy: krajobraz migracyjny Boma–Badingilo, Japonia: dawne stolice Asuka i Fujiwara, Uzbekistan: modernistyczna architektura Taszkentu, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca: Roças – kolonialny system rolniczy i przymusowe migracje, Grecja: masyw Góry Olimp, Iran: zamek Alamut i powiązane fortyfikacje, Finlandia: dzieła architektoniczne i projekty Alvara Aalto, Francja: plaże lądowania w Normandii z 1944 roku (D-Day), Włochy: system teatrów condominio z XVIII i XIX wieku w Środkowych Włoszech, Francja: królewskie twierdze Kapetyngów w Langwedocji, Niemcy: osiedle Waldsiedlung Zehlendorf (rozszerzenie wpisu osiedli modernizmu w Berlinie), Brazylia: teatry Amazonii (Teatro Amazonas i Theatro da Paz). Źródło: UNESCO Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Plac Świętego Piotra zachwyca od stuleci. Każdy z tamtejszych detali ma znaczenie
Plac Świętego Piotra jest czymś więcej niż tylko „przedpolem” największej świątyni katolickiej. Mówimy tu o mistrzowskim dziele sztuki urbanistycznej, w którym przeplatają się wątki religijne, historyczne, architektoniczne, a nawet astronomiczne. Choć na pierwszy rzut oka miejsce to przytłacza swoim monumentalnym charakterem i symetrią, w rzeczywistości jest ono pełne subtelnych iluzji optycznych, ukrytych symboli oraz fascynujących legend. Stanowi ono architektoniczną wizytówkę Watykanu, witającą każdego roku miliony pielgrzymów i turystów.
Spis treści: Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów Geniusz Berniniego Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria Bliźniacze fontanny Zegar i niewidzialny kalendarz Zarówno Plac Świętego Piotra, jak i cały otaczający go „teatr” form i instytucji, należy określać mianem fenomenu ukształtowanego dzięki inżynieryjnym i architektonicznym ambicjom epoki baroku. Bernini, wraz ze swoimi poprzednikami i kontynuatorami, stworzył urbanistyczny ideał, wykorzystując zasady geometrii, fizyki i optyki dla chwały chrześcijaństwa. Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów W czasach starożytnego Rzymu obszar dzisiejszego Watykanu miał zupełnie inny charakter. Znajdowały się tam rozległe ogrody, a w I wieku n.e., z polecenia Kaliguli, rozpoczęto budowę ogromnego cyrku, przeznaczonego do wyścigów rydwanów. Obiekt ten, ukończony przez Nerona i znany jako Cyrk Nerona, odgrywał tak samo istotną, jak mroczną rolę w historii wczesnego chrześcijaństwa. Po tragicznym pożarze Rzymu w 64 roku n.e., cesarz zrzucił winę na rosnących w siłę chrześcijan. To właśnie na arenie owego cyrku odbywały się masowe i okrutne egzekucje wyznawców tej religii. Zgodnie z wczesnochrześcijańską tradycją, wśród zamęczonych w tym miejscu znajdował się sam św. Piotr. Apostoł miał zostać ukrzyżowany głową w dół i pochowany w niepozornej nekropolii na stokach Wzgórza Watykańskiego. Pamięć o tym miejscu przetrwała wieki prześladowań. Gdy na początku IV stulecia Konstantyn Wielki zalegalizował chrześcijaństwo i postanowił wznieść pierwszą wielką bazylikę dedykowaną św. Piotrowi, na miejsce budowy wybrał właśnie strome zbocze wzgórza kryjące pochówek apostoła. Jako fundamentów dla wschodniej części świątyni użyto częściowo struktur dawnego cyrku. Chaotyczna przestrzeń przed wspaniałą świątynią Przez całe średniowiecze, aż do późnego renesansu, przestrzeń rozpościerająca się przed bazyliką stanowiła chaotyczny, nieuporządkowany teren. Było to miejsce, do którego docierali pielgrzymi z najdalszych zakątków ówczesnej Europy. Nie mieli oni tam stałego schronienia przed rzymskim słońcem czy deszczem. Tylko z okazji ważnych świąt i uroczystości wznoszono na placu prowizoryczne namioty i drewniane konstrukcje. Sytuacja ta zaczęła kontrastować z rozmachem ogromnej bazyliki św. Piotra, której budowę rozpoczęto w XVI, a ukończono w pierwszej połowie XVII wieku. Nowa świątynia, największa w chrześcijańskim świecie, domagała się przedpola godnego swojej skali i znaczenia. Geniusz Berniniego Przełom nastąpił za pontyfikatu Aleksandra VII, wybranego na Tron Piotrowy w 1655 roku. Papież z rodu Chigi uznał za punkt honoru stworzenie placu, który uporządkuje przestrzeń, pomieści setki tysięcy wiernych, a jednocześnie zniweluje mankamenty proporcji fasady bazyliki. W 1656 roku to zadanie zostało powierzone Gian Lorenzo Berniniemu, jednemu z najwybitniejszych rzeźbiarzy i architektów dojrzałego baroku. Bernini nie miał łatwego zadania. W projekt trzeba było wkomponować istniejący już obelisk i wybudowaną kilkadziesiąt lat wcześniej fontannę. Ponadto musiał poradzić sobie z fasadą świątyni, która wydawała się za szeroka w stosunku do swojej wysokości. Po przygotowaniu i odrzuceniu dwóch wstępnych koncepcji, ostateczny model zyskał aprobatę papieża. 28 sierpnia 1657 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę założeń. Trapez i elipsa Aby sprostać wymaganiom, architekt zaprojektował plac składający się z dwóch oddzielnych, ale płynnie połączonych figur geometrycznych. Część trapezoidalna została ulokowana bezpośrednio przed fasadą bazyliki. Jej boczne ramiona – zamknięte korytarze – zbiegają się ku placowi głównemu. W praktyce mówimy tu o niczym innym, jak o sprytnym zabiegu wymuszonej perspektywy. Sprawia to, że gigantyczna, horyzontalna fasada optycznie wydaje się wyższa i bliższa obserwatorowi, ukrywając jej nadmierną rozłożystość. Częścią eliptyczną jest właściwy plac centralny, otoczony kolumnadą nawiązującą do antycznych amfiteatrów. Cała elipsa wraz z okalającą ją strukturą mierzy około 240 metrów długości. Matczyne ramiona Kościoła Wspaniała kolumnada Berniniego składa się z 284 monumentalnych, mierzących około 20 metrów wysokości kolumn w porządku toskańskim i 88 pilastrów. Wykonane z jasnego trawertynu, zostały ustawione w czterech rzędach, tworząc zadaszony korytarz. Środkowy trakt był na tyle szeroki, że swobodnie mógł zmieścić dwa powozy konne, zapewniając dostojnikom ochronę przed słońcem lub deszczem. Projekt ten niósł ze sobą potężny ładunek symboliczny. Sam Bernini interpretował stworzoną przez siebie strukturę jako „matczyne ramiona Kościoła”, które szeroko otwierają się, by objąć chcących umocnić swoją wiarę pielgrzymów, a także całą resztę świata. Idealne złudzenie optyczne Pomijając aspekt duchowy, jednym z najniezwyklejszych elementów wizyty na Placu Świętego Piotra jest doświadczenie zaprojektowanej przez Berniniego iluzji anamorficznej. Pomiędzy centralnym obeliskiem a każdą z dwóch fontann, na powierzchni bruku umieszczono dwa białe, marmurowe dyski wyznaczające ogniska elipsy. Jeśli obserwator stanie dokładnie na jednym z nich i spojrzy w kierunku najbliższej połowy kolumnady, doświadczy niesamowitego zjawiska. Potężny las 284 kolumn, ustawionych w czterech rzędach, nagle „znika”, a w jego miejscu widać wyłącznie jeden rząd. Bernini z aptekarską precyzją wyliczył odstępy i nieznacznie korygował obwód kolumn w kolejnych rzędach od wewnątrz, tak aby każda kolumna z pierwszego rzędu idealnie zasłaniała trzy kolejne stojące za nią. Ta architektoniczna sztuczka sprawia, że gigantyczna i ciężka budowla nabiera lekkości, a plac wydaje się otwarty i przejrzysty, pomimo otaczającej go kamiennej ramy. Na zwieńczeniach kolumnady dokładny obserwator wypatrzy również powtórzony w sześciu miejscach herb papieża Aleksandra VII, patrona tego przedsięwzięcia. Kościół triumfujący Attykę wspaniałej kolumnady wieńczy kolekcja składająca się ze 140 posągów, przedstawiających świętych. Mierzące ponad 3 metry wysokości figury symbolizują tzw. Kościół triumfujący – wspólnotę zbawionych, która z góry spogląda na wiernych i wita pielgrzymów wkraczających na plac. Na południowej kolumnadzie, na wysokości fontanny Berniniego, umiejscowiono posąg św. Jacka Odrowąża. To jedyny polski święty, uwzględniony w rozległym kompleksie rzeźb okalających plac. Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria W geometrycznym centrum eliptycznego placu dominuje Obelisk Watykański. Ten potężny monolit, wykonany z czerwonego granitu, osiąga wysokość 25,5 metra. Jego korzenie sięgają starożytnego Egiptu, a dokładniej – świątynnego miasta Heliopolis, skąd w późniejszym czasie trafił na Forum Julium w Aleksandrii. W 37 roku n.e., na rozkaz Kaliguli, obelisk został sprowadzony do Rzymu. Było to ogromne wyzwanie logistyczne. Wymagało skonstruowania potężnego statku transportowego, którego kadłub po dostarczeniu ładunku wypełniono balastem i celowo zatopiono, aby stanowił solidny fundament dla jednego z falochronów i latarni morskiej w nowym cesarskim porcie Klaudiusza. Monolit przetrwał upadek Cesarstwa Rzymskiego. Kiedy kończono budowę kopuły nowej bazyliki, papież Sykstus V postanowił uporządkować przestrzeń przed świątynią i przenieść ważący niemal 327 ton monument w docelowe miejsce. W 1586 roku papież zlecił to karkołomne zadanie architektowi Domenico Fontanie. Włoscy inżynierowie od lat głowili się, jak przenieść tak gigantyczną i kruchą strukturę, by jej nie uszkodzić. Fontana poświęcił rok na drobiazgowe wyliczenia i przygotowania. Skonstruował drewnianą wieżę-rusztowanie wykonaną z solidnego dębu i orzecha. Operacja rozpoczęła się 30 kwietnia 1586 roku. Użyto siły 900 mężczyzn, 75 koni i skomplikowanego systemu 40 dźwigów, wielokrążków, kołowrotów i setek metrów lin. 28 września ostatecznie zdemontowano potężne rusztowanie. Bliźniacze fontanny Równowaga architektoniczna placu została uzupełniona przez włączenie elementu żywiołu wody. Symetrycznie po północnej i południowej stronie potężnego obelisku ulokowano dwie, na pierwszy rzut oka identyczne fontanny. Choć wydają się być dziełem jednego twórcy, dzieli je ponad pół wieku ewolucji artystycznej. Wodotrysk znajdujący się po stronie północnej jest dziełem Carlo Maderno. Powstał on w latach 1612–1614, a więc długo przed wielką barokową przebudową Berniniego. Architekt ten, odpowiedzialny również za nową fasadę bazyliki, nie budował jej od zera, a przebudował i zreorganizował fontannę istniejącą tam od XV wieku. W 1667 roku papież Klemens X zadecydował o domknięciu symetrii i powierzył budowę drugiego wodotrysku Gian Lorenzo Berniniemu. Mistrz zdecydował się wybudować niemal idealną wizualną kopię dzieła Maderny. Pozostawił na niej jednak swój subtelny artystyczny podpis – w dolnej partii trzonu ozdobił rzeźbę pełnymi dynamiki figurami tryskających wodą delfinów, otaczającymi ośmioboczną bazę. Zegar i niewidzialny kalendarz Należy wspomnieć, że Plac św. Piotra pełni także rolę narzędzia do odmierzania czasu i pór roku. Przestrzeń ta skrywa w sobie ogromny zegar słoneczny i kalendarz zodiakalny. W erze wczesnej nowożytności chrześcijaństwo musiało prowadzić ścisłe obliczenia astronomiczne, by z największą precyzją wyznaczać daty świąt ruchomych i godziny liturgiczne. Pierwsze mechaniczne zegary z tamtego okresu bywały zawodne i stanowiły dobro luksusowe. W XVIII wieku, Klemens XI zdecydował o wytyczeniu na placu oficjalnego punktu referencyjnego czasu dla całego Rzymu. Skonstruowanie go zlecił wybitnemu astronomowi Francesco Bianchiniemu. Od obelisku, w kierunku fontanny Maderny, po stronie okien papieskiej biblioteki, poprowadzono cienką linię z ciemnego granitu ułożoną w bruku, tzw. meridianę. Mechanizm ten został udoskonalony w 1817 roku, zmieniając starożytny obelisk w kolosalny rylec słonecznego zegara. Dokładnie w momencie tzw. prawdziwego południa słonecznego, najwyższego położenia słońca na niebie, cień rzucany przez iglicę egipskiego monumentu przecina wspomnianą granitową linię. Na przebiegu meridiany Bianchini i jego następcy zatopili dyski z białego marmuru. Dwa skrajne oznaczają przesilenia. Pomiędzy nimi umieszczono pięć innych kręgów, reprezentujących wędrówkę słońca przez poszczególne konstelacje zodiaku ujęte w pary. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
W Holandii powstaje „nowy cud świata”. Ten budynek ma stać się ekologicznym fenomenem
W holenderskim Rotterdamie powstanie „nowy cud świata”. Budynek, który ma stanąć w centrum nowoczesnej dzielnicy, będzie łączyć w sobie futurystyczny design i proekologiczne podejście. Zobaczymy, czy wizjonerska budowla wytyczy szlak nowej architekturze.
