Wezuwiusz niemal zwęgił te starożytne zwoje. Sztuczna inteligencja pozwoliła je odczytać po dwóch tysiącach lat
Akceleratory cząstek i sztuczna inteligencja pozwalają badaczom na wirtualne „rozpakowanie” i odczytanie zwojów z Herkulanum po raz pierwszy od wybuchu Wezuwiusza w 79 r. n.e. 2000-letnie dokumenty z jednej z niewielu zachowanych bibliotek starożytności w końcu ujawniają swoje sekrety. National Geographic jako pierwszy zobaczył, co zawierają.
Spis treści: Pierwsze odczytane zwoje z Herkulanum Technologia wspiera archeologię Erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e., która spustoszyła Pompeje, pogrzebała również pobliskie miasto Herkulanum. Przykryło jego słynną bibliotekę w Willi Papirusów pod 18-metrową warstwą popiołu i skał. Setki zwojów przetrwały piekło właśnie dzięki temu. Zamiast spłonąć, spiekły się i przekształciły w zdeformowane bryły. Są tak kruche, że archeolodzy bali się ich dotykać. Kolekcja tych papirusów to jedyna znana biblioteka z czasów starożytności grecko-rzymskiej, która przetrwała do dziś. Tylko jak ją odczytać? Dopiero teraz, prawie 2000 lat po tragedii Wezuwiusza, bezcenne dokumenty w końcu zdradzają swoje tajemnice. Dzięki akceleratorom cząstek i sztucznej inteligencji naukowcy mogą wirtualnie „rozwijać” zwoje z Herkulanum i odczytać ich zawartość. Przełomowymi badaniami zajął się zespół historyków, naukowców i ekspertów w dziedzinie sztucznej inteligencji, kierowany przez włoską papirolożkę dr Federicę Nicolardi. National Geographic uzyskał dostęp do pierwszych wyników. Jeden ze zwojów został uznany za prawdopodobnie jeden z najstarszych w historii Rzymu. Inny może dostarczyć cennych nowych informacji na temat mitologii greckiej i legendarnych bogów Olimpu. Pierwsze odczytane zwoje z Herkulanum Od czasu odkrycia Willi Papirusów w 1750 roku archeolodzy próbowali najróżniejszych metod rozwijania zwojów: od wstrzykiwania rtęci, po malowanie eterem lub żywicą papirusową w celu ich zmiękczenia. Wczesne próby przyniosły pewne rezultaty, w tym odkrycie, że kolekcja składała się głównie z greckojęzycznych dzieł Filodemosa, filozofa z I wieku p.n.e. i zwolennika epikureizmu. Jednak danych było niewiele, a zabiegi wówczas stosowane często niszczyły bezcenny papirus. Większość zwojów z Herkulanum przechowywana jest w Neapolu, w bibliotece Nazionale di Napoli Vittorio Emanuele III. Zespół dr Nicolardi wyciągnął tacę z nimi. Szczególnie ekscytujący okazał się najmniejszy zwój. W latach 80. XX wieku naukowcy próbowali go otworzyć, używając mieszanki żelatyny i kwasu octowego. Mieli nadzieję na zmiękczenie papirusu, co pozwoliłoby na odrywanie jego drobnych fragmentów. Choć dostrzegli kilka rozrzuconych liter, ponad połowa zwoju uległa zniszczeniu. Do dziś nienaruszona pozostała jedynie dolna połowa. Odczytali ją dopiero eksperci od sztucznej inteligencji. Rozważania filozoficzne Szczegółowa interpretacja dzieła jest trudna. Wyobraźmy sobie analizę książki, gdy możemy przeczytać jedynie kilka ostatnich linijek jej ostatnich stron! Jednak uczeni i tak są zachwyceni. Autor dokumentu zastanawia się nad tym, czy ludzie mogą być moralnie doskonali i jak odróżnić dobro od zła. Następnie zestawia „sztuki mechaniczne”, takie jak kowalstwo i obróbka drewna, ze „sztukami teoretycznymi”, takimi jak geometria. Zastanawia się, jak to ujmuje dr Nicolardi, „jak sztuka może pomóc ludziom w ogóle lub jak mędrcy powinni poświęcać się sztuce”. Tematyka zwoju jest ściśle związana z filozoficzną szkołą stoicyzmu, która stawia rozum i cnotę na pierwszym miejscu w dążeniu do dobrego życia. Obecność stoickiego tekstu w bibliotece poświęconej głównie dziełom epikurejskim nie jest całkowicie zaskakująca. – Stoicy i epikurejczycy rywalizowali ze sobą, a debaty i polemiki między nimi były powszechne – wyjaśnia dr Nicolardi. Jeszcze ciekawsze jest to, co wykazały analizy wieku zwoju. Dr Nicolardi zauważyła, że ​​pismo autora wydaje się bardziej archaiczne niż na innych zwojach, z literami bardziej kanciastymi i o zróżnicowanym kształcie. Na tej podstawie datuje papirus na II lub III wiek p.n.e. Jest on więc jednym z najstarszych zwojów z czasów rzymskich, jakie kiedykolwiek odnaleziono. Bogowie greccy Biorąc pod uwagę fragmentaryczny charakter zwojów, ustalenie ich tytułów stanowi nie lada wyzwanie. Dr Nicolardi i jej zespół potwierdzili jednak kolejny: „O bogach, księga 8” autorstwa Filodemosa. Nie przestudiowali jeszcze tego tekstu w całości, ale udało im się wyodrębnić kilka terminów, których można by się spodziewać w dziele teologicznym, takich jak „opatrzność” i „byty niewidzialne”. Najważniejsza jest liczba „8” w tytule. Wcześniej badacze znali jedynie Księgę 1, a być może i Księgę 3 z tej serii, która zgłębia naturę greckich bogów. Odkrycie Księgi 8 zdaje się zatem dowodzić istnienia kilku nieznanych dzieł. Każde z nich mogło być w kolekcji Herkulanum, a ich odczytanie pogłębiłoby naszą wiedzę o panteonie greckich bogów. Technologia wspiera archeologię Te odkrycia były możliwe tylko dzięki postępowi technologicznemu. Od początku XXI wieku prof. Brent Seales, specjalista od sztucznej inteligencji z Uniwersytetu Kentucky, opracował proces wirtualnego rozwijania zwojów. Jego metoda polega na rejestrowaniu trójwymiarowych obrazów ich wewnętrznych warstw za pomocą tomografii rentgenowskiej (podobnej do szpitalnej tomografii komputerowej). Następnie oprogramowanie przetwarza uzyskane w ten sposób dane tak, aby litery stały się czytelne. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-odczyta-zwoje-z-herkulanum-to-wyzwanie-z-nagroda-250-tys-dol-warunek-zwojow-nie-mozna-rozwinac-fot-david-stephenson-lexington-herald-leader-tribune-news-service-via-getty-images-f2102dd.jpg" width="938" height="614" alt="Student odczytał zwoje z Herkulanum i zdobył nagrodę. Problem w tym, że zwojów nie można rozwinąć (fot. Educelab)" title="Student odczytał zwoje z Herkulanum i zdobył nagrodę. Problem w tym, że zwojów nie można rozwinąć (fot. Educelab)" /> Zespół prof. Sealesa ponownie zeskanował też niektóre zwoje za pomocą ogromnego akceleratora cząstek zwanego synchrotronem. Chodziło o uzyskanie większej rozdzielczości – pierwotnie ośmiu mikronów, a później dwóch mikronów, czyli dziesiątki razy mniej niż grubość ludzkiego włosa. Pospolite ruszenie Niestety, badaczom brakowało czasu i zasobów na udoskonalenie tej metody. Dlatego w 2023 roku prof. Seales upublicznił wszystkie obrazy i kod swojego zespołu. Tak powstał konkurs Vesuvius Challenge, w ramach którego zaoferowano nagrody o łącznej wartości ponad 1,8 mln dolarów za pomoc w opracowaniu lepszych algorytmów. Pomoc okazała się skuteczna. Obecnie badanych jest 27 zwojów, ale procedura ta wciąż jest czasochłonna. Specjaliści muszą modyfikować parametry sztucznej inteligencji dla każdego zwoju, aby uzyskać jak najczystszy obraz. Kiedy prof. Seales rozpoczynał swoją pracę, od wstępnego skanowania do odzyskania czytelnego tekstu mijały niekiedy lata. – Wierzymy, że ostatecznie czas ten będzie wynosił 24 godziny w 90% przypadków – mówi uczony. Jego zdaniem technologia ta będzie mogła być wykorzystywana do odczytywania uszkodzonych dzieł z innych stanowisk, takich jak zwoje znad Morza Martwego. Tymczasem w Herkulanum, które nigdy nie zostało w pełni przebadane, mogą czekać na badaczy kolejne, nieznane dokumenty... Źródło: National Geographic
Laser wskazał im drogę przez meksykańską dżunglę. Na miejscu czekało zaginione miasto Majów
Zlokalizowane zaginione miasto Majów ma ponad tysiąc lat. W jego odkryciu pomogło lotnicze skanowanie laserowe. Teraz archeolodzy dotarli na miejsce – ich oczom ukazały się kamienne budowle pokryte majańskim hieroglifami.
Kiedyś archeolodzy szukali zaginionych miast trochę na oślep – rozpytywali lokalnie mieszkające społeczności, wczytywali się w tradycyjne podania. Teraz pomagają im coraz lepsze i bardziej precyzyjne technologie. Tak też było w tym przypadku. Badacze przeszłości poinformowali właśnie o zlokalizowaniu zaginionego miasta skrywającego się w gąszczu dżungli Rezerwatu Biosfery Calakmul w stanie Campeche w Meksyku. Ekstremalne wyzwanie Po wytypowaniu podejrzanego miejsca, archeolodzy oraz pracownicy z lokalnej społeczności Constitución, którzy brali udział w ekspedycji, musieli torować sobie w dżungli drogę maczetami na odcinku pięciu kilometrów. Za nimi jechały quady z wyposażeniem. – W porównaniu z innymi miejscami, w których prowadziliśmy badania powierzchniowe, tutaj dostęp okazał się znacznie trudniejszy. Jest to jednak pierwsze stanowisko [archeologiczne – przyp. red.] od trzech lat, które znaleźliśmy w stanie nienaruszonym, bez żadnych śladów grabieży. To było prawdziwe odkrycie i ogromne zaskoczenie – relacjonuje szef badań dr Ivan Šprajec z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk. Badania odbywają się we współpracy z Radą Archeologii Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) – organu Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku. To odkrycie jest zwieńczeniem trwającego trzy dekady projektu tego naukowca, poświęconego badaniom Środkowych Nizin Majów. W późnym okresie klasycznym (między 600 a 900 rokiem n.e.) w tym rejonie mieszkało od 9 do 11 milionów ludzi. Centrum religijne Po dotarciu na miejsce oczom archeologów ukazały się kamienne ruiny zatopione w dżungli. Jedną z najwyższych budowli okazała się świątynia w formie piramidy o wysokości ponad 13 metrów. Z kolei obecność 14 steli i ołtarzy sugeruje, że w późnym okresie klasycznym (600–900 n.e.) miejsce to zajmowało ważną pozycję w regionie. Na jednej ze stel archeolodzy wypatrzyli scenę dekapitacji, a zatem ukazującą złożenie ofiary. Część z tych monumentów jest pokryta majańskimi hieroglifami. Znajdują się one na końcu drogi procesyjnej łączącej centralną i północno-wschodnią część kompleksu. Jak się nazywało starożytne miasto? Tego jeszcze nie wiadomo. Na razie naukowcy nazwali stanowisko archeologiczne mianem „Bezdroża”. – Wybraliśmy nazwę Minanbé, która wywodzi się z języka maya jukatek (mina’an – „nie ma” i be – „droga”). W ten sposób kontynuujemy tradycję w archeologii Majów, polegającą na nazywaniu niektórych stanowisk na podstawie charakterystycznych cech danego miejsca lub w nawiązaniu do okoliczności jego odkrycia – wyjaśnia dr Ivan Šprajec. Miasto zajmuje powierzchnię około 15 hektarów. Na zobrazowaniach LIDAR-owych widać place otoczone pałacami i budowlami sakralnymi, tarasy oraz sieć dziś już zasypanych i zarośniętych kanałów. Archeolodzy tylko częściowo oczyścili miasto z porastającej je dżungli. Jeszcze dużo pracy przed nimi. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wielka Lechia a nauka. Jak rozmawiać ze zwolennikami alternatywnych koncepcji?
Popularność mitu o Wielkiej Lechii irytuje historyków i archeologów, ale kpiny z jego zwolenników przynoszą odwrotny skutek. Naukowcy często nie szczędzą ostrych słów. Psycholodzy ostrzegają: agresja rodzi opór. Jak rozmawiać o Wielkiej Lechii?
Archeolodzy i historycy zajmujący się starożytnością, spiskują i knują. Próbują coś ukryć. Nie dopuszczają do głosu odmiennych opinii. Na przykład na temat Wielkiej Lechii. Było to przecież olbrzymie imperium słowiańskie, zajmujące większość Europy przez wiele tysiącleci. To, co napisałem powyżej nie jest prawdą. I piszę to z pełnym przekonaniem, ale nie wszyscy podzielają moje zdanie. Jest pewna grupa osób, która uważa, że Wielka Lechia faktycznie istniała. Czy i jak przekonywać ją do prawdy? Wielka Lechia – wielka ściema? Popularność Wielkiej Lechii irytuje naukowców. Odnosząc się do tego zjawiska społecznego, nie stronią od ostrego słownictwa i mocnych ocen. Czy w ten sposób przekonają wierzących w Wielką Lechię do zweryfikowania poglądów? Warto zastanowić się nad przykładami ze swojego życia. Czy kiedyś w czasie dyskusji ktoś przekonał was do swoich poglądów, mówiąc, że wasze opinie są głupie i wyssane z palca? To raczej przyniosłoby odwrotny skutek. Zrozumieć Wielkolechitów Od sierpnia 2022 roku do marca 2023 roku w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie można było zwiedzać wystawę „Wielka Lechia – wielka ściema”. Cel ekspozycji stanowiło wykazanie, ze tworu takiego nigdy nie było, a jest to współczesne zjawisko kulturowe i społeczne. Powstało – zdaniem ekspertów – z kilku powodów: kryzysu edukacji historycznej, upadku dotychczasowych autorytetów, zagubienia w zglobalizowanym świecie i poszukiwania własnej tożsamości. Dopiero niedawno ukazała się publikacja z referatami, które wygłoszono na sesji naukowej, która odbyła się podczas prezentowania wystawy. Moją uwagę przykuł artykuł napisany nie przez archeologów czy historyków, ale psychologów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Konrada Kazimierza Kośnika i Jagodę Marię Polak. Nie obrażaj, rozmawiaj Jakie są sugestie tych ekspertów, dotyczące kwestii przekonywania do swoich racji? „Zakładamy, iż powinnością badacza jest dążenie do unikania krzywdy i cierpienia jakiejkolwiek osoby. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z jakości merytorycznej. Każda treść może zostać wyrażona w różnorodnych formach. Chodzi tu o taki dobór form przekazu, aby nie była dotkliwa dla osób postronnych, a dążeniu do Prawdy – w myśl greckiego kanonu wartości – towarzyszyło dążenie do Dobra” – piszą Kośnik i Polak. Psycholodzy dostrzegają problem w tym, że środowisko akademickie wyśmiewa zwolenników narracji wielkolechickich – w różnych formach, czasem wskazując absurdalność wywodów albo ironizując lub wskazując na chorobę psychiczną ich głosicieli. „Zrozumiałe, iż jakaś idea może nas bawić, jednakże dawanie ujścia owej wesołości w prywatnym zaciszu jest czym innym niż szyderstwa skierowane w stronę konkretnych osób lub grup społecznych na forum publicznym” – podkreślają W mojej ocenie kluczowym zdaniem w artykule jest to: „Osoba obrażana nie zechce podążać za wskazówkami kogoś, kto nie okazuje jej szacunku”. Jak zatem naukowiec powinien podchodzić do tego zjawiska? Próbować zrozumieć i wyjaśniać Jakiś czas temu rozmawiałem o Wielkiej Lechii z historykiem, prof. Pawłem Żmudzkim. Spytałem go o to, jak należy podchodzić do tej koncepcji. – Można powiedzieć, że mit Wielkiej Lechii jest żywy, funkcjonuje i nie sposób tego ignorować. Ani nie widzę powodu, żeby to zwalczać. Trzeba wyjaśniać, że to nie jest wiedza historyczna, racjonalna. Jest to mit i trzeba tłumaczyć, czym się różni mit od racjonalnej wiedzy – podkreślił ekspert. Z kolei psycholodzy w muzealnej publikacji zalecają coś, co określają jako emocjonalne zdystansowanie wobec analizowanej narracji. Ale czy jest to możliwe przy tak gorącym temacie? Kosmiczne piramidy? Gdy byłem nastolatkiem, powątpiewałem w to, że Egipcjanie wznieśli piramidy. Stopniowo jednak zmieniałem zdaniem, pogłębiałem i poszerzałem wiedzę. Ale robiłem to we własnym tempie i na własnych zasadach. Dlatego, gdy bliska mi osoba podarowała książkę, w której obalano każdą z pseudoarcheologicznych koncepcji, poczułem irytację. Na złość jej książki nie przeczytałem, bo stwierdziła: „pokazuję ci drogę na skróty, żebyś nie błądził”. Mylenie się i kluczenie jest naturalną koleją rzeczy, zwłaszcza w młodości. Z poszukiwań rodzą się ciekawe pomysły. A do prawdy każdy dociera w swoim czasie, na własnych zasadach i z pewnością – nie pod przymusem. Do napisania tego tekstu zainspirowała mnie książka „Wielka Lechia – wielka ściema”, która ukazała się nakładem Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie i Grupy Wydawniczej FNCE pod redakcją Eweliny Siemianowskiej, Dariusza Stryniaka, Artura Wójcika i Marcina Wieczorka. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Historia ukryta w dziurawych czaszkach gęsi. Odkrycie z niemieckiej latryny zaskoczyło badaczy
Archeolodzy odkryli szczątki rzadkich gęsi, które przed wiekami mogły zdobić dwory i majątki lokalnych elit. Wyniki badań pokazują, jak wcześnie człowiek zaczął kształtować wygląd zwierząt według własnych upodobań.
