Ten plac miał symbolizować „niebiański spokój”. W 1989 roku świat zobaczył czołgi
Plac Tian’anmen, czyli słynny Plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Chinach. Kojarzy się zarówno z cesarską historią Pekinu, jak i z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. To z górującej nad nim Bramy Tian’anmen Mao Zedong ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej, a czterdzieści lat później rozegrały się tu protesty. Dziś plac pozostaje jednym z najważniejszych punktów stolicy Chin i miejscem o ogromnym znaczeniu symbolicznym.
Spis treści: Historia Placu Tian’anmen Protesty i masakra na Placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku Jak dziś wygląda plac Tian’anmen? Czy turyści mogą odwiedzić plac Tian’anmen? Plac Tian’anmen znajduje się w samym centrum Pekinu, tuż przed kompleksem cesarskim znanym jako Zakazane Miasto. Nazwa placu pochodzi od Bramy Niebiańskiego Spokoju, monumentalnej budowli oddzielającej dawną część cesarską od reprezentacyjnego centrum miasta. Jest uznawany za jeden z największych publicznych placów świata. Ma około 800 metrów długości i 300 metrów szerokości. Ogromna otwarta przestrzeń od dziesięcioleci wykorzystywana jest podczas państwowych uroczystości, parad wojskowych oraz najważniejszych wydarzeń politycznych w kraju. Dla wielu turystów plac Tian’anmen jest pierwszym kontaktem z monumentalną architekturą współczesnych Chin. Jednocześnie miejsce to pozostaje przestrzenią silnie naznaczoną historią i polityką. Historia Placu Tian’anmen Historia placu Tian’anmen sięga początków XV wieku, kiedy to w 1417 roku wzniesiona została Brama Niebiańskiego Spokoju. W tamtym czasie teren przed bramą nie przypominał jednak dzisiejszego placu. Była to przede wszystkim przestrzeń ceremonialna związana z funkcjonowaniem cesarskiego Pekinu. W okresie dynastii Ming i Qing odbywały się tu wojskowe parady, ceremonie religijne oraz ogłaszanie cesarskich dekretów i wyników egzaminów urzędniczych. Znaczne zniszczenia przyniosły wydarzenia związane z powstaniem bokserów na początku XX wieku. W kolejnych dekadach plac był stopniowo przebudowywany i dostosowywany do potrzeb nowoczesnego państwa. Największe zmiany nastąpiły po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej. W latach 50. XX wieku plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie został radykalnie powiększony. Wyburzono część historycznej zabudowy, a nowe władze stworzyły monumentalną przestrzeń mającą symbolizować siłę państwa komunistycznego. 1 października 1949 roku Mao Zedong, przemawiając z Bramy Tian’anmen, ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Wydarzenie to na trwałe związało plac Tian’anmen z historią współczesnych Chin. Protesty i masakra na Placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku Najbardziej znane wydarzenia związane z placem Tian’anmen rozegrały się wiosną 1989 roku. Protesty rozpoczęły się po śmierci Hu Yaobanga, byłego sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Chin, który był postrzegany jako zwolennik reform politycznych i większego otwarcia kraju. Początkowo były to spontaniczne zgromadzenia studentów oddających hołd zmarłemu politykowi. Bardzo szybko demonstracje zaczęły jednak przybierać charakter polityczny. Uczestnicy domagali się ograniczenia korupcji, reform politycznych, większej wolności słowa oraz demokratyzacji życia publicznego. Protesty na placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 stopniowo objęły także robotników, mieszkańców Pekinu i studentów z innych miast. W maju rozpoczął się strajk głodowy, a plac został zajęty przez demonstrantów. Wydarzenia te przyciągnęły uwagę światowych mediów, szczególnie że zbiegły się z wizytą Michaiła Gorbaczowa w Pekinie. Krwawe stłumienie demonstracji Władze Chin były w tym czasie podzielone. Część polityków opowiadała się za rozmowami z protestującymi, jednak ostatecznie zwyciężyła frakcja domagająca się siłowego rozwiązania kryzysu. 20 maja 1989 roku w Pekinie wprowadzono stan wyjątkowy. Pierwsze próby rozpędzenia demonstrantów nie przyniosły rezultatu. Dopiero w nocy z 3 na 4 czerwca na ulice miasta skierowano wojsko oraz czołgi. Plac Tiananmen 1989 przeszedł do historii jako symbol brutalnego stłumienia protestów przez chińskie władze. Żołnierze użyli ostrej amunicji wobec demonstrantów i mieszkańców miasta. Do dziś nie udało się ustalić dokładnej liczby ofiar. Oficjalne dane chińskie mówiły o 241 ofiarach śmiertelnych, jednak niezależne szacunki wahają się od kilku tysięcy do nawet około 10 tysięcy zabitych. Tank Man – zdjęcie, które stało się symbolem Jednym z najbardziej znanych obrazów XX wieku pozostaje fotografia przedstawiająca samotnego mężczyznę stojącego przed kolumną czołgów. Zdjęcie wykonano 5 czerwca 1989 roku, dzień po stłumieniu protestów. Tożsamość mężczyzny do dziś nie została jednoznacznie ustalona. Na Zachodzie określa się go jako Tank Man lub Nieznanego Buntownika. Fotografia stała się symbolem sprzeciwu jednostki wobec państwowej przemocy i jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów związanych z placem Niebiańskiego Spokoju. Jak dziś wygląda plac Tian’anmen? Współczesny plac Tian’anmen jest jednym z najpilniej strzeżonych miejsc w Chinach. Obszar objęty jest bardzo rozbudowanym monitoringiem, a obecność policji i służb bezpieczeństwa jest widoczna praktycznie przez cały czas. Mimo politycznego znaczenia plac pozostaje ważną atrakcją turystyczną Pekinu. Dla wielu Chińczyków plac Niebiańskiego Spokoju w Pekinie jest przede wszystkim symbolem państwowości. Oficjalna narracja skupia się na wydarzeniach związanych z powstaniem ChRL. Temat protestów z 1989 roku pozostaje niemal całkowicie przemilczany i ściśle cenzurowany w chińskim internecie. Jedynie poza granicami kraju jest jedną z bardziej szokujących ciekawostek o Chinach. Czy turyści mogą odwiedzić plac Tian’anmen? Tak, plac Tian’anmen jest dostępny dla turystów, ale w ostatnich latach wprowadzono dodatkowe procedury bezpieczeństwa. Konieczna jest wcześniejsza rezerwacja wejścia oraz kontrola dokumentów. Zwiedzanie placu najlepiej połączyć z wizytą w Zakazanym Mieście oraz spacerem po historycznym centrum Pekinu. Podczas wizyty warto zobaczyć: Mauzoleum Mao Zedonga, Pomnik Bohaterów Ludu, Wielką Halę Ludową, Muzeum Narodowe Chin, Bramę Niebiańskiego Spokoju prowadzącą do Zakazanego Miasta. Wielu podróżników podkreśla, że plac robi ogromne wrażenie przede wszystkim swoją skalą. Trudno znaleźć w świecie drugą tak monumentalną przestrzeń miejską o równie silnym znaczeniu politycznym. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy najdłuższy dworzec Europy zostanie uratowany? W Aleksandrowie Kujawskim trwa batalia o rewitalizację
Niejeden raz mogliście zauważyć ten monumentalny budynek z okna pociągu, mknąc szlakiem kolejowym między Łodzią a Toruniem. Czasem był to tylko rozmazany w deszczu kształt, innym razem – intrygujący, nieco posępny świadek dawnej potęgi. Po latach architektonicznego niebytu zabytkowy dworzec kolejowy w Aleksandrowie Kujawskim znów znajduje się w centrum uwagi.
Spis treści: Azyl dla trubadurów i carskie sekrety Kronika wielkiej historii zapisana w murach Znikające wiaty Bramy Kujaw Mordercza epopeja burmistrza Cieśli z PKP Nowy partner wchodzi do gry Dla tysięcy podróżnych i mieszkańców Aleksandrowa Kujawskiego to miejsce nie było jedynie plamą na mapie kolejowej, ale tętniącym życiem mikrokosmosem. Jego zapachy, smaki i ludzkie historie do dziś żyją w pamięci. To tutaj, tuż po wejściu od strony postoju taksówek, mijało się słynny kiosk Ruchu. „Moja babcia prowadziła ten kiosk, spędzałam tam całe wakacje za dzieciaka – cudowne wspomnienia” – wraca pamięcią pani Ola. Kawałek dalej, naprzeciwko „Kujawiaka”, stała legendarna budka z hot dogami prowadzona przez panią Wochnę z ulicy Limanowskiego. Kto raz ich spróbował, ten wie, że nigdzie indziej nie smakowały tak samo: „W życiu nie jadłam tak dobrych hot dogów z cebulką i pieczarkami” – wspomina pani Ewelina. Serce dworcowego życia biło jednak w tamtejszym bufecie. Idąc w jego kierunku, po lewej stronie mijało się gabinet dentystyczny Przychodni Kolejowej, w którym przyjmował doktor Tomme z Ciechocinka. Dopiero po długim marszu na wprost i skręcie w lewo, tuż przy oknie peronowym, wyłaniał się właściwy bufet. Zimą biło od niego zbawienne ciepło stojącego po lewej stronie pieca kaflowego. „Bardzo dobra pomidorówka była i ciepły piec zimą” – potwierdza pani Barbara, a Irena dodaje z uśmiechem: „W barze na dworcu serwowano też przepyszną fasolkę po bretońsku”. Bufet przyciągał nie tylko amatorów kuflowego piwa, ale i lokalnych smakoszy szukających tu wytchnienia w podróży. Azyl dla trubadurów i carskie sekrety Gmach dworca w Aleksandrowie Kujawskim ma aż 195,5 metra długości – gdyby postawić go pionowo, byłby niewiele niższy niż wrocławski drapacz chmur Sky Tower. „Biały Słoń” – jak z gorzką, pełną rezygnacji ironią nazywają go czasami starsi mieszkańcy – przez dekady nie potrafił powrócić do dawnej wspaniałości. W terminologii ekonomicznej white elephant oznacza kapitałochłonny, trudny do zbycia projekt, który właścicielowi przynosi więcej strat niż pożytku. A przecież nie był to zwykły dworzec prowincjonalny, lecz kluczowy punkt graniczny między zaborem rosyjskim a pruskim. W XIX wieku bywał tu sam car Aleksander II. Dzisiejszy, gdzieniegdzie odpadający tynk ostro kontrastuje z niemym świadectwem dawnego luksusu: neobarokowymi sztukateriami, żeliwnymi kolumnami z korynckimi kapitelami i zdewastowanym witrażowym świetlikiem. Z biegiem gwałtownych dekad te monumentalne przestrzenie stały się naturalnym azylem dla artystów i ludzi szukających swojego skrawka podłogi. To w tych poczekalniach swoje ślady zostawił Edward Stachura, legendarny trubadur polskiej literatury. Aleksandrów Kujawski stanowił dla niego stały punkt na mapie jego wędrówek, a mury dworca przeniknęły do melancholijnych wierszy poety. Dla Stachury ten gmach był wiecznym punktem przesiadkowym w jego bezustannym przemierzaniu trasy Przemyśl – Szczecin. To nie był one-way ticket – to była pętla ludzkich losów. Swoje literackie inspiracje czerpała stąd również pisarka Maria Danilewicz-Zielińska. Dworzec rzucał też cień na tożsamość samego miasta. Przez lata wierzono, że nazwa miejscowości pochodzi od cara Aleksandra II. Detektywistyczne śledztwo historyka Roberta Stodolnego, zawarte w jego publikacji „Od Aleksandrowa do Aleksandrowa Kujawskiego”, obaliło jednak ten mit. Autor udowodnił, że nazwa wywodzi się od właściciela tamtejszego majątku ziemskiego – Aleksandra Sumińskiego. Carski blichtr musiał ustąpić miejsca twardym faktom, choć historia stacji i tak poraża intensywnością. Kronika wielkiej historii zapisana w murach Historia aleksandrowskiego węzła to w istocie gotowy scenariusz na porywający film, którego początki sięgają zimy 1862 roku. To właśnie 8 lutego, wraz z otwarciem stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej na szlaku między Kutnem a Toruniem, wokół gigantycznego dworca granicznego zaczęło rodzić się miasto. Początkowo stacja, nosząca nazwę Trojanów, szybko stała się świadkiem burzliwych wydarzeń. Zaledwie rok później, w ogniu powstania styczniowego, ten przygraniczny gmach stał się strategiczną areną zbrojnych potyczek. Powstańcy desperacko walczyli tu o przejęcie transportów broni i zablokowanie carskich linii zaopatrzeniowych. Paradoksalnie, kilkanaście lat później to samo miejsce stało się tłem dla wielkiej dyplomacji. Na początku września 1879 roku na stacji doszło do oficjalnego spotkania cara Rosji Aleksandra II z cesarzem Niemiec Wilhelmem I. Specjalnie na ten historyczny szczyt dworzec zyskał luksusowe, iście królewskie apartamenty. Jednak upadek wielkich imperiów podczas I wojny światowej zamienił stację w tętniącą życiem wojenną śluzę i punkt przerzutowy wojsk. Po zajęciu tych terenów przez Niemców rosyjsko-pruska stacja graniczna bezpowrotnie straciła swój pierwotny, celny charakter. Z kolei jesień 1920 roku zapisała tu niezwykły, ukraiński epizod. Po podpisaniu rozejmu w wojnie polsko-bolszewickiej na dworcu, gdzie internowano żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, wielokrotnie gościł ataman Symon Petlura. Niestety, mroczne lata 1939–1945 brutalnie odmieniły oblicze gmachu. Przemianowany przez okupanta na Alexandrow (Weichsel), stał się ponurym punktem kontrolnym i niemym świadkiem dramatycznych wysiedleń ludności polskiej do obozów. Znikające wiaty Bramy Kujaw Wokół okresu powojennego krąży najgęstsza legenda tego miejsca. Kunsztowne, żeliwne wiaty peronowe, które dawniej chroniły przed deszczem carskich dygnitarzy, w tajemniczych okolicznościach zniknęły z aleksandrowskich peronów. Według lokalnych podań ogromne fragmenty tych zabytkowych odlewów nie trafiły wcale do huty. Opowieść niesie, że zostały wywiezione pod osłoną nocy i zakopane na terenie okolicznych gospodarstw, by uchronić je przed grabieżą lub zniszczeniem. Choć brak na to twardych dowodów w oficjalnych dokumentach, ta przekazywana z ust do ust historia do dziś rozpala wyobraźnię poszukiwaczy skarbów, którzy z wykrywaczami metalu przemierzają kujawskie pola w poszukiwaniu carskiego żelaza. Mordercza epopeja burmistrza Cieśli z PKP Przejęcie gigantycznego dworca przez samorząd nie było rutynową procedurą, lecz morderczą, biurokratyczną bitwą. Nikt wcześniej w Polsce nie przecierał szlaków w darmowym przekazywaniu gminie kolejowego majątku o tak kolosalnej wartości. Głównym architektem tego bezprecedensowego zwrotu akcji był ówczesny burmistrz, Andrzej Cieśla. Zamiast czekać na cuda, samorząd wziął sprawy w swoje ręce. Po blisko 30 miesiącach pionierskich procedur urzędowych, zapoczątkowanych uchwałą Rady Miejskiej z czerwca 2006 roku, burmistrz Cieśla podpisał 18 grudnia 2008 roku przełomowy akt notarialny, na mocy którego PKP bezpłatnie przekazało obiekt gminie. Cała operacja formalnego przejęcia majątku została sfinalizowana w ciągu zaledwie 14 dni od momentu złożenia podpisów, kiedy to fizycznie przekazano klucze i nieruchomość w ręce aleksandrowskiego samorządu. Gdy wygasły echa oklasków, miasto zostało jednak samotnie wobec przestrzeni, której remont wymagał budżetów na poziomie ministerstwa. Przez lata lokalnym władzom udało się zrewitalizować zaledwie ułamek gmachu, gdzie ulokowano m.in. bibliotekę i izbę tradycji, a w miejsce dawnego bufetu – salę kameralną. Koszt pełnej renowacji szacowano na ponad 100 milionów złotych – kwotę kosmiczną i absolutnie nieosiągalną dla lokalnego budżetu. Nowy partner wchodzi do gry Dziś cała historia aleksandrowskiego dworca zyskuje zupełnie nowy bieg, a losy obiektu zataczają koło. Gdy po latach przerwy reaktywowano połączenia kolejowe boczną nitką do pobliskiego Ciechocinka, ta dawna, XIX-wieczna stacja graniczna zaczęła odzyskiwać swoją naturalną tożsamość. Staje się na powrót prawdziwą Bramą Kujaw – węzłem, którego ranga wykracza daleko poza lokalne podwórko. Przełom w sprawie nadszedł wraz z podjęciem przez miasto odważnej i pragmatycznej decyzji o poszukiwaniu zewnętrznego inwestora. Ponieważ utrzymanie niszczejącego pustostanu generowało potężne koszty, władze zdecydowały się na bezprecedensowy krok: zadeklarowały gotowość przekazania carskiego giganta za symboliczną złotówkę oraz zastosowanie zwolnień z podatków w zamian za twarde zobowiązanie do pełnej rewitalizacji obiektu. Choć formuła ta wywołała burzliwe dyskusje i kontrowersje wśród części mieszkańców przyzwyczajonych do tradycyjnego pojmowania majątku gminy, urzędnicy twardo odpowiadali: obiekt musi zostać uratowany, a miasto zabezpieczone. Partnerem, który podjął to gigantyczne wyzwanie, została znana Grupa Arche z prezesem Władysławem Grochowskim na czele. Firma słynie w całym kraju z brawurowego i pełnego szacunku przywracania do życia miejsc pozornie straconych, takich jak cukrownia w Żninie czy zamek w Janowie Podlaskim. Droga do ostatecznych umów wymagała jednak ogromnej cierpliwości. Gdy w trakcie przygotowań do sfinalizowania procedur mieszkańcy dopytywali na lokalnych grupach dyskusyjnych o przyszłość zabytku, obecny burmistrz Arkadiusz Gralak tonował emocje, pisząc wprost w mediach społecznościowych: „Cierpliwości. Jesteśmy bardzo blisko pozytywnego zakończenia tego rozdziału i rozpoczęcia nowej, pięknej historii budynku dworca. Dlatego nie uprzedzajmy faktów. Jak powszechnie wiadomo, »wysokie ciśnienie« nikomu (albo przynajmniej większości) nie służy. Jesteśmy w trakcie procedury rokowań i aby je »dowieźć«, potrzebujemy się skupić tylko na tym. Ja również nie mogę się doczekać, zwłaszcza że od początku swojego urzędowania powtarzam jedno: nie stać nas na ten obiekt i potrzebujemy solidnego partnera do jego rewitalizacji, remontu, przywrócenia dawnego blasku”. Nad całą tą biznesową i urzędniczą rozgrywką góruje jeszcze jeden milczący, zjawiskowy świadek dawnych lat. Dwuzbiornikowa wieża ciśnień została wzniesiona z czerwonej cegły w 1895 roku. Od wielu już lat nieczynna wieża stała się ofiarą wandali, tracąc szyby w kilku oknach i zyskując graffiti na drzwiach. To wyjątkowy zabytek techniki obok wyjątkowego dworca kolejowego. Cała Polska z niepokojem i nadzieją obserwuje te ciche, zakulisowe zmagania o ratunek dla gmachu, który z każdym rokiem coraz bardziej poddaje się upływowi czasu. „Oby nam tylko ten dworzec ostatecznie nie uciekł, zanim cokolwiek podpiszą” – komentuje z humorem godnym Stanisława Barei jeden z pieszych pasażerów, przemykając w cieniu wiaduktu i spoglądając na kruszejące mury. Rozmowy o przyszłości najdłuższego dworca ceglanego, jak zwykło się go dumnie nazywać w regionie, zdają się na szczęście zmierzać ku finałowi, niosąc realną obietnicę ratunku. „Chciałoby się wysiąść na dworcu nie byle jakim...” – zdają się mówić po latach mury, parafrazując klasyka i przypominając o palącej potrzebie tej odbudowy. Czy aleksandrowski „Biały Słoń” doczeka się swojej wyczekiwanej stacji docelowej? Czas pokaże, czy ten historyczny bilet otworzy mu drogę do nowego życia – bez względu już na to, czy miałaby być to galeria handlowa, hotel z restauracją, czy nowoczesna przestrzeń rozrywkowo-eventowa.
Zwiedzanie pałacu i tajemniczego parku w Sintrze
Quinta da Regaleira to jeden z najbardziej intrygujących zespołów pałacowo-parkowych w Portugalii. Obiekt ten, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach Krajobrazu Kulturowego Sintry, łączy w sobie architekturę romantyczną, bogatą symbolikę ezoteryczną oraz szczegółowo zaprojektowaną przestrzeń ogrodową. Dla wielu odwiedzających stanowi nie tylko atrakcję turystyczną, ale także miejsce interpretacji ukrytych znaczeń i historycznych odniesień.