Architekturę Gaudiego z Barcelony zna każdy. Budynki takie jak Sagrada Família czy Pałac Güell to największe atrakcje nie tylko miasta, ale i całego kraju. Pomysłowość i ekstrawagancja tych budowli zdecydowanie wyprzedziły czasy, w których powstawały, a to świadczy o geniuszu katalońskiego projektanta. Kto wie, czy ogłoszony właśnie projekt, który zostanie zrealizowany w Rotterdamie, nie podzieli losu barcelońskich budynków, stając się w przyszłości świadectwem niekonwencjonalnej architektury. Wygrany konkurs Holenderska pracownia architektoniczna MVRDV zwyciężyła w konkursie na zaprojektowanie pierwszej tzw. Ambasady Shift – miejsca, które będzie służyć mieszkańcom zupełnie nowej dzielnicy Rotterdamu. Na południowym brzegu Starej Mozy powstaje bowiem nowe założenie urbanistyczne, które rewitalizuje tereny dawnych portów miejskich. W miejscu, gdzie kiedyś cumowały statki przeładunkowe, powstaną osiedla, parki i zazielenione aleje projektowane w duchu koncepcji zrównoważonego rozwoju. Podobna idea towarzyszyła organizatorom konkursu na centralny budynek nowej zabudowy. Wyzwanie, przed którym stanęły pracownie z całego świata, nie było łatwe – projektowany obiekt ma stać się „nowym cudem świata” odpowiadającym na współczesne problemy klimatyczne. Organiczna grota w środku miasta Kształt zwycięskiego projektu może wydawać się skomplikowany. Budynek będzie unikatową strukturą przypominającą siedem ułożonych na sobie głazów podzielonych na dwie połączone ze sobą wieże. Elewację budynku stanowić będzie pokryta lasem fasada, wewnątrz której schronienie znajdą rośliny i mniejsze zwierzęta. Tzw. kieszenie zostaną również wypełnione żyzną glebą pozwalającą na prowadzenie tam miejskiego rolnictwa. Z zewnątrz obiekt oplecie ogólnodostępna ścieżka i trasa widokowa, która ciągnąć się będzie wzdłuż budynku, prowadząc aż do tarasu na dachu z panoramą miasta. Wewnątrz wydrążone „skały” utworzą sieć naturalnie schładzanych jaskiń z klatkami schodowymi, rampami i galeriami. Całość ma formę organicznego obiektu, który płynnie kontynuuje krajobraz płynącej obok rzeki. Zrównoważona architektura Projekt Rotterdam ROCKS! został zaprojektowany w myśl koncepcji gospodarki cyrkularnej, skupiającej się na łatwym ewentualnym demontażu. Do budowy obiektu posłużą ekologiczne rozwiązania, takie jak stal z odzysku, beton o obniżonym śladzie węglowym, tworzywa biologiczne oraz elementy wyprodukowane przy użyciu druku 3D. Ochronę środowiska połączono tu z nowoczesną technologią, stawiając na ciągłą adaptację obiektu do nowych wyzwań klimatycznych. W samym sercu budynku znajdzie się otwarty dla zwiedzających monitor, wyświetlający w czasie rzeczywistym parametry zużycia energii, obiegu wody, temperatury oraz rozwoju lokalnej bioróżnorodności. Takie nastawione na zrównoważony rozwój rozwiązania sprawiają, że architektura przestaje spełniać jedynie funkcje wizualne. Ciągły monitoring zużycia mediów uczy ekologicznego podejścia i wskazuje, w jakim kierunku powinny iść współczesne miasta. Pozostaje mieć nadzieję, że proekologiczne hasła nie przysłonią prospołecznego podejścia. Przy tak dużych inwestycjach łatwo o greenwashing, w którym decyzje prowadzące m.in. do gentryfikacji tłumaczy się dobrem środowiska naturalnego. Na ostateczne efekty przyjdzie nam jednak poczekać prawdopodobnie do 2027 roku. Źródła: TimeOut, MVRDV Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy Warszawa stworzyła najlepszą publiczną przestrzeń Europy? Stolica w finale prestiżowej nagrody
Warszawski Park Żerański znalazł się na prestiżowej krótkiej liście 25 najlepszych europejskich realizacji ubiegających się o nagrodę European Prize for Urban Public Space 2026. To jedyny projekt z Polski, który zakwalifikował się do ścisłego finału.
Za koncepcję Parku Żerańskiego odpowiadają pracownie Archigrest oraz TopoScape, które mają już na koncie zwycięstwo w poprzedniej odsłonie tego wydarzenia, za Park Akcji „Burza”. Wyniki konkursu zostaną ogłoszone w październiku 2026 roku. Nominacja potwierdza wysoką pozycję polskiej architektury krajobrazu w Europie. Park Żerański: tam, gdzie przemysł ustąpił przyrodzie Park Żerański to unikatowa realizacja, zlokalizowana na terenach dawnego, nigdy w pełni nie ukończonego portu rzecznego, gdzie przyroda zaczęła odzyskiwać przestrzeń przekształconą niegdyś przez człowieka. Projektanci oparli swoją wizję na koncepcji „czwartej przyrody” – ekosystemów odnawiających się na terenach poprzemysłowych. W krajobrazie parku celowo zachowano relikty dawnej fabryki domów Faelbet oraz betonowy gruz. Mała architektura – altany, pawilony gastronomiczne i wiaty – została wykonana z szarych prefabrykatów z wyeksponowanym kruszywem, co nawiązuje do przemysłowej historii Żerania. W parku pogodzono funkcje rekreacyjne z wymogami funkcjonowania Kanału Żerańskiego. Dzięki wmontowaniu nowych dalb cumowniczych i pomostów pływających, mieszkańcy zyskali dostęp do nabrzeża, a całość założenia ma z czasem zostać niemal całkowicie wchłonięta przez rozrastający się las. Warto przypomnieć, że Park Żerański zdobył już nagrodę portalu Property Design. Polski park w doborowym towarzystwie Na tegorocznej shortliście konkursu znalazło się 25 projektów z całej Europy, które odzwierciedlają najnowsze trendy w ekologicznym projektowaniu przestrzeni publicznych. Wśród nominowanych jest m.in. Zuidpark w Antwerpii, który przekształcił rozległy parking w miejskie „zielone płuco”. Innym znaczącym konkurentem jest Catalan Glòries Square w Barcelonie, gdzie dawny węzeł drogowy zamieniono w park stanowiący schronienie przed upałem dla mieszkańców. Na uwagę zasługuje również Ogród Terapeutyczny w Kijowie, stworzony w centrum wystawowym z myślą o wsparciu zdrowia psychicznego i reintegracji weteranów wojennych. Shortlista obejmuje projekty o bardzo różnej skali – od wielkich założeń, po skromne, lokalne interwencje, takie jak mikro-tamy na greckiej wyspie Ios czy przekształcenie starego parkingu w główny plac portugalskiej wioski Piódão. Wszystkie te realizacje łączy wspólny mianownik: odchodzenie od wielkich i drogich obiektów na rzecz poprawy jakości życia i budowania odporności miast na kryzys klimatyczny. Nagroda, która wyznacza kierunek rozwoju miast European Prize for Urban Public Space to prestiżowe wyróżnienie przyznawane od 1999 roku przez Centrum Kultury Współczesnej w Barcelonie (CCCB), pełniące rolę obserwatorium przemian europejskich ośrodków miejskich. Nagroda promuje przestrzenie publiczne, które są nie tylko estetyczne, ale przede wszystkim funkcjonalne. Według ekspertów, nominacje w 2026 roku jasno wskazują na cztery kluczowe trendy: dominację idei „reuse” (ponownego wykorzystania portów, rzek czy parkingów), traktowanie zieleni jako infrastruktury klimatycznej (retencja wody, bioróżnorodność), subtelność interwencji, budowanie zdrowia i integracji sąsiedzkiej. Jury konkursu docenia projekty, które nie próbują dominować nad otoczeniem, lecz wydobywają zalety miejsca i sprzyjają naturalnym ekosystemom. Sukces Parku Żerańskiego na tym tle pokazuje, że warszawska realizacja idealnie wpisuje się w nowoczesną wizję urbanistyki. Źródła: Architektura Murator, Publicspace.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Polski dom na Antarktyce jest już niemal gotowy. Wygląda jak statek unoszący się nad ziemią
Na Wyspie Króla Jerzego trwa najważniejszy etap budowy nowego budynku głównego Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego. Futurystyczna konstrukcja przypominająca statek musi sprostać potężnym wichurom, śniegowi, wilgoci i wyjątkowo surowym zasadom ochrony antarktycznej przyrody.