Pozostałości zwierząt znajdowane podczas wykopalisk archeologicznych często pozwalają odtworzyć dietę, gospodarkę i codzienne życie dawnych społeczności. Czasem jednak dostarczają informacji znacznie dziwniejszych. Tak stało się w przypadku szczątków czterech gęsi odkrytych w XVII-wiecznej latrynie na terenie Brandenburgii. Analiza kości wykazała, że należały one do rzadkiej odmiany ptaków hodowanych ze względu na nietypowy wygląd. Odkryto kości czubatych gęsi Badacze opisali swoje odkrycie na łamach czasopisma naukowego „International Journal of Paleopathology”. Kości ptaków odnaleziono podczas prac archeologicznych prowadzonych w latach 2021–2023 w miejscowości Flecken Zechlin w Brandenburgii. Badania towarzyszyły renowacji historycznego budynku stojącego nad jeziorem Schwarzer See. Miejsce to przez setki lat było związane z lokalnymi elitami. Należało do cystersów, chrześcijańskich biskupów i przedstawicieli arystokracji. W XVII wieku funkcjonowała tu rezydencja wykorzystywana między innymi jako dwór myśliwski. Wśród setek odnalezionych szczątków zwierzęcych naukowcy natrafili na cztery wyjątkowo dobrze zachowane czaszki gęsi domowych. Wszystkie pochodziły z osadów wypełniających XVII-wieczny szyb latrynowy. Choć początkowo nie wydawały się szczególnie interesujące, dokładniejsze oględziny ujawniły osobliwe zmiany w budowie czaszki. W okolicy kości ciemieniowych znajdowały się otwory o różnej wielkości, które nie były wynikiem uszkodzeń pośmiertnych. U jednego z osobników otwór miał około 15 mm średnicy i obejmował znaczną część sklepienia czaszki. Gęsi czubek to sprawa człowieka Autorzy badania podkreślają, że kości nie nosiły śladów działania ognia, obróbki rzeźniczej ani uszkodzeń spowodowanych przez zwierzęta. Krawędzie otworów były gładkie, a ich wygląd wskazywał, że zmiany powstały jeszcze za życia ptaków. To naprowadziło badaczy na trop rzadkiej cechy spotykanej u niektórych ras drobiu. Chodzi o tzw. czubatość, czyli mutację powodującą powstawanie charakterystycznego pióropusza. Cecha ta występuje między innymi u niektórych ras kur, kaczek i gęsi, np. rzymskich. – Przypominały kury czubate, a gdy podobieństwo do kaczek czubatych stało się oczywiste, przypomniały mi się obrazy d’Hondecoetera. To obrazy holenderskiego artysty, które przedstawiały gęsi czubate i powstały mniej więcej w tym samym czasie, gdy ptaki te żyły w XVII-wiecznych Niemczech – powiedziała Maaike Groot, badaczka z Freie Universität Berlin i autorka badania. Zdaniem autorów publikacji odkryte w Brandenburgii czaszki należały właśnie do takich czubatych gęsi. Ich obecność na stanowisku archeologicznym sugeruje, że ptaki o nietypowym wyglądzie były hodowane w tym regionie już w XVII wieku. To ważna informacja, ponieważ podobne znaleziska są rzadkie, a źródła historyczne nie zawsze pozwalają ustalić, kiedy i gdzie rozpowszechniły się poszczególne odmiany udomowionych zwierząt gospodarskich. Wyjątkowy wygląd ma swoją cenę Choć dla hodowców ptaków stanowi atrakcyjny element wyglądu zwierzęcia, wiąże się również ze zmianami w budowie czaszki. W niektórych przypadkach kości sklepienia czaszki nie zrastają się całkowicie, pozostawiając otwór przykryty jedynie tkankami miękkimi. Jednak ta ingerencja w wygląd ptaków miała swoją cenę. Według autorki badania może to powodować wysoką śmiertelność, słabą koordynację, a nawet utratę wzroku i słuchu u niektórych dorosłych osobników. Jednak dowody nie zawsze są jednoznaczne. – Obecność i rozmiar czuba nie pozwalają wiarygodnie przewidzieć nieprawidłowości anatomicznych ani behawioralnych – zauważa Groot, wyjaśniając, że niektóre kaczki z dziurami w głowie żyją całe życie bez widocznych problemów, podczas gdy inne cierpią. Badacze zwracają uwagę, że stanowisko w Flecken Zechlin było związane z przedstawicielami wyższych warstw społecznych. Możliwe więc, że niezwykłe gęsi pełniły nie tylko funkcję użytkową, ale także reprezentacyjną. – Gęsi czubate mogły być trzymane dla celów wystawowych i prestiżowych – powiedziała Groot. Zwierzęta o rzadkich lub efektownych cechach wyglądu często stanowiły oznakę prestiżu, podobnie jak egzotyczne rośliny czy kosztowne przedmioty sprowadzane z odległych regionów Europy. Źródło: International Journal of Paleopathology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hominidów oddzielały się od wspólnego przodka, śmiech stawał się coraz szybszy. Ludzie osiągnęli w tej dziedzinie mistrzostwo – śmiejemy się najszybciej ze wszystkich człekokształtnych i jako jedyni potrafimy drastycznie zmieniać tempo śmiechu w zależności od sytuacji. Plastyczność, czyli klucz do języka Przejdźmy teraz do sedna. Co ma wspólnego śmiech z mową? U małp rytm śmiechu jest dość sztywny, natomiast u ludzi cechuje się ogromną plastycznością. Ta zdolność do kontrolowania tempa i struktury wydawanych dźwięków jest uznawana za fundament zaawansowanej kontroli wokalnej. Im bardziej zmienny i nieprzewidywalny jest śmiech, tym silniej oddziałuje on na emocje innych, sprzyjając budowaniu więzi społecznych. To właśnie ta rosnąca kontrola nad aparatem mowy, trenowana była przez miliony lat podczas radosnych interakcji. Wiele wskazuje na to, że umiejętność kontroli dźwięków mogła stopniowo wzrastać w toku ewolucji małp człekokształtnych i człowieka, co – jak przypuszczają badacze – mogło przyczynić się do powstania mowy i języka. Aby potwierdzić te ustalenia, konieczne są dalsze analizy i to na zdecydowanie większej próbie. W tym badaniu wzięło udział tylko kilkanaście zwierząt i parę osób. Zatem wiele śmiechu jeszcze przed nami. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym odkryto dwa groby. To mogą być alienaci
Przewodniczka turystyczna dostrzegła wystające kości ludzkie na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym. Na miejsce przybyła policja, a później – archeolodzy, bo szkielety, które odsłoniła ziemia mają kilkaset lat. Złożono je na wyjątkowym cmentarzu. Kto na nim spoczął?
Z Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym rozpościera się wspaniały widok na okolicę i zabytkową architekturę miasta. Wznosi się ona na wysokość ok. 175 m n.p.m. Trzy drewniane krzyże postawiono tu w 1708 roku. Upamiętniały liczne ofiary zarazy morowej, czyli cholery, która pustoszyła region. Już w XVI wieku wyniesienia określano mianem Góry Krzyżowej. Dziś nadal stoją tam trzy krzyże, jednak te są XIX-wieczne. Nierozpoznana Góry Trzech Krzyży Krąży bardzo wiele informacji na temat tego miejsca. Na podstawie pojedynczych znaleziska dokonywanych na powierzchni stwierdzono, że znajdowała się tam nekropolia, ale nigdy nie przeprowadzono szerszych wykopalisk. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) poinformował właśnie o nowym odkryciu. W maju lokalna przewodniczka wycieczek turystycznych z Kazimierza Dolnego poinformowała służby o ujawnieniu na Górze Trzech Krzyży przypuszczalnych szczątków kostnych. Służby w akcji. Co to za kości? Najpierw do akcji wkroczyła policja, która potwierdziła, że faktycznie na powierzchni widoczna jest ludzka czaszka. Miejsce zabezpieczono, po czym na miejscu pojawili się inspektorzy archeologiczni lubelskiego urzędu konserwatorskiego. „Oględziny konserwatorskie potwierdziły, że zabezpieczone przez Policję szczątki pochodzą ze zniszczonego w wyniku intensywnych procesów erozyjnych pochówku ludzkiego. Jest to kolejne znalezisko o charakterze grobowym na tym obszarze” – podał LWKZ w mediach społecznościowych. Również w 2021 roku doszło do podobnego odkrycia. Ale już w połowie XIX wieku, gdy stawiano nowe trzy krzyże, natknięto się na szczątki ludzkie. Erozja i ratownicze wykopaliska Kości zaczęły pojawiać się na powierzchni w ostatnich latach w wyniku intensywnej erozji spowodowanej ruchem turystycznym oraz spływem wód deszczowych. Inspektorzy zadecydowali, że niezbędne jest przeprowadzenie interwencyjnych badań archeologicznych – wykopaliskowych w miejscu odkrycia czaszki i nieinwazyjnych, geofizycznych na całej przestrzeni punktu widokowego – aby ustalić zasięg przypuszczalnego cmentarzyska. Dwa dziecięce groby Badania przeprowadzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem archeologa dr. Łukasza Miechowicza. W miejscu odnalezienia szczątków udało się zlokalizować dwa groby: Grób nr 1 – zarys jego jamy grobowej był bardzo słabo czytelny. Wewnątrz znajdował się szkielet małego dziecka, długości ok. 50 cm. Być może było to niemowlę. Nie było przy nim żadnych przedmiotów; Grób nr 2 – w tym przypadku zarys jamy grobowej był dobrze czytelny. Zlokalizowano pozostałości po trumnie w postaci 7 gwoździ żelaznych. Odsłonięto szkielet dziecka. Z analiz czaszki wykonanych w Zakładzie Medycyny Sądowej wynika, że miało około trzech lat. Zmarły w drugim grobie był wyposażony na ostatnią drogę w kilkanaście niewielkich szklanych paciorków. Zdaniem badaczy była to pierwotnie ozdoba nakrycia głowy lub rozsypany naszyjnik. Czy mamy do czynienia z alienatami? Według dr. Łukasz Miechowicza, odkryte groby dziecięce pochodzą zapewne z XVI–XVII wieku. „Stanowią one być może część większego cmentarza, którego strefa ulokowana w zachodniej partii Wzgórza Trzech Krzyży była zarezerwowana dla dzieci. Nie możemy również wykluczyć, że funkcjonował tu cmentarzyk dziecięcy zarezerwowany dla tzw. alienatów – dzieci nieochrzczonych, które z różnych względów nie mogły być pochowane na cmentarzu parafialnym” – podał LWKZ. Góra Trzech Krzyży pełna tajemnic National Geographic Polska spytał dr. Miechowicza o to, czy jego zdaniem Góra Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym nadal może nas zaskoczyć. – Góra Trzech Krzyży nigdy nie była badana archeologicznie, myślę że skrywa jeszcze dużo archeologicznych zagadek. Intrygujące są np. informacje w zapiskach źródłowych o znajdujących się tu niegdyś kopcach, być może kurhanach – przekazał. Poza tym zespół pod jego kierunkiem przeprowadził na wzniesieniu badania georadarowe. – Wykazały, że mogą się tu znajdować nieznane elementy architektury, ale wymaga to weryfikacji w formie badań wykopaliskowych – dodał. Źródła: LWKZ, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Starożytne władczynie z miasta Ur. To kobiety mogły być pierwszymi królami w historii
Brytyjski archeolog Leonard Woolley odkrył w grobowcach Ur bogactwo, które automatycznie przypisał potężnym królom. Najnowsze analizy naukowe oraz nowoczesne technologie dowodzą jednak, że te spektakularne insygnia władzy i bogate pochówki należały do kobiet.
