Odnaleziono inskrypcje sprzed 3800 lat z imieniem Mojżesza. Sensacja w Egipcie
Na ścianach starożytnej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj zachowały się inskrypcje sprzed około 3800 lat. Nowa interpretacja sugeruje, że mogą odnosić się do osoby o imieniu Mojżesz. Co udało się ustalić naukowcom?
Spis treści: Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Nowe technologie na pomoc archeologm Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Nie ma wątpliwości co do znaczenia Mojżesza dla Żydów i chrześcijan. Według Biblii hebrajskiej to Mojżesz wyzwolił Izraelitów z niewoli w Egipcie, poprowadził ich przez pustynię i otrzymał od Boga Dziesięć Przykazań. Jednak dla historyków istnienie Mojżesza jest przedmiotem zażartej debaty. Pomimo jego religijnego znaczenia, dowody archeologiczne na istnienie Mojżesza zawsze były skąpe. Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Właśnie pojawiła się nowa, sensacyjna interpretacja inskrypcji sprzed 3800 lat. Czy jest to dowód na istnienie tej biblijnej postaci? Dowodem, o którym mowa, są dwie inskrypcje na ścianach skalnych w Serabit el-Khadim, egipskiej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj. Inskrypcje te stanowią część większej grupy inskrypcji odkrytych przez słynnego archeologa Sir Williama Flindersa Petriego na początku XX wieku. Petrie wcześnie rozpoznał, że inskrypcje te są alfabetyczne, ale ich odczytanie zajęło dekady. Stanowią one główny dowód istnienia systemu pisma z epoki brązu, znanego jako pismo protosynajskie, a ich dokładne znaczenie i odczytanie wciąż jest przedmiotem debaty. Zgodnie z opinią naukowców inskrypcje te zostały wyryte przez robotników za panowania faraona Amenemhata III (ok. 1800 r. p.n.e.). Dwie inne, nieco starsze inskrypcje, odkryte w Wadi el-Hol na zachodnim brzegu Nilu, sugerują, że pismo protosynajskie pochodzi z Egiptu. To oznacza, że 30-40 inskrypcji z Serabit el-Khadim należy do najstarszych zachowanych zapisów alfabetycznych. Niektóre inskrypcje z Serabit el-Khadim wydają się być nacechowane religijnie. Kilka odnosi się do „El”, jednego z imion Boga nadanych w Biblii hebrajskiej. Inne wspominają o Ba’alacie, semickim bóstwie żeńskim, często postrzeganym jako odpowiednik egipskiej bogini Hathor. W niektórych przypadkach imię Ba’alatu jest wydrapane, co może sugerować, że wśród górników istniały rozbieżności co do tego, któremu bóstwu należy się zwierzyć. Nowe technologie na pomoc archeologom Michael S. Bar-Ron, emerytowany rabin i student Uniwersytetu Ariel, wykorzystał zdjęcia o wysokiej rozdzielczości i skany 3D, aby przedstawić reinterpretację dwóch inskrypcji (357 i 361). Według Bar-Rona brzmią one „zot mi’Mosze” (To jest Mojżesz) i „ne’um Mosze” (Powiedzenie/wypowiedź Mojżesza). <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Serabitinscription-612cc31.jpg" width="483" height="272" alt="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" title="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" /> Bar-Ron argumentuje, że wiele protosynajskich inskrypcji znalezionych w Serabit el-Chadim wykonała jeden autor, który znał egipskie hieroglify. Sugeruje nawet, na podstawie pisma, że sam Mojżesz je napisał. „Jestem przekonany, aby zasugerować, że [inskrypcje] mogły zostać napisane przez historyczną postać, która stoi u podstaw biblijnej tradycji Mojżesza, Mojżesza” – napisał Bar-Ron. Mimo to trudno zrozumieć, dlaczego Mojżesz – rzekomy Książę Egiptu – miałby być częścią egipskiej społeczności górniczej. Ta reinterpretacja, szeroko komentowana w mediach, ma głębokie implikacje dla naszego rozumienia historyczności Mojżesza. Jeśli, jak twierdzi Bar-Ron, autorem tych inskrypcji jest sam Mojżesz, stanowią one nie tylko ostateczny dowód na istnienie Mojżesza, ale także jedyny zachowany fragment pisma, którego autorem jest ważna postać biblijna i założyciel religii. Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Reakcje naukowców na tę nową teorię były mieszane. Wielu uczonych jest zaniepokojonych rekonstrukcją samych inskrypcji, co jest znanym, trudnym zadaniem. Jeden z uczonych powiedział National Geographic, że taka próba odczytania jest „bardzo problematyczna”. Thomas Schneider, egiptolog z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, powiedział w wywiadzie dla „The Daily Mail”, że nowa interpretacja jest „całkowicie nieudowodniona i myląca”. Schneider zasugerował, że same inskrypcje zostały błędnie odczytane, dodając, że „arbitralna identyfikacja liter może zniekształcać historię starożytną”. Nawet jeśli identyfikacja liter i tłumaczenie inskrypcji dokonane przez Bar-Rona są poprawne, nie oznacza to koniecznie, że ich autorem był biblijny Mojżesz. Liane Feldman, adiunkt religioznawstwa na Uniwersytecie Princeton, powiedziała National Geographic, że imię Mojżesz może być imieniem egipskim i dlatego jest mniej charakterystyczne w kontekście egipskich inskrypcji górniczych, niż mogłoby się wydawać współczesnym czytelnikom. Jak napisał uczony Joshua Huddlestun, imię Mojżesz pojawia się w listach i dokumentach prawnych z okresu Nowego Państwa, w tym w „głośnej sprawie o dziedziczenie ziemi, wniesionej przez powoda o imieniu Mojżesz”. Jeśli, jak sugerują dowody, Mojżesz był stosunkowo popularnym imieniem egipskim, nie ma powodu, by sądzić, że te inskrypcje odnoszą się do biblijnego Mojżesza lub że zostały przez niego napisane. Źródło: National Geographic
Pod kultową lodziarnią odkryto drewniany skarb. Teraz Gdańsk chce go pokazać światu
Gdańscy urzędnicy walczą o przyszłość jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich lat. Pozostałości drewnianego kościoła z XII wieku zostały odnalezione na terenie po starej lodziarni „Miś”. Teraz obiekt, przy wsparciu rządu, ma zostać muzealnie wyeksponowany.
Gdy w 2025 roku archeolodzy natrafili w Gdańsku na tajemnicze artefakty, wieść ta rozeszła się nie tylko po całym kraju, ale i świecie. Zagraniczne media zachwycały się średniowieczną płytą nagrobną z wyrytym na niej wizerunkiem rycerza w kolczudze i hełmie, pisząc o „polskim Lancelocie”. Dzięki badaniom dendrologicznym udało się również ustalić, że wiek odnalezionych belek może sięgać nawet 1140 roku, co świadczyłoby o zachowaniu się najstarszego drewnianego kościoła na terenach Polski. Średniowieczny zamek pod lodziarnią Do tego zaskakującego odkrycia doszło w miejscu, gdzie od lat 60. XX wieku znajdowała się kultowa lodziarnia „Miś”. Na samym początku archeolodzy odnaleźli cmentarz średniowieczny z ponad 300 grobami oraz nienaruszony szkielet rycerza z przełomu XIII i XIV wieku (co stało się głośną sensacją archeologiczną opisywaną m.in. przez New York Times). Wyjątkową wartość artefaktów stanowią odnalezione przez badaczy drewniane belki, których datowanie przypada na XII wiek. Konstrukcja jest doskonałym przykładem architektury Słowiańszczyzny, gdzie budynki wznoszono tzw. metodą zrębową. Dokładny układ świątyni pozostaje jednak wciąż nieznany – badaczom udało się wydobyć jak dotąd jedynie fragmenty drewnianej budowli, której duża część pozostaje ukryta pod chodnikiem i jezdnią ul. Sukienniczej w Gdańsku. Przyszłość odkrycia pod lodziarnią Tak spektakularne odkrycie musiało doczekać się równie głośnych planów zagospodarowania. Piotr Grzelak, zastępca prezydenta Gdańska, po rozmowach z archeologami wpadł na pomysł, który może ucieszyć entuzjastów historii. Drewniana świątynia w przyszłości ma bowiem zostać wykopana spod ziemi i wyeksponowana zwiedzającym. Obiekt ma trafić na muzealną wystawę, gdzie z dumą opowiadać będzie o dawnej historii Trójmiasta. Z tak ambitnymi planami wiążą się jednak liczne wyzwania. Pierwszym z nich – jak to zwykle bywa przy tego typu inwestycjach – jest bariera finansowa, którą Urząd Gdańska próbuje pokonać przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W ostatnich dniach doszło do spotkania pomiędzy Piotrem Grzelakiem, wojewódzkim pomorskim konserwatorem zabytków Dariuszem Chmielewskim, miejską konserwator zabytków w Gdańsku Agnieszką Rózga-Micewicz, Waldemarem Ossowskim, dyrektorem Muzeum Gdańska, oraz Martą Cienkowską – ministrą kultury w rządzie. Ministerstwo ma pomóc miastu w zakresie finansowym i prawnym. Słowiańskie odkrycia na Pomorzu Drewniana świątynia to już kolejne znalezisko z czasów Słowian na terenie Gdańska. W grudniu 2022 roku Muzeum Gdańska ogłosiło odkrycie w piwnicach Ratusza Głównego Miasta pozostałości wału obronnego z lat 30. X wieku. Znalezisko to przesunęło wiedzę na temat wieku miasta o 60 lat wcześniej, niż dotychczas zakładano. Naukowcy natrafili również na słowiańską ceramikę. Jeszcze zanim drewniana świątynia trafi na ekspozycję, czeka ją specjalistyczna konserwacja. W tym celu belki trafią do Biskupina, gdzie funkcjonuje Muzeum Archeologiczne zajmujące się konserwacją zabytków. Źródło: Gdańsk.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
200 metrów pod ziemią odkryli sanktuarium sprzed 2 tys. lat. Rzymianki czciły tu tajemniczą „Panią”
Naukowcy odkryli w hiszpańskiej jaskini Cova Dones ślady niezwykłego kultu. Ponad 200 metrów pod ziemią kobiety gromadziły się, by składać ofiary rzymskiej bogini. Świadczą o tym łacińskie inskrypcje. W tej samej pieczarze ludzie wykonali malowidła już 23 tysiące lat wcześniej!