Spis treści: Polska stacja działa na krańcu świata już od niemal 50 lat Na Antarktyce nie można pozostawić nawet śladu po budowie Cały budynek musiał zmieścić się w kontenerach Futurystyczny statek zawieszony nad ziemią W środku powstaną laboratoria, siłownia, sauna i szklarnia Kiedy nowa Polska Stacja Antarktyczna będzie gotowa? Około 120 km od Półwyspu Antarktycznego i ponad 14 tys. km od Polski powstaje nowy dom dla polskich polarników. To budowa skomplikowana, wymagająca i ekstremalna pod niemal każdym względem. Prace mogą być prowadzone jedynie podczas krótkiego antarktycznego lata, a silne wiatry, osiągające prędkość ponad 150 km/h, regularnie zmuszają ekipę do przerywania robót i awaryjnego zabezpieczania placu budowy. Polska stacja działa na krańcu świata już od niemal 50 lat Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego działa nieprzerwanie od 26 lutego 1977 roku. Całoroczna placówka badawcza znajduje się nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych. Kompleks obejmuje 14 obiektów rozmieszczonych między Zatoką Arctowskiego, Zatoką Półksiężycową i Klifem Wydrzyków, a także dwie bazy terenowe: Lions Rump i Demay. Nadzór nad placówką sprawuje Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk. W stacji prowadzone są badania z wielu dziedzin, m.in. oceanografii, geologii, geomorfologii, glacjologii, meteorologii, klimatologii, sejsmologii, geomagnetyzmu i ekologii. Polska placówka jest nie tylko laboratorium, ale także jednym z najważniejszych symboli polskiej obecności naukowej w Antarktyce. Licząca niemal pół wieku infrastruktura przestała odpowiadać potrzebom współczesnej nauki i ludzi pracujących w ekstremalnych warunkach polarnych. Dlatego od kilku lat trwa gruntowna modernizacja całego kompleksu. O jej wcześniejszych etapach i planowanym wyposażeniu pisaliśmy w artykule o tym, jak Polska Stacja Antarktyczna zyskuje nowe laboratoria, kwatery i siłownię. Nowy budynek główny zaprojektowała pracownia Kuryłowicz & Associates. Zobacz galerię wizualizacji poniżej. View Gallery on the source website Na Antarktyce nie można pozostawić nawet śladu po budowie Jak wspomina prof. Ewa Kuryłowicz, współautorka projektu, pracę należało rozpocząć niemal od zera. W miejscu przeznaczonym pod nowy budynek nie istniała infrastruktura, na której mogliby oprzeć się projektanci. – Nie istnieją tam żadne ujęcia wody pitnej – jedynym źródłem wody użytkowej jest naturalny staw powstały z topniejącego śniegu, a wodę pitną trzeba przywozić. Do tego dochodzi rygor, który brzmi niemal jak paradoks dla branży budowlanej: na wyspę nie wolno przywieźć żadnych roślin, a jednocześnie trzeba założyć, że nic – dosłownie nic – nie zostanie tam pozostawione po zakończeniu prac – opowiada projektantka. Surowe wymagania wynikają z konieczności ochrony niezwykle wrażliwego antarktycznego ekosystemu. Na kontynent i otaczające go wyspy nie wolno wprowadzać obcych organizmów, nasion ani ziemi, a wszystkie odpady powstające podczas budowy muszą zostać usunięte. Aby nowy kompleks odpowiadał rzeczywistym potrzebom naukowców, projektanci ściśle współpracowali z polarnikami z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN. Opracowano trzy wersje projektu, z których wybrano jedną. Stała się ona podstawą szczegółowego opracowania przygotowanego wspólnie z międzynarodową pracownią inżynierską Buro Happold. Cały budynek musiał zmieścić się w kontenerach Największym wyzwaniem – jak przyznaje prof. Kuryłowicz – nie było samo zaplanowanie funkcji obiektu. Choć projekt stacji badawczej działającej w warunkach polarnych jest skomplikowany, najtrudniejsza okazała się logistyka. Wszystkie elementy konstrukcji musiały zostać dostarczone z Polski. Budynek należało więc podzielić na moduły na tyle niewielkie, aby można je było zapakować do standardowych kontenerów transportowych, przewieźć statkiem, a następnie zmontować na Wyspie Króla Jerzego. Projektanci musieli również uwzględnić warunki klimatyczne, z którymi budynek powinien współpracować, zamiast jedynie się im przeciwstawiać. Należą do nich silne wiatry spływające z lodowca, intensywne opady śniegu, niskie temperatury, wilgoć i zasolenie powietrza. Konieczne było także uwzględnienie obecności dzikich zwierząt zamieszkujących okolicę. Konstrukcja nie może przecinać ich naturalnych tras ani nadmiernie ingerować w otaczający ją teren. Futurystyczny statek zawieszony nad ziemią Efektem wszystkich tych ograniczeń jest budynek przypominający smukły statek unoszący się nad terenem. Całą bryłę podniesiono około trzech metrów nad grunt i osadzono na stalowej konstrukcji kratownicowej. Dzięki temu woda, śnieg i powietrze mogą swobodnie przemieszczać się pod budynkiem, a oddziaływanie konstrukcji na kruche środowisko wyspy zostaje ograniczone. Nietypowy kształt ma również znaczenie aerodynamiczne. Przekrój poprzeczny budynku działa podobnie jak odwrócone skrzydło samolotu – napierający wiatr ma dociskać konstrukcję do podłoża, zamiast ją unosić. Elewację tworzą prefabrykowane panele zawierające elementy drewniane oraz warstwy izolacji termicznej i akustycznej. Całość zabezpiecza wytrzymała metalowa okładzina odporna na silny wiatr, korozję wywołaną zasolonym powietrzem oraz uderzenia niesionych przez wichurę drobin lodu i innych odłamków. To właśnie zewnętrzna powłoka nadaje budynkowi charakterystyczny złocisto-mosiężny odcień, dzięki któremu stacja kojarzy się bardziej z futurystyczną rzeźbą niż tradycyjną bazą badawczą. W środku powstaną laboratoria, siłownia, sauna i szklarnia Wnętrze ma trójdzielny układ przypominający w rzucie trójramienną gwiazdę. Zaplanowano w nim prywatne kwatery mieszkalne, pokoje gościnne, sale wykładowe, laboratoria oraz elastyczne przestrzenie przeznaczone do pracy i odpoczynku. W budynku znajdą się również siłownia i sauna, szczególnie ważne dla osób spędzających wiele miesięcy w izolacji i trudnych warunkach atmosferycznych. Całoroczna praca na stacji wymaga nie tylko naukowców, lecz także lekarzy, informatyków, mechaników i kucharzy. Pokazuje to prowadzona regularnie rekrutacja do pracy w Polskiej Stacji Antarktyczne Sercem stacji będzie dwukondygnacyjna przestrzeń wspólna. Jej wnętrze ma subtelnie nawiązywać do tradycyjnej stylistyki morskiej, a naturalne drewno i miękkie tkaniny mają sprawić, że pomimo surowego otoczenia budynek stanie się dla polarników prawdziwym domem. Osobną przestrzeń przeznaczono na szklarnię. W naturalnie doświetlonym pomieszczeniu będzie można przez cały rok uprawiać świeże warzywa na potrzeby załogi. Szklarnia zapewni również namiastkę kontaktu z zielenią w miejscu, w którym roślinność jest bardzo skąpa. Kiedy nowa Polska Stacja Antarktyczna będzie gotowa? Prace nad nowym budynkiem głównym mają wejść w decydującą fazę podczas antarktycznego sezonu letniego 2026/2027. To właśnie wtedy warunki pogodowe i dłuższy dzień umożliwiają prowadzenie najbardziej intensywnych robót. Realizacja planu nadal będzie jednak zależała od pogody, możliwości transportowych i przebiegu prac na miejscu. Na Wyspie Króla Jerzego nawet najlepiej przygotowany harmonogram może zostać w jednej chwili zatrzymany przez sztorm, śnieżycę lub wiatr przekraczający 150 km/h. Praca w takim miejscu wymaga doświadczenia i ciągłej ostrożności. O tym, jak niebezpieczna potrafi być codzienność polarników, opowiada reportaż „Antarktyda niegościnna i fascynująca” Gdy budowa zostanie ukończona, polscy naukowcy otrzymają jeden z najnowocześniejszych i najbardziej niezwykłych budynków badawczych w Antarktyce – dom zaprojektowany tak, aby przetrwać na końcu świata, a jednocześnie pozostawić w jego przyrodzie możliwie najmniejszy ślad. Źródło: Archiwum Biura Budowy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Wzgórze Lecha w Gnieźnie odsłania kolejne tajemnice. Czy właśnie tam mieszkał Mieszko I?
Czy Wzgórze Lecha w Gnieźnie skrywa zaginione palatium Mieszka I? Archeolodzy rozpoczęli badania w miejscu, które nigdy wcześniej nie było badane. Czy uda się ostatecznie rozwiązać zagadkę i zlokalizować siedzibę pierwszych polskich władców?