Spis treści: Kobiety pochowane jak królowie Potęga miasta Ur Królowa – a może król – Puabi „Pieczęć nie może należeć do niej" Królowa królowych Starożytne miasto Ur, wyrastające z równin aluwialnych południowej Mezopotamii na terenie współczesnego Iraku, rozkwitło ponad 4000 lat temu. Było to jedno z najwcześniejszych miast na świecie, ze scentralizowaną władzą. Jego władcy kontrolowali rozległe sieci handlowe, wznosili monumentalną architekturę i nadzorowali złożone instytucje religijne. Ur było nieprzerwanie zamieszkane przez ponad trzy tysiąclecia, zanim rzeka Eufrat zmieniła bieg, a pustynia pochłonęła miasto. Władcy Ur stanowią jedne z najstarszych świadectw monarchii – pełnej przepychu, ale i przemocy. Kobiety pochowane jak królowie Kiedy brytyjski archeolog Leonard Woolley prowadził wykopaliska na królewskim cmentarzysku w Ur w latach 1926–1934, odkrył pochówki po brzegi wypełnione kosztownościami. Grobowce przepełniały złote i srebrne naczynia, cenna biżuteria oraz rzeźbione pieczęcie, które pełniły funkcję podpisów elit. Bardziej ponure było świadectwo składania ofiar z ludzi: dziesiątki służących, ubranych w bogate dworskie stroje, ułożono niczym w teatralnej scenie – jedna z kobiet wciąż miała palce zaciśnięte na strunach harfy. Dokumentując wyposażenie grobowe i szczątki szkieletów, datowane na okres między 2600 a 2450 rokiem p.n.e., Leonard Woolley odnotował także kilka osobliwych znalezisk. Jeden szkielet, złożony wraz z bronią, wydawał się należeć do kobiety. Inny z kolei, również zidentyfikowany jako należący do kobiety, otoczony był rytualnymi insygniami władzy – w tym złotymi sztyletami, koronami, diademami, królewskimi pieczęciami cylindrycznymi, kamienną architekturą oraz ciałami ofiar złożonych z ludzi. Ponadto niektóre inskrypcje zrodziły poważne pytania o status społeczny i realną władzę kobiet. Kim były tajemnicze kobiety z grobowców? Niektóre z najbardziej okazałych pochówków zdawały się należeć do kobiet, a chowano je w sposób, który pierwsi archeolodzy zwykle kojarzyli z królami. Tylko trzy spośród 16 królewskich grobowców na tym cmentarzysku zawierały męskie szczątki, które mogły należeć do głównych pochowanych tam osób (a nie do ofiar). Groby te wyróżniały się jako „wyraźnie mniejsze od pozostałych grobowców królewskich, a ich wyposażenie było dalekie od przepychu” – pisał P.R.S. Moorey, archeolog, który opisywał te odkrycia w latach 80. XX wieku. Leonard Woolley i badacze, którzy poszli jego śladem, zakładali, że kobiety pochowane w tych królewskich grobach były małżonkami władców, a ich mężowie – choć ich fizyczne szczątki zaginęły – byli mężczyznami poświadczonymi jako królowie w tekstach z okresu wczesnodynastycznego, pochodzących spoza królewskiego cmentarzyska. Przekonanie, że wczesna władza królewska w Mezopotamii była z natury męska, było powszechne i na każdym kroku kierowało interpretacją znalezisk archeologicznych. Uważano, że kobiety po prostu nie mogły rządzić Ur. Męski punkt widzenia archeologii sprzed stu lat A co, jeśli było inaczej? Archeologię kształtują pytania, które zadaje; zmiana tych pytań może czasem prowadzić do radykalnie odmiennych interpretacji dowodów. Tak było w przypadku Człowieka z Kości Słoniowej – osoby o wysokim statusie z epoki miedzi na Półwyspie Iberyjskim – którego przemianowano na Kobietę z Kości Słoniowej po tym, jak zaawansowana analiza DNA wykazała, że była kobietą. Podobnie najnowsze ponowne analizy naukowe ujawniły, że niektóre groby starożytnych wojowników na świecie należały do kobiet, które początkowo błędnie uznano za mężczyzn. Amy Gansell, profesorka na Saint John’s University, zwraca uwagę, że narracja Leonarda Woolleya pełna jest „błahych, przestarzałych i czasem stronniczych założeń”. Wiele z tych założeń zostało „utrwalonych” i „przekazywanych jako zwykłe fakty, zwłaszcza gdy [opowieści Woolleya] przenikały przez w większości męskie środowisko archeologów, profesorów archeologii i kuratorów”. Jedna z pieczęci cylindrycznych mogła na przykład wskazywać kobietę o imieniu A-su-sikil-am jako główną władczynię (lugal), a jej męża jako jej małżonka. Nowe spojrzenie na pochówki z Ur Niezależna archeolożka Kathleen McCaffrey, specjalizująca się w problematyce płci i religii na starożytnym Bliskim Wschodzie, zadaje inne pytanie dotyczące pochówków w Ur. Ponownie analizuje materiał archeologiczny w świetle postępów, jakie dokonały się w tej dziedzinie w ciągu ostatniego stulecia – w tym innowacji w technologiach kryminalistycznych oraz rosnącego dorobku badań nad płcią w tamtym okresie. Co się dzieje, gdy przestajemy wymagać, by dowody pasowały do oczekiwań archeologów XX wieku? Kathleen McCaffrey i inni badacze ponownie przyglądają się znaleziskom w dziedzinie, która przez długi czas traktowała kobiety raczej jako bierne niż aktywne uczestniczki dawnych kultur. Pytanie, dlaczego niektóre sumeryjskie kobiety chowano jak królów, ma zdaniem Kathleen McCaffrey dość prostą odpowiedź: „Bo były królami”. Potęga miasta Ur Ur, jedno z pierwszych miast na świecie, zostało założone około 3800 roku p.n.e. w pobliżu żyznej delty, gdzie rzeka Eufrat uchodziła wówczas do Zatoki Perskiej, co zapewniało mu doskonałą lokalizację portową. Będąc częścią cywilizacji Sumerów – sieci miast-państw dzielących te same praktyki kulturowe i wierzenia religijne – Ur wyróżniało się jako potężne centrum handlowe. Do miasta-państwa napływały towary luksusowe: lazuryt sprowadzany z północno-wschodniego Afganistanu, czysta miedź z Omanu oraz lśniące srebro z Turcji i zachodniego Iranu. W samym sercu miasta wznosił się potężny ziggurat, czyli schodkowa świątynia dedykowana bogu księżyca. Podobnie jak wszystkie sumeryjskie miasta-państwa tamtej epoki, Ur było teokracją. Władza polityczna i religijna były ze sobą nierozerwalnie związane, a władcy czerpali legitymizację bezpośrednio od bogów, którym służyli. Świątynia nie była jedynie instytucją religijną – stanowiła główną siłę gospodarczą i polityczną, kontrolując ogromne obszary ziemi i zasoby. Rola kapłanek w Ur To splecenie władzy boskiej i ziemskiej stworzyło warunki, które mogły ułatwić kobietom dostęp do władzy w Ur. Zapiski z okresu wczesnodynastycznego są rzadkie, ale wiemy, że w późniejszym Sumerze opiekuńcze bóstwo każdego miasta mogło zostać rytualnie zaślubione z człowiekiem przeciwnej płci, który stawał się wówczas jego arcykapłanem lub arcykapłanką. W każdym mieście-państwie była to pozycja o ogromnych wpływach religijnych, politycznych i ekonomicznych, a arcykapłanki z Ur dominują w zachowanych źródłach historycznych. Funkcja arcykapłanki była bez wątpienia najpotężniejszym stanowiskiem, jakie kobieta mogła piastować w starożytnym Sumerze, a rola ta przetrwała przez ponad 500 lat. Jedna z kapłanek w Ur, żyjąca w erze sargońskiej (ok. 2334–2150 p.n.e.) kobieta imieniem Enheduanna, napisała wpływowe teksty, które są czytane do dziś – co stanowi zdumiewające świadectwo jej trwałego wpływu politycznego i kulturowego. Czy Mezopotamia na pewno była patriarchalna? Dr Julia Asher-Greve, badaczka zajmująca się archeologią Bliskiego Wschodu, pisała, że „istnieją podstawy, by wątpić, iż sumeryjska struktura społeczna była ściśle patriarchalna, ponieważ możliwe było dziedziczenie przez linię żeńską, a kobiety zajmowały wysokie stanowiska w państwie, gospodarce i kulcie, mogły stać na czele rodziny i miały znaczące prawa”. Choć prawa i status kobiet różniły się w zależności od regionu i zmieniały na przestrzeni stuleci, dr Julia Asher-Greve opisywała ten okres jako „złoty wiek kobiet”. Twierdziła, że w dziejach Mezopotamii to właśnie okres wczesnodynastyczny „dostarczył tak bogatego i zróżnicowanego materiału dotyczącego kobiet. W źródłach pisanych wymienia się z imienia liczne kobiety o różnym statusie społecznym; są one także przedstawiane na reliefach, pieczęciach i innych przedmiotach albo w formie posągów”. Kolejnych dowodów na obecność kobiet u władzy dostarczają ich tytuły: nin i en. Dr Julia Asher-Greve zauważała, że niektórzy badacze sugerują, iż kobiety noszące tytuł nin mogły rządzić samodzielnie. Pogląd ten podziela Kathleen McCaffrey. Tytuł en miał zarówno znaczenie polityczne, jak i religijne. Początkowo wyróżniał najwcześniejszych sumeryjskich władców, a później oznaczał arcykapłanów i arcykapłanki wielkich świątyń Sumeru. Język sumeryjski nie ma rodzaju gramatycznego, a en jest jednym słowem oznaczającym kapłana lub kapłankę, niezależnie od płci. Kobiety Ur jako boski i ziemski autorytet Te wątki układają się w obraz społeczeństwa, w którym kobiety mogły być akceptowane jako główne władczynie, wspierane zarówno przez boski, jak i ziemski autorytet, oraz chowane z dobrami odzwierciedlającymi ich status. Kathleen McCaffrey postanowiła ponownie przyjrzeć się grobowcom w Ur po tym, jak na pobliskim stanowisku z epoki brązu Umm el-Marra odkryto kobiety pochowane z przedmiotami tradycyjnie uznawanymi za męskie, takimi jak broń i męskie nakrycia głowy. Znalezisko okazało się przełomowe i skłoniło archeolożkę do ponownego rozważenia niespójności, które Leonard Woolley dostrzegł między grobowcami elitarnych kobiet i mężczyzn pochowanych na królewskim cmentarzysku. W trakcie tej analizy szczególnie wyróżniły się trzy kobiety: królowa Puabi, nieznana z imienia królowa pochowana w Grobowcu Królewskim 1054 oraz królowa A-su-sikil-am. Królowa – a może król – Puabi Roszczenie Puabi do władzy jest najbardziej widoczne. Choć tysiąclecia późniejszych pochówków naruszających wcześniejsze groby, rabunków oraz niszczącego działania środowiska odcisnęły swoje piętno na królewskim cmentarzysku w Ur, grób Puabi jest najbardziej okazałym z tych, które przetrwały w nienaruszonym stanie. Leonard Woolley opisywał jej komorę grobową jako wypełnioną „zdumiewającym bogactwem darów: naczyń ze złota, srebra, miedzi i gliny, a także z takich minerałów jak biały kalcyt, steatyt, obsydian i lazuryt; srebrnych głów lwic stanowiących niegdyś element mebla, złotych rurek do picia, złotych pił i dłut oraz inkrustowanej planszy do gry”. Spektakularny grobowiec drobnej królowej W komorze grobowej spoczywała sama Puabi – drobna kobieta mająca niespełna półtora metra wzrostu, która zmarła w wieku około 40 lat. Od czubka głowy aż po kolana Puabi była okryta złotem i kamieniami szlachetnymi. Jej nakrycie głowy składało się z setek starannie wykonanych elementów. Długie, wijące się złote wstęgi tworzyły podstawę dla kilku wieńców z delikatnych złotych liści i kwiatów z kamieni szlachetnych. Tuż nad oczami połyskiwał diadem z nachodzących na siebie złotych pierścieni, a a misterny złoty grzebień zdobiło siedem złotych rozet, które drżałyby przy każdym jej ruchu. Miała na sobie również wyjątkową pelerynę wykonaną w całości z koralików: długie sznury złota, srebra, agatu, karniolu i lazurytu lśniły i mieniły się wokół jej sylwetki. Dodatkowo zdobiły ją szpile, kolczyki, bransolety, pierścienie na każdym palcu, szeroki pas ze złota i lapis lazuli, a nawet podwiązka ze złota i kamieni szlachetnych zawiązana na kolanie. U jej boku znaleziono złote sztylety oraz kilka pieczęci cylindrycznych. Jedna z nich nosiła jej imię i królewski tytuł, który miał jej towarzyszyć w zaświatach. Podobnie jak innych członków rodziny królewskiej spoczywających na tym cmentarzysku, także Puabi do życia pozagrobowego odprowadzono poprzez ofiary z ludzi. W jej komorze grobowej spoczywało troje ludzkich towarzyszy, a kolejnych 21 osób złożono w przylegającym dole śmierci. Wyposażenie grobowca Puabi Dół śmierci przedstawiał starannie zaaranżowaną scenę. Pięciu mężczyzn z miedzianymi sztyletami zdawało się strzec rampy wejściowej. Dwa woły ciągnące rydwan, w towarzystwie pięciu ludzi, zajmowały centralną część dołu, podczas gdy jeszcze jeden mężczyzna najwyraźniej pilnował garderoby, z której wysypywały się złote i srebrne misy oraz czary, srebrne lwie głowy i inkrustowana muszlą szkatułka na kosmetyki. Po przeciwnej stronie dołu szkielety dziesięciu kobiet siedziały w dwóch równych rzędach, każda w ozdobnym nakryciu głowy, a niektóre z nich trzymały instrumenty muzyczne. Pod wrażeniem przepychu grobowca Woolley zauważył, że „bogactwo dołu śmierci przylegającego do »Grobu Króla« było niczym w porównaniu z tym”. Późniejsi badacze szukali wyjaśnień, które mogłyby uzasadnić, dlaczego kobieta ta otrzymała tak wystawny pochówek. – Czy kobiety w tych grobach zawsze były królewskimi żonami, czy też wśród kobiet z rodu królewskiego istniała jakaś inna ranga, która uprawniała je do pochówku wraz z ofiarami? – zastanawiał się jeden z badaczy pod koniec lat 70. Puabi była królewską żoną, czy rządziła samodzielnie? Choć zespół Leonarda Woolleya jako pierwszy odnotował, że pieczęć cylindryczna Puabi podawała jej imię i tytuł, ale nie wspominała o mężu, badacze ci nie wydawali się przypisywać temu pominięciu szczególnego znaczenia. Zamiast tego wysunęli hipotezę, że mąż Puabi był owym zaginionym królem z sąsiedniego grobu, nazwanego „Grobem Króla”. Od tamtego czasu naukowcy zaproponowali liczne teorie mające wyjaśnić tę zagadkę, argumentując na różne sposoby: że Puabi była żoną króla, którego nie wymieniono na jej pieczęci (wskazywano wielu różnych kandydatów na męża), arcykapłanką poślubioną bogu księżyca lub – co sugerują nowsze badania – że mogła rządzić samodzielnie. Od 2008 roku Kathleen McCaffrey nadała tej debacie nowy kierunek, argumentując, że Puabi mogła być główną władczynią, ważną postacią religijną i żoną, a żadna z tych ról nie musiała ograniczać jej zdolności do pełnienia pozostałych. Kolejny dowód wskazujący na możliwe sprawowanie władzy znaleziono na pieczęci Puabi, która nosiła tytuł nin. Często tłumaczono go jako „królowa” lub „pani”, ale – co kluczowe – mógł on również oznaczać niezależnego władcę, żonę władcy albo tytuł męskich bóstw, co sugeruje, że sam w sobie oznaczał autorytet, a nie relację z mężczyzną. Kathleen McCaffrey odczytuje nin Puabi jako oznaczenie władzy, nie małżeństwa. Zwraca ponadto uwagę, że „w największych królewskich pochówkach nie odnaleziono głównych zmarłych, a choć w przypadku najwspanialszych grobowców z Ur zawsze domyślnie zakładano obecność mężczyzny, przepych komory Puabi nie wspiera tego założenia”. Wielka zagadka cmentarzyska w Ur W większości elitarnych pochówków na królewskim cmentarzysku w Ur brakuje jednoznacznych szczątków głównej pochowanej osoby, co pozostawia płeć zmarłych kwestią otwartą. Tak zwany Wielki Dół Śmierci, masowy pochówek na królewskim cmentarzysku, zawierający największą liczbę ofiar z ludzi – łącznie 73 – pierwotnie przypisywano królowi, którego komora grobowa miała zostać zniszczona już w starożytności. Niedawno antropolożka Aubrey Baadsgaard przekonująco argumentowała jednak, że główny pochówek należał do kobiety, odróżniającej się od otaczających ją ofiar przepychem biżuterii i wyposażenia grobowego, a nie przylegającą komorą pochówkową. Dalsze badania tej teorii przeprowadzone przez archeologa Richarda Zettlera ujawniły inskrypcję na pieczęci cylindrycznej, która może łączyć tę kobietę z potężnym urzędem kapłańskim, dostarczając kolejnego dowodu na to, że to kobiety otrzymywały najbardziej wystawne pochówki na tym cmentarzysku. „Pieczęć nie może należeć do niej” Imię drugiej potencjalnej władczyni pozostaje nieznane, ale jej wczesnodynastyczny grób z królewskiego cmentarzyska w Ur, Grobowiec Królewski 1054, Leonard Woolley opisał jako „najpełniejszy zachowany przykład królewskiego grobowca”. Centralna postać pochowana w tym niezwykłym grobie trzymała w dłoniach złoty kubek i była bogato ozdobiona złotem oraz klejnotami w tym samym stylu co Puabi. Podobnie jak Puabi, również ona została pochowana ze znaczącymi pieczęciami cylindrycznymi, w tym jedną wykonaną z litego złota, przymocowaną do jej szaty wyjątkową złotą szpilą z karneolem. Gdy Leonard Woolley otwierał grób, odkryto dwa sztylety oraz pieczęć z inskrypcją „Król Mes-kalam-dug”. Archeolog odnotował swoje zdumienie tym znaleziskiem, pisząc, że „skoro główną osobą pochowaną w kopułowym grobowcu jest kobieta, pieczęć nie może należeć do niej”. Archeologiczne uprzedzenia Jak zauważa Kathleen McCaffrey, wyjaśnienie Leonarda Woolleya pozostało w dużej mierze niepodważone, co w jej ocenie jest niezwykle wymowne. Zamiast tego naukowcy spierali się o jego sugestię, jakoby pieczęć była darem grobowym od męża zmarłej kobiety. Jedni tę koncepcję przyjmowali, inni odrzucali. Żaden z nich nie zakwestionował jednak samego założenia, że skoro główną osobą w grobowcu była kobieta, to królewska pieczęć i sztylety nie mogły być jej własnością. Kathleen McCaffrey argumentuje, że tam właśnie kryje się uprzedzenie. Jeśli wyjdzie się z założenia, że tylko mężczyźni mogą posiadać królewskie pieczęcie, wówczas królewska pieczęć w grobie kobiety staje się jedynie nienależącą do tego miejsca własnością mężczyzny. To z kolei po cichu przenosi ciężar dowodu na każdego, kto chciałby przypisać jej własność kobiecie. Męska pieczęć w kobiecym grobie Imię na pieczęci – Mes-kalam-dug – dodatkowo komplikuje cały obraz. Odnaleziono je bowiem w dwóch różnych grobach na tym cmentarzu: w opisywanym grobowcu królewskim, gdzie towarzyszył mu tytuł królewski, oraz w prywatnym grobie, gdzie tego tytułu brakowało. Badacze, w tym sam Leonard Woolley, sugerowali, że mowa tu o dwóch różnych osobach – z których jedna była królem, a druga