Spis treści: Quinta da Regaleira – historia miejsca i jego właściciele Pałac i kaplica Park i symbolika krajobrazu Quinta da Regaleira Znaczenie kulturowe i status UNESCO Zwiedzanie Quinta da Regaleira – praktyczne aspekty Quinta da Regaleira nie jest klasycznym pałacem ani typowym ogrodem, lecz przemyślaną przestrzenią, w której każdy element ma znaczenie – zarówno estetyczne, jak i interpretacyjne. Dla osób zainteresowanych historią, architekturą i kulturą Europy Południowej jest to jeden z najważniejszych punktów na mapie Sintry. Quinta da Regaleira – historia miejsca i jego właściciele Historia Quinta da Regaleira sięga końca XIX wieku, kiedy to posiadłość należała do zamożnych rodzin kupieckich z Porto. Przełomowym momentem był rok 1892, gdy teren zakupił António Augusto Carvalho Monteiro – brazylijsko-portugalski milioner, bibliofil i kolekcjoner zainteresowany symboliką religijną, alchemią oraz tradycjami ezoterycznymi. Monteiro postanowił stworzyć przestrzeń, która będzie nie tylko rezydencją, ale również materialnym odzwierciedleniem jego światopoglądu. Do realizacji projektu zatrudnił włoskiego architekta Luigiego Maniniego, znanego z pracy nad scenografią teatralną. Wspólnie stworzyli założenie, które nawiązywało do stylu manuelińskiego, gotyckiego i renesansowego. Taka mieszanka stylów nie jest przypadkowa – odzwierciedla ideę „totalnego dzieła sztuki”, w którym każdy element ma znaczenie symboliczne. Kompleks został wybudowany w latach 1904–1910. Już w tym czasie Quinta da Regaleira zaczęła funkcjonować jako miejsce pełne ukrytych znaczeń, w którym architektura i krajobraz stanowią jedną narrację. Pałac i kaplica Centralnym punktem jest pałac o wyraźnie romantycznym charakterze. Jego fasada zdobiona jest wieżyczkami, gargulcami oraz detalami nawiązującymi do portugalskich odkryć geograficznych. Pałac ma 5 kondygnacji, a w jego wnętrzach znajdują się pomieszczenia, które pełniły funkcje mieszkalne oraz sale reprezentacyjne. Równocześnie niezwykle istotnym elementem Quinta da Regaleira jest kaplica, w której dominują bogate dekoracje sakralne. Freski i witraże w jej wnętrzu odnoszą się do postaci świętych, ale również do symboliki religijnej charakterystycznej dla portugalskiej tradycji. Park i symbolika krajobrazu Quinta da Regaleira Całość otacza park o powierzchni około czterech hektarów. Założeniem projektu było celowe zróżnicowanie tego terenu. Dolne partie mają charakter uporządkowany, natomiast wyższe obszary pozostawiono bardziej naturalne, co ma symbolizować przejście od kultury do pierwotności natury. Wśród najciekawszych elementów krajobrazu znajdują się sztuczne groty, fontanny i tunele. Wiele z nich nawiązuje do motywów religijnych. Żaden z elementów ulokowanych na tej przestrzeni nie jest przypadkowy – układ odzwierciedla zainteresowania właściciela ideami ezoterycznymi oraz filozofią symbolicznego przejścia między różnymi stanami świadomości. Studnie inicjacyjne i podziemne przejścia Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów Quinta da Regaleira są tzw. studnie inicjacyjne. Największa z nich ma formę spiralnego szybu o głębokości około 27 metrów. Schody prowadzą w dół, a następnie łączą się z systemem tuneli rozchodzących się pod całym parkiem. Struktury te nie były nigdy źródłem wody. Ich znaczenie interpretowane jest jako symboliczna droga inicjacji, odnosząca się między innymi do tradycji templariuszy, wolnomularstwa oraz literackich wizji „zejścia do podziemi”. Równie istotnym elementem doświadczenia jest perspektywa odwrócona – stojąc na dnie studni i patrząc w górę, można zobaczyć imponujący widok kręgu światła, otoczonego kamiennymi ścianami i spiralą schodów. Ten efekt wizualny wzmacnia wrażenie przebywania w przestrzeni o znaczeniu symbolicznym. Znaczenie kulturowe i status UNESCO Quinta da Regaleira znajduje się w obrębie Krajobrazu Kulturowego Sintry, który został wpisany na listę UNESCO ze względu na unikatowe połączenie natury i architektury. Wraz z innymi rezydencjami regionu tworzy spójny system zabytkowy o znaczeniu międzynarodowym. Obecnie obiekt jest chroniony i udostępniony do zwiedzania. Po okresach prywatnej własności i zamknięcia dla publiczności został poddany restauracji i ponownie otwarty pod koniec lat 90. XX wieku. Zwiedzanie Quinta da Regaleira – praktyczne aspekty Odwiedzający powinni zarezerwować co najmniej kilka godzin na zwiedzanie całego kompleksu. Przestrzeń jest rozległa, a wiele elementów wymaga spokojnego tempa oraz uważnego poznania, szczególnie jeśli chce się uchwycić symboliczny wymiar założenia. Największą popularnością cieszą się studnie inicjacyjne, które często stanowią główny punkt wizyty. W praktyce jednak równie interesujące są mniej oczywiste części parku – boczne groty, ukryte przejścia czy fragmenty ogrodu położone dalej od głównych alejek. To właśnie tam najlepiej widoczny jest zamysł projektowy całego kompleksu, oparty na stopniowym odkrywaniu przestrzeni i przechodzeniu między jej kolejnymi warstwami. Dzięki temu Quinta da Regaleira jest postrzegana jako przestrzeń doświadczenia, w której sposób zwiedzania i uważne obserwowanie symboliki mają realny wpływ na odbiór miejsca. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nowa atrakcja na krakowskim Rynku. Mieszkańcy wybrali spokój i szum wody
Krakowski rynek czekają duże zmiany. Słynna fontanna „Kryształ” zostanie zastąpiona nowym obiektem, którego wygląd jest rozstrzygany w konkursie architektonicznym. Starówka ma zyskać zupełnie nową atrakcję, przy której turyści będą mogli odpocząć, wsłuchując się w naturalny szum wody.
Wiemy, że fontanny mogą stanowić niemałą atrakcję turystyczną. Miejsca takie jak rzymska Di Trevi czy wodotrysk na wzgórzu Montjuïc w Barcelonie co roku przyciągają miliony turystów. W poszukiwaniu tego typu słynnych obiektów, nie musimy nawet zaglądać nad Morze Śródziemne; na inauguracji warszawskiego Multimedialnego Parku Fontann pojawiło się aż 25 tysięcy osób. Nic więc dziwnego, że słynny z turystycznego zainteresowania Kraków również stawia na tego typu przestrzenie. Najnowsza instalacja ulokowana obok Sukiennic ma nie tylko przynosić ulgę w upalne dni, ale również nawiązywać do historii tego miejsca. Zniszczony „Kryształ” do wymiany Ostatnie trzy lata to okres zupełnej katastrofy, która dotknęła krakowski „Kryształ”. Fontanna ta została wykonana w 2010 roku, według konkursu architektonicznego przeprowadzonego dwa lata wcześniej. Projekt wydawał się spektakularny: po zmierzchu instalacja stawała się mieniącą się na różne barwy iluminacją, a przez przeszklone dno fontanny można było zajrzeć w głąb podziemnego Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Niestety, ambitne założenia nie sprawdziły się w rzeczywistości. Po latach „Kryształ” zupełnie stracił swój blask. Ekspertyzy techniczne wykazały narastające nieszczelności na łączeniach tafli szkła, które okazały się efektem oddziaływania wody, a nawet ptasich odchodów. Historia dotychczasowej fontanny kończy się więc fiaskiem, który ma przykryć obecnie rozstrzygany projekt. Nowa fontanna głosem mieszkańców Były już prezydent Krakowa Aleksander Miszalski zapowiedział, że nowy projekt fontanny jest efektem szeroko prowadzonych konsultacji społecznych. Swoje zdanie na temat nadchodzącej instalacji wygłosiło ponad 700 mieszkańców, akcentując swoje potrzeby związane z projektem. Jakie wniosku już teraz płyną z tych rozmów? Projektanci będą musieli przede wszystkim zwrócić uwagę na rekreacyjny charakter nowego zbiornika. Społeczność Krakowa wyraziła chęć zbudowania fontanny o prostej, jasnej formie ze słyszalnym przepływem wody. Ważnym elementem instalacji mają też być miejsca do odpoczynku oraz kształt nawiązujący do stojącej tu niegdyś fontanny prof. Zina. Zbiornik ten, potocznie zwany „Kanapą Zina”, upiększał rynek do 2005 roku. Obiekt składający się z dwóch basenów z czarnego granitu wpisał się w świadomość mieszkańców stolicy Małopolski, którzy teraz chcą przywrócenia podobnej instalacji w jego miejsce. Chęć powrotu do tego, co było pokazują głosy apelujące o rezygnację z intensywnego, kolorowego podświetlenia fontanny. Konkurs trwa W krakowskim konkursie architektonicznym postawiono na obiektywizm – projekty są oceniane anonimowo, a autorzy posługują się jedynie numerami identyfikacyjnymi. Na zwycięzców czeka pula nagród w wysokości 90 tys. zł brutto, przy czym zdobywca pierwszego miejsca zyska szansę na podpisanie kontraktu na opracowanie pełnej dokumentacji oraz nadzór nad realizacją inwestycji. Jak zapowiadano, wytyczne projektowe zostały ściśle dostosowane do postulatów mieszkańców zgłoszonych podczas konsultacji społecznych. Czasu na przygotowanie wizji jest jednak niewiele – prace konkursowe można przesyłać za pośrednictwem platformy e-Zamówienia Publiczne ZIW jedynie do piątku, 29 maja, do godziny 12.00. Źródła: PropertyDesign, ZIW Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej. Kraków
Tajemnica trwałości Wielkiej Piramidy. Jak przetrwała 4600 lat? Nowe odkrycia
Naukowcy umieśclili wewnątrz piramidy Cheopsa aż 37 czujników. Takie badania wewnątrz najsłynniejszego grobowca starożytnego świata nie zdarzają się często. Wnioski płynące z analiz pokazują kunszt faraońskich architektów. To dzięki niemu budowla ta przetrwała 4600 lat.
Piramida Cheopsa, która powstała około 4600 lat temu, jest często uznawana za szczytowe osiągnięcie architektoniczne starożytnego Egiptu. Składa się z kilku milionów bloków – głównie wapiennych. Mimo że wygląda z zewnątrz na uszkodzoną, to jej rdzeń w zasadniczej części pozostał niemal nienaruszony. Zniszczeniu uległa tylko zewnętrzna okładzina. To dlatego dziś widoczne są kamienne schodki, ale kilka tysięcy lat temu jej powierzchnia była gładka i wspięcie się na szczyt nie było możliwe. Wielka Piramida. Zagadka trwałości Międzynarodowy zespół badaczy, w którym pierwsze skrzypce grali Egipcjanie, postanowił sprawdzić, jak to możliwe, że piramida Cheopsa przetrwała do dziś – co spowodowało, że jej struktura jest tak trwała? Nie byłoby to możliwe bez wykonania pomiarów wewnątrz grobowca. Władze egipskie bardzo rzadko zgadzają się na tego typu badania, w obawie przed uszkodzeniem bezcennego zabytku. Odpowiedzią okazało się badania z wykorzystaniem analizy spektralnej szumu otoczenia (metoda HVSR). Jest to metoda nieinwazyjna, czyli nie jest związana z ingerencją w materię zabytkową. Badacze rozmieścili 37 punktów pomiarowych wewnątrz komór piramidy, w przejściach oraz na okolicznym gruncie. Były to czujniki, które rejestrowały naturalne wibracje. Zagadka częstotliwości. Dlaczego piramida nie wpada w rezonans? Kluczowym odkryciem jest fakt, że Wielka Piramida posiada uśrednioną częstotliwość drgań własnych na poziomie około 2,3 Hz. Świadczy to o tym, że masa piramidy jest rozłożona w sposób niezwykle spójny, co zapewnia solidną sztywność i odporność na skręcanie podczas wstrząsów. Wartość ta znacząco różni się od częstotliwości drgań otaczającego ją gruntu, która wynosi około 0,6 Hz. Ta różnica jest zbawienna dla monumentu – zapobiega ona zjawisku rezonansu, który podczas trzęsienia ziemi mógłby wielokrotnie wzmocnić drgania i doprowadzić do katastrofy. Mówiąc prościej, grunt i piramida „wibrują w innym rytmie” niż otoczenie, co rozprasza energię sejsmiczną, zamiast ją potęgować. Dlatego piramida przetrwała w dużej mierze do dziś. Co się dzieje nad komorą grobową? Nad Komorą Króla, gdzie jest kamienny sarkofag, znajdującą się tzw. komory odciążające. To pięć niskich pomieszczeń. Ich głównym zadaniem, według większości badaczy, była funkcja architektoniczna – miały one odciążać strop komory grobowej przed naciskiem tysięcy ton bloków kamiennych tworzących górną część piramid. Najnowsze badania dostarczyły nowych dowodów na to, że komory odciążające, znajdujące pełnią funkcję znacznie wykraczającą poza tradycyjnie przypisywaną im redukcję nacisku statycznego. Kluczowy jest fakt, że o ile wzmocnienie drgań zazwyczaj rośnie wraz z wysokością budowli, o tyle w rejonie tych komór ulega ono znacznemu zmniejszeniu. Pomiary wewnątrz komór wykazały bardzo stabilną częstotliwość drgań własnych w granicach 2,4–2,6 Hz. Działa ona – zdaniem badaczy – jak tarcza, która rozprasza energię sejsmiczną, chroniąc serce monumentu przed niszczycielskimi przeciążeniami podczas ruchów tektonicznych. Fundament to podstawa Już wcześniej naukowcy wiedzieli, że Wielka Piramida stoi na bardzo stabilnym i solidnym podłożu płaskowyżu Giza, który wybrano ze względu na jego wyjątkową wytrzymałość. Wybór tej lokalizacji był przemyślaną decyzją architektów Cheopsa, którzy chcieli uniknąć problemów konstrukcyjnych spotykanych przy wcześniejszych piramidach budowanych na południe od Gizy, gdzie piaszczyste i niestabilne fundamenty doprowadzały do katastrof budowlanych. W ramach nowego badania eksperci obliczyli wskaźnik podatności sejsmicznej dla podłoża, który wyniósł zaledwie 8,2. Wartości poniżej 20 uznawane są za bardzo bezpieczne, co potwierdza, że lokalizacja została wybrana nieprzypadkowo. – Te dane jasno pokazują, że starożytni egipscy architekci świetnie rozumieli zachowanie gruntu. Tak dobrze dobierali projekty budynków i miejsca pod budowę, że ich konstrukcje przetrwały tysiące lat, opierając się nawet trzęsieniom ziemi – podsumowują naukowcy. Kunszt starożytnych architektów Nowe badania potwierdzają, że ówcześni architekci posiadali sporą wiedzę. Musimy jednak pamiętać, że Wielka Piramida to triumf genialnej ludzkiej organizacji, a nie tajemnych technologii czy zaginionych cywilizacji, o czym próbują nas przekonać pseudoarcheolodzy. Piramida Cheopsa nie jest jednak pancerna. Zapewne w okresie średniowiecza straciła większość okładziny z wapienia lepszej jakości. Przyczynić miało się do tego trzęsienie ziemi, ale też działalności ludzi. Bloki te użyto do budowania m.in. meczetów i domostw. W ostatnich latach doszło do kolejnych odkryć, które pokazują proces inwestycyjny związany z konstruowaniem piramidy Cheopsa. Wśród nich jest na przykład dziennika Merera – jednego z nadzorców robotników. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mona Lisa przeprowadza się do nowego domu. Będzie można ją zobaczyć bez odwiedzania Luwru
Najsłynniejszy obraz świata opuszcza dotychczasową salę. Francuskie Ministerstwo Kultury właśnie ogłosiło wybór architektów, którzy zaprojektują dla arcydzieła Leonarda da Vinci zupełnie nową, autonomiczną przestrzeń. Zmiana ta ma rozwiązać jeden z największych problemów współczesnego muzealnictwa – paraliżujący tłum.
Ogłoszenie to wywołało ogromne poruszenie w świecie sztuki, choć wymaga małego sprostowania: wbrew niektórym teoriom, Mona Lisa wcale nie opuszcza Luwru. Arcydzieło nadal pozostanie w historycznym kompleksie, jednak rewolucja polega na tym, że turyści będą mogli je podziwiać bez konieczności zwiedzania reszty muzeum. Luwr, będący najchętniej odwiedzaną instytucją tego typu na świecie, zmaga się obecnie z bezprecedensowym kryzysem logistycznym i infrastrukturalnym. W ciągu ostatnich miesięcy muzeum ucierpiało z powodu zuchwałej kradzieży klejnotów koronnych oraz serii zalań, które uszkodziły setki eksponatów. Projekt nazwany przez prezydenta Emmanuela Macrona „Nowym Renesansem” ma pochłonąć nawet miliard dolarów i trwale odmienić oblicze Paryża. Prywatna kawalerka dla wyjątkowej damy Sala, w której obecnie wisi dzieło Leonarda da Vinci, jest codziennie miejscem dantejskich scen. Jak podają francuskie media, każdego dnia przed niewielkim portretem tłoczy się średnio 20 tys. odwiedzających, co uniemożliwia jakąkolwiek kontemplację sztuki i generuje gigantyczny zator w innych galeriach. Rozwiązaniem ma być zupełnie nowa, dedykowana przestrzeń wystawiennicza o powierzchni około 3000 metrów kwadratowych. Ta ogromna prywatna galeria zostanie w całości poświęcona Monie Lisie oraz historii jej powstania i sekretom samego da Vinci. Dzięki osobnemu wejściu turyści nastawieni wyłącznie na zobaczenie słynnego uśmiechu nie będą musieli mieszać się z tłumem zwiedzających pozostałe skrzydła Luwru. Wielka rewolucja „Wielkiej Kolumnady” Zwycięską koncepcję architektoniczną przygotowało nowojorskie biuro Selldorf Architects we współpracy z paryskim Studios Architecture. Pokonali oni ponad setkę konkurentów z całego świata. Ich projekt skupia się na spektakularnej przebudowie placu przed tzw. Wielką Kolumnadą – wschodnią, XVII-wieczną fasadą pałacu. Plan zakłada stworzenie harmonijnego połączenia tkanki miejskiej z muzeum poprzez wprowadzenie nowej zieleni, ścieżek spacerowych oraz dwóch nowych podziemnych wejść. Projekt ma zwiększyć przepustowość Luwru, który obecnie przyjmuje około 9 milionów gości rocznie, o kolejne 3 miliony zwiedzających rocznie. Powstaną także nowe sale wystawowe, strefy gastronomiczne i sklepy z pamiątkami. Miliard dolarów w cieniu skandali. Czy to dobry moment na rozbudowę? Prace nad rozbudową mają potrwać do 2031 roku, a astronomiczny koszt inwestycji już teraz budzi spore kontrowersje nad Sekwaną. Prezydent Emmanuel Macron ucina jednak krytykę, podkreślając, że renowacja Luwru to kwestia dumy narodowej oraz bezpieczeństwa dziedzictwa kulturowego. Potrzeby modernizacyjne są palące. W październiku 2025 roku doszło do głośnej kradzieży francuskich klejnotów koronnych, która obnażyła luki w ochronie muzeum. Z kolei w grudniu 2025 roku oraz lutym 2026 roku ulewne deszcze doprowadziły do poważnych przecieków dachu, w wyniku których ucierpiało od 300 do 400 dzieł sztuki, w tym jedno uległo rozdarciu. Jako inspirację dla tak radykalnej odnowy Macron wskazał udaną odbudowę katedry Notre-Dame po pożarze z 2019 roku. – Ten projekt to nowy etap w życiu narodu i historii sztuki – zadeklarował prezydent Francji w swoim przemówieniu. Źródła: Ministère de la Culture, Youtube, BBC, New York Times, Le Monde Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fryderyk II stworzył kameralny azyl. Dziś Sanssouci to klejnot europejskiego rokoko
Sanssouci, klejnot Poczdamu i jeden z najbardziej znaczących symboli europejskiego rokoko, nie jest jedynie historyczną budowlą. Pałac usytuowany we wschodniej części rozległego parku stanowi ważny element unikatowego krajobrazu kulturowego Prus. To właśnie tam Fryderyk II Wielki zapragnął „żyć bez trosk”. Zamiast manifestować potęgę militarną, monarcha zdecydował się na kreację intymnego azylu, dedykowanego sztuce, filozofii i naturze.