Pierwsi władcy Polski nie posiadali jednej stałej stolicy w nowoczesnym sensie tego słowa. Przemieszczali się między kluczowymi grodami, takimi jak Poznań, Ostrów Lednicki czy Gniezno. W każdym z tych ośrodków książę musiał mieć godną siebie, monumentalną rezydencję, zwaną palatium. O ile w Poznaniu i na Lednicy archeolodzy dawno odkryli relikty takich budowli, Gniezno – ideowe serce państwa – przez lata pozostawało wielką zagadką. Historycy byli jednak pewni, że tak ważny gród nie mógł obejść się bez kamiennego pałacu, pełniącego funkcje zarówno świeckie, jak i sakralne. W cieniu Kościoła św. Jerzego Lokalizacja gnieźnieńskiego palatium od dekad wskazywana była na najwyższej kulminacji Wzgórza Lecha, niedaleko dzisiejszej katedry. Problem polega na tym, że w miejscu domniemanej siedziby Mieszka I w kolejnych stuleciach wzniesiono Kościół pw. św. Jerzego, który stoi tam do dziś. Również w pobliżu tej świątyni archeolodzy odkryli relikty zagadkowego kurhanu z czasów przedchrześcijańskich. Archeolodzy mogą prowadzić badania jedynie w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni. A to znacznie ogranicza pole manewru i ogranicza zakres wykopów. Przez lata jedynymi poszlakami były m.in. fragmenty malowanych tynków znalezione na zachód od kościoła oraz XIII-wieczna bulla ołowiana sugerująca bliskość kancelarii książęcej. Nadzieja na palatium Podczas badań wykopaliskowych w 2025 roku archeolodzy odkryli ślady po kamiennych fundamentach, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Były też inne ślady po dawnej aktywności. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Ekspedycja Palatium 2026. Wkraczając w nieznane W lipcu 2026 roku archeolodzy powrócili na Wzgórze Lecha z misją ostatecznej weryfikacji tych odkryć. Tegoroczny sezon koncentruje się na obszarze około 40 metrów kwadratowych, który badacze nazywają „terra incognita”, bo do tej pory nie był celem ich badań. – Choć w ubiegłym roku nie odnaleźliśmy ostatecznego, namacalnego dowodu na istnienie owianego legendą palatium, z całą pewnością natrafiliśmy na ślady monumentalnej budowli z czasów pierwszej monarchii piastowskiej – mówili podczas konferencji prasowej archeolodzy prowadzący badania. Celem najnowszych prac jest uchwycenie dalszego przebiegu fundamentów oraz próba odnalezienia ich zachowanych, niezniszczonych fragmentów. Archeolodzy chcą sprawdzić, czy tegoroczne odkrycia uda się powiązać z reliktami bramy odsłoniętej w 2019 roku. Naukowcy podkreślają, że tegoroczna ekspedycja jest możliwa dzięki wsparciu Kurii Gnieźnieńskiej oraz Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. – To dzięki tej owocnej współpracy możemy dziś stawiać kolejne kroki w odkrywaniu prawdy o początkach Polski – zaznaczyli organizatorzy badań. Jak wyglądały palatia pierwszych Piastów? Dzięki analizom prof. Hanny Kóčki-Krenz wiemy, że palatia Piastów budowano zazwyczaj w wydzielonych, najsilniej ufortyfikowanych częściach grodu, często wzdłuż linii wałów. W Gnieźnie palatium prawdopodobnie ulokowano wzdłuż zachodniego odcinka obwarowań północnego człon grodu. Dotychczas odkryto pozostałości ośmiu palatiów (m.in. w Poznaniu, Krakowie, Przemyślu i na Ostrowie Lednickim), które funkcjonowały od 2. połowy X do 1. połowy XIII w. Były to monumentalne, prostokątne budowle kamienne (później ceglane), często piętrowe, usytuowane na osiach wschód-zachód lub północ-południe. Rezydencjom towarzyszyły kaplice o różnych formach (np. rotundy), połączone z częścią świecką lub wolnostojące. Lokowano je w najbezpieczniejszych częściach grodów, tuż przy wałach. Źródła: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, WczesneSredniowiecze.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ten plac miał symbolizować „niebiański spokój”. W 1989 roku świat zobaczył czołgi
Plac Tian’anmen, czyli słynny Plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Chinach. Kojarzy się zarówno z cesarską historią Pekinu, jak i z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. To z górującej nad nim Bramy Tian’anmen Mao Zedong ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej, a czterdzieści lat później rozegrały się tu protesty. Dziś plac pozostaje jednym z najważniejszych punktów stolicy Chin i miejscem o ogromnym znaczeniu symbolicznym.
Spis treści: Historia Placu Tian’anmen Protesty i masakra na Placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku Jak dziś wygląda plac Tian’anmen? Czy turyści mogą odwiedzić plac Tian’anmen? Plac Tian’anmen znajduje się w samym centrum Pekinu, tuż przed kompleksem cesarskim znanym jako Zakazane Miasto. Nazwa placu pochodzi od Bramy Niebiańskiego Spokoju, monumentalnej budowli oddzielającej dawną część cesarską od reprezentacyjnego centrum miasta. Jest uznawany za jeden z największych publicznych placów świata. Ma około 800 metrów długości i 300 metrów szerokości. Ogromna otwarta przestrzeń od dziesięcioleci wykorzystywana jest podczas państwowych uroczystości, parad wojskowych oraz najważniejszych wydarzeń politycznych w kraju. Dla wielu turystów plac Tian’anmen jest pierwszym kontaktem z monumentalną architekturą współczesnych Chin. Jednocześnie miejsce to pozostaje przestrzenią silnie naznaczoną historią i polityką. Historia Placu Tian’anmen Historia placu Tian’anmen sięga początków XV wieku, kiedy to w 1417 roku wzniesiona została Brama Niebiańskiego Spokoju. W tamtym czasie teren przed bramą nie przypominał jednak dzisiejszego placu. Była to przede wszystkim przestrzeń ceremonialna związana z funkcjonowaniem cesarskiego Pekinu. W okresie dynastii Ming i Qing odbywały się tu wojskowe parady, ceremonie religijne oraz ogłaszanie cesarskich dekretów i wyników egzaminów urzędniczych. Znaczne zniszczenia przyniosły wydarzenia związane z powstaniem bokserów na początku XX wieku. W kolejnych dekadach plac był stopniowo przebudowywany i dostosowywany do potrzeb nowoczesnego państwa. Największe zmiany nastąpiły po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej. W latach 50. XX wieku plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie został radykalnie powiększony. Wyburzono część historycznej zabudowy, a nowe władze stworzyły monumentalną przestrzeń mającą symbolizować siłę państwa komunistycznego. 1 października 1949 roku Mao Zedong, przemawiając z Bramy Tian’anmen, ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Wydarzenie to na trwałe związało plac Tian’anmen z historią współczesnych Chin. Protesty i masakra na Placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku Najbardziej znane wydarzenia związane z placem Tian’anmen rozegrały się wiosną 1989 roku. Protesty rozpoczęły się po śmierci Hu Yaobanga, byłego sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Chin, który był postrzegany jako zwolennik reform politycznych i większego otwarcia kraju. Początkowo były to spontaniczne zgromadzenia studentów oddających hołd zmarłemu politykowi. Bardzo szybko demonstracje zaczęły jednak przybierać charakter polityczny. Uczestnicy domagali się ograniczenia korupcji, reform politycznych, większej wolności słowa oraz demokratyzacji życia publicznego. Protesty na placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 stopniowo objęły także robotników, mieszkańców Pekinu i studentów z innych miast. W maju rozpoczął się strajk głodowy, a plac został zajęty przez demonstrantów. Wydarzenia te przyciągnęły uwagę światowych mediów, szczególnie że zbiegły się z wizytą Michaiła Gorbaczowa w Pekinie. Krwawe stłumienie demonstracji Władze Chin były w tym czasie podzielone. Część polityków opowiadała się za rozmowami z protestującymi, jednak ostatecznie zwyciężyła frakcja domagająca się siłowego rozwiązania kryzysu. 20 maja 1989 roku w Pekinie wprowadzono stan wyjątkowy. Pierwsze próby rozpędzenia demonstrantów nie przyniosły rezultatu. Dopiero w nocy z 3 na 4 czerwca na ulice miasta skierowano wojsko oraz czołgi. Plac Tiananmen 1989 przeszedł do historii jako symbol brutalnego stłumienia protestów przez chińskie władze. Żołnierze użyli ostrej amunicji wobec demonstrantów i mieszkańców miasta. Do dziś nie udało się ustalić dokładnej liczby ofiar. Oficjalne dane chińskie mówiły o 241 ofiarach śmiertelnych, jednak niezależne szacunki wahają się od kilku tysięcy do nawet około 10 tysięcy zabitych. Tank Man – zdjęcie, które stało się symbolem Jednym z najbardziej znanych obrazów XX wieku pozostaje fotografia przedstawiająca samotnego mężczyznę stojącego przed kolumną czołgów. Zdjęcie wykonano 5 czerwca 1989 roku, dzień po stłumieniu protestów. Tożsamość mężczyzny do dziś nie została jednoznacznie ustalona. Na Zachodzie określa się go jako Tank Man lub Nieznanego Buntownika. Fotografia stała się symbolem sprzeciwu jednostki wobec państwowej przemocy i jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów związanych z placem Niebiańskiego Spokoju. Jak dziś wygląda plac Tian’anmen? Współczesny plac Tian’anmen jest jednym z najpilniej strzeżonych miejsc w Chinach. Obszar objęty jest bardzo rozbudowanym monitoringiem, a obecność policji i służb bezpieczeństwa jest widoczna praktycznie przez cały czas. Mimo politycznego znaczenia plac pozostaje ważną atrakcją turystyczną Pekinu. Dla wielu Chińczyków plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie jest przede wszystkim symbolem państwowości. Oficjalna narracja skupia się na wydarzeniach związanych z powstaniem ChRL. Temat protestów z 1989 roku pozostaje niemal całkowicie przemilczany i ściśle cenzurowany w chińskim internecie. Jedynie poza granicami kraju jest jedną z bardziej szokujących ciekawostek o Chinach. Czy turyści mogą odwiedzić plac Tian’anmen? Tak, plac Tian’anmen jest dostępny dla turystów, ale w ostatnich latach wprowadzono dodatkowe procedury bezpieczeństwa. Konieczna jest wcześniejsza rezerwacja wejścia oraz kontrola dokumentów. Zwiedzanie placu najlepiej połączyć z wizytą w Zakazanym Mieście oraz spacerem po historycznym centrum Pekinu. Podczas wizyty warto zobaczyć: Mauzoleum Mao Zedonga, Pomnik Bohaterów Ludu, Wielką Halę Ludową, Muzeum Narodowe Chin, Bramę Niebiańskiego Spokoju prowadzącą do Zakazanego Miasta. Wielu podróżników podkreśla, że plac robi ogromne wrażenie przede wszystkim swoją skalą. Trudno znaleźć w świecie drugą tak monumentalną przestrzeń miejską o równie silnym znaczeniu politycznym. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy najdłuższy dworzec Europy zostanie uratowany? W Aleksandrowie Kujawskim trwa batalia o rewitalizację
Niejeden raz mogliście zauważyć ten monumentalny budynek z okna pociągu, mknąc szlakiem kolejowym między Łodzią a Toruniem. Czasem był to tylko rozmazany w deszczu kształt, innym razem – intrygujący, nieco posępny świadek dawnej potęgi. Po latach architektonicznego niebytu zabytkowy dworzec kolejowy w Aleksandrowie Kujawskim znów znajduje się w centrum uwagi.