W 2023 roku archeolodzy ogłosili ważne odkrycia. W jaskini Cova Dones w Millares pod Walencją odkryto jeden z najważniejszych zespołów pradziejowych malowideł naskalnych we wschodniej Hiszpanii, datowany na ponad 24 000 lat. Kolejny rok przyniósł zaskakujące ustalenie. Ponad 200 metrów w głąb jaskini odnaleziono ślady po aktywności z czasów starożytnego Rzymu, czyli późniejsze od tych znanych o… 23 tysiące lat! Jaskiniowe sanktuarium Najnowsza kampania archeologiczna z maja i czerwca 2026 roku w Cova Dones przyniosła kolejne znaleziska. – To, co kiedyś było rzymskim sanktuarium z około piętnastoma inskrypcjami, rozrosło się do 120, co czyni je największym znanym zbiorem łacińskich inskrypcji w jaskini-sanktuarium w całym Cesarstwie Rzymskim. Połączone badania tych inskrypcji i zachowanych materiałów archeologicznych pozwolą na dokładniejszą rekonstrukcję praktyk rytualnych praktykowanych w tym miejscu na przestrzeni wieków – wyjaśniają koordynatorzy projektu z Uniwersytetów w Alicante i Saragossie. Inskrypcje wykonano głównie w I i II wieku n.e. Napisy te nie są przypadkowymi bazgrołami. O czym nam mówią? Kim była Pani z Jaskini? Odszyfrowania inskrypcji podjęli się prof. Silvia Alfayé i Sergio García-Dilsa. W ich ocenie pięć inskrypcji jest o charakterze wotywnym. Wskazują, że w jaskini czczono bóstwo żeńskie nazywane z szacunkiem Domina, czyli „Pani”. Co niezwykle intrygujące, w trzech tekstach pojawia się określenie malaci – dotychczas nieznany w literaturze naukowej przydomek, który prawdopodobnie odnosi się do specyficznych cech tej bogini, być może związanych z wodą obecną w jaskini. Istnienie wielu inskrypcji dedykowanych tej samej bogini dowodzi – zdaniem archeologów – że nie mamy do czynienia z przypadkowymi wizytami, lecz z zorganizowanym i konkretnym kultem. Przęśliki i pierścienie. Namacalne dowody kobiecej obecności Archeolodzy nie mają wątpliwości, że jaskinia Cova Dones w czasach rzymskich była sanktuarium zdominowanym przez kobiety. Wskazują na to nie tylko liczne żeńskie imiona wyryte na ścianach, ale także materiał archeologiczny znaleziony na powierzchni. Wśród darów wotywnych odkryto wiele przęślików, które w starożytności były silnie kojarzone z kobiecą sferą domową i pracą. Dodatkowo odnaleziono dwa pierścienie z brązu oraz bransoletkę, które prawdopodobnie zostały złożone jako ofiary dla „Pani”. Badacze sugerują nawet, że dzisiejsza nazwa jaskini – Cova de les Dones (Jaskinia Kobiet) – może być reliktem dawnego toponimu upamiętniającego obecność kobiet w tym miejscu. Rytuały w sercu ziemi. Jak wyglądało rzymskie sanktuarium? Oto jak naukowcy wyobrażają sobie działalność tego świętego miejsca. Rytuały odbywały się w specyficznych warunkach, z dala od światła dziennego. Sala sanktuarium znajduje się głęboko w systemie jaskiniowym, co wymuszało na pątniczkach pokonanie ponad 200 metrów ciemnych korytarzy. Isnkrypcje znajdowało się w jednym wydzielonym miejscu. Ważnym elementem sakralnego krajobrazu były naturalne nacieki tworzące małe baseny z wodą. To właśnie w nich archeolodzy odkryli monety, naczynia i fragmenty ceramiki, które są pozostałościami po obrzędach ofiarnych sprawowanych w mroku podziemnych galerii Źródło: Uniwersytet w Alicante Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Rzymianie zapuścili się daleko na północ. Antyczny obóz odkryto niemal pod polską granicą
Rzymianie w Europie Środkowej? Najczęściej, gdy myślimy o legionach stają nam przed oczami tereny związane z zachodnią Europą. Tymczasem archeolodzy ze Słowackiej Akademii Nauk ogłosili właśnie odkrycie pozostałości po obozie legionowym w regionie Nitry w zachodniej Słowacji. Jest to znalezisko wyjątkowe pod wieloma względami.
W drugiej połowie II wieku n.e. Rzym zmagał się z jednym z najpoważniejszych zagrożeń w swojej historii – wojnami markomańskimi (166–180 n.e.). Cesarstwo pod wodzą Marka Aureliusza musiało bronić granic przed naporem plemion germańskich. Tereny dzisiejszej Słowacji stały się areną krwawych walk i rzymskich ekspedycji karnych na północ od Dunaju. Obóz był świadkiem tych wydarzeń. Od inwestycji przemysłowej do sensacji archeologicznej Odkrycie nie byłoby możliwe bez planowanej budowy Parku Przemysłowego Szurany. Dzięki ogromnej skali inwestycji archeolodzy mogli przebadać obszar ponad 150 hektarów, z czego sam rzymski obóz zajmuje około 7,4 hektara. Tak kompleksowe badania marszowego obozu rzymskiego są rzadkością w Europie. Obozy marszowe można określić jako podstawowe wersje obozów, które zakładano na czas każdego noclegu w czasie letnich kampanii. – Odkrycie to ma znaczenie daleko wykraczające poza granice dzisiejszej Słowacji. Jest to pierwszy rzymski obóz wojskowy odkryty w regionie Nitry. Wypełnia ono ważną lukę w naszym rozumieniu działań Rzymian na północ od Dunaju w ostatniej trzeci drugiego wieku – komentuje dr Matej Ruttkay, dyrektor Instytutu Archeologii Słowackiej Akademii Nauk Inżynieria rzymska w praktyce. Unikatowe bramy i nietypowy układ Obóz w Szuranach wyróżnia się na tle innych znanych rzymskich baz legionów rzymskich. Choć nie posiada typowego prostokątnego układu, wyposażony jest we wszystkie kluczowe elementy obronne, w tym pięć bram Największą sensacją jest identyfikacja bramy typu clavicula – zakrzywionego systemu rowów i wałów, który zmuszał atakujących do odsłonięcia nieosłoniętego boku podczas natarcia. Takie rozwiązanie nie było dotąd znane z obszaru Słowacji. Świadectwa bitewnej pożogi. Uzbrojenie i szczątki ludzkie Wykopaliska ujawniły mrożące krew w żyłach znaleziska. W rowach obronnych, studniach i dołach zasobowych odnaleziono liczne ludzkie szkielety oraz luźne kości. – Nasze wstępne wyniki sugerują, że wielu z zmarłych było rzymskimi żołnierzami – mówi szef wykopalisk dr Marek Vojteček. Obok nich odkryto bogaty zestaw wyposażenia wojskowego: groty włóczni; fragmenty hełmów; pancerze segmentowe; charakterystyczne gwoździe z rzymskich sandałów wojskowych (caligae). Znaleziono także przedmioty codziennego użytku, jak kości do gry czy monety. Zagadka opuszczonego obozu Miejsce to wygląda na opuszczone w pośpiechu tuż po militarnym starciu. Naukowcy stawiają pytania o przyczyny śmierci znalezionych osób i powody, dla których ciała porzucono w dołach zamiast godnie pochować. Wyjątkowe jest również to, że tak cenne przedmioty jak fragmenty pancerzy czy monety nie zostały skradzione. Czy przyczyną była choroba, czy może gwałtowny atak Germanów, który zmusił rzymskich legionistów do odwrotu? – Odpowiedzi mogą przynieść trwające analizy laboratoryjne, a także badania genetyczne i antropologiczne – mówi Michal Cheben, członek zespołu badawczego. Czas na analizy specjalistów Teraz do pracy przystąpią specjaliści, którzy będą analizować znalezione artefakty w laboratoriach. Znaleziska poddawane są badaniom rentgenowskim, które pozwalają zajrzeć do wnętrza brył ziemi, w których są artefakty. W analizę zaangażowani są specjaliści z Poznania (wykonują datowanie radiowęglowe), Czech, Austrii, Niemiec, a nawet RPA. Archeolodzy liczą, że badania genetyczne i izotopowe pomogą ustalić pochodzenie zmarłych żołnierzy. Rzymianie w Polsce? Z Polski niei znamy co prawda rzymskich obozów, ale w 2018 roku dr hab. Bartosz Kontny z Instytutu Archeologii UW poinformował o odkryciu na Kujawach fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów. Część z nich po raz pierwszy odkryto poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. W jego ocenie są to „pierwsze bardzo mocne dowody na faktyczną obecność rzymskich żołnierzy na obszarach dzisiejszej Polski.” Źródło: Słowacka Akademia Nauk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pod Amazonią odkryto ślady zaginionej cywilizacji. Mogła liczyć nawet 3 miliony ludzi
Pod gęstym zielonym dywanem Amazonii lasery odkryły świat, którego nie miało prawa tam być: dziesiątki tysięcy budowli i ślady cywilizacji liczącej kilka milionów mieszkańców. Brzmi jak film przygodowy? Tymczasem to wyniki prac badaczy opublikowane właśnie na łamach naukowego czasopisma.