Spis treści: Wzgórze winne jako fundament Konflikt wizji i narodziny azylu Lekkość stylu Park Sanssouci Sanssouci jako atrakcja turystyczna W całej Europie naprawdę trudno wskazać słynniejszą rokokową budowlę. Pałac Sanssouci to urzeczywistniona wizja pruskiego władcy – manifestacja idei wolności, pasji do sztuki i głębokiego humanizmu. Spacerując po tamtejszych tarasach winnych można poczuć ducha niezwykłej epoki, w której król mógł być jednocześnie wodzem i flecistą. Wzgórze winne jako fundament Pałac Sanssouci znajduje się w Poczdamie, stolicy kraju związkowego Brandenburgia, w odległości zaledwie 30 kilometrów od Berlina. Wybór lokalizacji nie był przypadkowy. Fryderyk II, znany ze swojego zamiłowania do porządku i estetyki, dostrzegł potencjał w południowym zboczu wzgórza Bornstedt. Zanim jednak stanęły tam fundamenty pałacu, król nakazał przekształcić teren w sześciostopniową winnicę. To właśnie ten wyjątkowy krajobraz definiuje unikatowość Sanssouci na tle innych europejskich rezydencji. Topografia miejsca została wykorzystana w iście mistrzowski sposób. Centralna oś parku, biegnąca ze wschodu na zachód, łączy Sanssouci z oddalonym o ponad dwa kilometry Nowym Pałacem. To rozległe założenie krajobrazowe często określane jest mianem „pruskiej arkadii”, gdzie architektura i natura współistnieją w wyjątkowej harmonii. Konflikt wizji i narodziny azylu Budowa Sanssouci rozpoczęła się w 1745 roku. To właśnie wtedy położono kamień węgielny pod budynek, który Fryderyk II nazywał pieszczotliwie „swoim małym domem na winnicy”. Król, będący nie tylko zleceniodawcą, ale i współautorem koncepcji, naszkicował pierwotny projekt, co świadczy o jego niezwykłym zaangażowaniu w proces twórczy. Realizację powierzono Georgowi Wenzeslausowi von Knobelsdorffowi. Należy jednak wspomnieć, że w trakcie realizacji między monarchą a architektem wywiązał się spór. Knobelsdorff, kierując się zasadami monumentalizmu, pragnął umieścić pałac na wysokim cokole. W ten sposób chciał podkreślić majestat budowli. Fryderyk II, spragniony bliskości z naturą, kategorycznie odrzucił ten pomysł, żądając, by pokoje znajdowały się na poziomie gruntu, umożliwiając bezpośrednie wyjście na taras. Upór króla doprowadził do zwolnienia Knobelsdorffa w 1746 roku, a prace dokończył Jan Bouman. Pałac został uroczyście zainaugurowany 1 maja 1747 roku, mimo że niektóre wnętrza wciąż wymagały wykończenia. Przez kolejne dekady Sanssouci służyło jako letnia rezydencja i prywatne schronienie króla, który szukał tam wytchnienia od etykiety Berlina. Po śmierci Fryderyka w 1786 roku pałac stał się rodzajem pomnika jego osoby. W XIX wieku Fryderyk Wilhelm IV, wielki wielbiciel swojego przodka, zlecił Ludwigowi Persiusowi rozbudowę bocznych skrzydeł pałacu, co pozwoliło na pomieszczenie liczniejszego dworu, nie naruszając przy tym kameralnego charakteru głównej bryły. Lekkość stylu Sanssouci różni się od barokowego przepychu Wersalu czy monumentalizmu Nowego Pałacu. Jednokondygnacyjna budowla rozciąga się wzdłuż krawędzi najwyższego tarasu, co nadaje jej charakter bliższy luksusowej willi. Styl architektoniczny stanowi unikatową mieszankę francuskich wpływów z pruską powściągliwością i osobistym gustem króla. Fasada i dekoracje zewnętrzne Fasada południowa, zwrócona ku słońcu i winnicy, jest bogato zdobiona 36 rzeźbami kariatyd i atlantów, które podtrzymują gzyms. Zdobienia te, wykonane przez Friedricha Christiana Glumego, przedstawiają postaci bachantek i satyrów, co bezpośrednio nawiązuje do winiarskiego przeznaczenia wzgórza i radosnej atmosfery miejsca. Centralnym punktem jest półkolista kopuła, pod którą złotymi literami widnieje nazwa pałacu: „Sans Souci” (beztroski). Z kolei fasada północna, zwrócona ku dziedzińcowi honorowemu, prezentuje bardziej surowe oblicze. Otacza go podwójna kolumnada koryncka, tworząca reprezentacyjne wejście dla gości. Królewskie apartamenty Wnętrza pałacu Sanssouci stanowią prawdziwy popis rzemiosła artystycznego XVIII wieku. Każdy pokój ma unikatowy charakter, jednak wszystkie łączy wspólny motyw natury i sztuki: Sala Marmurowa – to serce pałacu i jego jedyne prawdziwie reprezentacyjne pomieszczenie. Zaprojektowana przez Knobelsdorffa na planie owalu, jest inspirowana rzymskim Panteonem. Kopuła z oknami w tamburze wpuszcza naturalne światło, które odbija się w białym marmurze, zdobiącym ściany i posadzkę. To tam odbywały się słynne obiady filozoficzne, w których uczestniczył m.in. Wolter; Gabinet Muzyczny – uznawany za jedno z najpiękniejszych wnętrz w stylu rokoko w Niemczech. Ściany zdobią lustra i bogate złocenia, przedstawiające motywy roślinne i instrumenty. W pokoju znajdują się instrumenty klawiszowe i oryginalny flet króla; Biblioteka – to okrągłe pomieszczenie wyłożone cedrowym drewnem. Wbudowane w ściany regały mieszczą bogaty zbiór francuskiej literatury. Biblioteka była dla króla miejscem najgłębszego odosobnienia, do którego wstęp mieli tylko nieliczni; Pokój Woltera – jeden z pokoi gościnnych, który zasłynął dzięki swojemu nietypowemu wystrojowi. Ściany pokryte są kolorowymi rzeźbami w drewnie, przedstawiającymi kwiaty, owoce i egzotyczne ptaki. Park Sanssouci Wspaniały park otaczający pałac to rozległe założenie o powierzchni niemal 300 hektarów, które ewoluowało przez ponad 150 lat. W tej wyjątkowej przestrzeni barokowa geometryczność miesza się z angielską swobodą parku krajobrazowego. Tarasy winne i Wielka Fontanna Najbardziej charakterystycznym elementem parku są tarasy winne, prowadzące od pałacu w dół. Każdy z sześciu poziomów jest zabezpieczony murem oporowym z wnękami, w których rosną winogrona i figi. U stóp tarasów znajduje się parter ogrodowy z Wielką Fontanną, otoczoną marmurowymi posągami olimpijskich bóstw. Co ciekawe, istniejący w czasach Fryderyka II system hydrauliczny nie pozwalał na uzyskanie odpowiedniego ciśnienia, więc instalacja przez wiele lat pozostawała nieczynna, co dla króla było wielkim rozczarowaniem. Zaczęła działać dopiero w 1842 roku, po instalacji maszyny parowej. Inne perły architektury parkowej Park Sanssouci to nie tylko główny pałac, ale cały zbiór mniejszych i większych budowli: Galeria Malarstwa – zbudowana specjalnie dla królewskiej kolekcji dzieł sztuki. Jest to jedno z najstarszych w Europie muzeów, wybudowanych specjalnie dla kolekcji sztuki. W jej wnętrzach można podziwiać prace Rubensa, Caravaggia i van Dycka; Nowy Pałac – to monumentalna budowla na zachodnim krańcu parku, będąca symbolem potęgi Prus po wojnie siedmioletniej. Zawiera ponad 200 pokoi i teatr dworski; Pawilon Chiński – budowla w stylu chinoiserie, zdobiona pozłacanymi figurami naturalnej wielkości, przedstawiającymi Chińczyków pijących herbatę i jedzących owoce. Stanowi manifestację osiemnastowiecznej fascynacji orientem; Oranżeria – wzniesiona w stylu włoskiego renesansu przez Fryderyka Wilhelma IV; historyczny młyn – znajduje się tuż obok pałacu. Choć oryginalny młyn spłonął, jego rekonstrukcja przypomina o słynnej legendzie o młynarzu, który nie ugiął się przed wolą króla chcącego wykupić jego ziemię, co miało być symbolem pruskiej praworządności. Sanssouci jako atrakcja turystyczna Współczesne Sanssouci to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji w Niemczech, przyciągająca turystów z całego świata. Do zwiedzania udostępniono kilkanaście apartamentów, które dawniej zajmował król i jego goście. Zwiedzający mogą też zobaczyć zabytkową kuchnię, która mieści się w rozbudowanym w XIX wieku skrzydle. Do dziś zachowało się tam wiele oryginalnych elementów wyposażenia. Na najwyższym tarasie znajduje się grób Fryderyka II. Monarcha zażyczył sobie pochówku w skromnym grobie, obok swoich psów. Wbrew swojej ostatniej woli, spoczął w kościele garnizonowym w Poczdamie. Dopiero w 1991 roku jego ciało zostało przeniesione do pałacu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Genua to jedno z najpiękniejszych miast we Włoszech. Jej symbolem jest unikatowa zabudowa
Genua, nosząca dumny tytuł „La Superba”, należy do najniezwyklejszych miast w basenie Morza Śródziemnego. Jeden z największych ośrodków miejskich we Włoszech rozciąga się na wąskim pasie lądu, wciśnięty między fale Morza Liguryjskiego a surowe szczyty Apeninów. To właśnie ta unikatowa topografia ukształtowała charakter miasta – od jego średniowiecznych labiryntowych uliczek, przez renesansową wspaniałość pałaców, aż po nowoczesne wizje architektoniczne. Co warto zobaczyć w Genui? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Między morzem a górami Od antycznej osady do republiki morskiej Architektoniczne serce miasta Jako atrakcja turystyczna Genua często pozostaje w cieniu innych włoskich miast. Niesłusznie, bo stolica Ligurii ma naprawdę wiele do zaoferowania. Miasto z jednej strony otacza morze, a z drugiej – wzgórza i góry. Należy jednak podkreślić, że nie tylko położenie, ale także niezwykła zabudowa świadczy o wyjątkowości tego miejsca. Między morzem a górami Miasto rozciąga się w północno-zachodnich Włoszech, nad Morzem Liguryjskim – częścią Morza Śródziemnego między Wybrzeżem Liguryjskim i Toskańskim a francuską Korsyką. Od strony północnej i wschodniej graniczy z Apeninami Liguryjskimi, a od zachodniej – z Alpami Liguryjskimi. Naturalna bariera górska wznosi się gwałtownie tuż za linią zabudowy, osiągając wysokość przekraczającą 1000 metrów n.p.m. Bliskość gór i morza tworzy specyficzny mikroklimat. W Genui każda dzielnica może charakteryzować się nieco innymi warunkami pogodowymi, wynikającymi z ekspozycji na wiatr i wysokości nad poziomem morza. Krajobraz „pionowego miasta” Charakter miasta jest determinowany przede wszystkim przez jego „pionowość”. Ze względu na naturalne bariery, Genua nie mogła rozwijać się wszerz. Musiała więc wspinać się po zboczach gór, tworząc w ten sposób wyjątkowy system tarasów, schodów i wąskich przejść. To ukształtowanie terenu wymusiło innowacyjne rozwiązania w transporcie publicznym, które dziś stanowią jedną z najcharakterystyczniejszych cech miasta. Od antycznej osady do republiki morskiej Historia Genui jest nierozerwalnie związana z jej portem i handlem. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z czasów antycznych, kiedy to istniała tu osada Ligurów. Ze względu na strategiczne położenie u stóp przełęczy górskich, miejsce to szybko stało się ważnym punktem wymiany handlowej między światem greckim, etruskim i punickim. Nazwa „Genua” pojawiła się w okresie rzymskim. Etymologia tego słowa prawdopodobnie wywodzi się z łacińskiego „genu” (kolano), co nawiązuje do charakterystycznego zakola wybrzeża, w którym zlokalizowany jest port. W czasach Augusta miasto stało się częścią IX Regio Liguria, pełniąc funkcję istotnej bazy morskiej i węzła drogowego. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego przechodziło przez okresy stagnacji. Zostało nawet splądrowane i spalone w 934–935 roku przez piratów z Afryki Północnej, co na krótko doprowadziło do jego opuszczenia. Prawdziwy rozkwit Genui rozpoczął się po roku 1000, kiedy stała się niezależnym państwem-miastem, rządzonym przez konsulów wybieranych przez zgromadzenie ludowe. Weszła wówczas w skład potężnych republik morskich, obok Wenecji, Pizy i Amalfi. Dzięki sprawnej żegludze i dyplomacji Genueńczycy odegrali kluczową rolę w wyprawach krzyżowych, co pozwoliło im na założenie licznych kolonii handlowych na Bliskim Wschodzie, Cyprze, w basenie Morza Egejskiego i na Krymie. Wiek Genueńczyków W XVI wieku rozpoczął się okres określany jako „El Siglo de los Genoveses”, czyli „Wiek Genueńczyków”. W 1528 roku admirał Andrea Doria nadał miastu nową konstytucję, która ustabilizowała sytuację wewnętrzną i związała republikę z imperium hiszpańskim. Genua stała się głównym bankierem korony hiszpańskiej, co zaowocowało napływem ogromnych bogactw i szybkim rozwojem architektury renesansowej i barokowej. Dopiero przesunięcie szlaków handlowych na Ocean Atlantycki zaczęło powoli osłabiać dominację Genui na Morzu Śródziemnym. Najsłynniejszy syn Genui Warto wspomnieć, że to właśnie w Genui, w 1451 roku, urodził się Krzysztof Kolumb. Mimo że swoje wielkie wyprawy realizował pod banderą Hiszpanii, odkrywca Nowego Świata zawsze podkreślał swoje genueńskie korzenie, a w swoim testamencie zaznaczył: „urodziłem się w Genui”. Architektoniczne serce miasta Najcenniejszym zabytkiem Genui, wpisanym w 2006 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest system „Le Strade Nuove” i system pałaców Rolli. Mówimy tu o unikatowym w skali europejskiej przykładzie planowania urbanistycznego, gdzie władza publiczna uregulowała zasady prywatnego budownictwa dla celów reprezentacyjnych państwa, tworząc swego rodzaju rozproszony pałac królewski w rękach arystokracji. System Rolli W 1576 roku Senat Republiki Genui wydał dekret tworzący „Rolli degli alloggiamenti pubblici” – oficjalne listy najznamienitszych rezydencji. Republika nie posiadała jednego, centralnego dworu królewskiego, więc obowiązek goszczenia zagranicznych dostojników, monarchów i ambasadorów spoczywał na najbogatszych rodzinach szlacheckich. Pałace były skrupulatnie oceniane i dzielone na kategorie, w zależności od ich wielkości i standardu wykończenia. Gospodarze byli losowani do przyjęcia gości o odpowiednim statusie. Najważniejsze pałace koncentrują się wzdłuż Via Garibaldi, Via Balbi i Via Cairoli. To właśnie tam architekci tacy jak Galeazzo Alessi stworzyli nową estetykę genueńską, łączącą surowe fasady z niezwykle bogatymi wnętrzami, spektakularnymi schodami, wewnętrznymi dziedzińcami i ogrodami wiszącymi, które miały oszałamiać gości. Musei di Strada Nuova Trzy pałace przy Via Garibaldi – Rosso, Bianco i Doria Tursi – tworzą zintegrowany kompleks muzealny. Pozwalają one zapoznać się nie tylko z historią kolekcjonerstwa, ale przede wszystkim z wyrafinowanym stylem życia genueńskiej elity finansowej. Ich wnętrza są dowodem na to, że Genua była ekonomicznym sercem nowożytnej Europy. Ściany zdobią freski autorstwa Domenico Pioli i Gregorio De Ferrari, a sale wypełniają dzieła sprowadzane z całego kontynentu. Katedra San Lorenzo Najważniejszym obiektem sakralnym w mieście jest katedra San Lorenzo, której historia sięga IX wieku, kiedy zastąpiła wcześniejszą bazylikę św. Syrusa. Oficjalna konsekracja przez papieża Gelazjusza II nastąpiła w 1118 roku, choć budowa i liczne przebudowy trwały aż do XVII wieku. Jej pasiasta fasada, wykonana z czarnego kamienia i białego marmuru, stanowi kwintesencję genueńskiego gotyku i symbol szlacheckiego statusu. Wnętrze katedry kryje skarby o ogromnym znaczeniu historycznym i religijnym. W prawej nawie znajduje się replika brytyjskiego pocisku kalibru 381 mm, który 9 lutego 1941 roku, podczas bombardowania miasta przez flotę aliancką, przebił dach świątyni, ale nie eksplodował. W podziemiach katedry znajduje się Museo del Tesoro, w którym przechowywane są najcenniejsze pamiątki republiki: Sacro Catino – sześciokątne naczynie z zielonego szkła, które przez stulecia uważano za Świętego Graala; patera św. Jana Chrzciciela – misa z agatu i złota, na której według tradycji podano głowę patrona miasta; relikwiarz św. Jana Chrzciciela – wspaniały przykład złotnictwa procesyjnego z XV wieku, służący do przechowywania szczątków świętego, które Genueńczycy uznają za jeden ze swoich największych skarbów. Porto Antico Stary Port przez dekady był strefą przemysłową, odciętą od miasta murami i infrastrukturą. Przełom nastąpił w 1992 roku z okazji 500-lecia odkrycia Ameryki przez Kolumba. Obszar ten został zrewitalizowany według projektu Renzo Piano, urodzonego w Genui światowej sławy architekta. Obecnie Porto Antico to tętniące życiem serce turystyczne miasta, gdzie nowoczesna technologia łączy się z historią morską. Do najważniejszych obiektów należą: akwarium w Genui – jedno z największych akwariów w Europie, w którym zgromadzono ok. 12 tys. okazów zwierząt, reprezentujących 600 gatunków; bigo – konstrukcja inspirowana dawnymi dźwigami portowymi, będąca panoramiczną windą, która wynosi pasażerów na wysokość 40 metrów; biosfera – szklana i stalowa kula „pływająca” na wodzie, w której odtworzono delikatny ekosystem lasu tropikalnego z rzadkimi roślinami, ptakami i motylami; Galata Museo del Mare – interaktywne muzeum morskie, gdzie można prześledzić losy genueńskich żeglarzy, wejść na pokład łodzi podwodnej Nazario Sauro i zapoznać się z historią XIX-wiecznych migrantów wypływających stąd do Ameryki; Vascello Neptune – imponująca replika XVII-wiecznego hiszpańskiego galeonu, zbudowana na potrzeby filmu „Piraci” Romana Polańskiego. Dom Kolumba W pobliżu bramy Porta Soprana znajduje się budynek znany jako „Casa di Colombo”. Jest to XVIII-wieczna rekonstrukcja domu, w którym odkrywca spędził wczesną młodość w latach 1455–1470. Oryginalny średniowieczny budynek został prawdopodobnie zniszczony podczas francuskiego bombardowania Genui w 1684 roku. Na podstawie zachowanych fundamentów i dokumentów archiwalnych budynek odbudowano, a w 1887 roku został on wykupiony przez miasto jako namacalny dowód pochodzenia nawigatora. Obecnie dom pełni funkcję muzeum. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
W kręgu miasta. Jak „ringi” zmieniały przestrzeń urbanistyczną w Europie Środkowo-Wschodniej?
Miejskie „ringi” powstawały wraz z zanikiem miast obronnych. Dawne mury i fortyfikacje traciły znaczenie, a ich miejsce zajmowały otwarte, uporządkowane przestrzenie. W ten sposób pierścień stawał się narzędziem przejścia od miasta zamkniętego do nowoczesnego, tak jak w Krakowie, Brnie czy Koszycach.