Spis treści: Azyl dla trubadurów i carskie sekrety Kronika wielkiej historii zapisana w murach Znikające wiaty Bramy Kujaw Mordercza epopeja burmistrza Cieśli z PKP Nowy partner wchodzi do gry Dla tysięcy podróżnych i mieszkańców Aleksandrowa Kujawskiego to miejsce nie było jedynie plamą na mapie kolejowej, ale tętniącym życiem mikrokosmosem. Jego zapachy, smaki i ludzkie historie do dziś żyją w pamięci. To tutaj, tuż po wejściu od strony postoju taksówek, mijało się słynny kiosk Ruchu. „Moja babcia prowadziła ten kiosk, spędzałam tam całe wakacje za dzieciaka – cudowne wspomnienia” – wraca pamięcią pani Ola. Kawałek dalej, naprzeciwko „Kujawiaka”, stała legendarna budka z hot dogami prowadzona przez panią Wochnę z ulicy Limanowskiego. Kto raz ich spróbował, ten wie, że nigdzie indziej nie smakowały tak samo: „W życiu nie jadłam tak dobrych hot dogów z cebulką i pieczarkami” – wspomina pani Ewelina. Serce dworcowego życia biło jednak w tamtejszym bufecie. Idąc w jego kierunku, po lewej stronie mijało się gabinet dentystyczny Przychodni Kolejowej, w którym przyjmował doktor Tomme z Ciechocinka. Dopiero po długim marszu na wprost i skręcie w lewo, tuż przy oknie peronowym, wyłaniał się właściwy bufet. Zimą biło od niego zbawienne ciepło stojącego po lewej stronie pieca kaflowego. „Bardzo dobra pomidorówka była i ciepły piec zimą” – potwierdza pani Barbara, a Irena dodaje z uśmiechem: „W barze na dworcu serwowano też przepyszną fasolkę po bretońsku”. Bufet przyciągał nie tylko amatorów kuflowego piwa, ale i lokalnych smakoszy szukających tu wytchnienia w podróży. Azyl dla trubadurów i carskie sekrety Gmach dworca w Aleksandrowie Kujawskim ma aż 195,5 metra długości – gdyby postawić go pionowo, byłby niewiele niższy niż wrocławski drapacz chmur Sky Tower. „Biały Słoń” – jak z gorzką, pełną rezygnacji ironią nazywają go czasami starsi mieszkańcy – przez dekady nie potrafił powrócić do dawnej wspaniałości. W terminologii ekonomicznej white elephant oznacza kapitałochłonny, trudny do zbycia projekt, który właścicielowi przynosi więcej strat niż pożytku. A przecież nie był to zwykły dworzec prowincjonalny, lecz kluczowy punkt graniczny między zaborem rosyjskim a pruskim. W XIX wieku bywał tu sam car Aleksander II. Dzisiejszy, gdzieniegdzie odpadający tynk ostro kontrastuje z niemym świadectwem dawnego luksusu: neobarokowymi sztukateriami, żeliwnymi kolumnami z korynckimi kapitelami i zdewastowanym witrażowym świetlikiem. Z biegiem gwałtownych dekad te monumentalne przestrzenie stały się naturalnym azylem dla artystów i ludzi szukających swojego skrawka podłogi. To w tych poczekalniach swoje ślady zostawił Edward Stachura, legendarny trubadur polskiej literatury. Aleksandrów Kujawski stanowił dla niego stały punkt na mapie jego wędrówek, a mury dworca przeniknęły do melancholijnych wierszy poety. Dla Stachury ten gmach był wiecznym punktem przesiadkowym w jego bezustannym przemierzaniu trasy Przemyśl – Szczecin. To nie był one-way ticket – to była pętla ludzkich losów. Swoje literackie inspiracje czerpała stąd również pisarka Maria Danilewicz-Zielińska. Dworzec rzucał też cień na tożsamość samego miasta. Przez lata wierzono, że nazwa miejscowości pochodzi od cara Aleksandra II. Detektywistyczne śledztwo historyka Roberta Stodolnego, zawarte w jego publikacji „Od Aleksandrowa do Aleksandrowa Kujawskiego”, obaliło jednak ten mit. Autor udowodnił, że nazwa wywodzi się od właściciela tamtejszego majątku ziemskiego – Aleksandra Sumińskiego. Carski blichtr musiał ustąpić miejsca twardym faktom, choć historia stacji i tak poraża intensywnością. Kronika wielkiej historii zapisana w murach Historia aleksandrowskiego węzła to w istocie gotowy scenariusz na porywający film, którego początki sięgają zimy 1862 roku. To właśnie 8 lutego, wraz z otwarciem stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej na szlaku między Kutnem a Toruniem, wokół gigantycznego dworca granicznego zaczęło rodzić się miasto. Początkowo stacja, nosząca nazwę Trojanów, szybko stała się świadkiem burzliwych wydarzeń. Zaledwie rok później, w ogniu powstania styczniowego, ten przygraniczny gmach stał się strategiczną areną zbrojnych potyczek. Powstańcy desperacko walczyli tu o przejęcie transportów broni i zablokowanie carskich linii zaopatrzeniowych. Paradoksalnie, kilkanaście lat później to samo miejsce stało się tłem dla wielkiej dyplomacji. Na początku września 1879 roku na stacji doszło do oficjalnego spotkania cara Rosji Aleksandra II z cesarzem Niemiec Wilhelmem I. Specjalnie na ten historyczny szczyt dworzec zyskał luksusowe, iście królewskie apartamenty. Jednak upadek wielkich imperiów podczas I wojny światowej zamienił stację w tętniącą życiem wojenną śluzę i punkt przerzutowy wojsk. Po zajęciu tych terenów przez Niemców rosyjsko-pruska stacja graniczna bezpowrotnie straciła swój pierwotny, celny charakter. Z kolei jesień 1920 roku zapisała tu niezwykły, ukraiński epizod. Po podpisaniu rozejmu w wojnie polsko-bolszewickiej na dworcu, gdzie internowano żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, wielokrotnie gościł ataman Symon Petlura. Niestety, mroczne lata 1939–1945 brutalnie odmieniły oblicze gmachu. Przemianowany przez okupanta na Alexandrow (Weichsel), stał się ponurym punktem kontrolnym i niemym świadkiem dramatycznych wysiedleń ludności polskiej do obozów. Znikające wiaty Bramy Kujaw Wokół okresu powojennego krąży najgęstsza legenda tego miejsca. Kunsztowne, żeliwne wiaty peronowe, które dawniej chroniły przed deszczem carskich dygnitarzy, w tajemniczych okolicznościach zniknęły z aleksandrowskich peronów. Według lokalnych podań ogromne fragmenty tych zabytkowych odlewów nie trafiły wcale do huty. Opowieść niesie, że zostały wywiezione pod osłoną nocy i zakopane na terenie okolicznych gospodarstw, by uchronić je przed grabieżą lub zniszczeniem. Choć brak na to twardych dowodów w oficjalnych dokumentach, ta przekazywana z ust do ust historia do dziś rozpala wyobraźnię poszukiwaczy skarbów, którzy z wykrywaczami metalu przemierzają kujawskie pola w poszukiwaniu carskiego żelaza. Mordercza epopeja burmistrza Cieśli z PKP Przejęcie gigantycznego dworca przez samorząd nie było rutynową procedurą, lecz morderczą, biurokratyczną bitwą. Nikt wcześniej w Polsce nie przecierał szlaków w darmowym przekazywaniu gminie kolejowego majątku o tak kolosalnej wartości. Głównym architektem tego bezprecedensowego zwrotu akcji był ówczesny burmistrz, Andrzej Cieśla. Zamiast czekać na cuda, samorząd wziął sprawy w swoje ręce. Po blisko 30 miesiącach pionierskich procedur urzędowych, zapoczątkowanych uchwałą Rady Miejskiej z czerwca 2006 roku, burmistrz Cieśla podpisał 18 grudnia 2008 roku przełomowy akt notarialny, na mocy którego PKP bezpłatnie przekazało obiekt gminie. Cała operacja formalnego przejęcia majątku została sfinalizowana w ciągu zaledwie 14 dni od momentu złożenia podpisów, kiedy to fizycznie przekazano klucze i nieruchomość w ręce aleksandrowskiego samorządu. Gdy wygasły echa oklasków, miasto zostało jednak samotnie wobec przestrzeni, której remont wymagał budżetów na poziomie ministerstwa. Przez lata lokalnym władzom udało się zrewitalizować zaledwie ułamek gmachu, gdzie ulokowano m.in. bibliotekę i izbę tradycji, a w miejsce dawnego bufetu – salę kameralną. Koszt pełnej renowacji szacowano na ponad 100 milionów złotych – kwotę kosmiczną i absolutnie nieosiągalną dla lokalnego budżetu. Nowy partner wchodzi do gry Dziś cała historia aleksandrowskiego dworca zyskuje zupełnie nowy bieg, a losy obiektu zataczają koło. Gdy po latach przerwy reaktywowano połączenia kolejowe boczną nitką do pobliskiego Ciechocinka, ta dawna, XIX-wieczna stacja graniczna zaczęła odzyskiwać swoją naturalną tożsamość. Staje się na powrót prawdziwą Bramą Kujaw – węzłem, którego ranga wykracza daleko poza lokalne podwórko. Przełom w sprawie nadszedł wraz z podjęciem przez miasto odważnej i pragmatycznej decyzji o poszukiwaniu zewnętrznego inwestora. Ponieważ utrzymanie niszczejącego pustostanu generowało potężne koszty, władze zdecydowały się na bezprecedensowy krok: zadeklarowały gotowość przekazania carskiego giganta za symboliczną złotówkę oraz zastosowanie zwolnień z podatków w zamian za twarde zobowiązanie do pełnej rewitalizacji obiektu. Choć formuła ta wywołała burzliwe dyskusje i kontrowersje wśród części mieszkańców przyzwyczajonych do tradycyjnego pojmowania majątku gminy, urzędnicy twardo odpowiadali: obiekt musi zostać uratowany, a miasto zabezpieczone. Partnerem, który podjął to gigantyczne wyzwanie, została znana Grupa Arche z prezesem Władysławem Grochowskim na czele. Firma słynie w całym kraju z brawurowego i pełnego szacunku przywracania do życia miejsc pozornie straconych, takich jak cukrownia w Żninie czy zamek w Janowie Podlaskim. Droga do ostatecznych umów wymagała jednak ogromnej cierpliwości. Gdy w trakcie przygotowań do sfinalizowania procedur mieszkańcy dopytywali na lokalnych grupach dyskusyjnych o przyszłość zabytku, obecny burmistrz Arkadiusz Gralak tonował emocje, pisząc wprost w mediach społecznościowych: „Cierpliwości. Jesteśmy bardzo blisko pozytywnego zakończenia tego rozdziału i rozpoczęcia nowej, pięknej historii budynku dworca. Dlatego nie uprzedzajmy faktów. Jak powszechnie wiadomo, »wysokie ciśnienie« nikomu (albo przynajmniej większości) nie służy. Jesteśmy w trakcie procedury rokowań i aby je »dowieźć«, potrzebujemy się skupić tylko na tym. Ja również nie mogę się doczekać, zwłaszcza że od początku swojego urzędowania powtarzam jedno: nie stać nas na ten obiekt i potrzebujemy solidnego partnera do jego rewitalizacji, remontu, przywrócenia dawnego blasku”. Nad całą tą biznesową i urzędniczą rozgrywką góruje jeszcze jeden milczący, zjawiskowy świadek dawnych lat. Dwuzbiornikowa wieża ciśnień została wzniesiona z czerwonej cegły w 1895 roku. Od wielu już lat nieczynna wieża stała się ofiarą wandali, tracąc szyby w kilku oknach i zyskując graffiti na drzwiach. To wyjątkowy zabytek techniki obok wyjątkowego dworca kolejowego. Cała Polska z niepokojem i nadzieją obserwuje te ciche, zakulisowe zmagania o ratunek dla gmachu, który z każdym rokiem coraz bardziej poddaje się upływowi czasu. „Oby nam tylko ten dworzec ostatecznie nie uciekł, zanim cokolwiek podpiszą” – komentuje z humorem godnym Stanisława Barei jeden z pieszych pasażerów, przemykając w cieniu wiaduktu i spoglądając na kruszejące mury. Rozmowy o przyszłości najdłuższego dworca ceglanego, jak zwykło się go dumnie nazywać w regionie, zdają się na szczęście zmierzać ku finałowi, niosąc realną obietnicę ratunku. „Chciałoby się wysiąść na dworcu nie byle jakim...” – zdają się mówić po latach mury, parafrazując klasyka i przypominając o palącej potrzebie tej odbudowy. Czy aleksandrowski „Biały Słoń” doczeka się swojej wyczekiwanej stacji docelowej? Czas pokaże, czy ten historyczny bilet otworzy mu drogę do nowego życia – bez względu już na to, czy miałaby być to galeria handlowa, hotel z restauracją, czy nowoczesna przestrzeń rozrywkowo-eventowa.