Przez dziesięciolecia dominował pogląd, że Amazonia przed przybyciem Europejczyków w XVI wieku była niemal bezludną, dziewiczą puszczą. Panujące w niej surowe warunki środowiskowe uniemożliwiać miały rozwój dużych społeczności. W ostatnich dekadach ten mit powoli się kruszył. Na przykład w brazylijskim stanie Acre w 1977 roku zlokalizowano monumentalne konstrukcje ziemne z głębokimi rowami. W 2024 roku na podstawie zobrazowań satelitarnych udało się namierzyć w Amazonii około 1300 struktur na obszarze 134 000 km² z czasów prekolumbijskich. Przypisano je do cywilizacji Aquiry istniejącej 2500 lat temu. Satelita to początek Okazało się, że zdjęcia satelitarne wcale nie są doskonałe i sporo im umyka. Kluczowe bowiem okazało się zastosowanie technologii LiDAR (Lotniczego skanowania laserowego), która dzięki wiązkom lasera potrafi spenetrować gęste korony drzew i stworzyć precyzyjny model ukształtowania terenu. W 2024 roku naukowcy przeprowadzili loty nad obszarem ponad 4400 km² w stanach Acre i Amazonas w Brazylii. Wyniki były spektakularne: na terenach, gdzie zdjęcia satelitarne pokazywały tylko 30 struktur, LiDAR ujawnił ich aż 156! A to oznacza, że rzeczywista liczba monumentów na zalesionych obszarach jest pięciokrotnie wyższa. Te budowle ziemne, określane mianem geoglifów, składają się rowów mających od 9 do 13 metrów szerokości i sięgających do 5 metrów głębokości, a towarzyszą im nasypy ziemne usytuowane zazwyczaj po zewnętrznej stronie rowu. „Rozmiary geoglifów [...] wahają się zazwyczaj między 0,35 a 14 hektarów. Niemniej jednak największy znany geoglif ma blisko 50 hektarów” – piszą naukowcy na łamach „Nature”. To czubek góry lodowej Dzięki ekstrapolacji danych z LiDAR-u naukowcy oszacowali, że w samej południowo-zachodniej Amazonii może znajdować się od 24 000 do 30 000 ziemnych budowli na blisko 200 tys. km kwadratowych. Dla porównania jest to teren o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski! Na tym terenie zlokalizowano budowle ziemne, nasypy, drogi i trakty oraz centra ceremonialne. Pochodziły też z późniejszych okresów, sprzed około tysiąca lat. Miliony mieszkańców w sercu dżungli Najbardziej przemawiają do wyobraźni są nowe dane demograficzne. Naukowcy szacują, że u szczytu potęgi cywilizacji Aquiry (lata 100–300 n.e.) region ten zamieszkiwało od 1,25 do nawet 3 milionów ludzi. W samym centrum gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13 do 32 osób na kilometr kwadratowy, co jest wynikiem znacznie wyższym niż obecne zaludnienie stanu Acre. Tak duża populacja wymagała zaawansowanej organizacji pracy, znajomości matematyki oraz geometrii, by wznosić i utrzymywać monumentalne centra ceremonialne. Leśny urbanizm i rytualne centra Te ziemne struktury Amazonii, mimo że sprawiają wrażenie założeń obronnych, nie były nimi. Pełniły funkcje publiczne, polityczne i religijne. Naukowcy opisują to zjawisko jako urbanizm leśny lub urbanizm o niskiej gęstości. Centra te służyły jako miejsca spotkań rozproszonych grup, podobnie jak późniejsze inkaskie place targowe. Społeczności te uprawiały kukurydzę, dynię i fasolę, a także sadziły drzewa, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy, które do dziś dominują w składzie gatunkowym tamtejszych lasów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kolejne odkrycia w centrum Warszawy. Zabytki pozwalają się dowiedzieć, jak kiedyś wyglądało to miejsce
Trwają letnie prace archeologiczne w okolicy Pałacu Saskiego w Warszawie. Odnalezienie tzw. zabytków ruchomych – takich jak fragmenty dawnych naczyń, detale architektoniczne czy przedmioty codziennego użytku – pozwala naukowcom poznać historię tego miejsca. Wraz z odsłanianymi fundamentami znaleziska te stanowią kluczowe wsparcie w nadchodzącej odbudowie pałacowego kompleksu.
Prawdziwa sensacja archeologiczna miała miejsce na współczesnym placu Piłsudskiego w maju tego roku. Podczas prac na terenie dawnego Pałacu Brühla na samym środku dziedzińca natrafiono na różę wiatrów zaprojektowaną przez słynnego XX-wiecznego architekta Bohdana Pniewskiego. W tym samym rejonie prowadzone są obecne wykopaliska, których efekty pozwalają precyzyjnie odtworzyć dawny kształt całego kompleksu Pałacu Saskiego. W poszukiwaniu architektonicznych nieścisłości Praca archeologów przy wykopaliskach Pałacu Saskiego podzielona jest na dwa okresy: zimowy oraz letni. W trakcie tego pierwszego badacze prowadzą pogłębione kwerendy archiwalne w poszukiwaniu źródeł mówiących o kształcie obiektu wybudowanego w XVI wieku. Lato to czas praktycznej weryfikacji teorii – archeolodzy schodzą pod powierzchnię, by na podstawie odnalezionych artefaktów porównać zawartość dokumentów z rzeczywistością. Ostatecznym celem wykopalisk jest bowiem nie tylko wzbogacenie zbiorów archeologicznych, ale również wierne odwzorowanie kompleksu zniszczonego w trakcie II wojny światowej. W sezonie 2026 przebadano już ponad połowę z zaplanowanego terenu. Badania pod stałym nadzorem saperskim obejmują po raz pierwszy od II wojny światowej m.in. dziedziniec Pałacu Brühla, południową oficynę, fragment korpusu głównego, pawilon MSZ oraz Ogród Becka. Błąd w archiwalnych planach Pierwsze nieścisłości przyniosło odkrycie u zbiegu ulic Wierzbowej i Fredry. W wyniku pomiarów zachowanych fundamentów badaczom udało się dowieść, że elewacja stojącego tam niegdyś budynku była o prawie metr dłuższa, niż wskazywały archiwalia. Odkrycie to wymusiło aktualizację cyfrowego modelu całej inwestycji, według którego obiekt będzie w przyszłości odbudowywany. Wiele odkryć dotyczyło również Pałacu Brühla – rokokowego obiektu wzniesionego w XVII wieku na zlecenie Jerzego Ossolińskiego. Znaleziono tam relikty dawnych garaży i infrastruktury Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w tym kanały do obsługi aut z metalowymi drabinkami, szyby wind czy toalety, a także pozostałości ogrodu (betonowe cokoły ogrodzenia i niecki fontann), który służył polskiemu ministrowi Józefowi Beckowi. Ruchome zabytki z poprzednich wieków Dzięki odnalezionym zabytkom ruchomym archeolodzy mogą poznać techniki projektowania wnętrz obowiązujące na przedwojennych salonach. Badaczom udało się odnaleźć łącznie ponad 2000 tego typu zabytków – wśród nich blisko siedemset detali architektonicznych, takich jak tynki, sztukaterie i elementy dekoracji. Szczególnie istotne jest również odnalezienie ponad 100 płyt ceramicznych, z których część została wyprodukowana przez opoczyńską firmę Dziewulski i Lange. Wyjątkowe odkrycia stanowią także mniej luksusowe przedmioty codziennego użytku. Wśród prawie 300 fragmentów naczyń i butelek odnaleziono m.in. opakowania po produktach wolskiego browaru Haberbusch i Schiele. Osoby, które chcą na własne oczy poczuć atmosferę archeologicznych wykopalisk, mają taką możliwość. Prace są otwarte dla otoczenia – wystarczy udać się na plac Piłsudskiego w Warszawie, gdzie przez specjalne wizjery w ogrodzeniu można obserwować postępy badaczy. Źródła: Raport Warszawski, O2.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki
Przez ponad 500 lat jedynymi dowodami w tej sprawie były stare, zakurzone kroniki. Trzeba jednak przyznać, że historycy podejrzewali, kto ponosi odpowiedzialność za jedną z największych katastrof demograficznych w dziejach ludzkości – brakowało jednak naukowego potwierdzenia. Aż do teraz. W suchym klimacie północnego Chile odnaleziono naturalnie zmumifikowane ciała, które skrywały w sobie przerażający sekret – starożytny genom ospy, która zmiotła z powierzchni Ziemi całe populacje.