Spis treści: Brno: od twierdzy do miasta promenad Segedyn: miasto od nowa po katastrofie Koszyce: ring, który nie był okręgiem Kraków: ring jako scena miejska Ring: odczytanie miasta wokół W drugiej połowie XIX wieku w miastach Europy Środkowo-Wschodniej doszło do transformacji w układzie urbanistycznym. Stare fortyfikacje zastąpiły nowe przestrzenie, a mianowicie szerokie bulwary i pasy zieleni, tworząc nowoczesne „ringi”. Stały się one nie tylko nowymi ulicami, lecz zarazem promenadami, osiami komunikacyjnymi czy reprezentacyjnymi scenami życia miasta. Najbardziej znanymi przykładami w Europie Środkowo-Wschodniej są ring wiedeński i budapesztański. Ten pierwszy, Ringstraße, liczący ponad 5 kilometrów długości i tworzony w latach 1857–1865, okala stare miasto Wiednia (Innere Stadt) w miejscu dawnych murów. Wówczas przy arterii powstały parlament, ratusz, uniwersytet, giełda, siedziby władzy, rezydencje arystokratyczne, opera, teatr, muzea, jak i w pełni niezrealizowane forum cesarskie. Z kolei w Budapeszcie powstał Nagykörút, czyli 4-kilometrowy bulwar zainaugurowany w 1896 roku. Także i tu ring okalały znamienite gmachy publiczne i prywatne. Fenomen otwarcia miasta za pomocą ringu nie był wyłącznie domeną stolic czy większych metropolii. Podobne przykłady odnajdziemy i w mniejszych miastach w Europie Środkowo-Wschodniej: Krakowie, Koszycach, Brnie czy Segedynie. Tamtejsze ringi powstawały w różnych warunkach, ale wszędzie służyły uporządkowaniu miasta i nadaniu mu nowoczesnej formy. Brno: od twierdzy do miasta promenad Brno na Morawach najdłużej pozostawało zakładnikiem militarnej przeszłości. Na początku XIX wieku wciąż była miastem-twierdzą, a cytadela na Špilberku, bastiony, bramy i fortyfikacje dominowały w przestrzeni urbanistycznej. Ring w Brnie powstawał stopniowo: najpierw tworzono promenady na obrzeżach umocnień, następnie na terenach powojskowych zakładano parki i budowano pierwsze gmachy. Brno nie stworzyło kopii Wiednia, lecz wprowadziła własne rozwiązania, dostosowane do krajobrazu miasta i jego przestrzennych możliwości. Ring uzyskał tu charakterystyczny układ potrójny: pas zabudowy, pas zieleni i pas komunikacyjny. Pod koniec XIX wieku ring był już właściwie ukończony. Skupiał instytucje kultury, szkoły, budynki administracyjne i kościoły, a zarazem porządkował relacje między starym centrum a nowymi dzielnicami. W XX wieku część tej idei zaczęła się zacierać pod naporem ruchu ulicznego, przebudów i nowych inwestycji. Niektóre jego odcinki przekształciły się w zwykłe arterie transportowe. Przykład Brna pokazuje, że ring nie był tu trwałą ideą, lecz równowagą między zielenią, reprezentacją i funkcją komunikacyjną, którą wyparły potrzeby współczesności. Segedyn: miasto od nowa po katastrofie O ile omawiane wcześniej Brno dojrzewało do ringu stopniowo, wyzwalając się z charakteru wojskowego ku zrównoważeniu w stronę tkanki cywilnej, o tyle węgierskie miasto Segedyn (Szeged) zawdzięcza swój układ wielkiej katastrofie. Powódź w 1879 roku zniszczyła niemal całe miasto. W jej następstwie nie postawiono na odbudowę wedle pierwowzoru, lecz postanowiono stworzyć miasto od nowa, podążając za nowoczesnymi założeniami urbanistyki. Tak narodził się Segedyn promienisto-okrężny wedle projektu Ödöna Lechnera, który czerpał z doświadczeń Budapesztu, lecz nie był zwykłym naśladownictwem. Szeged otrzymał kilka pierścieni: wewnętrzny zielony pas, dwa regularne okręgi ulic oraz zewnętrzny wał przeciwpowodziowy. W ten sposób ring nie był wyłącznie jedną arterią, lecz systemem miejskich obwodów. Okręgi Segedynu miały rozmach godny metropolii, lecz ich rzeczywista zabudowa pozostawała skromniejsza i prowincjonalna. Z czasem wyrosły w nich realizacje architektoniczne przełomu XIX i XX wieku: secesyjne pałace, kamienice czynszowe i budynki publiczne, które nadały miastu nowe oblicze. W XX wieku Segedyn zmieniał się dalej. Puste parcele były zabudowywane. Po 1945 r. starsze domy zastępowano nowymi, a następnie w latach 60. i 70. stworzono wielkie osiedla. Dawne ringi ulegały przekształceniom i wręcz zniknęły pod naporem potrzeb mieszkaniowych. Przykład Segedynu jest niejednoznaczny: miasto odbudowane po katastrofie miało nowoczesne ambicje, ale przez późniejsze zmiany częściowo utraciło swój pierwotny charakter. Koszyce: ring, który nie był okręgiem Koszyce (Košice) na Słowacji to jeszcze inna historia, która pokazuje, że miejski pierścień nie musiał mieć formy okręgu. Dawny pas po fortyfikacjach miasta stał się w XIX wieku przestrzenią przebudowy. Zamiast miękkiego łuku stworzono układ geometryczny, złożony z prostych odcinków i połączonych ulic. Ring był mniej jednorodny, ale przez to lepiej odsłaniał proces urbanistycznego montażu: powstawał nie jako całość, lecz przez łączenie różnych fragmentów miasta. Najciekawszym rysem koszyckiego ringu jest jego wewnętrzne zróżnicowanie. Rákócziho okružná, dzisiaj ulica Moyzesova, od początku miała charakter reprezentacyjny, ale już jej zabudowa była różnorodna. Po jednej stronie pojawiały się gmachy publiczne, koszary czy budynki administracji. Po drugiej zaś były to kamienice mieszczańskie, początkowo skromniejsze, z czasem coraz bardziej okazałe. To tworzyło specyficzną równowagę między państwową powagą a codzienną, miejską zabudową. Jeszcze wyraźniej widać to w zestawieniu północnego i południowego odcinka koszyckiego ringu. Na północy uzyskał on bardziej uporządkowaną, reprezentacyjną formę, z pałacowymi gmachami publicznymi i wyraźnym powiązaniem z główną ulicą miasta. Na południu dominował natomiast targ, ruch handlowy, drobniejsza zabudowa, a nawet fabryki, które od frontu przypominały kamienice, ale zdradzały swój przemysłowy charakter kominami wyrastającymi ponad podwórzami. Właśnie ta asymetria jest kluczem do zrozumienia Koszyc. Ring nie tworzył tu jednolitej oprawy miasta, lecz raczej łączył ze sobą różne krajobrazy: reprezentacyjny, handlowy, przemysłowy i mieszkalny. W Koszycach szczególnie wyraźnie widać także, jak łatwo idea ringu może zostać zapomniana. Współczesne przebudowy, inwestycje z drugiej połowy XX wieku i najnowsze ingerencje urbanistyczne zatarły jego dawną czytelność. Sam pierścień przestał funkcjonować jako oczywista całość w świadomości mieszkańców. A jednak jego dawne promenady, gmachy i osie widokowe wciąż przypominają o dawnej transformacji miasta z zamkniętych fortyfikacji ku otwartej przestrzeni. Kraków: ring jako scena miejska W Krakowie wyraźnie widać, jak dawny pas obronny zmienił się w zielony bufor między średniowiecznym centrum a nowoczesnym miastem. Ring krakowski, czyli likwidacja dawnych fortyfikacji i powstanie Plant, nie był kopią Wiednia ani Budapesztu – być zresztą nie mógł, gdyż powstał wcześniej niż promenady w metropoliach habsburskich. Podobnie jak we Lwowie Wały Hetmańskie i Gubernatorskie, także tu dawne fortyfikacje zastąpiono parkiem, a przestrzeń wokół Plant zaczęła pełnić funkcję reprezentacyjną i parkową. Planty były zarazem granicą i łącznikiem: oddzielały historyczne centrum od rozwijającego się miasta, ale też spinały je w jedną całość. Wokół nich wznoszono okazałe obiekty – zarówno miejskie, jak i arystokratyczne pałace oraz gmachy użyteczności publicznej, w tym uczelnie, szkoły, teatr i budynki administracji. W okresie międzywojennym kontynuowano rozbudowę tego projektu urbanistycznego, lecz wprowadzając ducha modernistycznej architektury. Kraków rozwijał się, dokonując ekspansji urbanistycznej i administracyjnej. Impulsem do kształtowania nowej osi miejskiej stało się zagospodarowanie terenu między Starym Miastem a Kazimierzem, gdzie wzdłuż zasypanego koryta Starej Wisły od 1878 r. utworzono Planty Dietlowskie – liniowy park-bulwar porządkujący układ przestrzenny i stymulujący zabudowę obecnej ulicy Dietla. Mimo poprawy higieny i modernizacji przestrzeni nie zatarły one jednak utrwalonych granic społecznych i kulturowych. Równocześnie Kraków kierował się ku ambitniejszej wizji. Prezydent Juliusz Leo dążył do stworzenia metropolii. Planowano wykup terenów po rozebranych austriackich fortyfikacjach oraz likwidację obwodowej linii kolejowej. W 1909 r. ogłoszono konkurs urbanistyczny na „Wielki Kraków”, w wyniku którego stworzono szeroką aleję okalającą centrum – późniejsze Aleje Trzech Wieszczów. W okresie międzywojennym wzdłuż nich wzniesiono prestiżowe gmachy publiczne, m.in. Akademię Górniczą, Bibliotekę Jagiellońską, Muzeum Narodowe, a także liczne modernistyczne kamienice. Przy alejach, a więc nowym ringu powiązano funkcje reprezentacyjne, mieszkaniowe i edukacyjne, tworząc zróżnicowaną strukturę nowoczesnego miasta. Po 1945 r. aleje stopniowo traciły swój wielofunkcyjny charakter, jednak mimo kolejnych przekształceń urbanistycznych ich rola dominującej arterii tranzytowej pozostała niezmienna. Ring: odczytanie miasta wokół Co łączyło te przykłady? Przede wszystkim ringi powstawały wraz z zanikiem miast obronnych: dawne mury i fortyfikacje traciły znaczenie, a ich miejsce zajmowały otwarte, uporządkowane przestrzenie. W ten sposób pierścień stawał się narzędziem przejścia od miasta zamkniętego do nowoczesnego, bardziej dostępnego i funkcjonalnego. Jednocześnie szybko przekształcił się w przestrzeń reprezentacji – to przy ringach koncentrowały się najważniejsze instytucje, a sam układ porządkował strukturę miasta i wyznaczał granicę między jego historycznym centrum a nową zabudową. Ring miał jednak charakter ambiwalentny. Projektowany jako przestrzeń łącząca różne części miasta i jego mieszkańców, w praktyce często ujawniał istniejące podziały społeczne i funkcjonalne. Oddzielał bogatsze centrum od uboższych peryferii, reprezentacyjne gmachy od stref przemysłowych, przestrzeń spaceru od ruchu tranzytowego. Dlatego ringi są szczególnie dobrym kluczem do zrozumienia nowoczesności miasta – nie jako harmonijnego procesu, lecz jako układu napięć i sprzeczności. Tekst powstał w ramach projektu finansowanego z Funduszu Wyszehradzkiego „The growth rings: exhibition and scientific program” (Visegrád 22510339)
To tutaj kręcono „Diabeł ubiera się u Prady”. Te miejsca możesz zobaczyć na własne oczy
Po niemal dwóch dekadach od premiery kultowego filmu „Diabeł ubiera się u Prady” historia świata mody powraca na ekran, ponownie przyciągając uwagę widzów. Druga część produkcji, łącząca kulisy branży z osobistymi historiami bohaterów, już teraz wzbudza duże zainteresowanie. To także okazja, by przyjrzeć się miejscom, które stały się tłem dla obu części filmu – od wielkomiejskich ulic po europejskie stolice stylu.
Do swoich ról powrócili Meryl Streep jako wymagająca redaktor naczelna magazynu „Runway”, Anne Hathaway w roli Andy Sachs, a także Emily Blunt i Stanley Tucci, ponownie wprowadzając widzów w świat wielkiej mody i redakcyjnych kulis. Kluczową rolę odgrywają tu również miejsca – przede wszystkim Nowy Jork, który od lat stanowi jedno z najważniejszych centrów światowej branży modowej. W pierwszej części ważnym przystankiem był także Paryż, natomiast kontynuacja rozszerza tę mapę o kolejne europejskie miasto, czyli Mediolan. To właśnie te lokalizacje tworzą nie tylko tło wydarzeń, ale również charakter całej opowieści, prowadząc widzów przez najbardziej rozpoznawalne przestrzenie świata mody. Nowy Jork w „Diabeł ubiera się u Prady”. Kultowe miejsca z obu części filmu Nowy Jork odgrywa w „Diabeł ubiera się u Prady” rolę znacznie większą niż tylko tło wydarzeń – to pełnoprawny bohater historii, nierozerwalnie związany z rytmem świata mody. W obu częściach filmu kluczowym punktem pozostaje charakterystyczny biurowiec przy 1221 Avenue of the Americas, czyli dawny McGraw-Hill Building, który ponownie wciela się w siedzibę wydawnictwa Elias-Clarke i redakcji magazynu „Runway”. To właśnie tutaj Andy Sachs rozpoczyna swoją karierę, a dynamiczne ujęcia z Midtown Manhattan – w tym okolice Szóstej Alei, Bryant Park i Rockefeller Center – budują obraz miasta jako jednego z najważniejszych centrów biznesu i mody na świecie. W pierwszej części widzowie mogą podążać śladami bohaterki także po konkretnych, istniejących lokalizacjach. Jedna z bardziej zapamiętanych scen (czyli moment, w którym Andy w pośpiechu odbiera telefon od Mirandy podczas kolacji z ojcem) została nakręcona w Craft w dzielnicy Flatiron. Z kolei restauracja Smith & Wollensky przy 49. ulicy i 3. Alei pojawia się w scenie, gdy Andy musi w ekspresowym tempie zdobyć posiłek dla swojej szefowej, co dobrze oddaje tempo pracy w redakcji „Runway”. Wątek prywatny przenosi się na Upper East Side – do eleganckiej kamienicy przy East 73rd Street, która w filmie pełni funkcję rezydencji Mirandy Priestly. Jedno z najważniejszych wydarzeń towarzyskich zostało z kolei zrealizowane w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej przy Central Parku, gdzie bohaterki uczestniczą w prestiżowym przyjęciu wymagającym perfekcyjnej znajomości środowiska modowego. Kontynuacja filmu rozwija tę mapę, ponownie wykorzystując najbardziej rozpoznawalne przestrzenie miasta. Ekipa filmowa pracowała m.in. w SoHo oraz na Brooklynie – szczególnie w dzielnicy Cobble Hill, gdzie pojawia się kultowy Long Island Bar, znany z klasycznych koktajli i charakterystycznych wnętrz. W nowych scenach pojawiają się także wnętrza luksusowych hoteli, takich jak Waldorf Astoria, oraz przestrzenie związane ze światem mody, w tym butik Dior New York przy 57. ulicy na Manhattanie. Co ciekawe, nie zabrakło również ujęć realizowanych w porcie lotniczym Newark Liberty, który posłużył jako plan dla scen podróżnych. Paryż w „Diabeł ubiera się u Prady”. Najważniejsze filmowe lokalizacje Paryż w pierwszej części „Diabeł ubiera się u Prady” stanowi kulminacyjny punkt historii Andy Sachs i jednocześnie najbardziej stylową odsłonę świata mody. To właśnie tutaj bohaterka trafia na prestiżowy Tydzień Mody, a miasto staje się tłem dla jednej z najważniejszych przemian w jej życiu. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych momentów filmu jest scena spaceru Andy i Christiana po klimatycznych uliczkach w okolicach Île de la Cité – w rejonie między quai de Montebello a Place Maubert, gdzie znajdują się takie ulice jak rue de la Bûcherie czy rue du Haut Pavé. Wąskie, brukowane przejścia, niewielkie kawiarnie i charakterystyczne latarnie tworzą atmosferę paryskiej elegancji, która kontrastuje z intensywnym tempem nowojorskiej codzienności. Kluczowa dla fabuły scena rozgrywa się jednak na Place de la Concorde – jednym z największych i najbardziej historycznych placów stolicy. To właśnie tutaj Andy podejmuje symboliczną decyzję o odejściu z pracy i odrzuceniu świata, który dotąd ją definiował, wrzucając telefon do fontanny. Otoczenie placu – z widokiem na Sekwanę, Ogrody Tuileries oraz eleganckie budynki, takie jak Hôtel de Crillon – podkreśla wagę tej chwili. Choć Paryż pojawia się w filmie stosunkowo krótko, jego obecność jest wyraźna i znacząca – to przestrzeń, w której moda osiąga swój najbardziej prestiżowy wymiar, a jednocześnie miejsce, gdzie bohaterka konfrontuje się z własnymi wyborami i wyznacza nowy kierunek swojej drogi. Mediolan i jezioro Como w „Diabeł ubiera się u Prady 2”. Moda, luksus i włoska sceneria Kontynuacja filmu przenosi widzów do Mediolanu – jednego z najważniejszych ośrodków światowej mody, który naturalnie staje się tłem dla dalszych losów bohaterów. Jednym z najbardziej efektownych miejsc w filmie jest Galleria Vittorio Emanuele II – monumentalny, XIX-wieczny pasaż handlowy zaprojektowany przez Giuseppe Mengoniego. To właśnie tutaj Miranda pojawia się w jednej z nocnych scen, w przestrzeni otoczonej butikami takich domów mody jak Prada, Gucci czy Louis Vuitton. Ważną rolę odgrywa także tzw. dzielnica mody – Quadrilatero della Moda, obejmująca ulice Via Montenapoleone, Via della Spiga czy Corso Venezia, gdzie koncentrują się flagowe sklepy i showroomy największych marek. Zdjęcia realizowano również w pobliżu Pinacoteca di Brera, a część scen powstała w luksusowym Palazzo Parigi Hotel & Grand Spa, który posłużył zarówno jako plan filmowy, jak i zaplecze produkcji. Filmowa opowieść wychodzi jednak poza miejską przestrzeń i kieruje się nad Jezioro Como – jedno z najbardziej ekskluzywnych miejsc wypoczynkowych we Włoszech. To właśnie tutaj kręcono sceny z udziałem Andy i Emily, które przypływają łodzią do imponującej Villi Balbiano. Ta XVI-wieczna rezydencja, uznawana za jedną z największych prywatnych posiadłości nad jeziorem, słynie z wystawnych wnętrz – wypełnionych freskami, antykami i kryształowymi żyrandolami – oraz rozległych, perfekcyjnie zaprojektowanych ogrodów. W tle pojawiają się także widoki na alpejskie krajobrazy Lombardii, które od lat przyciągają światowe elity. To połączenie Mediolanu – dynamicznego centrum mody – z elegancką, spokojniejszą scenerią jeziora Como podkreśla kontrast między tempem życia zawodowego a luksusowym wypoczynkiem, tworząc jedną z najbardziej spektakularnych części filmowej podróży. Źródła: The Independent, House & Garden Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Aragonia łączy dziedzictwo chrześcijaństwa i islamu. Znajdziesz tu bezcenne skarby architektury
Podziwiamy ten zapomniany nieco region niczym gigantyczny fresk sprzed setek lat. Aragonia to wspólne dzieło arabskich, żydowskich i chrześcijańskich mieszkańców.
Spis treści: Matka Boska Pilar Sura dla Maryi Kochankowie z kamienia W labiryncie czerwieni Aragonia – informacje praktyczne Myślisz, że będą jeszcze te bordowe? – zaaferowana nastolatka pyta koleżankę, z którą stoi w długiej kolejce. Bordo to tegoroczna nowość, schodzi jak świeże bułeczki, mimo że jest droższe niż inne kolory. – Weźmiemy po 10 czerwonych i żółtych, 5 niebieskich i jeszcze 5 białych – wyliczają dziewczyny. No i bordowe, jeśli będą. – Są? To prosimy pięć! – cieszą się. Kartka przy ladzie upomina: „Maksymalnie 35 medidas na osobę”. Po 1 euro za sztukę, 2 euro za bordową – w kolorze chusty na fiestę Matki Boskiej Pilar. Matka Boska Pilar Jest koniec września, Saragossa szykuje się na święto patronki. Przypada 12 października, ale zabawa zaczyna się tydzień wcześniej. Będą procesje, parady, piramida z kwiatów, no i medidas. Dosłownie „miarki”, bo wstążki odmierzają po 36,5 cm – wysokość figurki Maryi z bazyliki, przed którą wije się kolejka. Każdą z nich przytknięto do relikwii, dzięki czemu zapewnia ona ochronę osobie, która otrzyma medidę w darze. Wstążki nie można ponoć kupić dla siebie – trzeba ją dostać. Dziewczyny z kolejki mają chyba wielu krewnych i przyjaciół. Najważniejsza jest jednak nie figurka, tylko słup, na którym stoi. – Według legendy Maryja podarowała go św. Jakubowi, który w rzymskiej Saragossie, czyli Cesarii Auguście, miał misyjny kryzys i nawrócił ledwie garstkę osób – opowiada przewodnik Hubert Kurdelski. – W 40 r. aniołowie przynieśli Matkę Boską na chmurze, a ona przekazała apostołowi filar i kazała wybudować wokół niego świątynię – ciągnie, a my oglądamy wyobrażenie tej sceny w barokowej kaplicy z figurką na kolumnie. Słup okrywa zdobna pelerynka – codziennie inna, świątynia ma ich ok. 450 – ale można zobaczyć go na tyłach kaplicy, przez okienko ze złotym napisem: „Tu czci się i całuje filar”. Tysiące ust i dłoni wyżłobiły w jaspisie wyraźne wgłębienie. Badania potwierdziły, że kolumna pochodzi z I w., za to świątynia jest znacznie młodsza. Budowa ciągnęła się w nieskończoność: od XVII stulecia, gdy kult Matki Boskiej Pilar odżył po cudzie kulawego z Calandy (za sprawą Maryi jakoby odrosła mu noga), aż do połowy XX w., gdy ukończono dzwonnice i fasadę. Bardzo szybko za to świątynia stała się kością niezgody. Kapituła sąsiedniej katedry Seo z niechęcią patrzyła na nowy kult, a pilaristas twierdzili, że to ich kościół jest ważniejszy. Gdy w obawie przed rękoczynami odwołano procesję Bożego Ciała, interweniował Watykan i podzielił siedzibę arcybiskupstwa pomiędzy dwie świątynie. Sura dla Maryi Stara Seo jest z kolei owocem zgody ponad podziałami. Jej wnętrze to gotycki rajski ogród z lasem palmowych kolumn i złotymi kiściami zworników, ale największe wrażenie robi zewnętrzna ściana przy uliczce Sepulcro. Mruga do nas ceramicznymi gwiazdkami w odcieniach bieli, zieleni i turkusu, rozsianymi wśród geometrycznych ornamentów z cegły. Gdyby nie gotyckie okna, mogłaby się znajdować w Fezie czy Marrakeszu. Jest wspomnieniem muzułmańskiej Sarakusty. – Arabowie władali Aragonią prawie 400 lat. Gdy w 1118 r. król Alfons I zdobył miasto, dał im wybór: większość elit wyjechała, ale wielu rzemieślników i chłopów nie. W średniowieczu stanowili ok. 20% ludności Aragonii. Mówiono na nich mudéjares: „ci, którzy pozostali” – opowiada Hubert. Tym samym słowem określa się styl architektoniczny powstały z połączenia obu kultur. Ściana katedry to jedno z jego arcydzieł. Trop mudéjaru prowadzi nas z 700-tysięcznej Saragossy na odludną prowincję. – Arabskie dziedzictwo Hiszpanii kojarzy się z Andaluzją, ale i tu, na północnych rubieżach Al-Andalus, mamy bezcenne skarby – przekonuje Eugenia Gallego ze stowarzyszenia Territorio Mudéjar. Stoimy we wsi Torralba de Ribota, przed kościołem San Félix. Fasadę zgodnie zdobią gotycka rozeta i arabskie wzory z cegieł, ale całość przypomina raczej twierdzę. – To kościół warowny – potwierdza Eugenia. – Jesteśmy na niespokojnym pograniczu Aragonii i Kastylii. W razie ataku mieszkańcy mogli się schronić w świątyni i bronić z galerii na piętrze. Surowość fasady jest też typowa dla architektury muzułmańskiej: skromnej na zewnątrz, zdobnej w środku. W nawie mamy więc motywy świadczące o spotkaniu kultur. Ostre łuki to gotyk, tyle że z cegły – a mistrzami w murowaniu byli w Aragonii muzułmanie. Ściany wymalowano w orientalne motywy geometryczne, ale okna w kaplicach podtrzymują aniołowie. Fundatorem kościoła był arcybiskup i rzemieślnicy musieli się dostosować do jego życzeń. Dorzucili jednak coś od siebie. „On jest Bogiem Jedynym, Bogiem Samowystarczalnym. Nie zrodził i nie został zrodzony. Nikt nie jest mu równy” – czytamy 112 surę Koranu wyrytą w kaplicy Matki Boskiej. W labirynt aragońskiego średniowiecza zapuszczamy się ponownie w Calatayudzie. Na tle wieczornego nieba odcina się smukła wieża kościoła św. Andrzeja. W powietrzu śmigają jaskółki spłoszone biciem w dzwony. Zagłębiamy się w uliczkę, zakręcamy raz, drugi, trzeci pośród kolorowych domków. Zza rogu wyłania się budowla z wapienia z dwoma łukowatymi wejściami. Dziś to kaplica Matki Boskiej Pocieszycielki, dawniej najważniejsza z siedmiu synagog miasta, z osobnymi drzwiami dla kobiet i mężczyzn. Dotykamy chropawego kamienia i próbujemy sobie wyobrazić, jak w uliczkach średniowiecznego Calatayudu zmierzający na modlitwę Żydzi mijali się z chrześcijanami wracającymi z kościoła postawionego przez arabskich mistrzów. Kochankowie z kamienia W katedrze Santa María de Mediavilla w Teruelu niczego wyobrażać sobie nie musimy. Są tu biskupi i orzący chłopi, książęta i muzycy, uwijający się cieśle i malarka przygotowująca farby, uliczni żebracy, a także para w łożu. Słowem, XIII-wieczne społeczeństwo w komplecie. I to z inwentarzem, bo na jednej z belek wymalowano konie, byki, kozy, bociany, a nawet smoki. – Nasz sufit to kaplica Sykstyńska mudéjaru – mówi Isabel, przewodniczka po katedrze. Konstrukcję z sosnowych belek, desek i paneli, długą na 23 m i szeroką na 8, szczelnie pokrywają wizerunki ludzi i zwierząt, motywy roślinne i geometryczne oraz inskrypcje w dwóch językach. – Spójrzcie, tu mamy początek modlitwy „Zdrowaś Maryjo” po łacinie – opowiada Isabel. – A tu słowo „moc” wykaligrafowane pismem kufickim, czyli ozdobnym alfabetem arabskim – wskazuje dwie belki dalej. Średniowieczny klimat panuje też na placu w sercu starówki. Teruel stroi się w kolorowe chorągwie i proporce, szykując do obchodów Wyjazdu Diega – bohatera aragońskiej legendy o nieszczęśliwych kochankach. Za kilka dni wystawią ją uczniowie jednej ze szkół; teraz ćwiczą pod murami katedry. Biedny Juan Diego nie otrzyma spadku. By zdobyć fortunę, pięć lat dał mu teść, a młodzian wyjechał, na wojnie żywot wieść – deklamują chłopcy w dresach. Musimy tu czekać, to niewiast jest dola, lecz biadać nam nie trza, my nadziei ostoja – odpowiadają dziewczyny. Ciąg dalszy znają tu wszyscy. Gdy Diego powraca z bajecznym łupem, witają go weselne dzwony – to ojciec zmusił Isabel, by wyszła za innego. Diego błaga ją o ostatni pocałunek, a gdy ukochana odmawia, nie chcąc złamać ślubnej przysięgi, młodzian pada trupem. Nazajutrz, na jego pogrzebie, Isabel postanawia spełnić prośbę, ale gdy dotyka ustami zimnych warg kochanka, jej serce także pęka. Co ciekawe, Isabel i Diego naprawdę mieszkali na początku XIII w. w Teruelu i tu zostali pochowani – w kościele San Pedro, połączeni na zawsze w alabastrowym sarkofagu. Historia nieszczęśliwej miłości inspirowała poetów, dramatopisarzy i malarzy – i nadal inspiruje, zwłaszcza miłośników rekonstrukcji, którzy przybywają na Wyjazd Diega i lutowe Święto Kochanków z Teruelu, by przenieść się do średniowiecza. W labiryncie czerwieni W pobliskim Albarracín nie trzeba żadnych spektakli, by cofnąć się o 700 albo i więcej lat. Miasteczko przycupnęło na skalnej ostrodze ponad meandrem rzeki Guadalaviar. To strategiczna lokalizacja na szlaku przez góry, ale miejsca pod budowę jest tu jak na lekarstwo. Każdy skrawek wykorzystano już dawno temu. Na urwisku rozsiadła się Alcazaba, twierdza emirów z rodu Banu Razin, którzy panowali tu przed tysiącem lat; dalej stoi gotycka katedra, a za nią gąszcz domostw pnie się wysoko na zbocza gór. Wąskimi uliczkami pniemy się i my – z przystanku w dolinie coraz wyżej i wyżej. Kilkusetletnie domy mają po kilka pięter i przesłaniają niebo; z rzeźbionych kołatek, krat i plafonów spoglądają na nas jaszczury i rycerze w przyłbicach. Dopiero gdy wdrapiemy się na zbocze za murami, możemy objąć wzrokiem miasteczko – jedno z piękniejszych w Hiszpanii. Siadamy na skale otuleni zapachem ziół, otwieramy butelkę aragońskiej garnachy, kroimy owczy ser, pogryzamy oliwki. Proste, wyraziste smaki doskonale pasują do pejzażu. Po szafirowym niebie, maźniętym smugami cirrusów i nakrapianym punkcikami kołujących sępów, rozlewają się fiolety i oranże zmierzchu. Stoki i urwiska, a także domy, kościoły i pałace, jarzą się rdzawym blaskiem. W kanionie rzeki wije się zielonozłota smuga topoli, na krytej kaflami dzwonnicy błyska plamka ultramaryny i bieli. Wszystkimi kolorami Aragonii sycimy się bez ograniczeń – i bez kolejki. Tu na pewno żadnego z nich nie zabraknie. Aragonia – informacje praktyczne Dojazd Aragonia nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych z Polską. Do Saragossy, stolicy regionu, dojedziecie szybką koleją AVE z Madrytu (1 godz. 20 min, od 39 euro) lub Barcelony (1 godz. 30 min, od 35 euro), do których dolecicie z wielu miast w Polsce. Do Teruelu możecie też dojechać autobusem z Walencji (2 godz., od 14 euro) mającej połączenia lotnicze z Warszawą, Krakowem, Poznaniem i Wrocławiem. Nocleg Hotel Silken Reino de Aragón – w centrum Saragossy, tuż obok ruin rzymskiego teatru i niedaleko bazyliki Matki Boskiej Pilar. Od 80 euro/pokój 2-os. Hotel Monasterio Benedictino mieści się w zabytkowym klasztorze na obrzeżach starówki w Calatayudzie. Od 64 euro/pokój 2-os. Parada del Carmen w Albarracínie (50 euro/pokój 2-os.) w jednym z najwyżej położonych domów w miasteczku. Za 4 euro można zamówić domowe śniadanie. Jedzenie Restauracja Montal w centrum Saragossy specjalizuje się we współczesnej kuchni aragońskiej. Menu zmienia się wraz z porami roku; my trafiliśmy m.in. na wybitne karczochy i lokalny przysmak, czyli ogórecznik. Bistro Clandestina w Saragossie regularnie zdobywa wyróżnienia w konkursach na najbardziej wyrafinowane tapas w Hiszpanii. My spróbowaliśmy kanapeczek w kształcie Matki Boskiej Pilar, m.in. z ikrą i karmelizowanym nori. La Zarola, niedaleko zabytkowej hali targowej w stylu neomudéjar Mercado Central w Saragossie, oferuje 2,5-godzinne kursy gotowania po aragońsku połączone z obiadem lub kolacją. Alizia Casa de Comidas w Albarracínie proponuje autorskie wersje sezonowych aragońskich dań. Nas zachwycił deser z mleka, migdałów i brzoskwiń z Calandy. Źródło: archiwum NG
Byliście fanami „Zmierzchu”? Teraz możecie spędzić noc w domu Belli Swan
Fani sagi „Zmierzch” znaleźli sposób, by połączyć sentyment z biznesem. Dom, który w filmach należał do Belli Swan, został kupiony przez prywatnych właścicieli i przekształcony w miejsce noclegowe dla turystów. Dziś rezerwacje znikają błyskawicznie, a zainteresowanie fanów serii o wampirach nie słabnie mimo upływu lat.