Zwiedzanie pałacu i tajemniczego parku w Sintrze
Quinta da Regaleira to jeden z najbardziej intrygujących zespołów pałacowo-parkowych w Portugalii. Obiekt ten, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach Krajobrazu Kulturowego Sintry, łączy w sobie architekturę romantyczną, bogatą symbolikę ezoteryczną oraz szczegółowo zaprojektowaną przestrzeń ogrodową. Dla wielu odwiedzających stanowi nie tylko atrakcję turystyczną, ale także miejsce interpretacji ukrytych znaczeń i historycznych odniesień.
Spis treści: Quinta da Regaleira – historia miejsca i jego właściciele Pałac i kaplica Park i symbolika krajobrazu Quinta da Regaleira Znaczenie kulturowe i status UNESCO Zwiedzanie Quinta da Regaleira – praktyczne aspekty Quinta da Regaleira nie jest klasycznym pałacem ani typowym ogrodem, lecz przemyślaną przestrzenią, w której każdy element ma znaczenie – zarówno estetyczne, jak i interpretacyjne. Dla osób zainteresowanych historią, architekturą i kulturą Europy Południowej jest to jeden z najważniejszych punktów na mapie Sintry. Quinta da Regaleira – historia miejsca i jego właściciele Historia Quinta da Regaleira sięga końca XIX wieku, kiedy to posiadłość należała do zamożnych rodzin kupieckich z Porto. Przełomowym momentem był rok 1892, gdy teren zakupił António Augusto Carvalho Monteiro – brazylijsko-portugalski milioner, bibliofil i kolekcjoner zainteresowany symboliką religijną, alchemią oraz tradycjami ezoterycznymi. Monteiro postanowił stworzyć przestrzeń, która będzie nie tylko rezydencją, ale również materialnym odzwierciedleniem jego światopoglądu. Do realizacji projektu zatrudnił włoskiego architekta Luigiego Maniniego, znanego z pracy nad scenografią teatralną. Wspólnie stworzyli założenie, które nawiązywało do stylu manuelińskiego, gotyckiego i renesansowego. Taka mieszanka stylów nie jest przypadkowa – odzwierciedla ideę „totalnego dzieła sztuki”, w którym każdy element ma znaczenie symboliczne. Kompleks został wybudowany w latach 1904–1910. Już w tym czasie Quinta da Regaleira zaczęła funkcjonować jako miejsce pełne ukrytych znaczeń, w którym architektura i krajobraz stanowią jedną narrację. Pałac i kaplica Centralnym punktem jest pałac o wyraźnie romantycznym charakterze. Jego fasada zdobiona jest wieżyczkami, gargulcami oraz detalami nawiązującymi do portugalskich odkryć geograficznych. Pałac ma 5 kondygnacji, a w jego wnętrzach znajdują się pomieszczenia, które pełniły funkcje mieszkalne oraz sale reprezentacyjne. Równocześnie niezwykle istotnym elementem Quinta da Regaleira jest kaplica, w której dominują bogate dekoracje sakralne. Freski i witraże w jej wnętrzu odnoszą się do postaci świętych, ale również do symboliki religijnej charakterystycznej dla portugalskiej tradycji. Park i symbolika krajobrazu Quinta da Regaleira Całość otacza park o powierzchni około czterech hektarów. Założeniem projektu było celowe zróżnicowanie tego terenu. Dolne partie mają charakter uporządkowany, natomiast wyższe obszary pozostawiono bardziej naturalne, co ma symbolizować przejście od kultury do pierwotności natury. Wśród najciekawszych elementów krajobrazu znajdują się sztuczne groty, fontanny i tunele. Wiele z nich nawiązuje do motywów religijnych. Żaden z elementów ulokowanych na tej przestrzeni nie jest przypadkowy – układ odzwierciedla zainteresowania właściciela ideami ezoterycznymi oraz filozofią symbolicznego przejścia między różnymi stanami świadomości. Studnie inicjacyjne i podziemne przejścia Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów Quinta da Regaleira są tzw. studnie inicjacyjne. Największa z nich ma formę spiralnego szybu o głębokości około 27 metrów. Schody prowadzą w dół, a następnie łączą się z systemem tuneli rozchodzących się pod całym parkiem. Struktury te nie były nigdy źródłem wody. Ich znaczenie interpretowane jest jako symboliczna droga inicjacji, odnosząca się między innymi do tradycji templariuszy, wolnomularstwa oraz literackich wizji „zejścia do podziemi”. Równie istotnym elementem doświadczenia jest perspektywa odwrócona – stojąc na dnie studni i patrząc w górę, można zobaczyć imponujący widok kręgu światła, otoczonego kamiennymi ścianami i spiralą schodów. Ten efekt wizualny wzmacnia wrażenie przebywania w przestrzeni o znaczeniu symbolicznym. Znaczenie kulturowe i status UNESCO Quinta da Regaleira znajduje się w obrębie Krajobrazu Kulturowego Sintry, który został wpisany na listę UNESCO ze względu na unikatowe połączenie natury i architektury. Wraz z innymi rezydencjami regionu tworzy spójny system zabytkowy o znaczeniu międzynarodowym. Obecnie obiekt jest chroniony i udostępniony do zwiedzania. Po okresach prywatnej własności i zamknięcia dla publiczności został poddany restauracji i ponownie otwarty pod koniec lat 90. XX wieku. Zwiedzanie Quinta da Regaleira – praktyczne aspekty Odwiedzający powinni zarezerwować co najmniej kilka godzin na zwiedzanie całego kompleksu. Przestrzeń jest rozległa, a wiele elementów wymaga spokojnego tempa oraz uważnego poznania, szczególnie jeśli chce się uchwycić symboliczny wymiar założenia. Największą popularnością cieszą się studnie inicjacyjne, które często stanowią główny punkt wizyty. W praktyce jednak równie interesujące są mniej oczywiste części parku – boczne groty, ukryte przejścia czy fragmenty ogrodu położone dalej od głównych alejek. To właśnie tam najlepiej widoczny jest zamysł projektowy całego kompleksu, oparty na stopniowym odkrywaniu przestrzeni i przechodzeniu między jej kolejnymi warstwami. Dzięki temu Quinta da Regaleira jest postrzegana jako przestrzeń doświadczenia, w której sposób zwiedzania i uważne obserwowanie symboliki mają realny wpływ na odbiór miejsca. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nowa atrakcja na krakowskim Rynku. Mieszkańcy wybrali spokój i szum wody
Krakowski rynek czekają duże zmiany. Słynna fontanna „Kryształ” zostanie zastąpiona nowym obiektem, którego wygląd jest rozstrzygany w konkursie architektonicznym. Starówka ma zyskać zupełnie nową atrakcję, przy której turyści będą mogli odpocząć, wsłuchując się w naturalny szum wody.
Wiemy, że fontanny mogą stanowić niemałą atrakcję turystyczną. Miejsca takie jak rzymska Di Trevi czy wodotrysk na wzgórzu Montjuïc w Barcelonie co roku przyciągają miliony turystów. W poszukiwaniu tego typu słynnych obiektów, nie musimy nawet zaglądać nad Morze Śródziemne; na inauguracji warszawskiego Multimedialnego Parku Fontann pojawiło się aż 25 tysięcy osób. Nic więc dziwnego, że słynny z turystycznego zainteresowania Kraków również stawia na tego typu przestrzenie. Najnowsza instalacja ulokowana obok Sukiennic ma nie tylko przynosić ulgę w upalne dni, ale również nawiązywać do historii tego miejsca. Zniszczony „Kryształ” do wymiany Ostatnie trzy lata to okres zupełnej katastrofy, która dotknęła krakowski „Kryształ”. Fontanna ta została wykonana w 2010 roku, według konkursu architektonicznego przeprowadzonego dwa lata wcześniej. Projekt wydawał się spektakularny: po zmierzchu instalacja stawała się mieniącą się na różne barwy iluminacją, a przez przeszklone dno fontanny można było zajrzeć w głąb podziemnego Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Niestety, ambitne założenia nie sprawdziły się w rzeczywistości. Po latach „Kryształ” zupełnie stracił swój blask. Ekspertyzy techniczne wykazały narastające nieszczelności na łączeniach tafli szkła, które okazały się efektem oddziaływania wody, a nawet ptasich odchodów. Historia dotychczasowej fontanny kończy się więc fiaskiem, który ma przykryć obecnie rozstrzygany projekt. Nowa fontanna głosem mieszkańców Były już prezydent Krakowa Aleksander Miszalski zapowiedział, że nowy projekt fontanny jest efektem szeroko prowadzonych konsultacji społecznych. Swoje zdanie na temat nadchodzącej instalacji wygłosiło ponad 700 mieszkańców, akcentując swoje potrzeby związane z projektem. Jakie wniosku już teraz płyną z tych rozmów? Projektanci będą musieli przede wszystkim zwrócić uwagę na rekreacyjny charakter nowego zbiornika. Społeczność Krakowa wyraziła chęć zbudowania fontanny o prostej, jasnej formie ze słyszalnym przepływem wody. Ważnym elementem instalacji mają też być miejsca do odpoczynku oraz kształt nawiązujący do stojącej tu niegdyś fontanny prof. Zina. Zbiornik ten, potocznie zwany „Kanapą Zina”, upiększał rynek do 2005 roku. Obiekt składający się z dwóch basenów z czarnego granitu wpisał się w świadomość mieszkańców stolicy Małopolski, którzy teraz chcą przywrócenia podobnej instalacji w jego miejsce. Chęć powrotu do tego, co było pokazują głosy apelujące o rezygnację z intensywnego, kolorowego podświetlenia fontanny. Konkurs trwa W krakowskim konkursie architektonicznym postawiono na obiektywizm – projekty są oceniane anonimowo, a autorzy posługują się jedynie numerami identyfikacyjnymi. Na zwycięzców czeka pula nagród w wysokości 90 tys. zł brutto, przy czym zdobywca pierwszego miejsca zyska szansę na podpisanie kontraktu na opracowanie pełnej dokumentacji oraz nadzór nad realizacją inwestycji. Jak zapowiadano, wytyczne projektowe zostały ściśle dostosowane do postulatów mieszkańców zgłoszonych podczas konsultacji społecznych. Czasu na przygotowanie wizji jest jednak niewiele – prace konkursowe można przesyłać za pośrednictwem platformy e-Zamówienia Publiczne ZIW jedynie do piątku, 29 maja, do godziny 12.00. Źródła: PropertyDesign, ZIW Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej. Kraków
Tajemnica trwałości Wielkiej Piramidy. Jak przetrwała 4600 lat? Nowe odkrycia
Naukowcy umieśclili wewnątrz piramidy Cheopsa aż 37 czujników. Takie badania wewnątrz najsłynniejszego grobowca starożytnego świata nie zdarzają się często. Wnioski płynące z analiz pokazują kunszt faraońskich architektów. To dzięki niemu budowla ta przetrwała 4600 lat.