Ospa prawdziwa (wywoływana przez wirus Variola) to jedna z najgroźniejszych chorób o przerażającej historii. Szacuje się, że po przybyciu europejskich kolonizatorów do obu Ameryk wirus ten odpowiadał za śmierć około 4 milionów przedstawicieli rdzennych społeczności. Zdziesiątkowani ludzie, w przeciwieństwie do Europejczyków, nie posiadali absolutnie żadnej naturalnej odporności immunologicznej na ten patogen. Kto przyniósł ospę do Ameryki? Cóż, do tej pory oskarżenia pod adresem przybyszów ze Starego Kontynentu opierały się wyłącznie na zapiskach historycznych. Teraz jednak, ponad 500 lat później, naukowcy znaleźli żelazny dowód genetyczny na to, że to właśnie Europejczycy przywlekli za ocean zarazę, która wywołała katastrofalny spadek populacji. Genetyczne śledztwo w ciele mumii Naukowcy z instytucji w Irlandii oraz Chile dokonali przełomowego odkrycia, izolując DNA wirusa ospy z dwóch naturalnie zmumifikowanych zwłok odnalezionych w północnym Chile. Szczątki należą do osób, które zmarły w kluczowym dla historii Ameryki oknie czasowym – między 1492 a 1631 rokiem naszej ery. Zgodnie z badaniami opublikowanymi na łamach czasopisma „Science”, genomy wirusa u obu ofiar są niemal identyczne. Sugeruje to, że zmarli zarazili się w tym samym czasie, a sama choroba dotarła do Ameryki Południowej niezwykle szybko po pojawieniu się tam pierwszych Europejczyków. Drzewo genealogiczne wirusa i ostateczny dowód naszej winy Wyizolowanie tak starego materiału genetycznego graniczyło z cudem. Jak tłumaczy antropolożka biologiczna Constanza de la Fuente Castro z Uniwersytetu Chilijskiego, praca ze starożytnym DNA (zarówno ludzkim, jak i patogennym) jest potężnym wyzwaniem. Z biegiem czasu materiał ten ulega uszkodzeniom i występuje w ekstremalnie niskim stężeniu, co utrudnia jego odzyskanie oraz analizę. Mimo tych przeszkód naukowcom udało się wyodrębnić nieznaną dotąd linię wirusa, którą nazwano CAM9. Kiedy eksperci zrekonstruowali „drzewo genealogiczne” ospy okazało się, że nowo odkryty szczep idealnie wpasowuje się pomiędzy średniowieczne europejskie odmiany ospy a jej współczesne warianty – pochodzi więc z tej samej rodziny. Jak mówi ScienceAlert genomik, prof. Shigeki Nakagome z Trinity College w Dublinie, starożytny genom pomaga ustalić, jak wirus zmieniał się przed dotarciem do Ameryk oraz co działo się z nim później. Ewolucja, szczepionki i ospa w Polsce Zrekonstruowanie rodowodu szczepu CAM9 pokazało coś jeszcze – jego ewolucja w Amerykach gwałtownie zwolniła na kolejne dwa stulecia tuż po tym, jak dotarł na kontynent. Tempo mutacji genetycznych wirusa przyspieszyło ponownie dopiero w XIX wieku, co naukowcy bezpośrednio powiązali z szeroko zakrojonymi, masowymi kampaniami szczepień. Nakagome podkreśla, że głębokie zmiany w demografii i epidemiologii (w tym zmasowana walka medyczna z chorobą) mogły drastycznie wpłynąć na adaptacyjny krajobraz wirusa. Warto tu zaznaczyć, że ospa prawdziwa stanowiła potężny problem nie tylko za oceanem, ale również w Europie, w tym w Polsce. Zanim w XX wieku światowe programy szczepień ostatecznie wymazały chorobę, nasz kraj także borykał się z jej epidemiami. Najsłynniejszy, współczesny przypadek to oczywiście epidemia we Wrocławiu z 1963 roku, którą udało się stłumić w niecałe dwa miesiące właśnie dzięki natychmiastowemu, przymusowemu szczepieniu ludności. Źródła: Science, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zbudowali Stonehenge i zniknęli z historii. Co naprawdę o nich wiemy?
Słynny krąg kamienny Stonehenge powstał 4500 lat temu na potrzeby kasty kapłanek. Był im niezbędny, aby ustalać ważne momenty w astronomicznym kalendarzu dla lokalnych społeczności. Kluczową rolę w czasie rytuałów odgrywał taniec – czytamy w najnowszej książce na temat tego słynnego megalitu.
To jest wizja słynnego powieściopisarza i autora bestsellerów Kena Folletta. Niedawno ukazała się jego kolejna książka zatytułowana „Krąg Czasu” (w Polsce nakładem wydawnictwa Albatros). Stonehenge jest w niej osią narracji. Ile w niej jest prawdy? Milczące pradzieje Europy Czytając opasły tom najnowszej powieści Folletta, zdałem sobie sprawę, jak niewiele wiemy na temat pradziejowych społeczności. Czyli takich, które żyły w czasach przed wynalezieniem pisma. Ludzie zamieszkujący dzisiejszą Anglię, gdzie znajduje się Stonehenge, nie znali systemów zapisu 2500 lat p.n.e. – wtedy pismo rozkwitło już na Bliskim Wschodzie, w Egipcie i Mezopotamii. Dzięki temu poznaliśmy bliżej życie codzienne i wiarę wśród społeczności tamtych cywilizacji. Ale Europa jest dla na pod tym względem terra incognita. Aby poznać ludzi, którzy wznosili potężne megality, w tym Stonehenge, naukowcy posiłkują się w zasadzie tylko tym, co uda się wykopać archeologom. Artefakty jednak zawzięcie milczą – wokół Stonehenge rozpoznano zarówno osady, jak i inne struktury, które należy wiązać z kultem. Ale brakuje nam narracji na ich temat. To, jak i o czym rozmawiali, jakie łączyły ich relacje, na zawsze przepadło. Powieść z archeologią w tle Ken Follett odrobił lekcję. Po wnikliwej lekturze „Kręgu czasu” widzę, że skonsultował jej treść z naukowcami, szczególnie archeologami. Tam, gdzie to tylko możliwe trzymał się ich ustaleń dotyczących Stonehenge, na przykład w kwestii sposobu przemieszczania wielkich kamieni. Opisy tego przedsięwzięcia są dość szczegółowe i mogą nawet nieco znużyć osoby, które szukają tylko lekkiej rozrywki w tej powieści. Ale zasadnicza część książki poświęcona jest ludziom. Follett próbował ten miniony i zaginiony świat zrekonstruować. Jeśli jakiś naukowiec powie: to bzdury i wymysły! – gratuluję odwagi. Bo tak na dobrą sprawę i z całą pewnością możemy jedynie powiedzieć, jakich garnków czy narzędzi używano (oraz jak wytwarzano), jak mieszkano i – dzięki nowym metodom – co i w jakich proporcjach konsumowano. Kości zdradzają nam ówczesne choroby. Coraz lepiej idzie nam też rekonstrukcja wyglądu ludzi i ich pochodzenia. A badania środowiskowe dają wgląd w ówczesną szatę roślinną. Nowe metody naprawdę poszerzają nam zakres wiedzy o społecznościach, które nie pozostawiły po sobie zapisów. W mojej ocenie można nawet pokusić się o próbę częściowej rekonstrukcji ówczesnej wiary na podstawie przejawów rytuałów, po których zachowały się materialne pozostałości. Twarzą w twarz z przodkami Ale czy postępujące technologie umożliwią nam kiedykolwiek wejrzenie w to, jakie były marzenia tych ludzi, ich pragnienia, marzenia i potrzeby oraz jak tak naprawdę wyglądało ich życie i wokół czego się kręciło? W mojej ocenie taką metodę już wymyślono. I jest to dobre powieściopisarstwo bazujące na wiedzy. Follett nie jest co prawda popularyzatorem nauki, ale dość solidnie przygotowuje się do tworzenia dzieł, których akcja rozgrywa się w różnych epokach: od średniowiecza po współczesność. Przeczytałem wszystkie jego książki i muszę przyznać, że posiada umiejętność odtwarzania dawnej rzeczywistości, która jest przekonywujaca, chociaż „Krąg Czasu” nie należy do jego najlepszych dzieł. Daleko mu na przykład do „Filarów Ziemi” osadzonych w średniowiecznej Anglii. Powieść – klucz do wypełnienia białych plam Może więc wcale nie potrzebujemy jakiejś konkretnie megazaawansowanej metody w postaci wehikułu czasu. Warto uświadomić sobie jedną kluczową rzecz: ludzie współcześni, którzy pojawili się około 300 tysięcy lat temu w Afryce i 40 tysięcy lat temu w Europie, pod względem budowy ciała i mózgu niemal niczym nie różnili się od nas. A zatem ich zdolności rozumowania i percepcji były bardzo zbliżone do naszych. Co za tym idzie Homo sapiens sapiens stąpający po Europie kilkadziesiąt tysięcy lat temu i 4500 lat temu po dzisiejszej Anglii, gdy powstało Stonehenge, mogli mieć całkiem podobnie marzenia i pragnienia do naszych. Follett, rysując postaci, wskazał m.in. potrzebę bezpieczeństwa, miłości, samorealizacji, rozwoju, bliskości czy posiadania rodziny. Ken Follett pokazał, że osoby, które wykonały jeden z najbardziej intrygujących dziś zabytków archeologicznych na świecie były takie same jak my. To również świadczy o tym, że uzupełnił wiedzę z zakresu archeologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kraków w centrum badań nad DNA mamutów. Nasi przodkowie polowali głównie na samice
Jak polowali ludzie w epoce lodowcowej? Najnowsze badania genetyczne setek mamutów przynoszą zaskakującą odpowiedź. W miejscach obozowisk ludzkich przeważają szczątki samic. Ważną rolę w tych wnioskach odegrały analizy kości odkrytych w Krakowie.