Kiedy w 2005 roku ukazała się powieść „Zmierzch” autorstwa Stephenie Meyer, rozpoczęło się globalne zjawisko popkulturowe. Historia miłości nastolatki i wampira szybko podbiła listy bestsellerów, a kolejne części serii tylko umacniały jej pozycję. Prawdziwy rozgłos przyniosła jednak ekranizacja – pierwszy film trafił do kin w 2008 roku, a cała saga zarobiła na świecie ponad 3 miliardy dolarów. W głównych rolach wystąpili Robert Pattinson i Kristen Stewart, stając się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych twarzy tamtego okresu. Choć od premiery minęło już kilkanaście lat, popularność „Zmierzchu” nie wygasła. Wręcz przeciwnie – fani nadal chętnie wracają do historii i odwiedzają miejsca związane z filmem, a jednym z najbardziej pożądanych jest dom Belli Swan. Jak dom Belli Swan trafił na rynek i stał się biznesem fanów „Zmierzchu”? Historia tej nieruchomości zaczęła się od pasji, a dopiero później przerodziła się w dochodowy projekt. Amber i Dean Neufeldowie, prywatni nabywcy i jednocześnie fani sagi „Zmierzch”, kupili w 2018 roku dom w St. Helens w stanie Oregon w USA – ten sam, który w filmach pełnił rolę domu Belli Swan. Nieruchomość została sprzedana za 360 tys. dolarów, czyli powyżej ceny wywoławczej, co pozwoliło im wyprzedzić innych zainteresowanych kupujących i zabezpieczyć miejsce o wyjątkowej wartości dla fanów serii. Jak przyznała Amber w rozmowie z magazynem „Fortune”, decyzja miała przede wszystkim charakter emocjonalny. – Kiedy budynek pojawił się na rynku, pomyślałam: „O rany, znam ten dom” – wspominała. Początkowo para nie planowała prowadzenia działalności turystycznej – kluczowe było dla nich zachowanie miejsca, które na trwałe zapisało się w historii popkultury i jego autentycznego charakteru. Dopiero z czasem pojawił się pomysł, aby udostępnić dom innym fanom i pozwolić im doświadczyć tej przestrzeni w bezpośredni sposób. W 2019 roku rozpoczęto wynajem, jednak zainteresowanie początkowo było umiarkowane, a projekt nie zapowiadał spektakularnego sukcesu. Sytuacja zmieniła się diametralnie rok później, gdy w mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się nagrania z pobytu w domu. Viralowy film na TikToku, w którym odtworzono jedną ze scen z filmu, sprawił, że oferta zyskała globalny rozgłos, a liczba rezerwacji zaczęła gwałtownie rosnąć. Rezerwacje znikają w kilka minut. Fani płacą, by poczuć klimat filmu Wraz ze wzrostem zainteresowania obiekt szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc związanych z „Zmierzchem”, przyciągając gości z całego świata. Neufeldowie zdecydowali się na możliwie wierne odtworzenie filmowego klimatu wnętrz, inwestując w elementy scenografii oraz oryginalne i stylizowane rekwizyty. Wśród nich znalazł się m.in. stół jadalny wykorzystany w filmie, określany w ofercie jako „stół Charliego”, a także liczne detale wystroju istotne dla fanów serii. Pomieszczenia urządzono tak, aby nawiązywały do postaci znanych z ekranizacji – w tym sypialni Belli czy pokoju inspirowanego Jacobem Blackiem – co wzmacnia wrażenie przebywania w filmowej przestrzeni. Prace nad aranżacją były czasochłonne i wymagały dużego zaangażowania. Dean łączył je z pracą zawodową, poświęcając każdą wolną chwilę na remonty i wykończenie wnętrz, podczas gdy Amber zajmowała się wyszukiwaniem elementów wyposażenia. Dziś miejsce funkcjonuje jako obiekt wynajmu krótkoterminowego, a roczne przychody sięgają około 140 tys. dolarów. Mimo ogromnego popytu właściciele nie zdecydowali się znacząco podnieść cen, podkreślając, że zależy im nie tylko na zysku, lecz także na dostępności dla fanów. Rezerwacje otwierane cyklicznie wyprzedają się w ciągu kilku minut, a wielu gości traktuje pobyt jako spełnienie wieloletniego marzenia. Co więcej, jak przyznają sami właściciele, popularność sagi nie tylko nie osłabła, ale dzięki platformom streamingowym i mediom społecznościowym przyciąga dziś również młodsze pokolenie odbiorców. Źródła: Twilight Swan House, New York Post, International Business Times, Condé Nast Traveler, Fortune Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jedyna taka świątynia w starożytnym Egipcie. Polacy pomogli ją odnaleźć
Archeolodzy odkryli unikatową świątynię w północnej części Synaju w Egipcie. Jest to gigantyczny basem wzniesiony na okrągłym planie, który służył do odprawiania rytuałów związanych z wodą. Do znaleziska przyczyniły się analizy Polaków.
Stanowisko archeologiczne Tell el-Farama nie wygląda dziś imponująco. Jest to płaska pustynia z wystającymi gdzieniegdzie reliktami starożytnej architektury. W jego obrębie działało kilka misji archeologicznych. Pod piachem skrywa się miasto Peluzjum, które było w okresie grecko-rzymskim drugim co do wielkości portem po Aleksandrii. Mieściła się tutaj również twierdza broniąca wschodniej granicy kraju faraonów. To właśnie tutaj najsilniej mieszały się tradycje egipskie, greckie oraz rzymskie. Miasto pod pustynią Miasto zajmowało sporą powierzchnię, nie jest więc możliwe jego kompletne przebadanie w sposób wykopaliskowy. Dlatego pojawili się tam naukowcy ze sprzętem geofizycznym, który umożliwia zajrzenie pod powierzchnię bez wbijania łopaty. W latach 2005–2009 działali tam eksperci pod kierunkiem Tomasza Herbicha z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W ten sposób uzyskano ogólny obraz dużej części starożytnego miasta – jego rozplanowanie. Wówczas natknięto się też na zagadkową budowlę na planie okręgu. Sześć lat intensywnych poszukiwań Egipska misja archeologiczna z Najwyższej Rady Starożytności (SCA) prowadziła intensywne wykopaliska na tym stanowisku archeologicznym przez sześć lat. Naukowcy skupili się na badaniu pozostałości dawnej metropolii. Głównym celem było lepsze zrozumienie układu urbanistycznego i życia religijnego mieszkańców. Badacze musieli zmierzyć się z trudnymi warunkami terenowymi i skomplikowaną stratygrafią. Jednym z celów badań była okrągła w planie budowla widoczna na zobrazowaniach geofizycznych. Archeolodzy głowili się od lat, czym była. Siedziba rady miejskiej. Czy jest zagadkowa budowla? Pierwsza hipoteza badaczy dotycząca przeznaczenia budowli okazała się błędna. Początkowo sądzono, że okrągły budynek to bouleuterion. Miała to być reprezentacyjna siedziba miejskich władz. Takie budynki były charakterystycznym elementem greckich i rzymskich miast tamtego okresu. Jednak dalsze sezony wykopaliskowe ujawniły znacznie bardziej złożony plan architektoniczny. Budowla posiadała wiele wejść oraz niezwykle rozbudowany system hydrauliczny. Konsultacje z ekspertami z Sorbony ostatecznie pozwoliły skorygować te wczesne ustalenia. Bóg zrodzony z żyznego błota Egipski zespół badaczy po przeprowadzeniu wykopalisk stwierdził, że jest to jednak świątynia. Obiekt ten był w całości poświęcony lokalnemu bóstwu o imieniu Pelousios. Imię to wywodzi się bezpośrednio od greckiego słowa pelos, co oznacza błoto lub muł. Centralnym punktem całego kompleksu jest potężny, kolisty basen. Ma on imponującą średnicę aż 35 metrów. W starożytności wypełniano go wodą z Nilu, która była bogata w osady. Ten żyzny muł stanowił symboliczny hołd dla boga opiekuńczego miasta. To pierwsza tego typu świątynia odkryta w Egipcie. Podobne założenia, ale mniejsze, znane są z innych części świata śródziemnomorskiego. Funkcjonowała od II wieku p.n.e. do VI wieku n.e. Inżynieria w służbie religii Budowla stanowi doskonały przykład niezwykłej fuzji stylów architektonicznych. Łączy ona w sobie starożytne tradycje egipskie z elementami hellenistycznymi oraz rzymskimi. Basen otacza zintegrowany i przemyślany system kanałów drenażowych. Na samym środku zbiornika znajduje się kwadratowe podium. Prawdopodobnie to właśnie tam stał niegdyś kolosalny posąg bóstwa. Całość konstrukcji wykonano głównie z trwałej, czerwonej wypalonej cegły. Budynek ulegał jedynie niewielkim modyfikacjom architektonicznym na przestrzeni wieków. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Runął mur twierdzy w Chocimiu. Symbol chwały polskiego oręża zagrożony
Smutne wieści napłynęły z Ukrainy. Słynna twierdza w Chocimiu, będąca symbolem potęgi dawnej Rzeczypospolitej, uległa poważnemu uszkodzeniu. Doszło do nagłego osunięcia się części potężnych murów obronnych.
Twierdza w Chocimiu, położona na skalistym brzegu Dniestru w obwodzie czerniowieckim, ma niezwykle bogatą historię. Od 1387 roku Mołdawia, do której należał Chocim, była lennem Rzeczypospolitej. Zamek wielokrotnie zmieniał jednak właścicieli na przestrzeni wieków. Należał do Turków, Rosjan, Rumunów oraz Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku znajduje się na terytorium niepodległej Ukrainy. Jest to jedna z najważniejszych budowli obronnych na dawnych Kresach. Chocim ściśle związany z polską historią Twierdza chocimska i jej otoczenie były miejscem dwóch kluczowych triumfów wojsk polskich. Odniosły one zwycięstwa w bitwach pod Chocimiem z wojskami tureckimi. Sukcesy te są uznawane za kluczowe triumfy Korony nad siłami Imperium Osmańskiego. W 1621 roku polskimi oddziałami dowodził hetman Jan Karol Chodkiewicz. W 1673 roku zwycięstwo odniósł tu przyszły król, hetman Jan Sobieski. Sukcesy te były związane z talentami wodzów oraz ogromny znaczeniem siły militarnej zamku. Choć twierdza w Chocimiu na przestrzeni wieków znajdowała się pod panowaniem różnych państw, takich jak Rosja czy Rumunia, to właśnie starcia z Turkami przyniosły jej największą sławę militarną. Głośny huk nad Dniestrem Niestety, historyczna konstrukcja nie wytrzymała próby czasu. Znaczna część wielkiego muru twierdzy nagle się osunęła. Nie jest to jednak efekt inwazji Rosjan, chociaż wiele innych zabytków Ukrainy zostało zniszczonych przez najeźdźców. Na szczęście w momencie zdarzenia nikt nie znajdował się w pobliżu. O zdarzeniu poinformował mer Chocimia, Andrij Dranczuk. Informacje przekazał za pośrednictwem mediów społecznościowych. Osunięcie określane jest przez lokalne władze jako bardzo znaczące. W sieci pojawiły się zdjęcia i nagrania dokumentujące skalę zniszczeń. Mur, który przetrwał wieki wojen, uległ siłom natury – obserwatorzy zwracają uwagę na to, że od lat był on nasiąknięty wodą. Szybka reakcja służb Władze miasta i pracownicy Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego „Forteca Chocimska” zareagowali natychmiastowo. Na miejscu zdarzenia pojawili się funkcjonariusze ukraińskich służb ratunkowych (DSNS). Teren wokół uszkodzonego fragmentu został ogrodzony. Wprowadzono ograniczenia dla grup turystycznych – dostęp do strefy zagrożonej jest obecnie niemożliwy. Sytuacja jest stale monitorowana, aby zapobiec dalszym osunięciom. Służby techniczne oceniają teraz stabilność pozostałych fragmentów murów obronnych. Dokumentacja i zabezpieczenie Specjaliści rozpoczęli już proces dokumentacji rozmiaru zniszczeń. O katastrofie oficjalnie poinformowano Ministerstwo Kultury Ukrainy oraz administrację obwodową. Ekspertyzy mają wyjaśnić dokładną przyczynę zawalenia się muru. Dokumentacja jest kluczowa dla uruchomienia procedur ratunkowych. W sprawę zaangażowani są wybitni historycy oraz inżynierowie budownictwa. Każdy element gruzowiska zostanie dokładnie skatalogowany przed podjęciem jakichkolwiek prac Apel o pomoc i przyszłość twierdzy Mer Chocimia zapowiedział determinację w walce o odbudowę zabytku. Obecnie trwają intensywne poszukiwania środków na sfinansowanie prac restauracyjnych. Potrzeby są ogromne ze względu na skalę uszkodzeń. Władze liczą na wsparcie ze strony rządu oraz organizacji międzynarodowych. Mer Chocimia Andrij Dranczuk wyraził jednak optymizm co do przyszłości fortecy. – Ze wszystkim sobie poradzimy – zadeklarował w swoim oświadczeniu. Źródła: Instytut Polski, Mer Chocimia Andrij Dranczuk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
William Szekspir i jego zaginiony dom. Po 300 latach archiwa ujawniły adres
Przez ponad trzy stulecia dokładna lokalizacja londyńskiego domu Williama Szekspira pozostawała wielką zagadką dla historyków i wielbicieli jego talentu. Teraz udało się odnaleźć unikatowy plan z 1668 roku, który precyzyjnie wskazuje fundamenty zaginionej posiadłości w dzielnicy Blackfriars. To niepozorne znalezisko zdradza nam to, co działo się w ostatnich latach życia artysty.
William Szekspir to postać, której nie trzeba przedstawiać – jego wpływ na literaturę światową jest ogromny. Jednak mimo jego sławy, wiele szczegółów z jego życia prywatnego pozostawało w sferze domysłów. Przez stulecia naukowcy wiedzieli, że w marcu 1613 roku zakupił on nieruchomość w prestiżowej dzielnicy Blackfriars w Londynie, w obrębie dawnego XIII-wiecznego klasztoru dominikanów. Problem polegał na tym, że nikt nie potrafił wskazać, gdzie dokładnie ten dom się znajdował. Napis na tablicy pamiątkowej przy 5 St Andrew’s Hill głosił jedynie, że budynek stał „w pobliżu tego miejsca”, co przez wieki irytowało badaczy. Czego nie wiedzieliśmy o mistrzu? Do tej pory powszechnie uważano, że William Szekspir po zakupie domu w 1613 roku szybko wycofał się z Londynu do rodzinnego Stratford-upon-Avon, gdzie wiódł spokojne życie szlachcica. Historycy często traktowali tę londyńską nieruchomość wyłącznie jako bezpieczną lokatę kapitału, a nie faktyczne miejsce zamieszkania. Nie znano ani precyzyjnych rozmiarów budynku, ani jego układu, a brak konkretnych planów uniemożliwiał odtworzenie codziennego życia twórcy w stolicy. Ta luka w biografii wielkiego dramaturga sprawiała, że jego ostatnie lata w Londynie były owiane tajemnicą. Archiwalny przełom profesor Munro Przełom nastąpił dzięki dociekliwości profesor Lucy Munro z King's College London, która podczas prac badawczych natrafiła na trzy kluczowe dokumenty – dwa w Archiwach Londynu i jeden w Archiwach Narodowych. – Prowadziłam badania w ramach szerszego projektu i nie mogłam uwierzyć, na co patrzę. Był to plan domu Szekspira w Blackfriars. Wszyscy myśleli, że nie znajdziemy już nic nowego, więc temat na lata poszedł w odstawkę – wspomina prof. Munro moment znaleziska. Najważniejszym znaleziskiem okazał się sporządzony w 1668 roku plan części dzielnicy Blackfriars, narysowany już po Wielkim Pożarze Londynu. To właśnie ten unikatowy dokument pozwolił na precyzyjne namierzenie fundamentów i rozmiarów posiadłości Szekspira. Badaczka przyznała, że była to chwila niedowierzania, gdyż dotychczas sądzono, że w tej kwestii nie da się już znaleźć żadnych nowych dowodów. Detale na temat zaginionej posiadłości Dzięki odkryciu wiemy już, że dom Szekspira obejmował tereny dzisiejszego wschodniego krańca Ireland Yard, dół Burgon Street oraz fragmenty budynków pod numerami 5 przy Burgon Street i St Andrew’s Hill. Posiadłość była pokaźna – główna część mierzyła blisko 14 metrów i około 4,5 metra szerokości. Okazało się, że tablica pamiątkowa wcale nie znajduje się jedynie „w pobliżu”, lecz dokładnie w miejscu, gdzie niegdyś stał dom mistrza. Dokumenty ujawniły także, że dom pozostał w rękach rodziny do 1665 roku, kiedy to wnuczka poety, Elizabeth Hall Nash Barnard, sprzedała go na rok przed tym, jak został zniszczony przez pożar. Dom jako warsztat pracy To ustalenie ma ogromne znaczenie dla historii literatury. – To odkrycie podważa narrację, jakoby Szekspir po prostu przeszedł na emeryturę do Stratford i nie spędzał już czasu w mieście. Czasami uważano, że kupił swoją posiadłość w Blackfriars jedynie jako inwestycję, ale nie wiemy, czy to prawda ani czy nigdy jej nie wykorzystał dla siebie. Mógł przecież kupić nieruchomość inwestycyjną w dowolnym miejscu w Londynie, ale ten dom znajdował się blisko jego miejsca pracy w teatrze Blackfriars – zauważa prof. Munro. A ta bliskość domu względem teatru sugeruje, że budynek ten był jego miejscówką, w której pracował i odpoczywał. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że to właśnie tutaj Szekspir współtworzył sztukę „Dwóch szlachetnych krewnych” z Johnem Fletcherem pod koniec 1613 roku. Fakt, że posiadał tak dużą nieruchomość w samym sercu kulturalnym miasta dowodzi, że Londyn pozostawał dla niego domem znacznie dłużej, niż sądziliśmy. Nowy obraz Szekspira jako Londyńczyka Co z tego wynika dla współczesnych wielbicieli poezji? Przede wszystkim zyskujemy nowy obraz Szekspira jako pisarza londyńskiego, silnie osadzonego w tkance miasta do ostatnich lat życia. To odkrycie pokazuje, że nawet w przypadku tak wielkich postaci, archiwa wciąż skrywają tajemnice. A Szekspir ciągle inspiruje. Niedawno powstał obsypany nagrodami film „Hamnet” na temat losów rodziny dramatopisarza. Źródło: King’s College London Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najpiękniejszy dworzec w świata zachwyca. Kosztował fortunę i powstawał latami
Po niemal 20 latach budowy w belgijskim Mons powstał dworzec, który zachwyca architektów i podróżnych z całego świata. Futurystyczny projekt autorstwa Santiago Calatravy trafił na listę najpiękniejszych dworców globu.