Piramida Cheopsa, która powstała około 4600 lat temu, jest często uznawana za szczytowe osiągnięcie architektoniczne starożytnego Egiptu. Składa się z kilku milionów bloków – głównie wapiennych. Mimo że wygląda z zewnątrz na uszkodzoną, to jej rdzeń w zasadniczej części pozostał niemal nienaruszony. Zniszczeniu uległa tylko zewnętrzna okładzina. To dlatego dziś widoczne są kamienne schodki, ale kilka tysięcy lat temu jej powierzchnia była gładka i wspięcie się na szczyt nie było możliwe. Wielka Piramida. Zagadka trwałości Międzynarodowy zespół badaczy, w którym pierwsze skrzypce grali Egipcjanie, postanowił sprawdzić, jak to możliwe, że piramida Cheopsa przetrwała do dziś – co spowodowało, że jej struktura jest tak trwała? Nie byłoby to możliwe bez wykonania pomiarów wewnątrz grobowca. Władze egipskie bardzo rzadko zgadzają się na tego typu badania, w obawie przed uszkodzeniem bezcennego zabytku. Odpowiedzią okazało się badania z wykorzystaniem analizy spektralnej szumu otoczenia (metoda HVSR). Jest to metoda nieinwazyjna, czyli nie jest związana z ingerencją w materię zabytkową. Badacze rozmieścili 37 punktów pomiarowych wewnątrz komór piramidy, w przejściach oraz na okolicznym gruncie. Były to czujniki, które rejestrowały naturalne wibracje. Zagadka częstotliwości. Dlaczego piramida nie wpada w rezonans? Kluczowym odkryciem jest fakt, że Wielka Piramida posiada uśrednioną częstotliwość drgań własnych na poziomie około 2,3 Hz. Świadczy to o tym, że masa piramidy jest rozłożona w sposób niezwykle spójny, co zapewnia solidną sztywność i odporność na skręcanie podczas wstrząsów. Wartość ta znacząco różni się od częstotliwości drgań otaczającego ją gruntu, która wynosi około 0,6 Hz. Ta różnica jest zbawienna dla monumentu – zapobiega ona zjawisku rezonansu, który podczas trzęsienia ziemi mógłby wielokrotnie wzmocnić drgania i doprowadzić do katastrofy. Mówiąc prościej, grunt i piramida „wibrują w innym rytmie” niż otoczenie, co rozprasza energię sejsmiczną, zamiast ją potęgować. Dlatego piramida przetrwała w dużej mierze do dziś. Co się dzieje nad komorą grobową? Nad Komorą Króla, gdzie jest kamienny sarkofag, znajdującą się tzw. komory odciążające. To pięć niskich pomieszczeń. Ich głównym zadaniem, według większości badaczy, była funkcja architektoniczna – miały one odciążać strop komory grobowej przed naciskiem tysięcy ton bloków kamiennych tworzących górną część piramid. Najnowsze badania dostarczyły nowych dowodów na to, że komory odciążające, znajdujące pełnią funkcję znacznie wykraczającą poza tradycyjnie przypisywaną im redukcję nacisku statycznego. Kluczowy jest fakt, że o ile wzmocnienie drgań zazwyczaj rośnie wraz z wysokością budowli, o tyle w rejonie tych komór ulega ono znacznemu zmniejszeniu. Pomiary wewnątrz komór wykazały bardzo stabilną częstotliwość drgań własnych w granicach 2,4–2,6 Hz. Działa ona – zdaniem badaczy – jak tarcza, która rozprasza energię sejsmiczną, chroniąc serce monumentu przed niszczycielskimi przeciążeniami podczas ruchów tektonicznych. Fundament to podstawa Już wcześniej naukowcy wiedzieli, że Wielka Piramida stoi na bardzo stabilnym i solidnym podłożu płaskowyżu Giza, który wybrano ze względu na jego wyjątkową wytrzymałość. Wybór tej lokalizacji był przemyślaną decyzją architektów Cheopsa, którzy chcieli uniknąć problemów konstrukcyjnych spotykanych przy wcześniejszych piramidach budowanych na południe od Gizy, gdzie piaszczyste i niestabilne fundamenty doprowadzały do katastrof budowlanych. W ramach nowego badania eksperci obliczyli wskaźnik podatności sejsmicznej dla podłoża, który wyniósł zaledwie 8,2. Wartości poniżej 20 uznawane są za bardzo bezpieczne, co potwierdza, że lokalizacja została wybrana nieprzypadkowo. – Te dane jasno pokazują, że starożytni egipscy architekci świetnie rozumieli zachowanie gruntu. Tak dobrze dobierali projekty budynków i miejsca pod budowę, że ich konstrukcje przetrwały tysiące lat, opierając się nawet trzęsieniom ziemi – podsumowują naukowcy. Kunszt starożytnych architektów Nowe badania potwierdzają, że ówcześni architekci posiadali sporą wiedzę. Musimy jednak pamiętać, że Wielka Piramida to triumf genialnej ludzkiej organizacji, a nie tajemnych technologii czy zaginionych cywilizacji, o czym próbują nas przekonać pseudoarcheolodzy. Piramida Cheopsa nie jest jednak pancerna. Zapewne w okresie średniowiecza straciła większość okładziny z wapienia lepszej jakości. Przyczynić miało się do tego trzęsienie ziemi, ale też działalności ludzi. Bloki te użyto do budowania m.in. meczetów i domostw. W ostatnich latach doszło do kolejnych odkryć, które pokazują proces inwestycyjny związany z konstruowaniem piramidy Cheopsa. Wśród nich jest na przykład dziennika Merera – jednego z nadzorców robotników. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mona Lisa przeprowadza się do nowego domu. Będzie można ją zobaczyć bez odwiedzania Luwru
Najsłynniejszy obraz świata opuszcza dotychczasową salę. Francuskie Ministerstwo Kultury właśnie ogłosiło wybór architektów, którzy zaprojektują dla arcydzieła Leonarda da Vinci zupełnie nową, autonomiczną przestrzeń. Zmiana ta ma rozwiązać jeden z największych problemów współczesnego muzealnictwa – paraliżujący tłum.
Ogłoszenie to wywołało ogromne poruszenie w świecie sztuki, choć wymaga małego sprostowania: wbrew niektórym teoriom, Mona Lisa wcale nie opuszcza Luwru. Arcydzieło nadal pozostanie w historycznym kompleksie, jednak rewolucja polega na tym, że turyści będą mogli je podziwiać bez konieczności zwiedzania reszty muzeum. Luwr, będący najchętniej odwiedzaną instytucją tego typu na świecie, zmaga się obecnie z bezprecedensowym kryzysem logistycznym i infrastrukturalnym. W ciągu ostatnich miesięcy muzeum ucierpiało z powodu zuchwałej kradzieży klejnotów koronnych oraz serii zalań, które uszkodziły setki eksponatów. Projekt nazwany przez prezydenta Emmanuela Macrona „Nowym Renesansem” ma pochłonąć nawet miliard dolarów i trwale odmienić oblicze Paryża. Prywatna kawalerka dla wyjątkowej damy Sala, w której obecnie wisi dzieło Leonarda da Vinci, jest codziennie miejscem dantejskich scen. Jak podają francuskie media, każdego dnia przed niewielkim portretem tłoczy się średnio 20 tys. odwiedzających, co uniemożliwia jakąkolwiek kontemplację sztuki i generuje gigantyczny zator w innych galeriach. Rozwiązaniem ma być zupełnie nowa, dedykowana przestrzeń wystawiennicza o powierzchni około 3000 metrów kwadratowych. Ta ogromna prywatna galeria zostanie w całości poświęcona Monie Lisie oraz historii jej powstania i sekretom samego da Vinci. Dzięki osobnemu wejściu turyści nastawieni wyłącznie na zobaczenie słynnego uśmiechu nie będą musieli mieszać się z tłumem zwiedzających pozostałe skrzydła Luwru. Wielka rewolucja „Wielkiej Kolumnady” Zwycięską koncepcję architektoniczną przygotowało nowojorskie biuro Selldorf Architects we współpracy z paryskim Studios Architecture. Pokonali oni ponad setkę konkurentów z całego świata. Ich projekt skupia się na spektakularnej przebudowie placu przed tzw. Wielką Kolumnadą – wschodnią, XVII-wieczną fasadą pałacu. Plan zakłada stworzenie harmonijnego połączenia tkanki miejskiej z muzeum poprzez wprowadzenie nowej zieleni, ścieżek spacerowych oraz dwóch nowych podziemnych wejść. Projekt ma zwiększyć przepustowość Luwru, który obecnie przyjmuje około 9 milionów gości rocznie, o kolejne 3 miliony zwiedzających rocznie. Powstaną także nowe sale wystawowe, strefy gastronomiczne i sklepy z pamiątkami. Miliard dolarów w cieniu skandali. Czy to dobry moment na rozbudowę? Prace nad rozbudową mają potrwać do 2031 roku, a astronomiczny koszt inwestycji już teraz budzi spore kontrowersje nad Sekwaną. Prezydent Emmanuel Macron ucina jednak krytykę, podkreślając, że renowacja Luwru to kwestia dumy narodowej oraz bezpieczeństwa dziedzictwa kulturowego. Potrzeby modernizacyjne są palące. W październiku 2025 roku doszło do głośnej kradzieży francuskich klejnotów koronnych, która obnażyła luki w ochronie muzeum. Z kolei w grudniu 2025 roku oraz lutym 2026 roku ulewne deszcze doprowadziły do poważnych przecieków dachu, w wyniku których ucierpiało od 300 do 400 dzieł sztuki, w tym jedno uległo rozdarciu. Jako inspirację dla tak radykalnej odnowy Macron wskazał udaną odbudowę katedry Notre-Dame po pożarze z 2019 roku. – Ten projekt to nowy etap w życiu narodu i historii sztuki – zadeklarował prezydent Francji w swoim przemówieniu. Źródła: Ministère de la Culture, Youtube, BBC, New York Times, Le Monde Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fryderyk II stworzył kameralny azyl. Dziś Sanssouci to klejnot europejskiego rokoko
Sanssouci, klejnot Poczdamu i jeden z najbardziej znaczących symboli europejskiego rokoko, nie jest jedynie historyczną budowlą. Pałac usytuowany we wschodniej części rozległego parku stanowi ważny element unikatowego krajobrazu kulturowego Prus. To właśnie tam Fryderyk II Wielki zapragnął „żyć bez trosk”. Zamiast manifestować potęgę militarną, monarcha zdecydował się na kreację intymnego azylu, dedykowanego sztuce, filozofii i naturze.