niepochodzącym z rodu królewskiego imiennikiem tego władcy – jednak kwestia ta była przedmiotem ożywionej dyskusji na przestrzeni ostatniego stulecia. Jeśli zaś chodzi o to, jak pieczęć męskiego króla znalazła się w grobowcu kobiety, Kathleen McCaffrey zauważa, że przed pochówkiem mogła ona krążyć przez pokolenia jako pamiątka rodowa. Istotnie, kilka grobów na cmentarzu królewskim zawierało przedmioty, które dla grzebanych z nimi ludzi miały charakter historyczny, a nawet starożytny, jako że składanie do grobów pamiątek rodowych było w tamtym okresie powszechną praktyką w pochówkach elity. Nieznanej królowej towarzyszyło również czworo dworzan, co stanowiło odzwierciedlenie jej władzy nad życiem innych ludzi. Ostatnia z wielkich królowych Ostatnią z potencjalnie suwerennych królowych jest A-su-sikil-am. Świadectwa jej istnienia przetrwały w dotkliwie splądrowanym i zniszczonym Grobowcu Królewskim 1050, gdzie jej imię znaleziono wyryte na pieczęci cylindrycznej obok imienia jej męża. Ta nietypowa inskrypcja została opatrzona przypisem przez tłumacza z 1934 roku ze względu na swoją osobliwość: „Jeśli kolumny tekstu będą czytane w zwykły sposób [...] otrzymujemy zapis: A-su-sikil-am król Ur; A-kalam-dug [jego/jej małżonek]. Powinniśmy jednak oczekiwać, że to A-kalam-dug będzie imieniem króla, a A-su-sikil-am [...] imieniem królewskiej kapłanki”. Tłumacz doszedł do wniosku, że starożytny skryba musiał popełnić kilka błędów podczas pisania i że tekst – choć wyryty z wielką precyzją – należy czytać na przemian, mieszając wersy i zmieniając ich kolejność, tak aby męskie imię mogło zostać powiązane z tytułem władcy. Kathleen McCaffrey sugeruje, że inskrypcja na tej pieczęci cylindrycznej – cennym przedmiocie, nad którym pracowali wyłącznie najzdolniejsi artyści i skrybowie – oznacza dokładnie to, co jest w nim napisane: A-su-sikil-am była głównym władcą, jej mąż zaś pełnił jedynie funkcję małżonka, a nie panującego króla. – Co jest bardziej prawdopodobne? – pyta McCaffrey: to, że królewski skryba błędnie zapisał imiona i tytuły swoich władców, czyli dwóch najpotężniejszych osób w Ur, czy to, że współcześni uczeni nagięli swoje tłumaczenia? Królowa królowych Woolley nazwał jeden z grobowców „Grobem Króla”, choć nigdy nie odnaleziono w nim ani króla, ani nawet inskrypcji, która by o nim wspominała. Komora grobowa królewskiej osoby została splądrowana, a szczątki szkieletu zaginęły lub zostały zniszczone tysiące lat temu. Ogólny przepych grobowca i duża liczba znalezionej w nim broni zostały wówczas odczytane jako oznaki męskiej władzy królewskiej, choć dziś wiemy, że są to również cechy elitarnych pochówków kobiet. Podobnie jak grób Puabi, Grób Króla zawierał wyraźną kamienną strukturę architektoniczną, uzbrojonych żołnierzy strzegących wejścia, kunsztowne drewniane rydwany wraz z ludzkimi i zwierzęcymi towarzyszami, bogato odzianych muzyków niosących instrumenty inkrustowane kamieniami szlachetnymi, dół śmierci z kolejnymi ofiarami z ludzi oraz broń inkrustowaną złotem i srebrem. W królewskiej nekropolii brakuje mężczyzn Na cmentarzu królewskim odkrywano wprawdzie męskie ciała, jednak w żadnym przypadku nie można mieć pewności, że chodzi o króla. Spośród 16 grobowców królewskich zbadanych przez Leonarda Woolleya, tylko w trzech zachowały się szczątki głównego lokatora uznanego za mężczyznę. W jednym z nich spoczywał szkielet zidentyfikowany jako mężczyzna w wieku 40–50 lat, natomiast w dwóch pozostałych znajdowały się fragmenty kości, które wprawdzie określono jako męskie, lecz były one zniszczone zębem czasu do tego stopnia, że uniemożliwiały pewną interpretację. Wszystkie te trzy groby były niewielkimi, jednokomorowymi mogiłami, z których żadna nie zawierała królewskich tytułów ani jakichkolwiek inskrypcji. Najwspanialsze grobowce – te, w których od dawna domyślnie spodziewano się zastać królów – nie kryły w sobie żadnych męskich szczątków. Archeolożki krytykują uprzedzenia To właśnie ta rozbieżność między założeniem a rzeczywistością jest głównym celem krytyki Kathleen McCaffrey. Nie chodzi jej o to, że władza w Ur była wyłącznie kobiecą tradycją ani że każda bogato pochowana kobieta była suwerenną władczynią. Pokazuje raczej, że niespójności w materiale archeologicznym wynikają ze zderzenia współczesnych uprzedzeń z dowodami historycznymi. – Tradycyjne podejście do pytań związanych z płcią doprowadziło do powstania zawiłych wyjaśnień dla anomalii, które w rzeczywistości nie istnieją – pisała archeolożka. Głos Kathleen McCaffrey wpisuje się w to, co Amy Gansell określa mianem „debaty, którą archeolożki i antropolożki feministyczne budują od dziesięcioleci”. Megan Cifarelli, profesor emerita w Manhattanville College i badaczka konsultująca w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii, wyjaśnia, że „wartościowym wnioskiem” jest „koncepcja, wedle której osoby zidentyfikowane jako kobiety nie odgrywały drugorzędnej roli wobec tych zidentyfikowanych jako mężczyźni, a ich dostęp do bogactwa i statusu nie wynikał z relacji z potężnymi mężczyznami, lecz był bezpośrednio związany z ich własnymi rolami społecznymi”. Kwestionuje ona wprawdzie nazywanie tych kobiet przez Kathleen McCaffrey „królami”, zgadza się jednak, że te trzy kobiety „dzierżyły nadzwyczajną władzę”. Niezależnie od tego, czy kobiety z Ur rządziły jako królowie, czy jako królowe, czy też sprawowały władzę w sposób, który wymyka się łatwym, współczesnym kategoryzacjom – jasne jest, że przed nami wciąż wiele pracy, by odkryć historie starożytnych kobiet. Prof. Amy Gansell porównuje ten proces do skrupulatnych wykopalisk. – Zasadniczo wciąż musimy podnieść status tych kobiet z powrotem do poziomu, jaki miały w starożytności, kiedy cieszyły się powszechnym uznaniem – wyjaśnia. – Myślę o tym w kategoriach archeologicznych – kontynuuje prof. Amy Gansell, wskazując na analogię do tego, co Leonard Woolley i jego zespół odrzucili zarówno dosłownie, jak i w przenośni. – Wydobywali ekscytujące artefakty, a luźną ziemię sypali na to, co nazywali zwałowiskami. Wraz z tą ziemią rzucili na te hałdy również kobiecą władzę. Teraz wracamy tam i przesiewamy ich hałdy odpadów, aby odnaleźć te kobiety i przywrócić je na należne im trony. Źródło: National Geographic
Pozyskano pradziejowe DNA ludzi ze ścian jaskiń. „Są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi”
Przez dekady naukowcy badający najstarsze dzieje człowieka pobierali próbki DNA z kości i osadów. Teraz dokonali czegoś, co długo wydawało się niemożliwe: wyizolowali geny bezpośrednio ze ścian jaskiń, w których przed wieloma tysiącleciami powstawały spektakularne dzieła sztuki. Mowa o pieczarach w Hiszpanii i Portugalii.
Zachodnia Europa słynie ze spektakularnych malowideł naskalnych wykonanych przez pradziejowe społeczności przed nawet kilkudziesięcioma tysiącami lat. Jednak badania fizykochemiczne tej sztuki są trudne i najczęściej niewiele wnoszą. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił sprawdzić, czy dawne ludzkie DNA mogło przetrwać bezpośrednio na powierzchniach skalnych? Ekspertyzy przyniosły pozytywną odpowiedź, ale była ona jednak dla badaczy nieco zaskakująca. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Nature Communications”. Nie tylko Altamira Naukowcy objęli swoimi badaniami 11 jaskiń położonych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Hiszpanii i Portugalii. Jednych z kluczowych stanowisk w czasie analiz była słynna Altamira. W 1985 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pieczarę odkryto w drugiej połowie XIX wieku. Jest wypełniona malowidłami koni, jeleni, dłonie i różnymi zagadkowymi symbolami, które powstały między 36 000 a 13 000 lat temu. Eksperci pobrali również próbki z jaskiń Covarón (Asturia), Maltravieso (Estremadura), a także jaskiń Cudón, Les Pedroses, Tebellín oraz La Lloseta. Wszystko posiadały zdobienia w postaci sztuki naskalnej. – Wiemy, że część dzieł sztuki nanoszono na ściany jaskiń poprzez wydmuchiwanie lub rozcieranie pigmentu na powierzchni. Biorąc pod uwagę ogromną czułość współczesnych technik analizy kopalnego DNA, chcieliśmy sprawdzić, czy ten rodzaj kontaktu mógł pozostawić ślady DNA w sztuce naskalnej, co potencjalnie pozwoliłoby nam uzyskać profile genetyczne twórców tych dzieł – mówi Hipólito Collado Giraldo, archeolog i specjalista ds. sztuki naskalnej, który powołał do życia zespół badawczy First Art, który zajął się analizami. Skąd pobrano próbki? Naukowcy poddali analizie łącznie 120 próbek pobranych z różnych kontekstów archeologicznych. Skupili się na analizie próbek pigmentów w postaci ochry ze sztuki naskalnej (łącznie 24 panele), ale też „gołych” ścian jaskiń. Naukowcy szukali dowodów na obecność ludzkiego materiału genetycznego, który mógł zostać pozostawiony na skałach poprzez bezpośredni kontakt. Mogły być to takie wydzieliny jak pot, ślina przy wydmuchiwaniu farby, dotyk lub materiał genetyczny osadzony pośrednio wraz z pyłem i wodą. DNA zaklęte w skale Spośród 120 pobranych próbek tylko pięć pobranych ze ścian dostarczyło autentycznego kopalnego ludzkiego mitochondrialnego DNA. Wykryto je na kalcytowej skorupie ze śladami pigmentu, która znajdowała się pod panelem z przedstawieniami naskalnymi w jaskini Escoural. Pozostałe próbki z ludzkim DNA – ku zaskoczeniu archeologów – pochodziły ze ścian nie pokrytych malowidłami. Miały to być próbki kontrolne. Ludzkie DNA wykryto pondto w innych materiałach (nie pobrano ich ze ścian) badanych w tych samych lokalizacjach. Wszystkie 8 próbek osadów z jaskini Covarón zawierało pradziejowe ludzkie mtDNA, a w niektórych przypadkach było ono wyjątkowo obfite. Ślady ludzkiego DNA znaleziono również w osadach z jaskiń Altamira i Les Pedroses. Ludzkie DNA w trzech z tych próbek pochodzi głównie od kobiet, w jednej głównie od mężczyzn, a w przypadku jednej płeć pozostaje nieustalona. Dalsza analiza dwóch próbek z niedekorowanych ścian jaskini Covarón wykazała, że ich DNA należało do ludzi współczesnych anatomicznie, a analizy jądrowego DNA uplasowały ich w obrębie genetycznego klastra zachodnich łowców-zbieraczy. – To badanie zasadniczo zmienia nasze myślenie o tym, gdzie można znaleźć kopalne DNA – mówi Matthias Meyer, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. – Byliśmy zaskoczeni, że kopalne DNA można wykryć nie tylko w próbkach zawierających pigment, ale także ze ścian jaskiń, które nie noszą widocznych śladów działalności człowieka w przeszłości. Możemy teraz zadać nowe pytania: kto dotykał tej ściany? Czy to był mężczyzna, czy kobieta? Do jakiej populacji należeli? Jak daleko pradziejowi ludzie zapuszczali się w głąb systemów jaskiniowych? – wylicza. Co DNA mówi o twórcach sztuki naskalnej? Wygląda na to, że powierzchnie pokryte pigmentem rzadko zatrzymują wystarczającą ilość DNA, by mogło ono przetrwać tysiące lat. Pierwsza autorka publikacji Alba Bossoms Mesa, doktorantka w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku przyznaje, że badacze ciągle nie są w stanie bezpośrednio powiązać znalezionych śladów kopalnego ludzkiego DNA z procesem tworzenia sztuki naskalnej. Jednak to dzięki jej badaniom udało się uzyskać pierwszy dowód na przetrwanie ludzkiego DNA sprzed tysiącleci na ścianach jaskiń. – To ekscytujące, że mogliśmy odkryć nowy sposób badania obecności ludzi w czasach prehistorycznych – podkreśla Mesa. DNA z jaskiń. Co dalej? Paleogenetyk Matthias Meyer stwierdził, że ściany jaskiń „są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi.” – Kolejnym krokiem jest przetestowanie większej liczby stanowisk, stylów artystycznych i technik – zwłaszcza szablonów dłoni i sztuki figuratywnej w jaskiniach o dobrym stanie zachowania cząsteczek, na tyle, na ile pozwala na to małoinwazyjne pobieranie próbek – zapowiada. Naukowcy liczą, że dzięki dalszym pracom być może uda się ustalić, kto stworzył przynajmniej niektóre dzieła sztuki jaskiniowej – i przypisać tożsamość genetyczną, artystom, którzy je powołali do życia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Czy twórcy polskich megalitów żyli w zgodzie z naturą? Nowe badania zmieniają wizje archeologów
Ponad 5500 lat temu w dzisiejszej Wielkopolsce ludzie zbudowali monumentalne kamienno-ziemne grobowce. Do tej pory archeolodzy sądzili, że społeczność ta żyła w pełnej harmonii z pierwotną puszczą. Już wiemy, że było kompletnie inaczej.
W Polsce nie mamy co prawda starożytnych piramid (są nowożytne grobowce o takim kształcie), ale wznoszono olbrzymie grobowce w formie kurhanów na planie wydłużonego trapezu. I to tysiąc lat przed powstaniem słynnej piramidy Cheopsa. Na potrzeby popularyzacji tych monumentalnych grobowców ukuto nazwę „polskie piramidy”, ale naukowcy z reguły określają je mianem grobowców kujawskich, bo w tym regionie Polski jest ich całkiem sporo. Kilka lat temu archeolodzy namierzyli te monumentalne grobowce w centralnej Wielkopolsce, co było sporym zaskoczeniem. Teraz postanowili sprawdzić, jak wyglądał pradziejowy krajobraz i przyroda w tamtych czasach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”, a badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Grobowce, których miało nie być W 2018 roku archeolodzy przeczesujący podpoznańską miejscowość Sobota za pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR) dokonali niezwykłego odkrycia. Ich oczom ukazał się nietypowy układ pięciu podłużnych, ziemnych kurhanów o długości dochodzącej do 145 metrów, które ulokowano przy brzegu dawnego jeziora. Już w czasie pierwszej wizji lokalnej, wykonanej przez dr Danutę Żurkiewicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, udało się w terenie dojrzeć nasypy ziemne dochodzące do wysokości 1,5 m. Przy nich były nieduże fragmenty skał. Potem wykonano jeszcze badania geofizyczne i niewielkie wykopaliska – badacze uzyskali pewność, że są to faktycznie „polskie piramidy”. Te monumentalne obiekty wznieśli w IV tysiącleciu p.n.e. przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Archeolodzy postanowili jednak nie skupiać się tylko i wyłącznie na samych grobowcach, ale chcieli dowiedzieć się więcej o krajobrazie i przyrodzie wśród którego żyli budowniczowie megalitów. Dlatego do współpracy zaproszono badaczy innych specjalności – z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM w Poznaniu. Dziewicza pradziejowa przyroda? Dotychczas w nauce dominował pogląd, że neolityczne społeczności na niżu Europy Środkowej prowadziły zrównoważoną gospodarkę, która nie naruszała stabilności potężnych lasów. Aby to zweryfikować, interdyscyplinarny zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przeprowadził analizy paleoekologiczne osadów z pobliskiego torfowiska, które kiedyś było jeziorem. – Wyniki okazały się zaskakujące. Choć neolityczni mieszkańcy Wielkopolski starali się żyć w równowadze z puszczą, ich codzienna aktywność odcisnęła głębokie piętno na środowisku wodnym – opowiada National Geographic Polska dr Danuta Żurkiewicz, pierwsza autorka artykułu na ten temat. Jak uprawiano ziemię przed tysiącami lat? Dzięki drobiazgowej analizie pyłku roślinnego oraz makroskopowych węgli drzewnych naukowcom udało się zrekonstruować to, jak zmieniał się krajobraz z dokładnością do zaledwie kilkudziesięciu lat. – Co ciekawe, rolnicy i hodowcy pojawili się w rejonie Soboty na długo przed wzniesieniem pierwszych monumentalnych grobowców. Ślady uprawy zbóż i wypasu zwierząt w tamtejszych lasach są starsze o ponad 100 lat od momentu usypania grobowców, które datuje się na ok. 3660 rok p.n.e. – mówi badaczka. Wiadomo też, że tam, gdzie obecnie znajdują się relikty po grobowcach, wcześniej uprawiano rolę. Rolnicy wcale nie usuwali drzew na masową skalę za pomocą ognia. Ogień był używany rzadko, głównie do oczyszczania terenów otwartych i prawdopodobnie w celach rytualnych podczas budowy samych kurhanów Społeczność kultury pucharów lejkowatych preferowała wycinanie łatwiejszych do ścięcia krzewów i młodych drzew. Jak tłumaczy dr Żurkiewicz, taki zabieg pomógł potężnym, wiekowym dębom i sosnom. Dostęp do światła sprawił, że stare drzewa zaczęły produkować rekordowe, dotąd niespotykane w rejestrach kopalnych ilości pyłku. Naukowcy podejrzewają, że stosowano tu wyszukany system rotacyjny – po latach użytkowania polany i leśne pastwiska porzucano i pozwalano im się regenerować. Jak człowiek neolitu „wyłączył” jezioro Dziś działalność człowieka często przyczynia się do opadania lustra wody w zbiornikach wodnych. Ale do tego samego zjawiska przyczynili się budowniczowie wielkopolskich megalitów. I to tysiące lat temu! – Przerzedzenie koron drzew i uprawa roli wokół akwenu nasiliły erozję gleby. Deszcze i spływająca woda zaczęły masowo wymywać piaski oraz minerały prosto do jeziora. Efekt? (…) Ludzka działalność drastycznie przyspieszyła naturalne wypłycanie się zbiornika. Piękne neolityczne jeziorko w ciągu stuleci zamieniło się w bagniste torfowisko, które w niemal niezmienionej formie przetrwało w wielkopolskim krajobrazie aż do dziś – podsumowuje dr Żurkiewicz. Źródła: National Geographic Polska, Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Sekrety jaskini w Bawarii. Naukowcy odkryli, jak rosły neandertalskie niemowlęta
Jak wyglądało życie i zdrowie najmłodszych neandertalczyków? Najnowsze badania ujawniają, że ich rozwój w łonie matki był zaskakująco podobny do naszego. Odkryto również ślady dawnych chorób.