Dworzec jest modernizacją głównej stacji kolejowej w mieście Mons, w regionie Hainaut w Belgii. Choć jego wyjątkowy projekt był od dawna znany, a budowa ciągnęła się 20 lat – dopiero od niedawna, po ostatecznym ukończeniu, zbiera laury i zyskuje zasłużoną sławę. Trafił na listę siedmiu najpiękniejszych dworców świata 2025, otrzymując prestiżową nagrodę architektoniczną Prix Versailles. Nowa architektoniczna perła Belgii Projekt architekta z Hiszpanii, Santiago Calatravy, wygrał konkurs w 2006 r., proponując „monumentalny most” łączący historyczne centrum Mons z nową dzielnicą Grands Prés. Jego sercem jest centralna galeria o długości 165 m i wysokości 15 m, biegnąca ponad torami, pełniąca funkcję zarówno łącznika, jak i ważnego miejskiego pasażu. Jak zwykle w przypadku projektów Calatravy, budynek jest ażurowy, biały i pełen światła. Konstrukcja jest podzielona stalowymi żebrami, z dużymi przeszkleniami, akcentami z drewna i kamiennymi posadzkami. Naturalne światło dociera tu niemal wszędzie. Cały obiekt działa jako węzeł transportowy z 7 peronami kolejowymi, 29 stanowiskami autobusowymi, parkingiem podziemnym, miejscami dla rowerów i taksówek. Co wyróżnia projekt Calatravy? Projekt kładzie nacisk na dostępność: zastosowano windy, schody ruchome, prowadnice dotykowe i czytelne oznakowanie. Wokół dworca powstały nowe przestrzenie miejskie, w tym aż 12 000 m kw. terenów publicznych, co wpisuje stację w szerszy proces odnowy miasta – a Mons jest miastem dość małym. Choć początkowy budżet wynosił 37 mln euro, ostateczny koszt wzrósł ponad dziesięciokrotnie i sięgnął ok. 480 mln. Budowa trwała niemal dwie dekady, a oficjalne udostępnienie pasażerom nastąpiło 31 stycznia 2025 r. Od tego czasu dworzec zyskuje coraz większą sławę i zgarnia nagrody. Kim jest Santiago Calatrava? Santiago Calatrava to hiszpański architekt słynący z futurystycznych, rzeźbiarskich konstrukcji inspirowanych naturą. Jego realizacje wyróżnia lekkość, ekspresyjna geometria i wykorzystanie naturalnego światła. Zaprojektował między innymi: Dworzec Oriente w Lizbonie, Oculus w Nowym Jorku, Wieżowiec Turning Torso w Malmö, Centrum kulturalne Ciudad de las Artes y las Ciencias w Walencji, Most Puente de la Mujer w Buenos Aires. Źródło: Time Out Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ślady geniuszu dawnych ludów andyjskich – poznaj tajemnice monumentalnych ruin w Boliwii
Puma Punku to jedno z najbardziej intrygujących miejsc archeologicznych na świecie, którego tajemnice wciąż fascynują naukowców i turystów. Położony w Boliwii kompleks kamiennych bloków i ruin przyciąga uwagę zarówno historyków, jak i entuzjastów teorii alternatywnych. To nie tylko fragment przeszłości prekolumbijskiej cywilizacji, lecz także świadectwo niezwykłej wiedzy inżynierskiej i geometrii stosowanej setki lat temu.
Spis treści: Architektura i imponujące wymiary budowli Czy warto odwiedzić Puma Punku? Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Puma Punku to starożytny kompleks archeologiczny na terenie Tiwanaku w Boliwii. Znajduje się na wysokości około 3 800 m n.p.m., nieopodal jeziora Titicaca. Nazwa „Puma Punku” w języku keczua oznacza „Brama Pumy”, co może nawiązywać do symboliki zwierzęcej w kulturze Tiwanaku lub do kształtu ruin, przypominających sylwetkę tego drapieżnika. Badania archeologiczne wskazują, że kompleks powstał w przedziale lat 536–600 n.e., prawdopodobnie jako część większego centrum ceremonialnego i administracyjnego. Puma Punku wyróżnia się niezwykłą precyzją wykonania kamiennych bloków oraz zaawansowaną wiedzą techniczną, której stopień trudno porównać do innych współczesnych konstrukcji w regionie. Niektóre fragmenty kamieni są opatrzone precyzyjnymi otworami i obróbką wgłębną. To sprawia, że Puma Punku od wieków jest obiektem badań i źródłem licznych spekulacji. Architektura i imponujące wymiary budowli Architektura Puma Punku jest zarówno funkcjonalna, jak i monumentalna. Kompleks ma kształt prostokąta o wymiarach około 167 × 117 metrów i składa się z tarasowych platform, murów, ogromnych bloków kamiennych oraz fragmentów bram i schodów. Poszczególne elementy budowli zostały wykonane z andezytu i czerwonego piaskowca. Największe z bloków mają wymiary 7,81 × 5,17 × 1,07 metra i ważą około 131 ton, co samo w sobie stanowi zagadkę transportu i montażu w epoce prekolumbijskiej. Niektóre kamienie posiadają charakterystyczne otwory w kształcie litery T, które umożliwiały stabilne łączenie bloków i utrzymywanie całej struktury bez zaprawy. Naukowcy twierdzą, że takie rozwiązania wymagają nie tylko zaawansowanej wiedzy inżynierskiej, ale też dokładnego planowania i precyzyjnego pomiaru każdej bryły. W niektórych miejscach odnaleziono bloki o geometrycznych kształtach przypominających trapezy i litery, co sugeruje, że precyzyjne cięcia mogły mieć również znaczenie symboliczne lub astronomiczne. Różne rekonstrukcje archeologiczne pokazują, że pierwotny kompleks był znacznie większy niż dzisiejsze ruiny i zawierał liczne bramy, dziedzińce i platformy ceremonialne. Choć nie wszystkie elementy zachowały się do dziś, już sam układ i wymiary świadczą o wyjątkowej skali przedsięwzięcia. Czy warto odwiedzić Puma Punku? Dla turystów przebywających w Boliwii i badaczy historii tego regionu Puma Punku jest miejscem obowiązkowym. Ruiny są dostępne dla zwiedzających, a ich położenie oferuje panoramiczne widoki na otaczające Andy i oddalone o około 15 km jezioro Titicaca. Podczas wizyty można zobaczyć zarówno imponujące monolity, jak i mniejsze fragmenty bram, które w przeszłości łączyły się w pełną strukturę. Odwiedzając Puma Punku, warto zwrócić uwagę na szczegóły wykonania kamieni, które pozostają zagadką dla współczesnych inżynierów. Dodatkowo lokalni przewodnicy często wskazują miejsca, z których najlepiej widać linię murów i tarasów, co pozwala zrozumieć pierwotny układ kompleksu. Choć teren położony jest na dużej wysokości, warto poświęcić czas na spacer, aby w pełni docenić skalę i precyzję konstrukcji. Kompleks pozostaje miejscem edukacyjnym, inspirującym zarówno do badań naukowych, jak i do refleksji nad możliwościami dawnych cywilizacji. Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Wokół Puma Punku narosło wiele teorii pseudonaukowych, które próbują wyjaśnić niezwykłą precyzję, z jaką wykonano poszczególne kamienne bloki. Niektórzy entuzjaści sugerują, że nie dałoby się ich obrobić przy użyciu dostępnych wówczas narzędzi kamiennych i metalowych, a zatem mogły być one wynikiem wiedzy lub technologii pozaziemskiej. Inne hipotezy wskazują, że konstrukcja mogła być oparta na materiałach syntetycznych, np. geopolimerach, a nie naturalnym kamieniu, co miałoby tłumaczyć idealną dokładność bloków i ich połączeń. Choć teorie te są kontrowersyjne i nie mają potwierdzenia w badaniach archeologicznych, pokazują one, jak bardzo Puma Punku fascynuje wyobraźnię i staje się inspiracją dla alternatywnych interpretacji historii. W rzeczywistości naukowcy wykazali, że precyzyjna obróbka i transport bloków były możliwe przy użyciu znanych technik kamieniarskich i współpracy dużych grup ludzi, choć wymagały wyjątkowej zręczności i doskonałego planowania. Niemniej pozostaje faktem, że wiele aspektów kompleksu, takich jak precyzja wykonania otworów, geometria cięć czy rozmieszczenie monolitów, wciąż nie zostało w pełni wyjaśnione. Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Znaczenie ruin wykracza daleko poza aspekt techniczny. Kompleks odzwierciedla społeczny i rytualny charakter Tiwanaku. Jego układ przestrzenny i orientacja kamieni mogą również wskazywać na związki astronomiczne i symboliczne, co dodatkowo podkreśla intelektualny wymiar kultury andyjskiej i nadaje budowli sporo tajemniczości. Dziś kompleks jest nie tylko celem archeologicznych badań, ale również magnesem turystycznym i kulturowym symbolem Boliwii. Zarówno naukowe analizy, jak i popularne spekulacje na temat „nieznanej technologii” podtrzymują fascynację tym miejscem. Dzięki staraniom archeologów oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, Puma Punku pozostaje żywym świadectwem inżynieryjnego geniuszu prekolumbijskich społeczeństw i inspiracją do zgłębiania historii Andów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
„Time” ogłosił 100 najwspanialszych miejsc świata na 2026 rok. Na liście znalazł się jeden obiekt z Polski
Podróże międzynarodowe znów nabierają tempa – tylko w 2025 roku za granicę wyjechało około 1,5 miliarda turystów, co oznacza wzrost o kilka procent rok do roku. Wraz z rosnącą mobilnością pojawia się też pytanie, które kierunki rzeczywiście warto wziąć pod uwagę w najbliższych miesiącach. Odpowiedzią może być najnowsze zestawienie magazynu „Time”, który co roku wskazuje 100 najwspanialszych miejsc na świecie – od hoteli i atrakcji po unikalne doświadczenia. W tegorocznej edycji nie zabrakło również akcentu z Polski.
Zestawienie przygotowywane przez redakcję „Time” opiera się na rekomendacjach międzynarodowej sieci korespondentów, ekspertów i współpracowników, którzy wskazują miejsca wyróżniające się pod względem jakości, oryginalności i oferowanych doświadczeń. Na liście pojawiają się zarówno nowe inwestycje turystyczne, jak i kierunki, które w ostatnim czasie zyskują na znaczeniu – jak Egipt, Brazylia czy Bhutan, gdzie liczba odwiedzających wzrosła w ubiegłym roku o ponad 20%. Choć trendy podróżnicze potrafią zmieniać się dynamicznie pod wpływem wydarzeń globalnych, jedno pozostaje niezmienne: potrzeba odkrywania świata i poznawania innych kultur. Właśnie dlatego coroczny wybór „Time” nie jest jedynie zestawieniem popularnych destynacji, lecz próbą uchwycenia miejsc, które oferują coś więcej niż standardowy wyjazd – doświadczenie, które zostaje z podróżnym na dłużej. Najwspanialsze miejsca świata według „Time”. Od luksusowych hoteli po futurystyczne atrakcje Tegoroczna lista „World’s Greatest Places” magazynu „Time” pokazuje, jak różnorodne i wielowymiarowe stało się współczesne podróżowanie. W zestawieniu znalazły się zarówno kameralne, luksusowe obiekty położone z dala od najczęściej odwiedzanych miejsc, jak i spektakularne inwestycje przyciągające uwagę globalnej publiczności. Wśród wyróżnionych miejsc pojawia się m.in. Songtsam Lodge Cizhong w Chinach – część sieci butikowych hoteli, która zachęca do odkrywania mniej oczywistych regionów kraju i kontaktu z naturą. Zupełnie inny charakter ma Netflix House w Filadelfii, gdzie popkultura przenika się z turystyką, oferując immersyjne doświadczenia inspirowane najpopularniejszymi serialami platformy. Na liście znalazł się także Rainforest Wild Asia w Singapurze, nowoczesny park przyrodniczy łączący edukację z ochroną bioróżnorodności, oraz Khao Yai Art Forest w Tajlandii – przestrzeń, w której sztuka współczesna funkcjonuje w otoczeniu natury. W Europie uwagę zwraca V&A East Storehouse w Londynie, nowe miejsce, które redefiniuje sposób obcowania ze sztuką, umożliwiając oglądanie zbiorów z bliska, poza tradycyjną przestrzenią muzealną. Wśród najbardziej wyczekiwanych projektów znalazło się także Wielkie Muzeum Egipskie w Kairze – jedna z najważniejszych inwestycji kulturalnych ostatnich lat, a także Epic Universe na Florydzie, nowy park rozrywki, który ma przyciągać miłośników nowoczesnej rozrywki z całego świata. W zestawieniu pojawia się jednak także wiele mniej oczywistych, a przy tym wyjątkowo oryginalnych miejsc, które wykraczają poza klasyczne rozumienie turystyki. Wśród nich znalazł się m.in. most nad Wielkim Kanionem Huajiang w Chinach – imponująca konstrukcja widokowa rozpięta nad jednym z najgłębszych kanionów w regionie, oferująca spektakularne panoramy. W Australii wyróżniono Tasmanian Expedition Cruises, czyli rejsy ekspedycyjne pozwalające odkrywać dziką przyrodę wyspy z perspektywy oceanu, natomiast w Kostaryce doceniono El Camino de Costa Rica – długodystansowy szlak pieszy prowadzący przez różnorodne ekosystemy kraju, od wybrzeża po górskie tereny. W Europie uwagę przyciąga natomiast Fenix w Rotterdamie, czyli instytucja kultury poświęcona migracjom i tożsamości. Zestawienie uzupełniają miejsca łączące design, naturę i doświadczenie podróży, takie jak Silk Lakehouse w Chinach – butikowy obiekt nad jeziorem, czy Kawayan EcoPark na Filipinach, promujący zrównoważoną turystykę i lokalne materiały. Polska na liście „Time”. Blow Up Hall w Poznaniu wśród najlepszych miejsc świata W tegorocznym zestawieniu „World’s Greatest Places” znalazł się również polski akcent – Blow Up Hall w Poznaniu, który po latach przerwy powrócił w zupełnie nowej odsłonie. Jak podkreśla magazyn „Time”, „czasami piorun uderza w to samo miejsce dwa razy”, a historia tego miejsca jest tego najlepszym przykładem. Hotel, który już w 2009 roku uchodził za jeden z najbardziej awangardowych obiektów butikowych w Polsce, po gruntownej modernizacji i zmianie zarządzania został ponownie otwarty w 2025 roku, szybko ponownie przyciągając uwagę międzynarodowych mediów. Inspiracją dla jego koncepcji pozostaje kultowy film „Blow-Up” Michelangelo Antonioniego z 1966 roku, a sama przestrzeń traktuje sztukę nie jako element dekoracyjny, lecz integralną część doświadczenia gościa. Obiekt mieści się w zrewitalizowanej przestrzeni Starego Browaru – jednego z najbardziej rozpoznawalnych kompleksów architektonicznych Poznania, gdzie industrialna historia spotyka się ze współczesnym designem. Wnętrza wypełniają zmienne instalacje tworzone we współpracy z polskimi artystami – od rzeźby i fotografii po bardziej eksperymentalne formy, takie jak przestrzenie inspirowane strukturami raf koralowych. Ten sam artystyczny charakter przenika również 21 indywidualnie zaprojektowanych pokoi, utrzymanych w minimalistycznej estetyce, ale przełamanej wyrazistymi detalami. Uwagę zwraca także restauracja Arte, która łączy polskie produkty z francuskimi inspiracjami, proponując autorskie interpretacje klasycznych smaków. Co więcej, „Time” zwraca uwagę nie tylko na sam hotel, lecz także na jego kontekst – Poznań opisywany jest bowiem jako dynamiczne miasto nad Wartą, w którym historyczna architektura współistnieje z rosnącą sceną kreatywną. Źródła: TIME, The Sun Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Historyczne odkrycie w sercu Nowego Jorku. Tajne przejście służyło zbiegłym niewolnikom
Zabytkowa kamienica na Manhattanie, która dziś funkcjonuje jako muzeum poświęcone życiu nowojorczyków w XIX wieku, skrywała dotąd nieznaną tajemnicę. Pod podłogą jednej z wbudowanych komód natrafiono na wąski, starannie zamaskowany tunel, który przez niemal dwa stulecia pozostawał niewidoczny dla kolejnych mieszkańców i konserwatorów budynku.