Spis treści: Wzgórze winne jako fundament Konflikt wizji i narodziny azylu Lekkość stylu Park Sanssouci Sanssouci jako atrakcja turystyczna W całej Europie naprawdę trudno wskazać słynniejszą rokokową budowlę. Pałac Sanssouci to urzeczywistniona wizja pruskiego władcy – manifestacja idei wolności, pasji do sztuki i głębokiego humanizmu. Spacerując po tamtejszych tarasach winnych można poczuć ducha niezwykłej epoki, w której król mógł być jednocześnie wodzem i flecistą. Wzgórze winne jako fundament Pałac Sanssouci znajduje się w Poczdamie, stolicy kraju związkowego Brandenburgia, w odległości zaledwie 30 kilometrów od Berlina. Wybór lokalizacji nie był przypadkowy. Fryderyk II, znany ze swojego zamiłowania do porządku i estetyki, dostrzegł potencjał w południowym zboczu wzgórza Bornstedt. Zanim jednak stanęły tam fundamenty pałacu, król nakazał przekształcić teren w sześciostopniową winnicę. To właśnie ten wyjątkowy krajobraz definiuje unikatowość Sanssouci na tle innych europejskich rezydencji. Topografia miejsca została wykorzystana w iście mistrzowski sposób. Centralna oś parku, biegnąca ze wschodu na zachód, łączy Sanssouci z oddalonym o ponad dwa kilometry Nowym Pałacem. To rozległe założenie krajobrazowe często określane jest mianem „pruskiej arkadii”, gdzie architektura i natura współistnieją w wyjątkowej harmonii. Konflikt wizji i narodziny azylu Budowa Sanssouci rozpoczęła się w 1745 roku. To właśnie wtedy położono kamień węgielny pod budynek, który Fryderyk II nazywał pieszczotliwie „swoim małym domem na winnicy”. Król, będący nie tylko zleceniodawcą, ale i współautorem koncepcji, naszkicował pierwotny projekt, co świadczy o jego niezwykłym zaangażowaniu w proces twórczy. Realizację powierzono Georgowi Wenzeslausowi von Knobelsdorffowi. Należy jednak wspomnieć, że w trakcie realizacji między monarchą a architektem wywiązał się spór. Knobelsdorff, kierując się zasadami monumentalizmu, pragnął umieścić pałac na wysokim cokole. W ten sposób chciał podkreślić majestat budowli. Fryderyk II, spragniony bliskości z naturą, kategorycznie odrzucił ten pomysł, żądając, by pokoje znajdowały się na poziomie gruntu, umożliwiając bezpośrednie wyjście na taras. Upór króla doprowadził do zwolnienia Knobelsdorffa w 1746 roku, a prace dokończył Jan Bouman. Pałac został uroczyście zainaugurowany 1 maja 1747 roku, mimo że niektóre wnętrza wciąż wymagały wykończenia. Przez kolejne dekady Sanssouci służyło jako letnia rezydencja i prywatne schronienie króla, który szukał tam wytchnienia od etykiety Berlina. Po śmierci Fryderyka w 1786 roku pałac stał się rodzajem pomnika jego osoby. W XIX wieku Fryderyk Wilhelm IV, wielki wielbiciel swojego przodka, zlecił Ludwigowi Persiusowi rozbudowę bocznych skrzydeł pałacu, co pozwoliło na pomieszczenie liczniejszego dworu, nie naruszając przy tym kameralnego charakteru głównej bryły. Lekkość stylu Sanssouci różni się od barokowego przepychu Wersalu czy monumentalizmu Nowego Pałacu. Jednokondygnacyjna budowla rozciąga się wzdłuż krawędzi najwyższego tarasu, co nadaje jej charakter bliższy luksusowej willi. Styl architektoniczny stanowi unikatową mieszankę francuskich wpływów z pruską powściągliwością i osobistym gustem króla. Fasada i dekoracje zewnętrzne Fasada południowa, zwrócona ku słońcu i winnicy, jest bogato zdobiona 36 rzeźbami kariatyd i atlantów, które podtrzymują gzyms. Zdobienia te, wykonane przez Friedricha Christiana Glumego, przedstawiają postaci bachantek i satyrów, co bezpośrednio nawiązuje do winiarskiego przeznaczenia wzgórza i radosnej atmosfery miejsca. Centralnym punktem jest półkolista kopuła, pod którą złotymi literami widnieje nazwa pałacu: „Sans Souci” (beztroski). Z kolei fasada północna, zwrócona ku dziedzińcowi honorowemu, prezentuje bardziej surowe oblicze. Otacza go podwójna kolumnada koryncka, tworząca reprezentacyjne wejście dla gości. Królewskie apartamenty Wnętrza pałacu Sanssouci stanowią prawdziwy popis rzemiosła artystycznego XVIII wieku. Każdy pokój ma unikatowy charakter, jednak wszystkie łączy wspólny motyw natury i sztuki: Sala Marmurowa – to serce pałacu i jego jedyne prawdziwie reprezentacyjne pomieszczenie. Zaprojektowana przez Knobelsdorffa na planie owalu, jest inspirowana rzymskim Panteonem. Kopuła z oknami w tamburze wpuszcza naturalne światło, które odbija się w białym marmurze, zdobiącym ściany i posadzkę. To tam odbywały się słynne obiady filozoficzne, w których uczestniczył m.in. Wolter; Gabinet Muzyczny – uznawany za jedno z najpiękniejszych wnętrz w stylu rokoko w Niemczech. Ściany zdobią lustra i bogate złocenia, przedstawiające motywy roślinne i instrumenty. W pokoju znajdują się instrumenty klawiszowe i oryginalny flet króla; Biblioteka – to okrągłe pomieszczenie wyłożone cedrowym drewnem. Wbudowane w ściany regały mieszczą bogaty zbiór francuskiej literatury. Biblioteka była dla króla miejscem najgłębszego odosobnienia, do którego wstęp mieli tylko nieliczni; Pokój Woltera – jeden z pokoi gościnnych, który zasłynął dzięki swojemu nietypowemu wystrojowi. Ściany pokryte są kolorowymi rzeźbami w drewnie, przedstawiającymi kwiaty, owoce i egzotyczne ptaki. Park Sanssouci Wspaniały park otaczający pałac to rozległe założenie o powierzchni niemal 300 hektarów, które ewoluowało przez ponad 150 lat. W tej wyjątkowej przestrzeni barokowa geometryczność miesza się z angielską swobodą parku krajobrazowego. Tarasy winne i Wielka Fontanna Najbardziej charakterystycznym elementem parku są tarasy winne, prowadzące od pałacu w dół. Każdy z sześciu poziomów jest zabezpieczony murem oporowym z wnękami, w których rosną winogrona i figi. U stóp tarasów znajduje się parter ogrodowy z Wielką Fontanną, otoczoną marmurowymi posągami olimpijskich bóstw. Co ciekawe, istniejący w czasach Fryderyka II system hydrauliczny nie pozwalał na uzyskanie odpowiedniego ciśnienia, więc instalacja przez wiele lat pozostawała nieczynna, co dla króla było wielkim rozczarowaniem. Zaczęła działać dopiero w 1842 roku, po instalacji maszyny parowej. Inne perły architektury parkowej Park Sanssouci to nie tylko główny pałac, ale cały zbiór mniejszych i większych budowli: Galeria Malarstwa – zbudowana specjalnie dla królewskiej kolekcji dzieł sztuki. Jest to jedno z najstarszych w Europie muzeów, wybudowanych specjalnie dla kolekcji sztuki. W jej wnętrzach można podziwiać prace Rubensa, Caravaggia i van Dycka; Nowy Pałac – to monumentalna budowla na zachodnim krańcu parku, będąca symbolem potęgi Prus po wojnie siedmioletniej. Zawiera ponad 200 pokoi i teatr dworski; Pawilon Chiński – budowla w stylu chinoiserie, zdobiona pozłacanymi figurami naturalnej wielkości, przedstawiającymi Chińczyków pijących herbatę i jedzących owoce. Stanowi manifestację osiemnastowiecznej fascynacji orientem; Oranżeria – wzniesiona w stylu włoskiego renesansu przez Fryderyka Wilhelma IV; historyczny młyn – znajduje się tuż obok pałacu. Choć oryginalny młyn spłonął, jego rekonstrukcja przypomina o słynnej legendzie o młynarzu, który nie ugiął się przed wolą króla chcącego wykupić jego ziemię, co miało być symbolem pruskiej praworządności. Sanssouci jako atrakcja turystyczna Współczesne Sanssouci to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji w Niemczech, przyciągająca turystów z całego świata. Do zwiedzania udostępniono kilkanaście apartamentów, które dawniej zajmował król i jego goście. Zwiedzający mogą też zobaczyć zabytkową kuchnię, która mieści się w rozbudowanym w XIX wieku skrzydle. Do dziś zachowało się tam wiele oryginalnych elementów wyposażenia. Na najwyższym tarasie znajduje się grób Fryderyka II. Monarcha zażyczył sobie pochówku w skromnym grobie, obok swoich psów. Wbrew swojej ostatniej woli, spoczął w kościele garnizonowym w Poczdamie. Dopiero w 1991 roku jego ciało zostało przeniesione do pałacu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.