Są dwa sformułowania, które nieodmiennie kojarzymy w epoką lodowcową: łowcy i zbieracze oraz mamuty. I to nie bez przyczyny, bo mamuty włochate były dla ludzi kluczowym zasobem dla ówczesnych myśliwych. Dostarczały mięso, tłuszcz, skóry oraz kości do budowy schronień. Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali, czy wielkie nagromadzenia kości mamutów były wynikiem naturalnych procesów, czy celowej działalności człowieka. Najnowsze badania opublikowane w „Current Biology” dają ostateczną odpowiedź, dotyczącą interakcji ludzi z mamutami 30–20 tys. lat temu. Kluczowe stanowisko w Polsce Fundamentalne znaczenie dla sukcesu badań miało polskie stanowisko archeologiczne Kraków Spadzista. Jest to miejsce o największej liczbie przebadanych osobników (analizy DNA) spośród wszystkich analizowanych akumulacji kostnych w ramach nowych badań, które podsumowano na łamach „Current Biology”. Szacuje się, że w sumie znajdują się tam szczątki co najmniej 113 mamutów. Kluczową postacią w zespole badawczym jest dr Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Już kilka lat temu znalazł „dymiący pistolet” – krzemienne groty wbite w kości mamutów w Spadzistej. To właśnie krakowskie dane pozwoliły potwierdzić, że nagromadzenia te mają charakter antropogeniczny, czyli zostały stworzone przez ludzi, którzy upolowali te wielkie zwierzęta. Nie tylko Spadzista Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował dane genomowe 521 mamutów włochatych z Eurazji i Ameryki Północnej, z czego aż 448 osobników zsekwencjonowano po raz pierwszy. Dzięki precyzyjnym metodom genetycznym badacze mogli określić płeć biologiczną zwierząt nawet z małych fragmentów kości czy zębów, co przy samej analizie kości było często niemożliwe. Skala tego przedsięwzięcia pozwoliła na porównanie płci zwierząt w zależności od kontekstu ich znalezienia. Dysproporcja płci Wyniki badań ujawniły uderzającą różnicę w proporcji płci. W stanowiskach naturalnych, takich jak dawne osuwiska czy zapadliska, aż 66% osobników stanowiły samce, co potwierdza teorię, że samotne samce częściej wpadały w pułapki. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na stanowiskach archeologicznych, takich jak te w Polsce czy Austrii. Tam aż 70% szczątków należy do samic. Jak tam trafiły? Dlaczego samice? Zagadka strategii łowieckiej Naukowcy zastanawiają się, dlaczego ludzie obierali sobie za cel samice, skoro były one mniejsze od samców, ale żyły w dobrze zorganizowanych stadach matriarchalnych. – Choć kusi, by założyć, że myśliwi polowali na samice, ponieważ były one mniejsze od dorosłych samców, rzeczywistość mogła być bardziej skomplikowana. Jeśli mamuty zachowywały się jak współczesne słonie, samice żyjące w stadach matriarchalnych mogły stosować obronę grupową, co sprawiałoby, że konfrontacje z całym stadem były równie lub wręcz bardziej ryzykowne – mówi główna autorka badania dr Hannah M. Moots. – Inną możliwością jest to, że stada prowadzone przez samice przemieszczały się w terenie w bardziej przewidywalny sposób niż samotne samce. To oznacza, że łowcy-zbieracze z górnego paleolitu mogli po prostu częściej na nie natrafiać – czy to w celu polowania, czy pozyskiwania padliny – dodaje. Inną możliwością jest to, że samice z młodymi były mniej mobilne, stając się łatwiejszym celem. Niespodziewane odkrycia w genach Badania przyniosły również unikatowe odkrycia biologiczne, takie jak zidentyfikowanie mamuta z wyspy Wrangla z rzadką wadą genetyczną – mozaicyzmem X0/XX, będącym odpowiednikiem zespołu Turnera u ludzi. Jest to pierwszy przypadek udokumentowania takiej anomalii u wymarłego gatunku. Wyspa Wrangla na Oceanie Arktycznym to ostatnie miejsce, w którym przetrwały mamuty. Wymarły tam zaledwie kilka tysięcy lat temu. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mistrzowie epoki lodowcowej. W Niemczech odnaleziono unikatowe figurki ptaków
Czy pradziejowi ludzie potrafili tworzyć miniaturowe arcydzieła? Odkrycie w jaskini Hohle Fels w Niemczech udowadnia, że tak. Znalezione figurki ptaków, ważące zaledwie gram, to najmniejsze tego typu obiekty na świecie. Zabytki rzucają nowe światło na duchowość i zdolności manualne naszych przodków.
Jaskinia Hohle Fels, położona w Jurze Szwabskiej w południowo-zachodnich Niemczech, od lat dostarcza naukowcom dowodów na niezwykłą kreatywność naszych przodków. To tutaj odnaleziono jedne z najstarszych znanych przykładów sztuki figuralnej, pochodzące z okresu kultury oryniackiej, czyli czasu przybycia pierwszych ludzi współczesnych do regionu górnego Dunaju. Region ten, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest unikatowym archiwum życia sprzed 40 000 lat. Archeolodzy z Uniwersytetu w Tybindze, prowadzący tam regularne wykopaliska, ogłosili właśnie odkrycie dwóch miniaturowych figurek ptaków, które ze względu na swoją rangę zostały uznane przez nich za „znalezisko roku”. Artefakty pochodzą z bogatych warstw. Wcześniej odkryto w nich m.in. jedną z najsłynniejszych paleolitycznych Wenus, określaną mianem Wenus z Hohle Fels, czyli sugestywną figurkę ukazującą kobietę. Miniaturowe cuda z kości mamuta To, co wyróżnia nowo odkryte figurki, to ich zdumiewająco mały rozmiar. Rzeźby mają wymiary około 2 x 1 x 0,5 cm, co czyni je wielkością zbliżonymi do paznokcia kciuka! W porównaniu do innych figurek z tego okresu, które zazwyczaj mierzą od 3 do 9 cm, te są najmniejszymi znanymi nam egzemplarzami. Wykonano je z ciosów mamuta (kości słoniowej), a ich waga jest piórkowa – wynosi odpowiednio 1,3 oraz 0,7 grama. Mimo tak mikroskopijnej skali, artyści epoki lodowcowej zdołali zawrzeć w nich mnóstwo szczegółów. Ptaki uchwycone w ruchu Analiza figurek pozwala na unikatowy wgląd w to, jak pierwsi ludzie obserwowali naturę. W przeciwieństwie do wielu innych rzeźb z Jury Szwabskiej, które przedstawiają zwierzęta w pozach statycznych, ptaki z Hohle Fels zdają się być uchwycone podczas konkretnych czynności. – Rzeźbienia nie są silnie stylizowane, lecz zawierają wiele szczegółowych i unikatowych cech. W tym przypadku artysta uwiecznił szczegółowe obserwacje, które pozwalają nam zastanowić się, jaki gatunek ptaka został przedstawiony i co ten ptak mógł robić – mówi szef wykopalisk prof. Nicholas Conard. Jedna z figurek, zachowana w całości, przedstawia ptaka w pozycji spoczynkowej, prawdopodobnie wysiadującego jaja. Druga, niekompletna, posiada rozpostarte skrzydła, co sugeruje lot, lądowanie lub taniec godowy. Naukowcy przypuszczają, że modelem dla artysty mogła być pardwa, gatunek często spotykany w materiale kostnym z tej jaskini, choć figurka z rozpostartymi skrzydłami może też przedstawiać ptaka drapieżnego. Figurki odnaleziono w 2025 roku w tej samej warstwie archeologicznej, w odległości zaledwie 1,5 metra od siebie. Podobny wiek i styl wykonania sugerują, że mogły one wyjść spod ręki tego samego rzeźbiarza. Talizmany i duchowość epoki lodowcowej Odkrycie to stawia przed naukowcami nowe pytania o funkcję tych drobnych przedmiotów. Ze względu na ich rozmiar i precyzję, spekuluje się, że mogły pełnić rolę osobistych talizmanów lub symboli tożsamości konkretnych osób. Miniaturowe ptaki są obecnie prezentowane na wystawie czasowej w Muzeum Prehistorii i Epoki Lodowcowej w Blaubeuren (Badenia-Wirtembergia). Ekspozycja potrwa do 4 kwietnia 2027 roku. Dzieła sztuki sprzed tysiącleci w Polsce Taka miniaturowa sztuka jest też znana z terenów Polski, choć jest trochę młodsza. W Dzierżysławiu (Opolszczyzna) archeolodzy odkryli niezwykle mały zabytek (2 cm x 1,5 cm), na którym wyryto jedne z najmniejszych znanych postaci kobiecych z tego okresu – ryty mają poniżej 1 cm. Badacze dostrzegli tam cztery postacie kobiet, w tym jedną bardzo wyraźną, ukazaną z profilu, z zaznaczonymi piersiami, pośladkiem i sromem. Źródło: Uniwersytet w Tybindze Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica Czerwonej Piramidy. Czy wokół Dahszur odkryto potężne zapory wodne?
W cieniu wielkich egipskich piramid w Dahszur sprzed ponad 4500 lat odkryto ślady gigantycznych zapór wodnych. Do tej pory uważano, że były to rampy, po których ciągnięto budulec na potrzeby tych wielkich grobowców. Czy nowa interpretacja konstrukcji jest wiarygodna?