Pod dolną szufladą zabudowanej komody odkryto luźny drewniany panel, za którym znajduje się wąskie przejście prowadzące około 4,5 metra w głąb ziemi. Badacze przypuszczają, że tunel mógł pełnić funkcję znacznie ważniejszą niż dotąd sądzono – według historyków istnieje duże prawdopodobieństwo, że stanowił element tzw. Podziemnej Kolei, czyli sieci tajnych tras wykorzystywanych w XIX wieku do pomocy osobom uciekającym z niewoli. Wejście do ukrytego korytarza znajduje się na drugim piętrze Merchant’s House Museum – niemal dwustuletniej kamienicy na Manhattanie, która do dziś zachowała oryginalny układ wnętrz. Jak podkreślają przedstawiciele placówki, sposób ukrycia przejścia wskazuje na jego celowe zamaskowanie i brak analogii w innych historycznych domach tego typu w Nowym Jorku, co czyni to odkrycie szczególnie wyjątkowym z punktu widzenia architektury i historii miasta. Tajemniczy tunel w Merchant's House odnaleziony Powiązanie Merchant’s House Museum z działalnością tzw. Podziemnej Kolei (czyli nieformalnej sieci abolicjonistów, która w XIX wieku pomagała osobom uciekającym z niewoli przedostać się do stanów wolnych) ujawniono dopiero podczas szczegółowych badań konstrukcji budynku. Archeolodzy, analizując elementy zabudowy na drugim piętrze kamienicy, natrafili na niewielki, prostokątny otwór wycięty bezpośrednio w deskach podłogowych, ukryty pod szufladami wbudowanej komody znajdującej się w korytarzu prowadzącym do sypialni. Za nim odkryto zamkniętą przestrzeń o wymiarach około 60 na 60 centymetrów oraz drabinę prowadzącą na niższy poziom domu, co – zdaniem ekspertów – mogło stanowić improwizowaną kryjówkę lub awaryjną drogę ewakuacji w sytuacji zagrożenia. Układ konstrukcyjny przejścia wskazuje, że nie było ono przypadkowym elementem architektonicznym, lecz celowo zaprojektowaną skrytką, która mogła służyć do ukrywania zbiegów w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną. W tamtym czasie obowiązywała bowiem ustawa o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku, umożliwiająca łowcom niewolników (często działającym przy wsparciu lokalnych władz) ściganie osób, które próbowały przedostać się na północ w poszukiwaniu wolności. W efekcie nawet mieszkańcy stanów formalnie wolnych narażeni byli na konsekwencje prawne za udzielanie pomocy uciekinierom, co wymuszało stosowanie zaawansowanych metod ukrywania takich przestrzeni w prywatnych domach. Jak przyznają przedstawiciele muzeum, sam fakt istnienia ukrytej przestrzeni był znany już wcześniej, jednak jej funkcja przez lata pozostawała niejasna. Dopiero analiza kontekstu historycznego oraz konsultacje z architektami i specjalistami ds. ochrony zabytków pozwoliły wysunąć hipotezę o możliwym związku domu z działalnością Podziemnej Kolei. – To naprawdę niezwykłe odkrycie – podkreśliła Emily Hill-Wright, dyrektorka muzeum. Eksperci zwracają uwagę, że sposób zamaskowania przejścia – niewidocznego z zewnątrz i dostępnego jedynie po odsunięciu zabudowy meblowej – nie ma analogii w innych zachowanych rezydencjach z tego okresu na terenie Manhattanu. W rezultacie odkrycie to może stanowić jeden z najbardziej znaczących przykładów ukrytej architektury miejskiej XIX wieku, a zarazem materialny ślad działań podejmowanych w ramach walki z systemem niewolnictwa na długo przed jego formalnym zniesieniem. Kto zaprojektował tajne przejście w Merchant's House Museum? Coraz więcej wskazuje na to, że ukryty tunel nie był przypadkowym elementem konstrukcyjnym, lecz świadomie zaprojektowaną częścią budynku już na etapie jego powstawania. Kamienica, w której dziś mieści się Merchant’s House Museum, została wzniesiona w 1832 roku przez rzemieślnika Josepha Brewstera – kapelusznika z Connecticut, który kilka lat później sprzedał ją zamożnej rodzinie kupieckiej Tredwellów. To właśnie Brewster, jak sugerują najnowsze analizy architektoniczne, miał odpowiadać za stworzenie systemu ukrytych przestrzeni, które mogły pełnić funkcję awaryjnej kryjówki dla osób uciekających z niewoli. Historyk architektury Patrick Ciccone wskazuje, że budowniczy był niemal na pewno związany z ruchem abolicjonistycznym, co w realiach XIX-wiecznego Nowego Jorku (zwłaszcza wśród białych rzemieślników i przedsiębiorców) należało do rzadkości. – Bycie abolicjonistą było niezwykle rzadkie wśród białych Nowojorczyków, zwłaszcza zamożnych – podkreślił badacz, zaznaczając jednocześnie, że jako projektant Brewster miał możliwość wprowadzenia takich rozwiązań jeszcze przed sprzedażą nieruchomości. Dodatkowe światło na tę hipotezę rzuciły archiwalne dokumenty, które wskazują, że Brewster mógł stosować podobne zabiegi konstrukcyjne także w innych budynkach. Jak zauważyła historyczka muzeum Ann Haddad, odnalezione zapisy dotyczące prac prowadzonych w pobliskim kościele sugerują, że rzemieślnik miał doświadczenie w projektowaniu ukrytych przestrzeni. – Moim zdaniem świadczy to o oddanym i zagorzałym abolicjoniście – stwierdziła w rozmowie z „New York Times”. Nie jest natomiast jasne, czy rodzina Tredwellów była świadoma istnienia przejścia ani w jakim stopniu mogła je wykorzystywać. Wiadomo jednak, że w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną Afroamerykanie przebywający w Nowym Jorku – zarówno zbiegli niewolnicy, jak i wolni mieszkańcy – byli narażeni na porwania i przemoc ze strony łowców nagród działających na podstawie ustawy o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku. Sam budynek przez niemal sto lat pozostawał w rękach Tredwellów, zanim w XX wieku został przekształcony w muzeum, a następnie objęty ochroną konserwatorską. W 1966 roku uznano go za Narodowy Zabytek Historyczny, co podkreśliło jego znaczenie dla dziedzictwa miasta. Dziś Merchant’s House Museum nie tylko prezentuje życie zamożnej nowojorskiej rodziny kupieckiej z XIX wieku, lecz także – dzięki nowym ustaleniom – może stanowić namacalny dowód zaangażowania mieszkańców Północy w walkę z niewolnictwem oraz funkcjonowanie sieci wsparcia dla osób uciekających z Południa. Źródła: The Guardian, Popular Mechanics, Smithsonian Magazine, New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zamki jak z planu „Bridgertonów” w Polsce. W tych rezydencjach możesz przenocować
Pałace, zamki i dawne rezydencje arystokracji coraz częściej odzyskują dziś swoją funkcję, choć w zupełnie nowej odsłonie. Popularność kostiumowych produkcji – z netflixowymi serialami na czele – rozbudziła wyobraźnię widzów, którzy chcieliby choć na chwilę przenieść się do świata monumentalnych wnętrz, zabytkowych ogrodów i historycznych apartamentów. Okazuje się jednak, że aby poczuć atmosferę rodem z epoki, nie trzeba ograniczać się do zwiedzania muzeów. W których zamkach w Polsce można zatem nie tylko zajrzeć do środka, ale także spędzić noc?
W ostatnich latach ogromną popularność zdobyły m.in. serialowe produkcje kostiumowe, takie jak „Bridgertonowie”, a fani tłumnie odwiedzają miejsca związane z ich realizacją w Wielkiej Brytanii. Aby jednak poczuć podobny klimat, nie trzeba planować zagranicznej podróży. W całej Polsce historyczne rezydencje przechodzą obecnie procesy rewitalizacji, zyskując drugie życie jako wysokiej klasy obiekty hotelowe. Dzięki temu zabytkowa architektura łączona jest dziś z zapleczem SPA, restauracjami oraz nowoczesną infrastrukturą, umożliwiając gościom pobyt w przestrzeniach, które przez stulecia pozostawały niedostępne dla szerszej publiczności. Gdzie zatem można poczuć się jak w serialowej rezydencji? Zamki-hotele w Polsce. Nocleg w klimatycznych rezydencjach Zamki i pałace w Polsce coraz częściej przestają pełnić wyłącznie funkcję muzealną, a zaczynają działać jako w pełni rozwinięte obiekty hotelowe z zapleczem wellness, gastronomią oraz ofertą rekreacyjną. Jak wskazują eksperci Triverna.pl, segment historycznych rezydencji przechodzi wyraźną profesjonalizację – właściciele inwestują nie tylko w konserwację zabytków, lecz także w standard obsługi, dzięki czemu dawne siedziby arystokracji mogą dziś konkurować z hotelami klasy premium. Jak podkreśla Krzysztof Dębski, Chief Marketing Officer w Triverna.pl: „Segment obiektów historycznych jest dziś znacznie bardziej uporządkowany i świadomy jakości”, a rosnąca liczba takich miejsc łączy autentyczność architektury z nowoczesnym komfortem pobytu. Przykładem tej transformacji jest Zamek Kliczków na Dolnym Śląsku – największy funkcjonujący zamek-hotel w Polsce, malowniczo położony nad rzeką Kwisą i otoczony rozległymi Borami Dolnośląskimi. Jego historia sięga XIII wieku, a obecny neorenesansowy kształt zawdzięcza XIX-wiecznej przebudowie inspirowanej francuskimi rezydencjami. Dziś goście mogą nocować w apartamentach stylizowanych na dawne komnaty, korzystać z rozbudowanej strefy SPA, stadniny koni czy licznych tras spacerowych w otaczającym kompleks leśnym. Możliwość zwiedzania zamku z przewodnikiem – również po zmroku – dodatkowo wzmacnia wrażenie obcowania z żywą historią, a nie jedynie z hotelową rekonstrukcją. Z kolei Zamek Księża Góra w Karpaczu, wzniesiony pod koniec XIX wieku na jednym z karkonoskich wzgórz, przyciąga nie tylko monumentalną bryłą, lecz także lokalizacją zapewniającą panoramiczne widoki na pasmo Sudetów. Obiekt, który przez dekady pełnił funkcję pensjonatu i sanatorium, przeszedł gruntowną rewitalizację, dzięki czemu dziś łączy historyczną część willową ze strefą wellness, basenem i zapleczem zabiegowym. W efekcie pobyt w nim pozwala jednocześnie doświadczyć górskiego klimatu oraz atmosfery dawnej rezydencji wypoczynkowej, charakterystycznej dla przełomu XIX i XX wieku. Odmienny charakter oferuje Pałac Komierowo na Krajnie, czyli XVII-wieczna rezydencja otoczona parkami krajobrazowymi, lasami i stawami Krajeńskiego Parku Krajobrazowego, działająca dziś jako kameralny hotel butikowy. Starannie odrestaurowane wnętrza zachowały oryginalne detale architektoniczne, jednocześnie uzupełnione o nowoczesne udogodnienia, takie jak restauracja oparta na lokalnych produktach czy strefa relaksu. Położenie w pobliżu Borów Tucholskich oraz dostęp do tras pieszych i rowerowych sprawiają, że obiekt ten wpisuje się w rosnący trend slow travel, oferując wypoczynek w historycznej scenerii z dala od masowej turystyki. Historyczne hotele z duszą Na mapie Polski nie brakuje innych historycznych rezydencji, które przeszły kompleksową rewitalizację i dziś funkcjonują jako pełnoprawne obiekty hotelowe, łączące wielowiekowe dziedzictwo z zapleczem rekreacyjnym i wysokim standardem usług. Kolejnym z nich jest Zamek Ryn na Mazurach – XIV-wieczna warownia krzyżacka wzniesiona na polecenie wielkiego mistrza Winricha von Kniprode jako element systemu obronnego państwa zakonnego. Usytuowany strategicznie pomiędzy jeziorami Ryńskim i Ołów, zamek przez stulecia pełnił funkcje militarne i administracyjne, by po sekularyzacji państwa krzyżackiego przejść w ręce książąt pruskich. Dziś dawna twierdza została przekształcona w czterogwiazdkowy hotel, który zachował monumentalne wnętrza, sklepienia i krużganki, a jednocześnie oferuje nowoczesne SPA Księżnej Anny oraz zaplecze gastronomiczne, w tym restaurację wyróżnioną przez przewodnik Gault & Millau. W rezultacie pobyt w zamku łączy autentyczne doświadczenie historyczne z komfortem współczesnej turystyki wypoczynkowej. Podobną funkcję pełni dziś Hotel Krasicki w Lidzbarku Warmińskim, mieszczący się w gotyckim zamku biskupów warmińskich, którego początki sięgają drugiej połowy XIV wieku. Rezydencja ta przez wieki stanowiła centrum administracyjne Warmii, a jej mieszkańcami byli zarówno Mikołaj Kopernik (pełniący tu funkcję kanonika), jak i późniejszy prymas Polski Ignacy Krasicki. Zamek, będący jednym z najlepiej zachowanych przykładów architektury gotyckiej w północnej Polsce, łączy dziś funkcje muzealne i hotelowe. Rozbudowana strefa wellness, restauracje inspirowane regionalną kuchnią oraz możliwość zwiedzania historycznych wnętrz sprawiają, że narracja miejsca zostaje uzupełniona o funkcję wypoczynkową. Na Mazurach uwagę przyciąga również Pałac Mortęgi – kompleks pałacowo-folwarczny, którego historia sięga średniowiecznej osady rycerskiej z XIV wieku, a obecna forma architektoniczna została nadana w XVIII i XIX stuleciu. Otoczony parkiem w stylu angielskim pałac należał niegdyś do pruskich rodów ziemiańskich, zanim został przekształcony w czterogwiazdkowy hotel SPA. Współcześnie obiekt oferuje stadninę koni, zaplecze rekreacyjne i ofertę kulinarną opartą na lokalnych produktach. Z kolei Hotel Podewils w Krągu, mieszczący się w renesansowym zamku rycerskim z końca XV wieku, oferuje bardziej kameralne doświadczenie pobytu w zabytkowych wnętrzach. Warownia należała niegdyś do rodu von Podewils (jednej z najważniejszych rodzin szlacheckich Pomorza), a jej gotyckie piwnice i baszty do dziś zachowały oryginalny charakter obronny. Położenie nad Jeziorem Zamkowym, park krajobrazowy z dostępem do prywatnej plaży oraz zamkowa biblioteka i restauracja tworzą atmosferę historycznej posiadłości dostosowanej do współczesnych oczekiwań gości. Źródła: Triverna.pl, Narodowy Instytut Dziedzictwa Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Powstaje jedno z najbardziej innowacyjnych schronisk świata. Po olimpiadzie stanie w Alpach
Włoscy architekci zaprojektowali innowacyjne, samowystarczalne drewniane schronisko górskie, które wkrótce zostanie zainstalowane w rejonie Dolomitów. Na razie jednak konstrukcję można oglądać w Mediolanie, gdzie prezentowana jest w związku z trwającymi zimowymi igrzyskami olimpijskimi jako przykład nowego podejścia do architektury wysokogórskiej. Projekt już teraz wzbudza zainteresowanie, ponieważ łączy surowe warunki alpejskie z ideą pełnej samowystarczalności energetycznej i minimalnej ingerencji w krajobraz.
Rola schronisk górskich zmieniała się przez dekady, jednak ich podstawowe zadanie pozostaje takie samo – mają zapewniać bezpieczeństwo i schronienie osobom poruszającym się w wymagającym terenie wysokogórskim. Współczesne wyzwania klimatyczne oraz rosnąca presja turystyczna sprawiają jednak, że tradycyjna infrastruktura musi być projektowana inaczej niż dawniej. Odpowiedzią na te potrzeby jest nowa koncepcja futurystycznego, przyjaznego środowisku i samowystarczalnego biwaku, który dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii i naturalnych materiałów ma funkcjonować niezależnie od stałych sieci energetycznych. Już tej zimy konstrukcja ma zostać przetransportowana i osadzona w wysokogórskim krajobrazie włoskich Alp. Samowystarczalne schronisko przyszłości w Dolomitach Projekt Cortina 2026 to wizja nowej generacji architektury wysokogórskiej opracowana przez pracownię Carlo Ratti Associati z Turynu i prezentowana w Mediolanie w kontekście wydarzeń towarzyszących zimowym igrzyskom. Obiekt ma zostać docelowo zainstalowany w rejonie Dolomitów jako w pełni samowystarczalne, kompaktowe schronisko zdolne funkcjonować w ekstremalnych warunkach alpejskich. Punktem wyjścia dla architektów była krytyka sposobu, w jaki współczesne schroniska wpisują się w krajobraz. W odpowiedzi zaprojektowano strukturę, której geometria powstała na podstawie trójwymiarowych skanów rzeczywistych alpejskich skał. Jak wyjaśnił Carlo Ratti: „Stworzyliśmy strukturę, która wtapia się w otoczenie tak bardzo, jak to możliwe. (...) Wielki XX-wieczny włoski architekt Gio Ponti powiedział kiedyś, że architektura jest jak kryształ. Potraktowaliśmy to porównanie dosłownie, wykorzystując produkcję cyfrową, aby zaprojektować schronisko, które będzie wyglądać tak, jakby było częścią naturalnej formacji skalnych, kształtujących Alpy”. Stworzona we współpracy z ekspertami z prestiżowych mediolańskich targów Salone del Mobile konstrukcja wykorzystuje drewno klejone krzyżowo (CLT), stal oraz ultralekki aerożel – materiał o wyjątkowych właściwościach izolacyjnych. Takie połączenie zapewnia jednocześnie wytrzymałość, niską masę i efektywność energetyczną, co ma kluczowe znaczenie przy transporcie i montażu w trudno dostępnej lokalizacji. Estetyka podporządkowana została zasadzie minimalnej ingerencji wizualnej, a wnętrze pełni funkcję nie tylko schronienia, lecz także przestrzeni sprzyjającej regeneracji. Drewniane wykończenia tworzą ciepły, osłonięty mikroklimat, a panoramiczna, przeszklona ściana kadruje widok na masywy górskie, wzmacniając poczucie kontaktu z otoczeniem mimo izolacji od warunków zewnętrznych. W efekcie Cortina 2026 redefiniuje ideę biwaku wysokogórskiego – zamiast tymczasowego azylu powstaje obiekt łączący bezpieczeństwo, autonomię energetyczną i architekturę silnie zakorzenioną w topografii miejsca. Autonomiczne alpejskie schronisko Kluczowym założeniem projektu jest pełna niezależność infrastrukturalna, dlatego obiekt wyposażono w systemy pozwalające funkcjonować poza siecią energetyczną nawet w surowych, wysokogórskich warunkach. Zintegrowany układ paneli fotowoltaicznych o mocy około 5 kW zasila oświetlenie, systemy komunikacji oraz podstawowe urządzenia techniczne, co eliminuje potrzebę stałego podłączenia do zewnętrznych źródeł prądu i ogranicza ingerencję w krajobraz. Równolegle zastosowano instalację kondensacji wilgoci z powietrza, która umożliwia pozyskiwanie kilku litrów wody pitnej dziennie – rozwiązanie szczególnie istotne w środowisku alpejskim, gdzie dostęp do naturalnych źródeł bywa sezonowo ograniczony lub wymaga schodzenia w niższe partie terenu. Dzięki temu schronisko nie jest jedynie pasywną osłoną przed warunkami atmosferycznymi, lecz aktywnym, samowystarczalnym systemem przetrwania, zaprojektowanym z myślą o realnych potrzebach alpinistów i trekkerów. Równie istotny pozostaje aspekt bezpieczeństwa. Konstrukcja została wyposażona w łączność umożliwiającą użycie w sytuacjach awaryjnych, co zwiększa szanse szybkiego kontaktu ze służbami ratunkowymi. W warunkach ograniczonej widoczności automatycznie uruchamia się czerwony sygnał świetlny, który ułatwia lokalizację obiektu z powietrza i z dużej odległości, a jednocześnie pozostaje niewidoczny na co dzień, nie zaburzając odbioru krajobrazu. To rozwiązanie łączy dyskrecję wizualną z funkcjonalnością w sytuacjach krytycznych. Obiekt prezentowany obecnie w Mediolanie po zakończeniu zimowych igrzysk ma zostać rozebrany, przetransportowany helikopterem i ponownie zmontowany w rejonie Dolomitów. Ten proces wpisuje się w ideę projektowania cyrkularnego – konstrukcja powstaje jako pawilon wystawowy, by następnie stać się trwałym elementem infrastruktury górskiej. W ten sposób schronisko przechodzi od roli demonstratora technologii do realnego narzędzia wsparcia w terenie, pokazując, że architektura wysokogórska może być jednocześnie lekka, mobilna i odpowiedzialna środowiskowo. Projekt stanowi kolejny przykład podejścia pracowni Carlo Ratti Associati, w którym narzędzia cyfrowe, zaawansowane materiały i analiza środowiskowa służą tworzeniu budowli współgrających z naturą zamiast nad nią dominować. Źródła: Hube, Salone del Mobile Milano, Rzeczpospolita Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Most, który nie służy ludziom ani samochodom. To najdłuższa tego typu budowla w Polsce
Akwedukt w Fojutowie należy do tych zabytków, które zachowały swoją pierwotną funkcję użytkową. Jednocześnie stał się istotnym punktem na mapie turystycznej, udowadniając przy tym, że monumentalna inżynieria, choć inspirowana antycznymi wzorami, może harmonijnie funkcjonować w naturalnym, chronionym krajobrazie. Gdzie znajduje się ta konstrukcja? Kiedy i w jakim celu powstała? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: W otoczeniu Borów Tucholskich Jak powstał akwedukt w Fojutowie? Dzieło hydrotechniki Akwedukt w Fojutowie jako atrakcja turystyczna Obiekt powstał w latach 40. XIX wieku jako strategiczna pruska inwestycja w gospodarkę wodną. To najdłuższa tego typu budowla w Polsce, której trwałość i niezawodność dobitnie świadczą o perfekcyjnej jakości planowania architektonicznego. W otoczeniu Borów Tucholskich Kolonia borowiacka Fojutowo znajduje się w powiecie tucholskim, w gminie Tuchola (województwo kujawsko-pomorskie). Sam akwedukt jest zlokalizowany niedaleko trasy łączącej Tucholę z Czerskiem, ale bezpośredni dojazd wymaga zjechania z głównej drogi – jadąc od strony Tucholi, za wsią Legbąd, należy skręcić w lewo i przejechać około 5 km leśną drogą, by dotrzeć do Fojutowa. Obiekt ten jest głęboko zakorzeniony w krajobrazie Borów Tucholskich i stanowi bramę do Tucholskiego Parku Krajobrazowego. Region ten słynie z wysokich walorów przyrodniczych, jednak akwedukt, będący reliktem pruskiej myśli gospodarczej, harmonijnie wtapia się w tamtejszy krajobraz, jakby był jego naturalnym elementem. Jak powstał akwedukt w Fojutowie? Powstanie Akweduktu w Fojutowie jest nierozerwalnie związane z budową Wielkiego Kanału Brdy – gigantycznym przedsięwzięciem hydrotechnicznym z połowy XIX wieku. Prace realizowane w latach 40. miały strategiczny cel gospodarczy – irygację, czyli doprowadzenie wody do ubogich łąk czerskich. Działanie to miało zwiększyć potencjał rolniczy regionu. Inwestycja ta była częścią szerszej, 30-kilometrowej sieci nawadniającej. To masowe przedsięwzięcie, polegające na budowie sztucznej odnogi rzecznej łączącej różne odcinki Brdy, zostało zrealizowane ręcznie przez żołnierzy pruskich. Akwedukt rozwiązał istotny problem Powstanie samego akweduktu w Fojutowie było podyktowane koniecznością techniczną. Wielki Kanał Brdy, prowadzony w sztucznym korycie, musiał pokonać naturalną przeszkodę terenową – głęboki jar, na którego dnie przepływa Czerska Struga. Akwedukt spełnił rolę mostu, umożliwiając kanałowi prowadzenie wód górą, nad doliną. Projekt inżynierski czerpał inspirację z trwałości i monumentalizmu starożytnej inżynierii. Budowla jest wyraźnie wzorowana na antycznych rzymskich konstrukcjach tego typu. Pierwotnie była wykonana z drewna, co było typowe dla szybkiej fazy budowy. Później, została przebudowana na znacznie trwalszą konstrukcję murowaną, wykorzystującą cegły i lepik , przyjmując ostatecznie formę kamienno-ceglanego tunelu w dolnej partii. Dzieło hydrotechniki Słynny akwedukt to nie tylko zabytek. Ta niezwykła budowla wciąż jest przede wszystkim w pełni funkcjonalną konstrukcją hydrotechniczną, która od ponad 160 lat nieprzerwanie spełnia swoją rolę. Skrzyżowanie wodne Konstrukcyjnie akwedukt jest skrzyżowaniem dwóch cieków wodnych na dwóch różnych poziomach. Sztuczny Wielki Kanał Brdy płynie górą, natomiast naturalna Czerska Struga – dołem, w specjalnie skonstruowanym tunelu. Oba cieki krzyżują się pod niemal prostym kątem. Należy podkreślić, że akwedukt w Fojutowie jest najdłuższym i najmasywniejszym tego typu obiektem w Polsce. Długość konstrukcyjna budowli wynosi 75 metrów. Na Wielkim Kanale Brdy istnieją jeszcze dwa akwedukty, ale te są znacznie mniejsze. Krytycznym parametrem inżynieryjnym jest pionowa różnica poziomów lustra wód między Wielkim Kanałem Brdy a Czerską Strugą, która wynosi dokładnie 9 metrów. Ta wysokość była niezbędna, aby zapewnić grawitacyjne funkcjonowanie systemu nawadniania i zachować odpowiedni spadek wody. W latach 70. XX wieku przeprowadzone zostały prace remontowe, w wyniku których ceglany łuk sklepienia ustąpił miejsca niezbyt urodziwej konstrukcji żelbetowej. Na całe szczęście, w 2002 roku betonowe elementy obłożono płytkami, które przywróciły budowli jej pierwotny wygląd. Akwedukt w Fojutowie jako atrakcja turystyczna Ta wyjątkowa konstrukcja nadal pełni swoją pierwotną funkcję. Należy jednak podkreślić, że akwedukt nie jest wyłącznie „pospolitą” budowlą hydrotechniczną. To popularna atrakcja turystyczna, udostępniona zwiedzającym bezpłatnie, całorocznie i całodobowo. Unikatowe doświadczenie sensoryczne Kluczem do popularności Akweduktu jest trasa zwiedzania, która pozwala na bliski kontakt z konstrukcją i jej mechanicznym działaniem. Turyści mogą spacerować wyznaczoną trasą wzdłuż Wielkiego Kanału Brdy, a następnie zejść dołem. Najbardziej spektakularnym momentem jest przejście pomostem w kamienno-ceglanym tunelu, bezpośrednio nad Czerską Strugą, ale jednocześnie pod korytem Wielkiego Kanału Brdy. Pomost pierwotnie służył straży pilnującej akweduktu i obsłudze konserwatorskiej. Dziś pozwala wszystkim zainteresowanym doświadczyć niezwykłych wrażeń. Pokonując tunel, spaceruje się tuż obok Czerskiej Strugi, podczas gdy nad głową, wartkim nurtem, przepływa Wielki Kanał Brdy. Wrażenie jest ciekawe, poza tym przejście dolnym poziomem daje możliwość fizycznego doświadczenia skali XIX-wiecznej inżynierii pruskiej. Wieża widokowa W sąsiedztwie akweduktu powstała 15-metrowa drewniana wieża widokowa. Konstrukcja zapewnia panoramiczny widok na sam akwedukt, jar Czerskiej Strugi i rozległe obszary Tucholskiego Parku Krajobrazowego. Na miejscu nie zabrakło również niezbędnych udogodnień, w tym miejsc do piknikowania drewnianymi stołami i ławkami. Idealne miejsce na aktywny wypoczynek Niemałą atrakcją jest także sama lokalizacja akweduktu w malowniczych Borach Tucholskich. Okoliczne lasy stwarzają doskonałe warunki do wycieczek rowerowych, a Brda, znana z czystości, jest popularnym szlakiem kajakowym. W pobliżu funkcjonują wypożyczalnie sprzętu, a przy brzegu rzeki zlokalizowany jest mini pomost. Fojutowo może posłużyć za bazę wypadową do odkrywania różnorodnych terenów, sprzyjając turystyce wielodniowej. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Możesz spać w pokoju jak z „Wichrowych Wzgórz”. Ten pobyt jest całkowicie darmowy
„Wichrowe Wzgórza” to jedna z najczęściej adaptowanych powieści w historii kina i telewizji, która na przestrzeni dekad doczekała się licznych interpretacji ekranowych. W najbliższych dniach do kin trafi kolejna wersja tej historii z Margot Robbie i Jacobem Elordi w rolach głównych. Fala zainteresowania nową produkcją sprawiła, że literacki świat wrzosowisk znów ożył – tym razem również poza ekranem. Fani mrocznej opowieści o namiętności i obsesji mogą bowiem przenieść się w jej klimat dosłownie, wygrywając nocleg w apartamencie Airbnb inspirowanym filmową wizją tej historii.