Neandertalczycy (Homo neanderthalensis) od lat budzą emocje jako gatunek, który dzielił Europę z ludźmi współczesnymi przez tysiące lat. Na temat naszych kuzynów wiemy coraz więcej. Jednak rozwój najmłodszych osobników pozostawał w dużej mierze białą plamą ze względu na rzadkość występowania szczątków dziecięcych w zapisie kopalnym. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców, m.in. Uniwersytetu Friedricha-Alexandra w Erlangen i Norymberdze (FAU) pod przewodnictwem prof. Thorstena Uthmeiera postanowił zbadać to zagadnienie. Projekt był finansowany m.in. przez National Geographic Society, a wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Szczątki z bawarskiej jaskini Jaskinia Sesselfelsgrotte w Bawarii jest jednym z najważniejszych stanowisk związanych z pobytem neandertalczyków w Europie. To tam archeolodzy znaleźli szczątki trzech młodych osobników. Znaleziska te datowano na okres między 90 a 50 tysięcy lat temu. Są to fragmenty kości neandertalczyka w wieku okołoporodowym oraz dwa zęby mleczne należące do starszych przedstawicieli gatunku. Uwagę badaczy przykuły szczątki należące zapewne do płodu – oszacowano, że miał 8–9 miesięcy. Takie znaleziska są arcyrzadkie i dają wgląd we wczesną fazę życia neandertalczyków. Wirtualna mikroanatomia. Nowa metoda Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał nieinwazyjną metodę mikrotomografii komputerowej (micro-CT), aby stworzyć trójwymiarowe obrazy wewnętrznej struktury kości i zębów. Ta „wirtualna mikroanatomia” pozwala analizować tkankę kostną na poziomie komórkowym, zachowując dowody aktywności żywych komórek sprzed tysiącleci. Badacze mogli ocenić unaczynienie i mineralizację tkanek bez konieczności niszczenia kruchych skamieniałości. Dzięki temu możliwe stało się porównanie mikrostruktury neandertalskiego noworodka z danymi dotyczącymi współczesnych niemowląt naszego gatunku oraz innych znalezisk neandertalskich. Co się okazało? Jak rosło neandertalskie niemowlę? Wyniki badań kości osobnika w wieku okołoporodowym są zaskakujące. Jego tkanka kostna jest niemal identyczna z tą, którą obserwujemy u współczesnych ludzkich płodów w trzecim trymestrze ciąży. Widoczne są ślady po bardzo szybkim tempie wzrostu szkieletu, typowym dla końcowego etapu ciąży. Potwierdza to, że neandertalskie dzieci rozwijały się bardzo podobnie, jak przedstawiciele naszego gatunku. Ustalono jednak, że jeszcze w brzuchu matki kości długie neandertalczyków mogły rosnąć nawet nieco szybciej niż u ludzi. Ale po narodzinach, do około 2. roku życia, zarówno neandertalczycy i przedstawiciele naszego gatunków rozwijali się niemal identycznie. Ślady po chorobach w zębach Analiza zębów mlecznych należących do dwóch neandertalskich dzieci również przyniosła ciekawe rezultaty – obecność zębiny międzykulistej (IGD). Są to obszary o upośledzonej mineralizacji, które u współczesnych ludzi wiążą się z zaburzeniami metabolizmu witaminy D lub wapnia, prowadzącymi do krzywicy. To odkrycie stanowi jeden z najwcześniejszych i najpewniejszych dowodów na występowanie chorób metabolicznych u neandertalczyków. Sugeruje to, że młode osobniki mogły mierzyć się z okresowym stresem żywieniowym lub niedoborem światła słonecznego już na bardzo wczesnym etapie życia. Wspólne dziedzictwo, inna ścieżka Badania szczątków z jaskini Sesselfelsgrotte dowodzą, że w okresie płodowym neandertalczycy i ludzie współcześni podążali uderzająco podobną ścieżką rozwoju, chociaż widoczne są pewne różnice. – Nasze wyniki sugerują, że obie formy ludzkie przechodziły uderzająco podobne procesy wzrostu, przynajmniej w późnym okresie ciąży – podsumowuje prof. Thorsten Uthmeier. Choć dorośli neandertalczycy różnili się od nas znacząco, ich fundamenty biologiczne były niemal takie same. Jednocześnie odkryte wady zębów przypominają nam, że życie w epoce lodowcowej było pełne wyzwań zdrowotnych, które dotykały nawet najmłodszych. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Leżały pod ziemią przez 500 lat. Najnowsze odkrycie zdradza sekret potęgi Inków
Niewielkie znalezisko z Peru rzuca nowe światło na funkcjonowanie jednego z największych imperiów obu Ameryk. Odkryte przez archeologów 500-letnie ziemniaki pokazują, jak Inkowie transportowali i przechowywali żywność na ogromną skalę, zapewniając zaopatrzenie nawet odległym regionom państwa.
Inkowie stworzyli największe imperium w historii prekolumbijskiej Ameryki. W szczytowym okresie swego rozwoju państwo rozciągało się wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej na tysiące kilometrów, obejmując tereny dzisiejszego Peru, Boliwii, Ekwadoru, Chile, Argentyny i Kolumbii. Do dziś badaczy fascynuje nie tylko skala, ale także sposób, w jaki Inkowie zarządzali milionami poddanych. Odkrycie, które wyjaśnia sukces Inków Jednym z największych wyzwań było zapewnienie żywności mieszkańcom i utrzymanie sprawnego systemu zaopatrzenia na ogromnym obszarze. Nowe światło na tę kwestię rzuca badanie opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Field Archaeology”. Autorami publikacji są archeolodzy Lidio M. Valdez z Uniwersytetu w Calgary oraz niezależna badaczka Katrina J. Bettcher. Naukowcy opisali niezwykłe znalezisko z inkaskiego ośrodka Tambo Viejo w południowym Peru. Naukowcy podkreślają, że znalezisko z Tambo Viejo nie jest przypadkowe. Jak wskazują autorzy badania, ziemniaki zostały poddane procesowi naturalnego liofilizowania, czyli tradycyjnej technice konserwacji żywności stosowanej w Andach, polegającej na przemrażaniu i suszeniu bulw w warunkach wysokogórskich. Dzięki temu mogły być przechowywane przez długi czas i transportowane na duże odległości, bez ryzyka szybkiego zepsucia. Chuño, czyli wynalazek idealny To właśnie ten rodzaj przetworzonej żywności, znany w regionie jako chuño, stanowił jeden z filarów inkaskiego systemu zaopatrzenia. Badacze zwracają uwagę, że odkrycie ma znaczenie wykraczające poza sam fakt zachowania organicznych szczątków. Jak podkreślają Valdez i Bettcher, znalezisko stanowi bezpośredni dowód na to, że produkty spożywcze mogły być transportowane między różnymi strefami ekologiczno-klimatycznymi imperium, z mroźnych obszarów górskich do suchych dolin wybrzeża. Co ważne, ziemniaki są lokalnym warzywem, które w regionie Andów uprawia się od tysięcy lat. Była to jedna z najpopularniejszych roślin w państwie Inków. Jedli je przede wszystkim robotnicy i rolnicy, a więc osoby, których praca przyczynia się do rozwoju m.in. infrastruktury i gospodarki rolnej. Jednak świeże ziemniaki szybko się psują, nawet w ciągu tygodnia w ciepłym klimacie. Z kolei niektóre odmiany uprawiane w Ameryce Południowej są gorzkie i toksyczne, jeśli nie zostaną wcześniej przetworzone. 500-letnie idealnie zachowane ziemniaki Chuño odkryto podczas wykopalisk w 2024 roku w ceramicznym dzbanie, który prawdopodobnie służył do przechowywania. Znajdowały się w nim dwa brązowobiałe, idealnie zachowane ziemniaki, których skórki wciąż przylegały do ​​powierzchni. Bulwy przechowywano razem z rozbitym fragmentem ceramiki Inków i uszkodzonym przęślikiem. – Te przedmioty codziennego użytku pomogły potwierdzić wiek żywności, dowodząc, że liofilizowane ziemniaki pochodzą z czasów Inków. To oznacza, że ​​ziemniaki prawdopodobnie pochodzą z XV i XVI wieku – wyjaśnił dr Valdez. – Ponieważ chuño było lekkie, trwałe i można je było produkować w dużych ilościach, było prawdopodobnie jednym z najważniejszych produktów spożywczych w imperium – dodał uczony. To odkrycie potwierdza, że system gospodarczy Inków był znacznie bardziej złożony, niż wcześniej przypuszczano. Państwo nie tylko produkowało żywność lokalnie, ale też aktywnie nią zarządzało, wykorzystując sieć magazynów oraz rozbudowaną infrastrukturę drogową. – Było oczywiste, że to nie byle jakie znalezisko, ale coś wyjątkowego – podsumował dr Lidio Valdez. Źródło: Journal of Field Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Noc Kupały i Sobótka. Jak dawni Słowianie świętowali letnie przesilenie?
Ogień płonący na wzgórzach, skoki przez płomienie, wróżby z wianków puszczanych na wodę i poszukiwanie legendarnego kwiatu paproci. Słowiańskie święto związane z letnim przesileniem było pełne zmysłowości i magii. Poznaj historię tych niezwykłych obrzędów i dowiedz się, w jaki sposób przetrwały one do naszych czasów.
Najdłuższy dzień w roku na półkuli północnej ma miejsce zawsze między 20 a 22 czerwca. Ten moment określany jest letnim przesileniem. Ludzie od tysiącleci spoglądali w niebo. Dlatego zwracali uwagę na tego typu zjawiska – nie tylko przesilenia (zimowe i letnie), ale też na równonoce wiosenne i jesienne, gdy dzień trwa tyle samo co noc. Przesilenie letnie związane jest z bardzo ważnym świętem czczonym przez dawnych Słowian. Jaki był jego przebieg? Słowiański kalendarz obrzędowy Wygląda na to, że dla Słowian w czasów przed nastaniem chrześcijaństwa kluczowe znaczenie miały święta związane z porami roku. Można powiedzieć wręcz o cyklu solarnym oraz cyklu wegetacyjnym. Słowianie, będący rolnikami, dostrzegali zbieżność zjawisk z cyklem życia roślin, które uprawiali. W momencie przesilenia zimowego świętowali Szczodre Gody. Obchodzone w momencie przesilenia zimowego, symbolizowały śmierć i odrodzenie boga słońca, Dadźboga, oraz początek nowego roku solarnego Wiosną celebrowano z kolei Jare Gody. Odbywały się w momencie równonocy wiosennej, oznaczającej początek cyklu wegetacyjnego, wygnanie zimy (topienie Marzanny) i przebudzenie sił witalnych. Z kolei Dziady przypadały na przełom października i listopada. Był to kluczowy czas kultu przodków, kiedy według wierzeń bramy zaświatów zostają były dla dusz zmarłych. Jak Słowianie świętowali przesilenie letnie? Noc przesilenia letniego w czasach pogańskich była hucznie świętowana. Rozpalano ogniska na wzgórzach. Wokół nich tańczono i śpiewano oraz skakano przez płomienie. Parom, którym udało się z sukcesem przeskoczyć przez płomienie, wróżono udane małżeństwo. Odbywały się też rytuały magiczne. Do ognisk wrzucano zioła, w tym bylicę czy werbenę. Miało to spowodować, że dzień zostanie uleczony, a słońce – wskutek tego zabiegu magii sympatycznej – uzyska siłę do zdominowania ciemności. Aromatyczne rośliny miały też chronić domostwa przed złem i bydło przed chorobami. Integralną częścią obchodów było rzucanie wianków na wodę, co miało ułagodzić rzekę, tak by nie zalała rosnących i dojrzewających plonów. Z czasem ten zwyczaj zlaicyzował się. Wianki miały puszczać panny, a wyławiać je – kawalerowie. Zatonięcie lub zaginięcie wianka oznaczało nieszczęście w miłości. Tej nocy zakwitać ma też kwiat paproci (tak naprawdę nigdy to nie ma miejsca, bo paprocie nie mają kwiatów). Osoba, której udałoby się go zerwać, miała stać się szczęśliwa i bogata. Poza tym magiczny kwiat zapewniał niewidzialność, o ile jego posiadacz chciałby z tej umiejętności skorzystać. Noc Kupały, Sobótka czy Noc Świętojańska? Nie jest jasne, jak Słowianie określali święto przesilenia letniego w czasach poprzedzających nastanie chrześcijaństwa. Przyjrzyjmy się jego kilku nazwom, która są dziś upowszechnione. Noc Kupały Ta nazwa pochodzi ze wschodniej Słowiańszczyzny, z Rusi. Językoznawcy spierają się o to, co oznaczało słowo „Kupała”. Czasem sugeruje się, że było to pogańskie bóstwo, ale ta sugestia pojawia się późno w okresie średniowiecza. Inna opcja związana jest ze słowem „kąpiel”, bo od momentu przesilenia jakoby można było bezpiecznie kąpać się w ciekach wodnych. Wcześniej w rzekach miały czaić się złe demony i inne zagrożenia. Kupała może pochodzić również od słowa „kupa” w znaczeniu wspólnoty. Było to przecież ważne święto dla grupy ludzi i wiązało się ze wspólnym biesiadowaniem. Jest też koncepcja poszukiwania źródłosłowu w języku praindoeuropejskim. Badacze doszukują się tu znaczenia związanego ze słowem opisującym pożądanie, wrzenie oraz namiętność. A zdaniem części naukowców obchody tego święta miały charakter orgiastyczny, co doskonale koresponduje z tym słowem. Wiele wskazuje jednak, że słowo to pochodzi już czasów chrześcijańskich. „Kupała” może być słowiańską wersją epitetu greckiego baptistēs (chrzciciel), wywodzącego się od czasownika baptizō (zanurzam, myję, kąpię). Postać św. Jana Chrzciciela była znana w języku staroruskim pod imieniem „Iwan Kupała” lub „Iwan Chrzciciel”. Tradycyjnie świętuje się narodziny tego świętego 24 czerwca, więc przesilenie letnie przypadało mniej więcej w wigilię tego wydarzenia. Sobótka Podobnie jak w przypadku Nocy Kupały mamy poważne przesłanki wskazujące na chrześcijańskie pochodzenie określenia „Sobótka”. Kościół katolicki powiązał z narodzeniem św. Jana Chrzciciela (przypadającym na 24 czerwca) wieczór poprzedzający to święto – czyli noc z 23 na 24 czerwca. Zaczęto określać ją zdrobniałym mianem „sobótki” od słowa sobota. Z kultem Słowian wiąże się Górę Ślężę. Od XIII wieku określano ją mianem „Sobótki”, bo w ten sposób w średniowieczu nazywano wielkie ogniska zapalane w dniu przesilenia letniego. Noc Świętojańska W przypadku tego określenia nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z nazwą związaną z chrześcijaństwem – i postacią św. Jana. Można zatem święto określone w ten sposób utożsamiać z wigilią narodzin tej biblijnej postaci. Kościół katolicki „zaanektował” to pogańskie święto, ale echa dawnych wierzeń przetrwały bardzo długo. Wybór św. Jana Chrzciciela jako patrona najkrótszej nocy w roku był głęboko przemyślany pod względem teologicznym i symbolicznym. Ten święty jest przecież związany z żywiołem wody i rytuałem chrztu w Jordanie. Dlatego idealnie nadawał się do zastąpienia pogańskich bóstw wodnych i solarnych Noc Kupały dzisiaj Dzisiejsze rytuały sobótkowe w środowisku rodzimowierczym nazywane są najczęściej Kupałą lub Nocą Kupalną. Rodzimowiercy są osobami, które oddają cześć bogom słowiańskim z czasów przedchrześcijańskich. Dla nich Noc Kupały stanowi jeden z najważniejszych i najbardziej spektakularnych punktów kalendarza obrzędowego. Jest to święto radosne, obchodzone w momencie przesilenia letniego, celebrujące triumf Dadźboga (boga słońca) nad ciemnością oraz mityczne pożegnanie Jaryły, boga wiosennej płodności. Rytuały te są bardzo złożone. Przyjrzał się im i szczegółowo opisał prof. Piotr Grochowski – folklorysta, kulturoznawca i etnolog, który towarzyszył rodzimowiercom w ich obrzędach. Etapy świętowania podzielił na kilka faz. Kluczowym elementem rozpoczynającym świętowanie w wielu grupach jest Tryzna Jaryły – rytualne niszczenie (zazwyczaj palenie) kukły boga, co symbolicznie kończy czas intensywnego wzrostu przyrody i pozwala bóstwu odejść w zaświaty. Symbolika ognia Centralnym punktem święta jest rozpalenie „świętego ognia” (często przy użyciu krzesiwa), który pełni funkcję ołtarza. Do ognia składa się ofiary z miodu pitnego, pieczywa i ziół, kierując modlitwy do Dadźboga, Swarożyca i Jaryły. Niektóre gromady o północy rozpalają osobny ogień dedykowany słońcu, a o wschodzie celebrują rytuał jego powitania. Rytuały te silnie są związane z żywiołami ognia i wody, co interpretuje się jako jedność pierwiastka męskiego i żeńskiego. Do stałych praktyk należą skoki przez ognisko, pełniące funkcję oczyszczającą i zapewniające pomyślność, oraz puszczanie wianków na wodę przez kobiety, co służy wróżbom miłosnym. Oczyszczająca woda Równie istotna jest rytualna kąpiel, która symbolicznie znosi obowiązujące wcześniej tabu kąpielowe. Popularnym działaniem jest również rozpalanie wykonanych z drewna i słomy znaków solarnych, co manifestuje szczyt potęgi słońca. Repoganizacja święta Współczesna Kupała to przykład głębokiej (re)poganizacji. Rodzimowiercy usuwają z ludowej tradycji naleciałości chrześcijańskie (np. postać św. Jana), zastępując je treściami mitologicznymi. Całość wieńczy wielogodzinna biesiada, pełna śpiewów, tańców korowodowych oraz wspólnego spożywania jadła, co służy integracji wspólnoty oraz uczcie z bogami i przodkami. Ze względu na radosny charakter, święto to gromadzi zazwyczaj największą liczbę uczestników. Źródła: Piotr Grochowski, Polskie rodzimowierstwo, Toruń 2025; Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Kraków 1993; Aleksander Brueckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980 Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy archeolodzy odkryli pierwszą taką świątynię w Albanii. „Zaginione miasto” zdradza kolejne tajemnice
Sukces polskiej archeologii w Albanii. W zaginionym mieście, którego mury przez lata uznawano za naturalne ostańce, badacze z UW odkryli unikatową świątynię Ilirów. To znalezisko zmienia teorię o nagłym wyludnieniu starożytnego ośrodka.