Turyści zwiedzających Kair i okolice z reguły docierają do Gizy, gdzie znajduje się między innymi największa egipska piramida należąca do Cheopsa. Zdecydowanie mniej zatłoczonym i popularnym miejscem jest nekropola położona kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe w Dahszur. To tam w czasach IV dynastii Starego Państwa faraon Snofru (ojciec Cheopsa) rozkazał wznieść dwie piramidy – określane przez archeologów jako Łamana i Czerwona. Wokół nich archeolodzy do dziś prowadzą wykopaliska, ale też badania z użyciem technologii nieinwazyjnych. Oto wyniki jednej z analiz. To nie rampy – to potężne zapory Przez lata dwie długie, liniowe struktury na południowy zachód od Czerwonej Piramidy interpretowano jako rampy do transportu kamienia z pobliskich kamieniołomów. Jednak najnowsze badania zespołu trzech ekspertów opublikowane w czasopiśmie „npj Heritage Science” przeczą temu przekonaniu. Analiza obrazów satelitarnych, map cyfrowych i ukształtowania terenu wykazała, że konstrukcje te, o długości 600–700 metrów, mają cechy wskazujące na to, że są to zapory. Konstrukcje są zakotwiczone w zboczach doliny i posiadają trapezoidalne profile, idealne do powstrzymywania naporu wody, a nie do transportu ciężkich bloków pod górę. Inżynieryjny majstersztyk. Tama o kształcie zygzaka Naukowcy zwracają uwagę na zachodnią część domniemanej zapory, która posiada unikatowy, zygzakowaty kształt. Zidentyfikowali go jako tzw. przelew typu „duckbill” (kaczy dziób). Kluczową funkcją „kaczego dzioba” jest zapobieganie niekontrolowanemu przelaniu się wody przez koronę zapory, co jest najczęstszą przyczyną pękania i niszczenia tam ziemnych i kamiennych. „W starożytnym Egipcie nie odnotowano dotychczas żadnego pewnie zidentyfikowanego przelewu typu kaczy dziób. W związku z tym, ewentualna identyfikacja trójkątnej geometrii przelewu na strukturze wstępnie datowanej na okres Starego Państwa może reprezentować unikatowe i wyjątkowo wczesne wystąpienie tego typu konfiguracji hydraulicznej” – podkreślają badacze. Logistyka budowy. Piramidy na wodnym szlaku? Co nowego wnosi ta analiza do wiedzy o wznoszeniu piramid? Stabilny poziom wody w kanale ograniczonym przez zapory mógł ułatwiać transport ciężkich ładunków na barkach, przygotowanie zaprawy murarskiej i zaopatrzenie tysięcy robotników. Woda, zamiast być zagrożeniem, stała się kluczowym narzędziem wspierającym budowę jednego z największych monumentów starożytności. Dzięki ostatnim badaniom wiemy też, że olbrzymie sztuczne zbiorniki i naturalne odnogi Nilu podchodziły niemal pod same piramidy w Gizie i nie tylko. To znacząco ułatwiało transport budulca. Wiarygodność badań i wniosków. Komentarz Za ekspertyzą stoi trzech badaczy. Pomysłodawcą był niezależny francuski ekspert Xavier Landreau. Wsparli go Guillaume Piton z Uniwersytetu w Grenoble, który afiliowany jest też w kilku innych znanych instytucjach badawczych oraz Sayed Hemeda z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Kairskiego. Xavier Landreau był pomysłodawcą badania i autorem większości tekstu. Jego koncepcje uznawane są przez archeologów za kontrowersyjne. W 2024 roku zaproponował teorię, w myśl której wodny „wulkan” w centralnej części najstarszej egipskiej piramidy wzniesionej dla Dżosera miał pomóc w transporcie bloków na jej szczyt podczas budowy. Na tej koncepcji suchej nitki nie pozostawili egiptolodzy. Naukowcy wytknęli Landreau, że pominął niepasujące do jego koncepcji fakty. W najnowszym artykule koncepcja jest mniej spektakularna. Landreau opisuje po prostu bardzo złożony system zapór i kanałów, który w dużej części został już opisany przez innych badaczy. Zmienia też interpretację ramp. W myśl jego koncepcji zadaniem zapór była też ochrona placu budowy przez powodziami błyskawicznymi. Przyszłość odkryć w piaskach Dahszur Artykuł oparto o analizy nieinwazyjne – nie wykonano wykopalisk, gdyż konstrukcje położone są w zamkniętej strefie. Potwierdzenie ich wieku za pomocą datowania radiowęglowego osadów byłoby ostatecznym dowodem na potęgę inżynieryjną IV dynastii. Warto jednak zauważyć, że zapory mogły pełnić kilka ról – jednocześnie spiętrzać wodę i pełnić funkcję ramp, po których ciągnięto kamienie dostarczone przez łodzie. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy archeolodzy zbadają początki człowieka. Ruszyła wyprawa do kolebki ludzkości i serca Afryki
W sercu Tanzanii, niedaleko słynnego Wąwozu Olduvai, polska ekspedycja archeologiczna rozpoczyna badania. Cel? Odkrycie, jak sawanna ukształtowała człowieka na przestrzeni setek tysięcy lat. To pierwsza tak szeroko zakrojona misja w historii polskiej archeologii, realizowana w samym sercu „kolebki ludzkości”.
Tanzański Park Narodowy Serengeti to największy chroniony obszar na świecie, sąsiadujący z Wąwozem Olduvai, gdzie odkryto kluczowe szczątki hominidów sprzed kilku milionów lat. Mimo ogromnego znaczenia, samo Serengeti pozostawało archeologiczną białą plamą, gdyż od lat 70. XX wieku nie prowadzono tam systematycznych badań. Polacy pojawili się tam na zaproszenia ze strony tanzańskich władz. Wcześniej działali w Sudanie, ale niestabilna sytuacja polityczna w tamtym rejonie zmusiła ich do zmiany kierunku badań. – To zarówno splot przypadkowych wydarzeń, jak i spełnienie zawodowych i osobistych marzeń – mówi szefowa ekspedycji prof. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsza taka ekspedycja Latem 2026 roku rusza pierwszy pełnowymiarowy sezon polskiej misji w Serengeti, będący efektem współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego, PAN oraz partnerów z Tanzanii. Ekspedycja, licząca 17 osób, musi zmierzyć się z gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Pierwszym zadaniem jest transport do bazy w głębi parku całego wyposażenie, od sprzętu badawczego po zaplecze socjalne. – To pierwsze polskie badania na tak dużą skalę. Celem ekspedycji jest odkrywanie śladów osadnictwa oraz odtworzenie historii wzajemnych relacji ludzi, zwierząt i środowiska w jednym z najcenniejszych krajobrazów Afryki – opowiada prof. Marta Osypińska. W Tanzanii dekadę temu działał też Maciej Grzelczyk, który badał w rejonie Kondoa jej sztukę naskalną. Śladami współczesnego człowieka i jego ewolucji Głównym celem badawczym jest okres środkowej i późnej epoki kamienia, kiedy kształtował się anatomicznie współczesny człowiek. Naukowców szczególnie interesuje ewolucja kognitywna: opanowanie ognia, organizacja obozowisk oraz początki sztuki i zdobnictwa. To właśnie tutaj nasi przodkowie wykształcili cechy, które pozwoliły im zdominować świat. – To na terenie wschodnioafrykańskich sawann, w relacjach z tą przyrodą i zwierzętami, nabywaliśmy cech, które zadecydowały o ostatecznym sukcesie naszego gatunku w ekspansji na cały glob – wyjaśnia ekspertka. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Archeolodzy wykorzystają drony, zdjęcia satelitarne oraz systemy GIS i GPS do mapowania terenu. Multidyscyplinarny zespół dąży do stworzenia pierwszej precyzyjnej mapy archeologicznej parku, testując przy tym przydatność nowoczesnych metod w specyficznych warunkach geologicznych Afryki. – Wykorzystanie jak najpełniejszego spektrum dostępnych obecnie nauce nowoczesnych technik i technologii w badaniach archeologicznych jest jednym z naszych głównych celów – deklaruje prof. Osypińska. Co już udało się odkryć? Wstępne rozpoznanie terenu w 2024 roku przyniosło sensacyjne rezultaty: zidentyfikowano ponad 30 stanowisk, nieznane malowidła naskalne oraz liczne narzędzia kamienne i ceramikę. Szczególnie cenne są znaleziska zmineralizowanych kości zwierzęcych i paciorków ze strusich jaj, które świadczą o bogatej kulturze dawnych mieszkańców sawanny. Badacze liczą na odkrycie pełnej sekwencji prahistorii kontynentu. – Nie jest wykluczone , że trafimy na stanowiska sprzed milionów lat, z dolnego paleolitu. Nie jest wykluczone, że ze szczątkami hominidów – uważa ekspertka. Źródła: Uniwersytet Wrocławski, materiały prasowe UWr Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pikielhauby i zaleczone kości – archeolodzy odkryli mogiły z czasów I wojny światowej
Lotnicze skanowanie laserowe, kwerendy we Lwowie i determinacja badaczy doprowadziły do ważnego odkrycia w gminie Komańcza. Odnaleziono cmentarz wojenny, o którym krążyły jedynie legendy. Wśród znalezisk są doskonale zachowane pikielhauby, czyli charakterystyczne hełmy zwieńczone szpikulcem i ślady skomplikowanych operacji chirurgicznych widoczne na kościach, które przeprowadzono na froncie.