Niewielka miejscowość Haworth od lat buduje swoją tożsamość wokół dziedzictwa sióstr Brontë, a literacka przeszłość stała się fundamentem jej współczesnej turystyki. Dawne przemysłowe miasteczko przekształciło się w ważny punkt na mapie podróży tematycznych, przyciągając miłośników klasycznej literatury z całego świata. Centralną rolę odgrywa tu Brontë Parsonage Museum, mieszczące się w dawnym domu rodziny Brontë. Teraz, wraz z rosnącym oczekiwaniem na nową, mroczną interpretację historii w reżyserii Emerald Fennell, głośno jest o kolejnej atrakcji – stylizowanej przestrzeni noclegowej inspirowanej filmową estetyką, która pozwala gościom dosłownie zanurzyć się w atmosferze świata znanego z powieści. Apartament inspirowany „Wichrowymi Wzgórzami” Ekskluzywna przestrzeń noclegowa inspirowana filmową interpretacją powieści Emily Brontë mieści się na terenie jakobińskiej posiadłości Holdsworth House w Halifaxie – historycznego hotelu, w którym podczas pracy na planie zatrzymali się Margot Robbie oraz Jacob Elordi. Obiekt położony jest w samym centrum krajobrazu określanego mianem krainy Brontë, a od Haworth (czyli miejscowości związanej z życiem i twórczością sióstr) dzieli go zaledwie około dwadzieścia minut jazdy. Surowe wrzosowiska, kamienne zabudowania i otwarta przestrzeń północnej Anglii tworzą scenerię spójną z atmosferą literackiego pierwowzoru. Wejście do apartamentu prowadzi przez niepozorny, kamienny budynek stojący naprzeciw głównej bryły hotelu, co potęguje wrażenie przejścia do odrębnej, niemal scenicznej rzeczywistości. Wąski korytarz utrzymany w głębokich tonach czerwieni i oświetlony światłem świec buduje nastrój intymności oraz dramatyzmu, który znajduje kulminację w obszernej sypialni stylizowanej na pokój Cathy w Thrushcross Grange. Przestrzeń ta została pomyślana nie tylko jako luksusowe wnętrze, lecz jako wizualna interpretacja osobowości bohaterki – oddaje jej emocjonalną intensywność i oferuje gościom wgląd w jej wewnętrzny świat. Aranżacja nawiązuje do relacji Cathy z Edgarem Lintonem, dlatego całość utrzymana jest w zmysłowej, nasyconej uczuciami stylistyce, traktowanej jako scenograficzne rozwinięcie tej historii. Ściany w cielistych odcieniach, wielowarstwowe faktury tkanin oraz detale dekoracyjne – od motywów przypominających pulsujące żyły na poduszkach po subtelne elementy wplecione w wyposażenie – wzmacniają wrażenie obecności i emocjonalnego napięcia. Dzięki temu nocleg nie ogranicza się do estetyki, lecz staje się doświadczeniem immersyjnym, łączącym hotelowy komfort z teatralną scenografią i psychologicznym portretem literackiej postaci. Filmowe atrakcje i romantyczne doświadczenia w krainie Brontë To jednak nie wszystko. Otóż po drugiej stronie ulicy, w historycznych wnętrzach Holdsworth House, działa jadalnia zaaranżowana na wzór filmowego Thrushcross Grange. To właśnie tam goście uczestniczą w tematycznej kolacji przy świecach, której scenografia (srebrne dekoracje, ciężkie tkaniny i przygaszone światło) buduje atmosferę znaną z ekranowej interpretacji powieści. Menu opiera się na regionalnej kuchni Yorkshire, podanej w formie eleganckiej, wielodaniowej uczty, co wzmacnia wrażenie uczestnictwa w świecie przedstawionym, a nie jedynie hotelowej usłudze gastronomicznej. Ponieważ całe doświadczenie zaplanowano jako romantyczną podróż w realia historii Cathy i Heathcliffa, program obejmuje także aktywności w plenerze. Uczestnicy mogą wyruszyć na przejażdżki konne po okolicznych wrzosowiskach, wziąć udział w popołudniowej herbacie w stylu brytyjskim oraz posłuchać w kameralnej oprawie ścieżki dźwiękowej filmu, której współtwórczynią jest Charli XCX. W ten sposób warstwa dźwiękowa i krajobrazowa uzupełniają narrację wizualną, tworząc spójne, immersyjne przeżycie. Organizatorzy w plan włączyli również wyraźny wątek literacki, czyli wizytę w Haworth, gdzie mieści się Brontë Parsonage Museum, przechowujące rękopisy i pamiątki po siostrach Brontë. Region od lat funkcjonuje jako naturalne zaplecze produkcyjne dla kina i telewizji; realizowano tu m.in. zdjęcia do seriali „Happy Valley” i „Gentleman Jack”, co dodatkowo wzmacnia filmowy kontekst wizyty. Co więcej, spokojna o tej porze roku miejscowość Haworth sprzyja spacerom po wrzosowiskach i wizytom w lokalnych pubach. W pobliżu można także odwiedzić zabytkowy Shibden Hall, artystyczne Hebden Bridge oraz historyczną linię Keighley and Worth Valley Railway, co rozszerza pobyt o kontekst kulturowy i krajobrazowy. Samo doświadczenie ma charakter limitowany – „Cathy’s Bedroom” będzie dostępna podczas trzech kilkudniowych pobytów między 27 lutego a 4 marca, każdy dla maksymalnie dwóch osób. Udział jest bezpłatny i obejmuje pełne wyżywienie, a zgłoszenia przyjmowane są od 20 lutego według zasady „kto pierwszy, ten lepszy” na stronie Airbnb. Jak dodała Dana Nussbaum z Warner Bros. Pictures: „Projekt pozwala widzom doświadczyć nie tylko romantycznej historii bohaterów, lecz także surowego krajobrazu Yorkshire, który stanowi integralny element opowieści przeniesionej na ekran”. Źródła: Daily Mail, Airbnb Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
4600 lat czy więcej? Izotopy węgla kontra mity o Wielkiej Piramidzie w Gizie
Wielka Piramida w Gizie od wieków rozpala wyobraźnię, ale jej dokładny wiek długo pozostawał w sferze domysłów. Zamiast ufać legendom i amatorom, współcześni naukowcy stosują precyzyjne metody fizykochemiczne. Kluczowa do poznania prawdy była… zawartość pudełka po cygarach.
Egiptolodzy ustalali daty powstania piramid na podstawie list królów i inskrypcji. Przyjmowano, że faraon Cheops (Chufu) panował około 2600 lat p.n.e. Te obliczenia zabrały badaczom trochę czasu, bo starożytni Egipcjanie nie znali kalendarza liczonego od jednego punktu w historii. Mierzyli czas latami panowania władców i regularnymi spisami bydła. Można to porównać do liczenia czasu kolejnymi kadencjami współczesnych prezydentów. Namacalne i fizyczne dowody na wiek piramidy Cheopsa Przez lata brakowało nam jednak bezpośrednich dokumentów z samego placu budowy. Sytuacja zmieniła się drastycznie w 2011 roku w Wadi al-Dzarf nad Morzem Czerwonym. Archeolodzy odkryli tam najstarsze papirusy świata, w tym dziennik nadzorcy o imieniu Merer. Opisał on transport bloków wapienia z kamieniołomów w Tura do „stawu Cheopsa” pod samą piramidę. Merer wspomniał o trzynastym spisie bydła za Cheopsa. Dzięki temu wiemy, że budowa trwała blisko trzy dekady i zakończyła się pod koniec panowania tego władcy. Śledztwo dotyczące zaprawy. Metoda radiowęglowa C14 Jak sprawdzić wiek kamiennej konstrukcji sprzed tysiącleci, jakimi są piramidy? W ich ścianach jest sporo materii organicznej, a tą można przebadać metodą radiowęglową i uzyskać przybliżony wiek obiektu. Naukowcy wykorzystali „brudy” pozostawione w zaprawie murarskiej. W tej twardej masie spajającej bloki przypadkowo zachowały się fragmenty węgla drzewnego i drewna. Były to resztki z ognisk służących do wyprażania gipsu. W 1984 roku przeprowadzono pierwsze duże badania metodą C14, mierząc rozpad izotopu węgla. Co ciekawe, projekt sfinansowała fundacja mistyka Edgara Cayce’a, który wierzył, że piramida ma ponad 12 tysięcy lat. Wyniki badania z 1984 roku były sensacyjne, ale nie po myśli amatorów archeologii. Z odczytów wynikało, że piramida może być starsza o około 370 lata, niż sądzili historycy, ale wciąż miała tysiące lat mniej niż w teoriach alternatywnych. Drugie badanie z 1995 roku, oparte na około 50 próbkach, również „postarzyło” budowlę, ale już tylko o 100–200 lat względem chronologii historycznej. Naukowcy wyjaśniają to zjawiskiem „starego drewna”. Drewno w Egipcie było zawsze rzadkie i cenne, więc używano go wielokrotnie przez dziesięciolecia. A pomiar dotyczy momentu ścięcia drewna, a nie powstania piramidy. Cedr z Aberdeen i ostateczny werdykt nauki Niezwykłych dowodów dostarczyły też zabytki znalezione bezpośrednio wewnątrz piramidy. W 1872 roku brytyjski inżynier Waynman Dixon odkrył w tzw. szybach wentylacyjnych fragment cedrowego drewna. Zabytek ten zaginął na 70 lat, by niespodziewanie odnaleźć się w 2020 roku w... pudełku po cygarach w muzeum w Aberdeen. Wykonane wówczas badanie C14 dało wynik między 3341 a 3094 rokiem p.n.e.. Oznacza to, że drewienko jest o około 500 lat starsze od samej Wielkiej Piramidy. Ponownie winny temu nietypowemu wyników jest recykling – kawałek mógł pochodzić z centralnej części bardzo starego drzewa lub być fragmentem narzędzia używanego przez pokolenia. Pamiętajmy też, że metody fizykochemiczne podają przybliżony wiek i nigdy nie wskażą idealnego i oczekiwanego wyniku. Rewelacje inżyniera W ostatnim czasie internet obiegła informacja o badaniach włoskiego inżyniera Alberto Doniniego z których ma wynikać, że piramida Cheopsa ma 20 tys. lat. Badanie polegało na zastosowaniu autorskiej metody REM (Relative Erosion Method) do określenia wieku piramidy poprzez analizę stopnia zużycia jej kamiennych bloków. Inżynier porównał erozję powierzchni chronionych przez wieki pod wapienną okładziną z degradacją sąsiednich fragmentów, które były wystawione na działanie czynników atmosferycznych od momentu budowy. Na podstawie przeprowadzonych badań uzyskał wynik wskazujący, że średni wiek Wielkiej Piramidy to 24 941 lat. Jego zdaniem piramidę jedynie przebudowano 2600 lat p.n.e. Przeczy temu m.in. datowanie C14 zabytku z piramidy (tego przechowywanego w pudełku po cygarach) znajdującego się za blokiem kamiennym, który rozbito dopiero w XIX wieku. Czemu nie można zaufać badaniu i wnioskom Doniniego Artykuł opublikowano własnym sumptem – brak w nim bibliografii (sic!) i odniesienia do literatury naukowej; przy takich wnioskach i analizach powinno być to standardem; brakuje recenzji wykonanej przez innych badaczy. Badacz wcale nie jest zatrudniony na Uniwersytecie w Bolonii (jak donoszą media) – biuro prasowe uczelni przekazało mi taką informację. Badacz nie ma doświadczenia związanego z badaniem cywilizacji egipskiej. Jego bibliografia obejmuje analizę obiektów z Meksyku pod kątem ich… pozaziemskiego pochodzenia. Na jego profilu ResearchGate jest tylko kilka pozycji (wiele zmultiplikowanych) i żadna zdaje się nie spełniać kryteriów naukowych. Brak współautorów – przy badaniach prezentujących ważne ustalenia z reguły jego kilkoro autorów różnej specjalności, którzy weryfikują tezy. Datowanie miało być wykonane „innowacyjną metodą” wymyśloną przez autora – ale niewiele o niej wiadomo. Ile lat ma Wielka Piramida? Pomimo drobnych rozbieżności w wynikach dotyczących wieku Wielkiej Piramidy, nauka jest dziś zgodna. Powstała około 4600 lat temu (ok. 2600 p.n.e.). Ostatecznie obalono teorie o zaginionych cywilizacjach sprzed kilkunastu tysięcy lat. Jest też sporo innych dowodów na tradycyjne datowanie piramidy, na przykład w postaci licznych hieroglifów z czasów IV dynastii. Poza tym podobne budowle wznoszono wcześniej i później – i wcale nie są wykonane w gorszy sposób. Niestety pseudoarcheologia ma się dobrze i sensacyjne doniesienia o ukrywanej przez archeologów prawdzie ciągle są chętnie czytanie, słuchane i oglądane. Źródła: Alberto Donini, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu turyści zapłacą fortunę za noc w więzieniu. Pobyt w tym hotelu to wyjątkowe przeżycie
Luksusowe hotele od lat prześcigają się w pomysłach, by zaskoczyć podróżnych. Jednak co się dzieje, gdy pięciogwiazdkowy komfort spotyka się z murami dawnego więzienia? Ten nietypowy projekt pokazuje, że nawet miejsca o trudnej historii mogą dostać drugie życie i stać się jedną z najbardziej intrygujących destynacji noclegowych.
Branża hotelarska coraz śmielej sięga po nietypowe przestrzenie, by zaoferować gościom doświadczenie wykraczające poza zwykły nocleg. W ostatnich latach popularność zdobywały hotele lodowe, obiekty ukryte pod wodą czy wnętrza wykute w soli. Teraz uwagę przyciąga zupełnie inna koncepcja – luksusowy hotel urządzony w murach dawnego więzienia, który zachował elementy oryginalnej architektury i połączył surową przeszłość z nowoczesnym designem. To miejsce, gdzie historia nie została wymazana, lecz stała się częścią wyjątkowej atmosfery. Historia więzienia Nara w Japonii Ponad sto lat temu, bo dokładnie w 1908 roku, w japońskim mieście Nara oddano do użytku jeden z najbardziej innowacyjnych kompleksów penitencjarnych tamtej epoki – więzienie, które miało stać się symbolem modernizacji japońskiego systemu sądowniczego. Zaprojektowane przez wybitnego architekta Keijiro Yamashitę obiekty były częścią tzw. „Pięciu Wielkich Więzień” z okresu Meiji – ambitnego programu, który łączył lokalne tradycje z wpływami zachodnimi. Charakterystyczny układ budynku, z promieniście rozchodzącymi skrzydłami wokół centralnej wartowni, był wzorowany na systemie Havilanda i miał na celu usprawnienie nadzoru i kontroli nad osadzonymi. Ceglane mury i stalowe elementy konstrukcyjne, nietypowe dla wcześniejszych japońskich więzień, świadczyły o ówczesnych aspiracjach modernizacyjnych oraz silnym wpływie architektury zachodniej. Kompleks pierwotnie projektowano tak, by pomieścić około 650 osadzonych, ale z czasem, w okresach największego obciążenia, liczba ta sięgała nawet ponad 900 osób, co znacząco przekraczało pierwotne założenia projektowe i odzwierciedlało wzrost populacji więźniów w pierwszej połowie XX wieku. Współczesne relacje i dokumenty wskazują, że warunki w „czterech skrzydłach” potrafiły być surowe, z niewielką przestrzenią do życia i z intensywnym reżimem porządkowym, co dziś zwiększa walor historyczny budynku jako świadectwa epoki. Przez ponad sto lat więzienie funkcjonowało jako jednostka karna, będąc integralną częścią systemu sprawiedliwości Japonii, ale wraz z postępującymi reformami penitencjarnymi oraz przenoszeniem oddziałów do nowoczesnych kompleksów w innych częściach kraju, zaczęto myśleć o przyszłości obiektu poza kontekstem więziennym. W 2017 roku kompleks został wpisany na listę ważnych nieruchomości kulturowych Japonii, a decyzja ta podkreśliła jego wartość historyczną, architektoniczną i kulturową, co otworzyło drogę do jego rewitalizacji. Dzięki temu dawna struktura przetrwała w niemal nienaruszonym kształcie, a jej charakterystyczne elementy (od czerwonej cegły po stalowe belki i geometryczny plan) stały się punktem wyjścia do nowej funkcji, którą ma pełnić w najbliższych latach. Luksusowy hotel w dawnym więzieniu. Jak będzie wyglądał? Przekształcenie historycznego kompleksu penitencjarnego w Narze w obiekt hotelowy jest jednym z najbardziej niezwykłych projektów rewitalizacyjnych w Japonii. W dawnych murach więzienia powstaje HOSHINOYA Nara, pierwszy w kraju luksusowy hotel ulokowany na terenie byłej jednostki karnej. Zaplanowano tu 48 przestronnych apartamentów, z których każdy powstał poprzez połączenie od dziewięciu do jedenastu dawnych cel. W efekcie niewielkie, surowe pomieszczenia zostały przekształcone w rozległe przestrzenie podzielone na wyraźne strefy: sypialnianą, wypoczynkową i jadalną. Projekt wnętrz świadomie operuje kontrastem – zachowano ręcznie układaną, ponadstuletnią cegłę oraz stalowe elementy konstrukcyjne, które zestawiono z naturalnymi materiałami, miękkim oświetleniem i stonowaną kolorystyką. Twórcy koncepcji podkreślają, że celem nie było wymazanie przeszłości miejsca, lecz nadanie jej nowego znaczenia. Atmosfera ma sprzyjać ciszy i refleksji, przekształcając dawną przestrzeń izolacji w doświadczenie spokoju i kontemplacji. Czerwona ceglana bryła została starannie odrestaurowana, zachowując historyczny układ promienistych skrzydeł, który nadal czytelny jest w strukturze obiektu. Jednocześnie kompleks nie będzie funkcjonował wyłącznie jako hotel. Na jego terenie znajdą się dwie odrębne przestrzenie: część noclegowa HOSHINOYA Nara oraz Muzeum Dawnego Więzienia Nara, które zostanie udostępnione zwiedzającym 27 kwietnia 2026 roku. Muzeum ma chronić i przekazywać dziedzictwo architektoniczne oraz historię miejsca, tak aby zabytek pozostał dostępny także dla osób niekorzystających z noclegu. Otwarcie hotelu z kolei zaplanowano na 25 czerwca 2026 roku, a rezerwacje ruszyły już w styczniu, co pokazuje skalę zainteresowania projektem łączącym historię, architekturę i współczesny luksus w jednym, niezwykle symbolicznym miejscu. Źródła: Daily Mail, Hoshino Resorts, Rzeczpospolita Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.