Europa uznawana jest za najlepiej przebadany pod względem archeologicznym kontynent. Jednak co i rusz badacze przeszłości dokonują zaskakujących odkryć. Na przykład w 2018 roku archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego zlokalizowali niespodziewanie zaginione miasto obok wsi Bushat w północno-zachodniej Albanii, w okolicy współczesnej Szkodry. Co ciekawe, do tamtej pory sądzono, że kamienie wystające ze wzgórz to naturalne ostańce. Co wiemy o Bushat? Okazało się, że były to bloki kamienne tworzące mury budowli sprzed ponad 2 tysięcy lat. Ulokowane w dolinie pomiędzy dwoma pasmami wzgórz stanowisko archeologiczne zajmuje ponad 22 ha. Miasto otoczone było masywnymi kamiennymi murami, ale do dziś pozostały po nich tylko fundamenty. W poprzednich latach udało się zidentyfikować i odsłonić dwie bramy prowadzące do miasta, znacznych rozmiarów budynek o charakterze publicznym i kultowym, ślady siatki ulic oraz niewielki fragment jednego z sektorów mieszkalnych. W tym roku badacze z UW i z Uniwersytetu w Tiranie powrócili na to stanowisko. Oto ich znaleziska. Niezwykła świątynia W zakończonym właśnie sezonie prace wykopaliskowe skoncentrowały się na miejskim akropolu, położonym na szczycie wzgórza górującego nad całym stanowiskiem. – Oceniając rezultaty śmiało można powiedzieć, że Bushat po raz kolejny szczodrze odwzajemniło się nam za czas poświęcony na odkrywanie jego tajemnic – ocenił kierownik prac terenowych Bartosz Wojciechowski z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW w rozmowie z National Geographic Polska. Archeolodzy odsłonili kompletne kamienne fundamenty dużej prostokątnej budowli o wymiarach 13,6 × 9,6 m. – Sądząc po lokalizacji budowli na szczycie wzgórza oraz jej orientacji względem stron świata, możemy uznać, że są to pozostałości świątyni, która od IV do II wieku p.n.e. wieńczyła miejski akropol – mówi prof. Piotr Dyczek, dyrektor Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW. Zdaniem badaczy odkrycie to ma szczególne znaczenie dla badań nad kulturą iliryjską. Jest to pierwsza świątynia iliryjska odkryta na terenie północnej Albanii. Wieża obserwacyjna W trakcie prac, poszerzając wykop, dość niespodziewanie archeolodzy natrafili ponadto na fundamenty o wiele mniejszego budynku, zbliżonego kształtem do kwadratu i zasłaniającego częściowo wejście do świątyni. Powstał zapewne w III–IV wieku n.e. – Po raz pierwszy natrafiliśmy na istnienie budowli z pierwszych wieków naszej ery. Według naszej dotychczasowej wiedzy miasto zostało bezpowrotnie opuszczone ok. II w. p.n.e., teraz wiemy jednak, że było zgoła inaczej – komentuje Wojciechowski. Funkcja tej budowli nie jest póki co jasna, ale archeolodzy sugerują, że mogła być to wieża obserwacyjna. Zagadka zaginionego miasta Z ustaleń naukowców wynika, że odkryte ruiny to najprawdopodobniej Bassania. Było to miasto wspomniane przez rzymskiego historyka, Liwiusza (59 lat p.n.e. – 17 r. n.e.) w kontekście zmagań wojsk rzymskich z ostatnim królem Ilirów, Gentiosem. Miasto zamieszkiwali zapewne Ilirowie, ale mogła też być tam społeczność grecka, bo niedaleko od Bushat położone było greckie miasto Lissos. Nadal nie jest jasne, dlaczego miasto opustoszało. Prof. Dyczek przypuszcza że przyczyna była polityczna. Być może obawiano się ataku Filipa Macedońskiego, ale w tym roku odkryto zabudowania z III/IV wieku naszej ery, co każe zweryfikować ten pogląd. Archeolodzy liczą na odkrycie inskrypcji. To by postawiło kropkę nad „i” w kwestii starożytnej nazwy odkrywanego miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Poszukiwacz znalazł miecz sprzed blisko 3000 lat. „Bardzo ciekawe znalezisko”
W lesie niedaleko Gdańska poszukiwacz znalazł miecz z epoki brązu, który ma blisko 3 tysiące lat. Był pionowo wbity w ziemię. Znalazca poinformował o odkryciu Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Specjaliści wydobyli zabytek podczas wykopalisk.
Coraz więcej Polaków przemierza nasz kraj z detektorami metali. Poszukiwacze przemierzają ze specjalistyczną aparaturą głównie lasy. Prowadzenie takich działań jest możliwe tylko w przypadku posiadania odpowiedniej zgody wydanej przez konserwatora zabytków. Do jednego z poszukiwaczy ostatnio uśmiechnęło się szczęście. Marcin Wiśniewski przemierzał z wykrywaczem las niedaleko Gdańska. Pierwsze „znaleziska” nie były zbyt cenne. Ale do czasu. Miecz wbity w ziemię Do odkrycia doszło 14 czerwca. Poprzedziły go inne znaleziska w postaci zakrętki po napoju alkoholowym, łusek i puszek po piwie. W końcu pan Marcin natknął się na niezwykły zabytek. Jego oczom ukazał się fragment miecza wbitego pionowo w ziemię. „Chwilę mi zajęło by otrząsnąć się i pomyśleć na chłodno” – zrelacjonował poszukiwacz w mediach społecznościowych. „Wierzcie lub nie – poleciały mi łzy. (…) Każdemu życzę takich emocji podczas poszukiwań” – dodał. Podjął decyzję o zabezpieczeniu znaleziska (nie wydobył go z ziemi samodzielnie) i poinformowaniu odpowiednich służb: Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (PWKZ) oraz nadleśnictwa. Miejsce odkrycia przykrył gałęziami i pniakami. Aby było łatwiejsze do zlokalizowania, postawił tam walającą się po lesie puszkę po piwie. Akcja archeologów Na miejscu pojawili się zaalarmowani pracownicy Wydziału ds. Zabytków Archeologicznych PWKZ. Prowadzili wykopaliska w trudnych warunkach. Tego dnia padał deszcz. „Lało coraz mocniej i było coraz bardziej zimno, ale patrząc, jak warstwa po warstwie odsłaniany jest miecz rekompensował te niedogodności” – wspomina Marcin Wiśniewski, który towarzyszył ekspertom. Po konserwacji miecz trafi do jednego z lokalnych muzeów. Którego? O tym zdecyduje pomorski konserwator zabytków Dariusz Chmielewski. Co wiemy o mieczu? „Bardzo ciekawe znalezisko! W czasie legalnych poszukiwań odnaleziono miecz wykonany brązu. Datujemy go na V okres epoki brązu ok. 900–700 p.n.e.” – podał w mediach społecznościowych PWKZ. Nie jest to pierwsze znalezisko Marcina Wiśniewskiego. Już wcześniej zaalarmował archeologów o znalezieniu skarbu z epoki brązu w gdańskich lasach. „Panu Marcinowi po raz kolejny gratulujemy i dziękujemy za wzorową współpracę z urzędem” – czytamy we wpisie w mediach społecznościowych PWKZ. Podano, że nie jest to też pierwsze znalezisko miecza z terenów dzisiejszego Nadleśnictwa Gdańsk. „W latach 20 XX w. na terenie torfowiska w Rynarzewie odkryto dwa miecze antenowe wykonane z brązu. Zabytki trafiły wówczas do Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku. Zaginęły w trakcie II wojny światowej” – czytamy we wpisie PWKZ. Źródła: Marcin Wiśniewski, PWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Klątwa egipskiej niewolnicy na ołowianej tabliczce. Wyjątkowe odkrycie z terenu Europy
Czy egipska niewolnica mogła rzucić urok na północy Europy? Badacze rozszyfrowali tekst na ołowianej tabliczce znalezionej w Holandii. Unikalne połączenie greckiego języka, rzymskich imion i egipskiej magii rzuca nowe światło na wierzenia i codzienne życie w Cesarstwie Rzymskim.
Czy magia i rzucanie uroków to pieśń przeszłości? Okazuje się, że wcale nie. W 2017 roku na zlecenie kanału CI Polsat zapytano o to Polaków. Połowa badanych zadeklarowała doznania nadprzyrodzone, co dowodzi, że ludzki umysł nie jest w pełni racjonalny. W świecie starożytnym magia była jeszcze bardziej zakorzeniona. Stosowano nią jako realne narzędzie używane w codziennych sporach. Antyczne tabliczki klątw stanowiły mroczny element ówczesnej religijności. Magiczny ołów W pierwszych wiekach naszej ery tradycje magiczne (egipskie, bliskowschodnie, żydowskie) coraz silniej się ze sobą mieszały i rozprzestrzeniały po całym Imperium Rzymskim. W celu praktyk magicznych stosowano tabliczki tworzone z ołowiu, ponieważ był to materiał łatwy w obróbce, ciężki i chłodny w dotyku, co – jak wierzono w antyku – nadawało mu właściwości „wiązania” sił nadprzyrodzonych. Jednak był to też surowic szkodliwy dla zdrowia, co wpłynęło na zdrowie ówczesnych ludzi. Tabliczek używano, aby wpłynąć na przeciwników w czasie spraw sądowych, rywali sportowych czy konkurentów w miłości. Po wyryciu zaklęć tabliczki zakopywano w ziemi, by przekazać prośbę bóstwom rzymskim (ale nie tylko) i demonom. Sensacja pod placem ratuszowym w Heerlen Niedawne wykopaliska w holenderskiej gminie Heerlen, gdzie niegdyś znajdowała się rzymska osada wojskowa Coriovallum, przyniosły właśnie takie znalezisko. Pod placem ratuszowym, w dawnej jamie śmietnikowej, zespół holenderskich archeologów natrafił na ołowianą tabliczkę o wymiarach 9,3 na 4,8 centymetra. Artefakt ten, datowany na II wiek n.e., pokryty był napisami, które na pierwszy rzut oka były nieczytelne. Jednak badacze z Uniwersytetu w Heidelbergu podjęli się trudnego zadania odczytania zawartych na nim inskrypcji. Niezwykła fotografia pomaga badaczom Odczytanie drobnych liter na utlenionym ołowiu wymagało zastosowania najnowocześniejszych metod. Instytut Papirologii w Heidelbergu wykorzystał technikę RTI (Reflectance Transformation Imaging). Jest to komputerowe wspomaganie fotografii, polegające na wykonaniu serii zdjęć przy zmiennym oświetleniu. Dzięki cyfrowemu połączeniu tych obrazów naukowcy mogli manipulować światłem na ekranie, co pozwoliło uwypuklić nawet najmniejsze nierówności powierzchni i precyzyjnie zidentyfikować wyryte znaki. I tu czekało naukowców zaskoczenie. Grecki język i egipski styl na północy Europy Tym, co wyróżnia tabliczkę z Heerlen na tle innych znalezisk z tego obszaru Cesarstwa Rzymskiego, jest jej język i styl. Podczas gdy większość klątw znajdowanych w północnej Europie zapisywano po łacinie, ten artefakt zawiera tekst w starożytnej grece utrzymany w stylu egipskim. Na tabliczce widnieją inwokacje do bóstw i demonów, a także trzy tajemnicze symbole magiczne, które miały ułatwić komunikację z mocami nadprzyrodzonymi. Jest to kolejny dowód na synkretyzm religijny tamtych czasów, w którym tradycje egipskie, bliskowschodnie i żydowskie przenikały do najdalszych zakątków Imperium Rzymskiego. Zagadka czterech niewolników i tajemniczej autorki Przejdźmy do sedna. Kto rzucił klątwę na kogo? Inskrypcja zawiera imiona dwóch mężczyzn o łacińskich korzeniach oraz dwóch kobiet o imionach greckich, określonych jako współniewolnicy. Dr Rodney Ast sugeruje, że tabliczka mogła być klątwą rzuconą na tę czwórkę lub w jej imieniu przeciwko komuś innemu. Badacze nie wykluczają, że autorką klątwy była jedna z wymienionych kobiet. Mogła ona przybyć z rzymskiego Egiptu, gdzie pozyskała wiedzę na temat tamtejszych praktyk magicznych i rytuałów. Na razie nie znamy pełnej treści klątwy, bo jej nie ujawniono. Ale nie wynika to z obaw badaczy przed jej użyciem przez innych. Po prostu pracują nad artykułem naukowym na ten temat. Inskrypcja zostanie poddana wnikliwym analizom. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Topią się śmietniska wikingów na Grenlandii. Naukowcy wykryli w nich DNA patogenów
Śmietniska wikingów i Inuitów sprzed setek lat na Grenlandii to nie tylko skarbnica wiedzy dla archeologów. To także rezerwuar mikrobów, których DNA przetrwało w lodzie. Czy topniejąca wieczna zmarzlina uwolni patogeny i czy są one dla nas zagrożeniem?