W latach 1914–1915 Karpaty stały się areną brutalnych walk zimowych między mocarstwami rozbiorowymi. W miejscowości Szczawne, położonej w gminie Komańcza w województwie podkarpackim, dokonano właśnie ważnego odkrycia z tego okresu. Strategiczne znaczenie regionu definiowała linia kolejowa łącząca Przemyśl i Lwów z Budapesztem, przebiegająca przez tunel w Łupkowie. To właśnie tędy transportowano zaopatrzenie i ewakuowano rannych, a okolice Szczawnego i Rzepedzi stały się miejscem ciężkich starć, zwłaszcza w styczniu oraz maju 1915 roku. Przez dekady pamięć o tych walkach i miejscach pochówku żołnierzy zatarła się, a nekropolie znikały pod gęstą roślinnością. Detektywistyczna praca w archiwach i skanowanie laserowe Teraz badaczom pod kierunkiem dr. Marcina Czarnowicza z Instytutu Archeologii UJ udało się zlokalizować jedną z zapomnianych nekropoli. Przełom w poszukiwaniach nastąpił Grzegorzowi Gąsce, który odnalazł w Archiwum Obwodu Lwowskiego oryginalny projekt cmentarza wojennego w Szczawnem. Wydarzyło się to w ramach realizacji projektu „Groby i cmentarze wojenne w kraju” finansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dokumentacja ze Lwowa pozwoliła zawęzić obszar poszukiwań do niewielkiego wypłaszczenia w sąsiedztwie dawnej cerkwi. Aby potwierdzić przypuszczenia, wykorzystano nowoczesną technologię LiDAR – lotnicze skanowanie laserowe, zrealizowane przez zespół z Politechniki Warszawskiej. Analiza cyfrowego modelu terenu ujawniła wyraźne zarysy ponad 20 jam grobowych ukrytych pod powierzchnią. To stało się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia wykopalisk. Niemieckie zaskoczenie i groby trzech armii Przedmioty odnalezione przy pochówkach świadczą, że na cmentarzu pochowano żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej. – Największym zaskoczeniem okazała się obecność żołnierzy niemieckich. Dotychczas sądzono, że tzw. Korpus Beskidzki prowadził działania przede wszystkim na terenach dzisiejszej Słowacji. Tymczasem źródła archiwalne oraz tegoroczne odkrycia potwierdzają, że 9 i 10 maja 1915 roku ciężkie walki rozegrały się również w rejonie Rzepedzi i Szczawnego – mówi dr Czarnowicz. Jak opowiada naukowiec, starcia wywołały znaczne straty. – Tylko po stronie niemieckiej poległo ponad 100 żołnierzy należących do Königlich Preußisches Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 9, którego szeregi tworzyli mieszkańcy m.in. Kołobrzegu, Stargardu, Koszalina i Świdwina – dodaje. Oprócz nich na cmentarzu spoczęli żołnierze armii rosyjskiej oraz austro-węgierskiej, co czyni to miejsce nekropolią wszystkich stron I wojny światowej. Medycyna polowa i spalone fundamenty Badania dostarczyły unikalnych dowodów na funkcjonowanie medycyny polowej. Odnaleziono szczątki żołnierzy noszące wyraźne ślady leczenia i zabiegów chirurgicznych. To sugeruje, że w Szczawnem chowano osoby zmarłe podczas transportu medycznego do szpitali w głębi monarchii habsburskiej. Wśród wydobytych artefaktów znajdują się przedmioty o wysokiej wartości historycznej, jak fragmenty mundurów oficerskich czy niemieckie hełmy typu Pickelhaube (pikielhauby) zachowane w świetnym stanie. Ich charakterystyczną cechą było zwieńczenie w postaci szpikulca. Prace archeologiczne ujawniły także głębszą warstwę historii. Pod cmentarzem odnaleziono fundamenty wcześniejszej cerkwi z ok. 1875 roku, która spłonęła prawdopodobnie tuż przed urządzeniem nekropolii w latach 1917–1918. Przywracanie tożsamości i badania pobojowisk Obecnie prace koncentrują się na żmudnym procesie identyfikacji poległych. – Nasze prace będą się teraz skupiać na odtworzeniu nazwisk poległych pochowanych w Szczawnem oraz dotarciu do ich rodzin. Ponieważ w dawnych Niemczech był zwyczaj ustawiania w miejscowościach pomników ku pamięci mieszkańców, którzy zginęli w trakcie Wielkiej Wojny, będziemy też starali się odnaleźć, czy nazwiska pochowanych w Szczawnem, pojawiają się na takich pomnikach – przekazał National Geographic Polska dr Czarnowicz. To nie wszystko. Archeolog poinformował, że w przyszłym roku planuje wrócić w okolice Rzepedzi oraz Szczawnego i spróbować odnaleźć pierwotne groby, gdzie pochowano poległych. Chciałby też przebadać, przynajmniej częściowo, pobojowisko , na którym ścierali się żołnierze niemieccy i carscy. Źródło: UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec epoki brązu. Niewidzialny wróg doprowadził do upadku wielkich imperiów
Ponad 3000 lat temu potężne cywilizacje zlokalizowane w rejonie wschodniej części Morza Śródziemnego nagle upadły. Przez wieki szukano winnych wśród najeźdźców czy trzęsień ziemi. Teraz naukowcy poznali odpowiedź na tę odwieczną zagadkę. Za katastrofą stał niewidzialny wróg.
Między 1300 a 900 rokiem p.n.e. doszło do jednego z najbardziej dramatycznych momentów w dziejach ludzkości. W rejonie dzisiejszej Grecji i Turcji doszło do upadku potężnych graczy: imperium Hetytów, cywilizacji mykeńskiej i minojskiej. Historycy od dawna przypuszczali, że kluczową rolę odegrały zmiany środowiskowe, ale mechanizm stojący za tymi zjawiskami pozostawał zagadką. Najnowsze badania zespołu pod kierownictwem Katherine Power z Uniwersytetu Sztokholmskiego, opublikowane w czasopiśmie „Science Advances”, rzucają nowe światło na ten mroczny rozdział historii, który był jednocześnie też końcem epoki brązu. Orbita Ziemi i powolne wysychanie świata Podstawą wielowiekowego kryzysu były zmiany w ustawieniu orbity naszej planety. Powolna zmiana parametrów orbitalnych doprowadziła do spadku letniego nasłonecznienia na półkuli północnej. Efekt? Osłabienie systemów monsunowych w Afryce Zachodniej i przesunięcie tropikalnych stref opadów na południe. Dla wschodniej strefy Morza Śródziemnego oznaczało to stopniowe, trwające tysiąclecia wysychanie i w konsekwencji susze. Fatalna kumulacja. Mechanizm starożytnych megasusz Naukowcy ustalili, że najbardziej niszczycielskie susze nie były dziełem przypadku. Wynikały one z tzw. konstruktywnej interferencji – nałożenia się na siebie kilku niezależnych cykli klimatycznych. Gdy długoterminowy trend wysychania zbiegł się z negatywnymi fazami cykli stuletnich i wielowiekowych, system przekroczył krytyczny próg. To właśnie taka kumulacja doprowadziła do ekstremalnych susz około 1250 roku p.n.e., które poprzedziły upadek cywilizacji późnej epoki brązu. Atlantyk w roli głównej. Jak ocean sterował pogodą Naukowcy wykazali, że kluczowym „pilotem” pogody był Ocean Atlantycki. Zmienność cyrkulacji południkowej oraz temperatury powierzchni oceanu bezpośrednio wpływały na wilgotność powietrza nad basenem Morza Śródziemnego. Model przygotowany przez badaczy ujawnił, że osłabienie prądów oceanicznych i specyficzne fazy oscylacji północnoatlantyckiej odcinały region od życiodajnych deszczy. Roślinny paradoks. Dlaczego północ zieleniała w czasie suszy? Badanie przynosi też zaskakujące wnioski na temat ówczesnej przyrody. Choć opady malały, północne regiony (Bałkany, Anatolia) paradoksalnie stawały się bardziej zalesione. Wynikało to z ochłodzenia, które zmniejszyło parowanie, pozwalając lasom na ekspansję mimo mniejszych deszczy. Długoterminowy trend co prawda sprzyjał lasom, ale był on przerywany przez ekstremalne, krótkotrwałe epizody suszy. Z kolei południowy Lewant nie miał tego komfortu – pozostał ciągle skrajnie suchy. Te różnice wyjaśniają, dlaczego kryzys uderzył w poszczególne państwa z różną siłą. Czego uczy nas upadek cywilizacji sprzed tysiącleci? Wyniki badań są alarmujące w kontekście współczesności. Historia upadku epoki brązu pokazuje, że splot kilku niekorzystnych zjawisk może doprowadzić do załamania nawet najbardziej stabilnych systemów gospodarczych i społecznych. – Morze Śródziemne jest jednym z „hotspotów” zmian klimatu na świecie, a przewiduje się, że w nadchodzącym stuleciu region ten stanie się cieplejszy i bardziej suchy. Nasze odkrycia sugerują, że przyszłe ryzyko suszy może zależeć nie tylko od długotrwałego ocieplenia spowodowanego działalnością człowieka, ale także od tego, jak naturalna zmienność Oceanu Atlantyckiego oddziałuje na ten trend – podsumowuje Katherine Power. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Skarb rzymskich denarów w Niemczech. Na ich powierzchni wyryto tajemnicze znaki
Tajemnicze ząbkowane brzegi i ręcznie wydrapane znaki – tak wygląda wyjątkowy skarb monet odkryty na terenach barbarzyńskich blisko dwa tysiące lat temu. Denary pochodzą z republikańskiego Rzymu. Co oznaczają zagadkowe modyfikacje na srebrnym bilonie?