Historia ludów północy, w tym wikingów, kojarzy się nam głównie z ich śmiałymi wyprawami łupieżczymi. Skandynawowie byli jednak przede wszystkim bardzo zaradnymi osadnikami, którzy zajmowali trudno dostępne terytoria. Jedna z takich opowieści dotyczy Grenlandii, gdzie ludzie dotarli już w połowie III tysiąclecia p.n.e. Ówczesne społeczności określamy mianem paleo-Inuitów. Osadnicy nordyccy trafili tam między X a XV wiekiem naszej ery. Każda z tych kultur pozostawiła po sobie śmietniska zawierające kości zwierząt, odchody, muszle i inne odpady domowe. Naukowcy właśnie się w nie zagłębili. Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Microbiology”. Archeologiczna bomba biologiczna? Obecnie temperatury w Arktyce rosną trzy do czterech razy szybciej niż średnia światowa, co prowadzi do destabilizacji wiecznej zmarzliny. Skute lodem dawne osady powoli topią się i są narażone na działanie czynników zewnętrznych, erozję i wypłukiwanie materiału do rzek oraz mórz. Budzi to obawy o możliwość uwolnienia niebezpiecznych patogenów. Zarodniki wąglika uwolnione z rozmarzającej wiecznej zmarzliny na Syberii w 2016 roku spowodowały śmierć około 2 tysięcy reniferów i być może jednej osoby. Wydaje się więc, że zagrożenie jest prawdopodobne. Jak tropić niewidzialne zagrożenie? Aby ocenić ryzyko, zespół naukowców wykorzystał metagenomikę do porównania mikrobów z 78 próbek pobranych ze śmietnisk z różnych okresów z 143 próbkami okolicznej gleby. W celu pozyskania materiału ze stanowisk archeologicznych wykorzystywano również świdry. Badania objęły lokalizacje w zachodniej i południowej Grenlandii, takie jak Qajaa czy Nuuk. Dzięki analizie DNA badacze mogli zidentyfikować sygnatury bakterii, nawet jeśli same mikroorganizmy były już martwe. Śmietniki wiecznie żywe? Badania wykazały, że śmietniska posiadają unikalną sygnaturę mikrobiologiczną, wyraźnie różniącą się od otaczającej gleby. Są one bogate w bakterie związane z człowiekiem i zwierzętami, w tym oportunistyczne patogeny, takie jak Clostridium perfringens czy Paeniclostridium sordellii. Tego typu mikroorganizmy są w stanie zagrozić osobie o obniżonej odporności. W niektórych warstwach z czasów wczesnokolonialnych związanych z rozkładaniem się skór fok bakterie te stanowiły nawet połowę wykrytych patogenów. Geny oporności i granice rozprzestrzeniania Naukowcy wykryli również obecność genów oporności na antybiotyki (ARG), reprezentujących 17 klas, głównie β-laktamy i tetracykliny. Co ciekawe, ARG były powszechne, co sugeruje ich naturalne, środowiskowe pochodzenie. Jednocześnie analiza erodującego śmietniska w Sermermiut wykazała, że DNA bakterii ze śmietnisk szybko rozpływało się po trafieniu do morza. Oznacza to ograniczoną zdolność tych mikrobów do dalekosiężnego rozprzestrzeniania się w nowym środowisku. „Warto jednak zaznaczyć, że nasze odkrycie to ślady przetrwałego DNA w ziemi, a nie dowód na istnienie nienaruszonego starożytnego mikrobiomu czy żywych, aktywnych mikroorganizmów” – podkreślają eksperci. Czy mamy się czego bać? Podsumowując, możemy stwierdzić, że choć starożytne śmietniska wikingów są lokalnymi „gorącymi punktami” występowania specyficznych mikrobów i potencjalnych patogenów, badacze nie wykryli ani żywych, ani bardzo niebezpiecznych szczepów. „Na szczęście nie zidentyfikowaliśmy żadnych szczepów chorobotwórczych o wysokim stopniu ryzyka” – czytamy w artykule. Rozprzestrzenianie się tych bakterii do otoczenia wydaje się obecnie mieć ograniczony zakres. Jednak w ocenie naukowców postępujące ocieplenie i wzrost aktywności ludzkiej w regionie wymagają dalszego monitoringu, by skutecznie zapobiegać ewentualnym przyszłym zagrożeniom. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica sprzed 4000 lat. Dlaczego mężczyzna spoczął w komorze pieca?
Podczas budowy linii energetycznej archeolodzy natrafili na niezwykłe znalezisko. W pradziejowym piecu, zamiast w grobie, spoczął młody mężczyzna. Ślady na jego czaszce sugerują brutalny koniec. Czy to zapomniana zbrodnia sprzed tysiącleci, a może element krwawego rytuału?
Do tego znaleziska doszło w czasie szeroko zakrojonych prac poprzedzających budowę linii energetycznej SuedOstLink w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Jest to region położony we wschodniej części Niemiec. Wzgórze o długiej historii Miejsce, w którym dokonano odkrycia, od tysiącleci przyciągało uwagę prehistorycznych społeczności. Już około 6000 lat temu wzniesiono tam monumentalny kurhan o wysokości 15 metrów, skrywający drewnianą komorę grobową Kilka stuleci później ludzie otoczyli to wzgórze potrójnym systemem wałów i rowów, tworząc przestrzeń dla skomplikowanych ceremonii. Znalezione w głębokich jamach szczątki spalonych domów oraz kości ludzi i zwierząt sugerują, że przez wieki było to miejsce o charakterze sakralnym i rytualnym. Najnowsze znalezisko pochodzi sprzed „zaledwie” 4–5 tysięcy lat. Nietypowe miejsce ostatecznego spoczynku Odkrycie datowane jest na okres istnienia społeczności kultury ceramiki sznurowej, czyli lata między 2900 a 2050 p.n.e. Archeolodzy odkryli szczątki mężczyzny, który w chwili śmierci miał około 25 lat. Najbardziej uderzający jest fakt, że jego ciało nie spoczęło w typowym grobie, lecz w pradziejowym piecu składającym się z dwóch połączonych podziemnych komór. Jest to sytuacja niemal niespotykana, gdyż tego typu obiekty gospodarcze zazwyczaj znajdowane są całkowicie puste. Co wiadomo o grobie? Lokalizacja pochówku jest co prawda nietypowa, to sam sposób ułożenia zmarłego ściśle odpowiada rygorystycznym zasadom kultury ceramiki sznurowej. Mężczyzna spoczął w pozycji embrionalnej na prawym boku, z twarzą skierowaną na południe, co było standardem dla pochówków męskich w tej epoce. Badacze zwrócili jednak uwagę na nienaturalne przesunięcie górnej części ciała. Może to wskazywać, że zmarłego złożono na warstwie materiału organicznego – np. skórach czy tkaninach – która po rozkładzie spowodowała osunięcie się kości. Ślady przemocy na kościach Badacze dostrzegli na czaszce mężczyzny urazy. Czy mamy do czynienia z ofiarą pradziejowego morderstwa, czy może wojownikiem poległym w bitwie? Nietypowe miejsce spoczynku może sugerować, że po gwałtownym zdarzeniu ciało zostało ukryte lub pochowane w wielkim pośpiechu w pierwszym dostępnym obiekcie. Czy pomoże laboratorium? Poza teorią o morderstwie, archeolodzy biorą pod uwagę jeszcze jedną hipotezę – rytualną. W innych rzadkich przypadkach w piecach tej kultury odnajdywano kompletne szkielety bydła lub fragmenty kości psów, co interpretuje się jako dary ofiarne. Czy człowiek również mógł stać się częścią takiego rytuału? Być może odpowiedzi na to pytanie dostarczą szczegółowe analizy laboratoryjne, które pomogą zrekonstruować ostatnie chwile życia mężczyzny. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kości królewskie w Poznaniu. Zobacz szczątki Bolesława Chrobrego i królowej Rychezy
Chcesz stanąć twarzą w twarz z historią? W środę 17 czerwca w Poznaniu odbędzie się uroczysta ekspozycja kości Bolesława Chrobrego i Rychezy. To wydarzenie bez precedensu, bo te królewskie pamiątki rzadko wystawiane są na widok publiczny.
Powodem ekspozycji szczątków królewskich jest 1001. rocznica śmierci Bolesława Chrobrego. Wydarzenie zaplanowano na 17 czerwca 2026 roku, ponieważ zgodnie z przekazami historycznymi to właśnie tego dnia przypada rocznica śmierci pierwszego króla Polski. Poprzez publiczne wystawienie pojemników, w których przechowywane są szczątki Bolesława Chrobrego oraz jego synowej, królowej Rychezy, organizatorzy pragną oddać cześć pierwszym władcom Polski i przypomnieć o pracy badaczy różnych dziedzin nauki, którzy nieustannie studiują dzieje początków państwa polskiego. Gdzie są szczątki Bolesława Chrobrego? Pierwszego króla Polski Bolesława Chrobrego pochowano w katedrze na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, zapewne obok innych władców piastowskich, takich jak Mieszko I czy Przemysł II. Niestety, na przestrzeni stuleci szczątki uległy rozproszeniu. Szczególnym miejscem pamięci i kultu historycznego w obrębie tej świątyni jest dziewiętnastowieczna Złota Kaplica, ufundowana i zaprojektowana jako narodowe mauzoleum pierwszych władców. Nie ma jednak pewności, czy przechowywane tam szczątki faktycznie należą do m.in. Chrobrego – jest to domniemanie. Nowe badania – jakie wnioski? Gdy pod koniec XVIII wieku szczątki królewskie uległy rozproszeniu, kość dłoni (paliczek), zapewne należąca do Chrobrego, trafiła do Krakowa. Od lat przechowywana jest w Gabinecie Historycznym Pałacu Arcybiskupów Krakowskich. Te szczątki stały się celem ostatnich analiz naukowych. Prof. Marek Krąpiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie ustalił ich wiek na mniej więcej rok 1025. Data ta idealnie pokrywa się z historyczną datą śmierci Bolesława Chrobrego. Być może szczątki zostaną poddane analizom genetycznym. Szczątki pierwszej królowej Polski 17 czerwca będzie można zobaczyć w Złotej Kaplicy również fragment żebra Rychezy, pierwszej królowej Polski i żony Mieszka II. Na co dzień kość znajduje się w Opactwie Benedyktynów w Tyńcu. Rycheza była córką palatyna reńskiego Erenfrieda Ezzona i Matyldy, siostry cesarza Ottona III. Zmarła w Niemczech, a jej szczątki złożono w kościele w Kolonii. Relikwie (bo w Niemczech była uznawana za świętą) królowej Rychezy trafiły do Polski w 1975 roku. Podczas otwarcia jej grobu w katedrze kolońskiej, które miało miejsce w tym samym roku, z jej szczątków wyjęto fragment żebra. Umieszczono go w srebrnym relikwiarzu, który przekazano do opactwa benedyktyńskiego w Tyńcu. Ten gest miał głęboki wymiar dyplomatyczny i religijny – stanowił symbol pojednania między Niemcami i Polakami. Konferencja naukowa Prezentacji szczątków królewskich towarzyszyć będzie konferencja „Kości królewskie”, która odbędzie się w środę w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu (ul. Lubrańskiego 1). W panelach wezmą udział naukowcy z kilku kluczowych ośrodków naukowych w Polsce. Tematyka wystąpień obejmuje nie tylko kwestie biologiczne, ale i kontekst historyczny panowania Chrobrego oraz znaczenie Rychezy dla polskiej kultury. Organizatorem wydarzenia jest Biblioteka Kórnicka PAN. Źródło: Biblioteka Kórnicka PAN, Studia Lednickie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Co łączy polski atom z epoką żelaza? Niedaleko powstającej elektrowni odkryto tajemnicze kurhany
Co łączy współczesną energetykę jądrową z wczesną epoką żelaza? Odpowiedź kryje się pod budowaną właśnie drogą do pierwszej w Polsce elektrowni atomowej. Archeolodzy natrafili tam na tajemnicze, puste kurhany sprzed ponad dwóch tysięcy lat.
Wielkie inwestycje budowlane pociągają za sobą konieczność przeprowadzenie wyprzedzających badań archeologicznych. Badacze przeszłości wówczas dokumentują i zabezpieczają relikty po przeszłości w postaci obiektów i zabytków archeologicznych. Archeolodzy tworzą dokładną rysunki i fotografie, a artefakty trafiają do muzealnych magazynów. Dopiero potem na plac budowy wjeżdżają koparki. Tak też było w tym przypadku. Obecnie trwają prace związane z budową pierwszej polskiej elektrowni jądrowej „Lubiatowo-Kopalino” na Pomorzu. Szeroka droga do elektrowni Archeolodzy zostali wezwani do przebadania terenu przyszłej drogi krajowej między Lubiatowem a drogą wojewódzką nr 213. Porządna szosa o długości 26 km ma przebiegać aż do budowanej elektrowni. Okazało się, że jest to teren bogaty w historię i stanowiska archeologiczne. Badania ratownicze są standardową procedurą przy tego typu inwestycjach, pozwalając na ocalenie dziedzictwa kulturowego przed zniszczeniem podczas robót ziemnych. Metodyka archeologiczna. Od rekonesansu do wykopalisk Proces badawczy rozpoczął się już w 2024 roku od archeologicznych badań powierzchniowych. Podczas tych prac naukowcy odnaleźli liczne fragmenty ceramiki pochodzące z różnych epok. Na podstawie tych znalezisk wytypowano osiem kluczowych stanowisk, które objęto szczegółowymi badaniami wykopaliskowymi prowadzonymi przez Fundację Dziedzictwa Archeologicznego. Łączny obszar prac obejmuje aż 832 ary, a ich koszt przekracza 2,5 miliona złotych. Kluczowe odkrycie. Zagadka kurhanów w Jackowie Najważniejsze wyniki badań pochodzą ze stanowiska oznaczonego jako Jackowo 5. Archeolodzy odkryli tam dwa kurhany, czyli grobowce w formie sztucznie usypanych kopców z kamieni. Wewnątrz tych konstrukcji nie odnaleziono szczątków ludzkich. Sugeruje to, że obiekty te mogły pełnić funkcję symboliczną lub kultową. Zapewne stanowiły ważne miejsce w krajobrazie duchowym dawnych społeczności, a niekoniecznie były miejscami ostatecznego spoczynku. Nie jest to wielkie zaskoczenie dla archeologów. Na przykład tzw. polskie piramidy, czyli megalityczne grobowce kujawskie z IV tysiąclecia p.n.e. też bywały odnajdowane puste. Również mogły pełnić czasem funkcję cenotafów, czyli symbolicznych grobowców. Jak stare są kurhany? Na podstawie wydobytych artefaktów badacze ustalili, że kurhany wzniosła społeczność kultury pomorskiej. Funkcjonowała ona we wczesnej epoce żelaza, dokładnie w okresie od VI do II wieku p.n.e. Odkryta ceramika, choć często zachowana w fragmentach, stanowi bezcenne źródło informacji o technologii i estetyce tamtego okresu. Najbardziej charakterystycznym wytworem społeczności kultury pomorskiej są urny twarzowe. Naczynia te, w których umieszczano prochy zmarłych, mają kształt wazy o baniastym brzuścu i smukłej szyi. W ich górnej części odwzorowywano wizerunek twarzy ludzkiej. Niestety, na badanym stanowisku nie udało się znaleźć takich wyjątkowych artefaktów. Życie codzienne i dawna gospodarka Oprócz obiektów o charakterze kultowym, badania w Jackowie dostarczyły dowodów na intensywną aktywność gospodarczą dawnych mieszkańców. Odkryto liczne paleniska, piecowiska oraz specyficzne obiekty znane w literaturze fachowej jako „stein Küchen” (z niem. kamienna kuchnia lub piec). Archeologia podwodna i inne znaleziska To nie pierwsze znaleziska archeologiczne związane z nową inwestycją. W maju spółka Polskie Elektrownie Jądrowe poinformowała, że podczas przygotowań do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej na dnie Bałtyku odnaleziono unikatowy zabytek. Była to drewniana beczka ważąca ponad 200 kg. Wstępna analiza wykazała, że beczka wykonana z drewna sosnowego pochodzi z okresu między XV a XVII wiekiem. W jej wnętrzu nie było wina, ale… bryłki żelaza. Wypadła zapewne z jednostki handlowej lub pochodzi z nieodkrytego jeszcze wraku. Źródło: GDDKiA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Paestum – greckie świątynie, które przetrwały ponad 2500 lat
Paestum we Włoszech jest jednym z najlepiej zachowanych świadectw obecności starożytnych Greków na Półwyspie Apenińskim. Położone na południe od Neapolu, w regionie Kampania, przyciąga słynnymi świątyniami i rozległym parkiem archeologicznym. Choć wielu podróżnych wybiera Pompeje lub Wybrzeże Amalfitańskie, Paestum często okazuje się jednym z najbardziej interesujących miejsc podczas podróży po południowych Włoszech.
Spis treści: Starożytne miasto Wielkiej Grecji Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje To właśnie tutaj można zobaczyć jedne z najlepiej zachowanych świątyń greckich na świecie. Ruiny starożytnego miasta, zachowane budowle sakralne i bogate zbiory archeologiczne pokazują znaczenie, jakie Paestum miało w czasach Wielkiej Grecji. Dodatkowym atutem jest położenie – bliskość wybrzeża sprawia, że zwiedzanie można połączyć z wypoczynkiem nad morzem. Starożytne miasto Wielkiej Grecji Historia miasta sięga około 600 roku p.n.e., kiedy greccy osadnicy z kolonii Sybaris założyli tutaj miasto Posejdonia. Nazwa nawiązywała do Posejdona, boga mórz, choć z czasem najważniejszym kultem religijnym stał się kult Hery. Położenie nad Morzem Tyrreńskim sprzyjało rozwojowi handlu i kontaktów z innymi greckimi koloniami. Posejdonia szybko stała się ważnym ośrodkiem politycznym, gospodarczym i religijnym. W kolejnych wiekach miasto znalazło się pod panowaniem Lukanów, a następnie Rzymian, którzy w 273 roku p.n.e. nadali mu nazwę Paestum. Przez wiele stuleci miasto prosperowało, jednak zmiany środowiskowe, rozwój terenów bagiennych, malaria oraz najazdy Saracenów doprowadziły do jego stopniowego opuszczenia. W średniowieczu dawne centrum życia niemal całkowicie zniknęło pod roślinnością. Dopiero podczas budowy nowej drogi wzdłuż wybrzeża w XVIII wieku odkryto monumentalne ruiny. Ich widok wywołał ogromne zainteresowanie uczonych, artystów i podróżników z całej Europy. Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Wiele stanowisk archeologicznych zachowało pojedyncze budowle lub fragmenty dawnych miast. Paestum wyróżnia się tym, że można tu zobaczyć niemal kompletny układ starożytnego ośrodka miejskiego. Na obszarze dawnego miasta zachowały się: trzy monumentalne świątynie greckie, fragmenty forum, amfiteatr, pozostałości głównych ulic, niemal kompletny system murów obronnych, cenne eksponaty z czasów greckich i rzymskich prezentowane w Muzeum Archeologicznym w Paestum. Dzięki temu odwiedzający mogą prześledzić historię miejsca od okresu greckiego, przez czasy rzymskie, aż po jego późniejszy upadek. Wysoka wartość historyczna stanowiska oraz wyjątkowy stan zachowania zabytków sprawiły, że w 1998 roku Paestum wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Świątynia Hery w Paestum – najstarsza budowla kompleksu Najstarszym zachowanym zabytkiem jest świątynia Hery w Paestum. Powstała około 550 roku p.n.e. i jest jednym z najcenniejszych przykładów archaicznej architektury doryckiej. Charakterystyczne masywne kolumny oraz nietypowy układ wnętrza odróżniają ją od wielu innych greckich świątyń. Przez długi czas badacze błędnie uznawali budowlę za rzymską bazylikę. Dopiero odkryte inskrypcje oraz figurki wotywne pozwoliły ustalić, że była poświęcona Herze – bogini małżeństwa, rodziny i płodności. Kult Hery odgrywał w życiu mieszkańców Posejdonii ogromną rolę. Archeolodzy odnaleźli liczne figurki przedstawiające kobiety, składane jako dary wotywne. Wiele z nich wiąże się z modlitwami o szczęśliwe małżeństwo lub narodziny dzieci. Druga świątynia Hery – kolosalne rozmiary i klasyczna architektura Kilkadziesiąt metrów dalej znajduje się druga świątynia Hery, zbudowana około 460–450 roku p.n.e. Przez wiele lat określano ją jako Świątynię Neptuna, czyli Posejdona. Jednak współczesne badania wskazują, że również ta budowla była związana przede wszystkim z kultem Hery. Jest ona większa, bardziej harmonijna i lepiej zachowana niż starsza świątynia. Dla wielu historyków architektury stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów klasycznej świątyni doryckiej. Szczególne wrażenie robią proporcje budowli oraz zachowane elementy konstrukcji, które pozwalają wyobrazić sobie jej pierwotny wygląd. Sporą ciekawostką dla zwiedzających są też pozostałości ołtarzy, przy których odbywały się ceremonie religijne i składano ofiary. Świątynia Ateny i pozostałe zabytki Paestum Choć to świątynie Hery przyciągają największą uwagę, warto odwiedzić również świątynię Ateny. Powstała około 500 roku p.n.e. i reprezentuje interesujący etap przejściowy pomiędzy stylem doryckim a jońskim. Świątynia została wzniesiona na najwyżej położonym fragmencie starożytnego miasta, dzięki czemu wyraźnie dominuje nad otaczającym krajobrazem stanowiska archeologicznego. Na uwagę zasługują także: rzymskie forum, które najprawdopodobniej powstało w miejscu wcześniejszej greckiej agory, amfiteatr z I wieku p.n.e., mury miejskie o długości blisko 5 kilometrów, pozostałości dawnych bram prowadzących do miasta. Grób Nurka – jedno z największych odkryć archeologicznych Jednym z najcenniejszych zabytków związanych z Paestum jest słynny Grób Nurka. Odkryty w 1968 roku grobowiec zawiera wyjątkowe freski datowane na I połowę V wieku p.n.e. Szczególną sławę przyniosło mu przedstawienie młodego człowieka skaczącego do wody. Znaczenie odkrycia jest ogromne. To jedyny zachowany w całości przykład greckiego malarstwa figuralnego z tego okresu wykonany techniką fresku. Jest więc bezcennym źródłem wiedzy o sztuce starożytnej Grecji. Oryginalne malowidła można oglądać w muzeum archeologicznym znajdującym się na terenie kompleksu. Muzeum Archeologiczne w Paestum Zwiedzanie stanowiska warto uzupełnić wizytą w muzeum. Zgromadzono tam tysiące przedmiotów odnalezionych podczas wykopalisk. Wśród najciekawszych eksponatów znajdują się wspomniane wyżej freski z Grobu Nurka, ale też rzeźby i posągi, ceramika grecka, elementy dekoracji świątyń oraz zabytki pochodzące z okresu rzymskiego. Ekspozycje pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie mieszkańców miasta, wierzenia starożytnych Greków oraz rozwój sztuki na przestrzeni kolejnych epok. Plaża w sąsiedztwie stanowiska archeologicznego Paestum kojarzy się przede wszystkim z greckimi świątyniami, jednak niedaleko ruin znajduje się także szeroka, piaszczysta plaża. Wybrzeże w tej części Kampanii jest zwykle spokojniejsze niż najbardziej znane kurorty regionu, dlatego wielu turystów wybiera je na odpoczynek po zwiedzaniu. Bliskość Morza Tyrreńskiego przypomina również o znaczeniu, jakie dla rozwoju starożytnego miasta miało położenie nad ważnym szlakiem morskim. To właśnie dostęp do morza przez stulecia wspierał rozwój handlu i kontakty Posejdonii z innymi ośrodkami Wielkiej Grecji. Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje Na zwiedzanie Paestum warto przeznaczyć co najmniej kilka godzin. Najlepsze warunki do zwiedzania panują rano oraz późnym popołudniem. Niższe temperatury sprzyjają spacerom, a światło pozwala lepiej dostrzec detale architektoniczne starożytnych świątyń. W miesiącach letnich warto pamiętać, że duża część stanowiska znajduje się na otwartej przestrzeni, dlatego przydatne będą nakrycie głowy i zapas wody. Dojazd do Paestum jest stosunkowo prosty. Miejscowość leży na linii kolejowej łączącej Neapol, Salerno i południową część Kampanii, a stacja znajduje się w niewielkiej odległości od wejścia do parku archeologicznego. Dzięki temu miejsce można bez problemu odwiedzić również podczas jednodniowej wycieczki bez samochodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Niezwykłe odkrycie na Podkarpaciu. To grecka amfora z namalowaną literą
W Chotyńcu na Podkarpaciu archeolodzy odnaleźli grecką amforę na wino, wykonaną na przełomie VII i VI wieku p.n.e. Na jej powierzchni namalowano grecką literę „delta”. Naczynie rozbito czasie rytuałów. Czy stoją za tym wojowniczy Scytowie?
Chotyniec to maleńka wieś na pograniczu polsko-ukraińskim. Od wieków spotykają się tu światy Wschodu i Zachodu, czego namacalnym dowodem jest wpisana na listę UNESCO pochodząca z początku XVII wieku drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy. Kończy się tu Płaskowyż Tarnogórski, a teren stromo opada w kierunku podmokłej doliny rzeki Wiszni; miejsce to wyznacza również granicę stref klimatycznych. Grodzisko w Chotyńcu Nad wsią górują zabudowania nieczynnego Państwowego Gospodarstwa Rolnego, na ogrodzeniu dawnej szkoły wisi zaś tabliczka Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego: „Terenowa Stacja Badawcza w Chotyńcu”. Tuż za nim rozciąga się ogromne pole. Oko uważnego wędrowca odnotuje, że od strony południowej jest ono ograniczone potężnym, porośniętym drzewami wałem. Na starych mapach miejsce to opisywano jako Grodzisko. Przez długi czas nikt nie prowadził tu jednak wykopalisk, a obiekt uważano za wczesnośredniowieczny. Dopiero prace rzeszowskich naukowców pod kierunkiem profesora Sylwestra Czopka przyniosły zaskakujące odkrycie, które w archeologii zdarza się raz na sto lat! Zagadkowe miejsce kultu W czasie badań sondażowych kolistej struktury wyłaniającej się na polach uprawnych odkryto liczne kości oraz pradziejową ceramikę. Ku zaskoczeniu badaczy, z obiektu pozyskano również zabytek kojarzony z kręgiem scytyjskim: brązowy grot strzały. Kolista struktura okazała się pozostałością tak zwanego zolnika, obiektu również charakterystycznego dla kultury Scytów. W jego obrębie odbywały się obrzędy ofiarne i uczty. Koliście ułożone fragmenty glinianej polepy to pozostałości ścian obiektu, wewnątrz znaleziono zaś bardzo duże ilości węgli drzewnych i kości zwierząt, zwłaszcza bydła i źrebaków. Kłóci się to z wizją stepowych czcicieli koni! Być może mięso źrebięcia miało wedle Scytów jakąś szczególną moc? Kultowa amfora z deltą Do najbardziej zaskakujących znalezisk należy rozbita in situ grecka amfora po winie z umieszczoną na powierzchni literą delta – jak się okazało, niejedyna na stanowisku. Z grodziska w Chotyńcu podjęto w czasie badań fragmenty innych amfor, pochodzące z warsztatów w Milecie czy na greckiej wyspie Lesbos. Dowodzą one, że z nadczarnomorskich faktorii handlowych sprowadzano wino, spożywane zapewne w czasie uczt. Jak zauważa profesor Czopek, o pitym przez Scytów winie wspomina sam Herodot. Ojciec historiografii w rozdziale czwartym „Dziejów” pisze: „Raz do roku każdy naczelnik powiatu miesza w swoim powiecie krater wina, z którego piją ci wszyscy Scytowie, którzy zabili nieprzyjaciół, którzy zaś tego nie dokonali, ci nie kosztują tego wina, lecz siedzą nie uczczeni na boku, a jest to dla nich największą hańbą”. W tym samym rozdziale czytamy, że wino odgrywało też kluczową rolę podczas zawierania sojuszy: „Przymierza zawierają Scytowie z kimkolwiek bądź w taki sposób: Wlewają do wielkiego glinianego kielicha wino i mieszają je z krwią tych, którzy zawierają ze sobą sojusz, przy czym nakłuwają szydłem lub nacinają nieznacznie nożem ciało, następnie zanurzają w kielichu miecz, strzały, topór i oszczep”. Scytowie w Polsce? Z tych okruchów przeszłości wyłania się wizja potężnego założenia, związanego ze scytyjskim kręgiem kulturowym. Niestety, stanowisko zostało w znacznym stopniu zniszczone za sprawą intensywnej, głębokiej orki w czasach funkcjonowania PGR-u. Grodzisko wzniesiono na naturalnym cyplu; zajmowało ono powierzchnię około 30 hektarów. Początkowo majdanu broniła palisada, w kolejnym etapie rozpoczęto zaś sypanie wałów ziemnych, których podstawa była szeroka na 15 metrów, a wysokość dochodziła do około 3,5 metra. Do wzniesienia takiego wału o obwodzie mniej więcej 2 kilometrów trzeba było przenieść około 90 tysięcy ton ziemi. Czy dokonali tego jeńcy uprowadzeni przez scytyjskich wojowników, czy mieszkańcy grodu? Do wnętrza założenia prowadziły bramy, zlokalizowane w odstępach około 400 metrów. Do tej pory odkryto trzy. Enigmatyczna twierdza w Chotyńcu Grodzisko i zespół osad, tworzące tak zwaną aglomerację chotyniecką, to wysunięte najdalej w kierunku północno-zachodnim założenie związane ze scytyjskim kręgiem kulturowym. Nie wiemy jednak, kim byli jego mieszkańcy. Być może to wspominani przez Herodota tak zwani Scytowie-oracze, czyli rolnicza ludność kontrolowana przez elity władców stepu? Czy grodzisko było zapleczem dla handlowej i militarnej kontroli regionu? A może emporium handlowym na szlaku pomiędzy Pontem a Bałtykiem? Kim byli Neurowie? Profesor Sylwester Czopek zwraca uwagę na wzmiankowany u greckiego historyka lud Neurów – próba lokalizacji ich siedzib wskazuje na współczesne pogranicze polsko-ukraińskie, gdyż miały one być położone na północny zachód od Morza Czarnego. Jak twierdzi Herodot: „Neurowie mają scytyjskie zwyczaje”. Opisuje też, jakoby raz do roku na kilka dni przemieniali się w… wilki. Z antycznych źródeł wiemy, że Scytowie – w sojuszu z Neurami – wyruszyli przeciwko wojskom niezwyciężonego króla perskiego Dariusza I. Ten potężny władca, prowadzący kampanie przeciwko koczownikom w dolinie Dunaju, nie zdołał pokonać Scytów, którzy – stosując taktykę spalonej ziemi oraz walkę podjazdową – zadawali Persom dotkliwe straty. Świat władców stepów może szokować, kiedy czytamy o skalpowaniu ofiar, ale zdumiewa też bogactwem władców, grzebanych pod okazałymi kurhanami. Odkrycia takich pochówków dokonał w Ryżanówce w Ukrainie Julian Talko-Hryncewicz. Okoliczności upadku kultury Scytów są wciąż przedmiotem dyskusji, znamy za to jego moment – jest datowany na V i VI wiek p.n.e. To jest przedruk z książki „Amazonki i ludożercy. Opowieści z prapolski” autorstwa Adriana Pogorzelskiego, która ukazała się nakładem wydawnictwa Wielka Litera. Tytuł, śródtytuły i lead pochodzą od redakcji.
Zwierzęcy świadkowie katastrofy. Co kości koni mówią o ostatnich chwilach Pompejów?
Tuż obok przepięknych fresków w zawalonym domu w Pompejach archeolodzy odkryli coś poruszającego: szczątki zwierząt koniowatych. Grzywa jednego z nich była przyozdobiona paciorkami. Często zapomina się, że w tym starożytnym mieście na skutek erupcji Wezuwiusza oprócz ludzi, zginęli też ich zwierzęcy towarzysze.
Insula dei Casti Amanti (Dom Czystych Kochanków) jest jednym z ciekawszych zabudowań odkrytych do tej pory w Pompejach. Mieściła się tu okazała rezydencja połączona z dużą piekarnią, wyposażoną w piece i magazyny. Najnowsze prace badawcze, prowadzone przez interdyscyplinarny zespół archeologów, archeozoologów i antropologów, mają na celu nie tylko konserwację zabytków, ale systematyczną rekonstrukcję życia codziennego i systemów produkcyjnych starożytnego miasta. Teraz archeolodzy ogłosili ciekawe odkrycie związane ze zwierzętami. Koń w piekarni? Wewnątrz starożytnej piekarni archeolodzy odkryli szczątki dwóch zwierząt koniowatych. Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy były to konie, muły lub osły. Ale co robiły w tym pomieszczeniu? Wygląda na to, że w momencie erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. piekarnia prawdopodobnie nie funkcjonowała. Znaleziono liczne dowody na trwające w budynku prace renowacyjne i zmiany konstrukcyjne. Remont mógł być spowodowany przez wcześniejszej trzęsienia ziemi z lat 68–69 n.e., które spowodowały m.in. osunięcie się podłóg. Wygląda więc na to, że zwierzęta trafiły tu tylko tymczasowo. Siła robocza czy przyjaciele? Pierwsze ze zwierząt miało w momencie śmierci około 10–12 lat, natomiast drugie było znacznie młodsze – od 3,5 do 6 lat. Wśród szczątków starszego odkryto w okolicach jego szyi dwa żelazne kółka stanowiące fragment uprzęży oraz trzy szklane paciorki – jeden błękitny i dwa białe. Były one prawdopodobnie wplecione w grzywę lub przymocowane do rzędu końskiego. Dla naukowców jest to rzadki dowód na bliską więź emocjonalną między człowiekiem a zwierzęciem roboczym. Jak zginęły zwierzęta? Szczegółowa analiza kości oraz warstw ziemi pozwoliła odtworzyć dynamikę śmierci zwierząt. W przeciwieństwie do wielu innych ofiar z Pompejów, konie te nie zginęły bezpośrednio od zasypania drobnymi kamieniami wulkanicznymi, ponieważ pod ich ciałami nie znaleziono tej warstwy. Koniowate zostały przygniecione przez walący się strop pod wpływem obalonych wyższych kondygnacji budynku. A to mogło być spowodowane silnymi wstrząsami sejsmicznymi towarzyszącymi erupcji. O takim rozwoju wydarzeń świadczą liczne złamania kości, w tym pęknięcia żuchwy. Na ciała zwierząt runęła również ciężka belka z drewna klonowego, która uległa częściowemu zwęgleniu. Dom Czystych Kochanków. Z czego słynie? Dom Czystych Kochanków zawdzięcza nazwę słynnemu freskowi w triklinium, przedstawiającemu „czysty pocałunek” (wł. casto bacio), który należy rozumieć jako pocałunek niewinny. Rezydencja słynie z wysokiej klasy dekoracji obecnych nawet w częściach gospodarczych. W dawnej stajni zachowały się resztki polichromii w pierwszym stylu pompejańskim, w którym tworzono już w II wieku p.n.e. Ściany sali produkcyjnej piekarni, gdzie odkryto konie, również pokryte były dekorowanym malarsko tynkiem, co świadczy o bogactwie całego kompleksu. Źródło: E-Journal degli Scavi di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.