W starożytności tereny położone na północ od Dunaju i na wschód od Renu stanowiły dla Rzymian zagadkowe Barbaricum, gdzie mieszkali między innymi Germanie czy Słowianie. Wiadomo było, że Imperium utrzymywało kontakty z tamtejszymi ludami, ale każde kolejne znaleziska rzymskich pieniędzy na tych obszarach wciąż budzą dreszcz emocji u badaczy. Tak też było i w tym przypadku. Srebrne monety z czasów Republiki Rzymskiej są w środkowych Niemczech wielką rzadkością i zazwyczaj występują jedynie jako pojedyncze, rozproszone egzemplarze. Teraz udało się odkryć skarb w postaci pięciu srebrnych monet, które właściciel zapewne zakopał w sakiewce. Być może dzięki temu znalezisku uda się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego rzymskie srebro docierało tak głęboko na północ w czasach, gdy Rzym dopiero budował swoją potęgę. Sensacyjne odkrycie w Halle-Nietleben W 2025 roku Dirk Braungardt, społeczny opiekun zabytków, dokonał odkrycia, które zelektryzowało archeologów. Na niewielkim obszarze w Halle-Nietleben w Niemczech odnalazł on pięć srebrnych denarów, które ewidentnie stanowiły jeden zamknięty depozyt. To pierwszy taki przypadek, gdzie możemy z całą pewnością mówić o celowo ukrytym lub zgubionym skarbie denarów republikańskich w tej części Niemiec. Skład skarbu. Pieniądze, które widziały kawał historii Teraz na stronie Państwowego Urzędu Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt opublikowano analizę numizmatyczną. Wykazała, że monety te mają za sobą długą drogę. Najstarszy denar pochodzi z 148 roku p.n.e., a pozostałe cztery wybito w krótkim odstępie czasu między 82 a 79 rokiem p.n.e. Oznacza to, że monety pochodzą z czasów późnej republiki i noszą wyraźne ślady wieloletniego użytkowania. Zanim trafiły w ręce germańskiego właściciela, musiały krążyć w rzymskim obiegu pieniężnym przez wiele dziesięcioleci. Fakt, że tak stare monety tworzyły jeden zestaw, jest typowy dla ówczesnego rzymskiego rynku, gdzie republikańskie srebro pozostawało ważne nawet do końca I wieku n.e. Zagadkowe znaki i ząbkowane brzegi Najbardziej intrygującym elementem znaleziska są zagadkowe znaki widoczne na powierzchni srebra. Trzy z monet to tzw. serrati – posiadają one specyficznie ząbkowane brzegi. Prawdziwa tajemnica kryje się jednak w ręcznie wydrapanych znakach odkrytych na dwóch ząbkowanych denarach. Czy były to oznaczenia własności, dowody na testowanie czystości kruszcu, czy może symbole o głębszym znaczeniu dla ich antycznego posiadacza, a może po prostu dekoracja? Nie jest to jasne. Co ciekawe rzymski historyk Tacyt twierdził, że Germanie darzyli srebrne monety szczególną estymą. Jednak współczesne badania pokazują, iż może nie jest to do końca prawda. Kiedy i dlaczego ukryto skarb? Klucz do rozwiązania zagadki datowania momentu złożenia skarbu leży w tym, czego w skarbie... nie ma. W zespole z Halle całkowicie brakuje monet z okresu cesarstwa. Pozwala to badaczom wysunąć fascynującą hipotezę: skarb musiał zostać zdeponowany około przełomu er. Gdyby monety trafiły do ziemi później, prawie na pewno towarzyszyłyby im nowsze emisje cesarskie. Ten moment w historii to czas intensywnych i często krwawych kontaktów – okres wielkich wypraw rzymskich wodzów, takich jak Druzus czy Tyberiusz, których ślady w postaci marszrut odkrywane są w regionie co około 20 kilometrów. Wartość kruszcu większa niż pieniądz W miejscu znalezienia skarbu nie istniała wówczas gospodarka pieniężna w rzymskim stylu. Denary nie służyły do codziennych zakupów, lecz były postrzegane jako obiekty o ogromnym znaczeniu społecznym i materialnym. Mogły trafić do Halle jako dary dyplomatyczne dla lokalnych wodzów, zapłata za lojalność lub jako łupy z wojennych wypraw. Niezależnie od tego, czy sakiewkę zgubiono w pośpiechu, czy ukryto w obliczu zagrożenia, te pięć monet z tajemniczymi znakami stanowi dziś bezcenny dowód na to, że wpływy Rzymu sięgały daleko poza jego granice. Ich ślady są znajdowane nawet na terenie dzisiejszej Polski. W 2018 roku archeolodzy ogłosili znalezisko z woj. kujawsko-pomorskiego w postaci fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów sprzed 2 tysięcy lat. Źródło: Państwowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Archeolodzy rozwikłali tajemnicę domu Göringa. W Wilczym Szańcu odkryto cmentarz
Kim były ofiary, których szkielety bez dłoni i stóp znaleziono w Wilczym Szańcu? Dwa lata po odkryciu w domu Hermanna Göringa archeolodzy Polskiej Akademii Nauk rozwikłali tę mroczną zagadkę.
W domu Hermanna Göringa na terenie Wilczego Szańca, czyli kwatery głównej Adolfa Hiltera w latach 1941–1944, odnaleziono 6 ludzkich szkieletów, w tym dzieci. Odkrycia dokonała gdańska Fundacja Latebra dwa lata temu. Na początku lipca 2026 r. rozpoczęto prace archeologiczne, które mają odpowiedzieć na pytanie, do kogo należą szkielety i czy są jedynymi szczątkami w tym miejscu. Prace prowadzą archeolodzy z Polskiej Akademii Nauk mgr Jakub M. Niebylski i dr Bartłomiej Sz. Szmoniewski, z udziałem przedstawicieli Fundacji Latebra. Fundacja Latebra początkowo odkryła szczątki 5 osób, potem okazało się że było ich 6. Szkielety bez kończyn i dochodzenie prokuratury Szkielety spoczywały w niepodpiwniczonej części budynku, na niewielkiej głębokości, około 20 cm. Nie były kompletne – brakowało dłoni i stóp. Rozpoczęto śledztwo, ale nie udało się ustalić kim były ofiary, ani kiedy i jak straciły życie. Dochodzenie umorzono. Jak pracują archeolodzy? Jak zdradził w rozmowie z PAP mgr Niebylski, archeolodzy szukali innych szczątków, a także ustalali, czy pochówki mogą być starsze niż sam budynek. Będą też przyglądać się konstrukcji samego domu, w którym pomieszkiwał marszałek III Rzeszy. Budynek miał drewniane ściany osłonięte ceglano-żelbetowym płaszczem, ale o jego fundamentach niewiele wiadomo. Poszukiwania fundacji Latebra Prace prowadzą też członkowie fundacji. – Będziemy zwracać uwagę na wszelakie artefakty, jakie odnajdziemy. Przesiewana jest ziemia, badane są kolejne elementy podłoża w tym miejscu. Każdy fragment sprawdzany jest z należytą ostrożnością, ponieważ miejsce może wciąż kryć ślady istotne dla ustalenia tego, co wydarzyło się tam w przeszłości – powiedział PAP członek zarządu Fundacji Latebra, Stanisław Zachariasz. Nadleśniczy Nadleśnictwa Srokowo Zenon Piotrowicz zdradził też, że w przyszłości być może zakres prac zostanie rozszerzony o teren przylegający do budynku. Fundacja Latebra prowadziła już poszukiwania w tzw. schronach-gigantach, m.in. w schronie Adolfa Hitlera. Dom zbudowany na cmentarzu Zaplanowane na trzy tygodnie prace przyniosły efekt. Naukowcy znaleźli kolejnych 5 szkieletów. – Dom Göringa został zbudowany na cmentarzu. Nie wiemy jeszcze jak stary jest to cmentarz, ale z całą pewnością najpierw w tym miejscu był cmentarz, a dopiero potem zbudowano na nim dom Göringowi – wyjaśnia mgr Niebylski. Jeden ze szkieletów znajduje się pod fundamentem domu. Zdaniem badaczy Niemcy wiedzieli, że wznoszą budynek na terenie cmentarza. Prace badawcze w tym miejscu mają być kontynuowane. Wilczy Szaniec to kluczowy obiekt II wojny światowej Wilczy Szaniec to najważniejsza wojenna kwatera Adolfa Hitlera, zbudowana z myślą o operacji Barbarossa, czyli atakiem na Związek Radziecki. Hitler spędził w tym miejscu łącznie ponad 800 dni, podejmując kluczowe decyzje. W lipcu 1944 roku doszło tam do jednego z najpoważniejszych zamachów na Hitlera, którego dokonał pułkownik Claus von Stauffenberg. W Wilczym Szańcu są dwa sąsiadujące ze sobą obiekty związane z Hermannem Goeringiem: schron i dom, w którym pomieszkiwał. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tajemnica elity z epoki brązu. W grobowcu w ofierze złożono konia
Na stanowisku archeologicznym Shamiram w zachodniej Armenii odkryto monumentalny grobowiec z lat 1600–1200 p.n.e. Znajdowały się w nim liczne dary grobowe, broń oraz szczątki konia złożonego w rytualnej ofierze. Badacze uważają, że pochowano tam przedstawiciela lokalnych elit.
Na długo przed powstaniem słynnego królestwa Urartu Wyżynę Armeńską zamieszkiwały społeczności późnej epoki brązu, które słynęły z rozwiniętej metalurgii, dalekosiężnych kontaktów handlowych i złożonych rytuałów pogrzebowych. Elity tych kultur grzebały swoich zmarłych w monumentalnych kamiennych grobowcach, wyposażając ich w broń, ozdoby i cenne dary mające towarzyszyć im w życiu po śmierci. Najnowsze odkrycie archeologów w Armenii pokazuje, że do takich ceremonii mogły należeć także ofiary z koni. Znalezisko sprzed czasów Urartu Kluczowego znaleziska dokonano na stanowisku archeologicznym Shamiram, położonym w prowincji Aragacotn. To miejsce od lat interesuje naukowców, ponieważ zachowały się tam ślady osadnictwa z różnych okresów – od późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, po czasy królestwa Urartu. W centrum badań znalazł się tzw. grobowiec nr 3. Archeolodzy opisują go jako monumentalną kamienną konstrukcję otoczoną kręgami z głazów. Tego typu pochówki były przeznaczone dla osób zajmujących wysoką pozycję społeczną, a ich budowa wymagała zaangażowania znacznych sił i zasobów. Sam rozmiar grobowca sugeruje więc, że spoczęła w nim osoba należąca do lokalnych elit. Pochówek człowieka i ofiara z konia Wewnątrz komory odkryto bogaty zespół darów pogrzebowych. Znaleziono broń z brązu, metalowe i obsydianowe groty strzał oraz liczne przedmioty towarzyszące zmarłemu. Najbardziej niezwykłym elementem okazały się jednak szczątki konia. Jak przekazał Instytut Archeologii i Etnografii Narodowej Akademii Nauk Armenii w komunikacie podsumowującym tegoroczne prace, wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało złożone w rytualnej ofierze podczas ceremonii pogrzebowej. „Odkrycie dostarcza nowych i ważnych dowodów do badań nad lokalnymi elitami, praktykami pogrzebowymi oraz symboliczną rolą konia w społecznościach późnej epoki brązu na terenie Armenii” – napisali badacze w komunikacie opublikowanym przez Instytut na platformie Facebook. Zdaniem archeologów odkrycie daje „rzadką możliwość zbadania przemian lokalnego ośrodka z epoki żelaza przed ekspansją Królestwa Urartu i w jej trakcie”. W kulturach późnej epoki brązu koń nie był jedynie środkiem transportu. Zwierzęta te symbolizowały prestiż, władzę i znaczenie militarne. Ich hodowla wymagała znacznych zasobów, dlatego mogły sobie na nią pozwolić przede wszystkim najbogatsi. Złożenie konia do grobu było więc w pewnym sensie ekstrawagancją, bo ówcześni ludzie musieli poświęcić kosztowne zwierzę. Podkreślało to więc wyjątkową pozycję zmarłego, a jednocześnie odzwierciedlało wierzenia dotyczące życia po śmierci. Kluczowe stanowisko do badania starożytnej Armenii Badacze zwracają uwagę, że podobne praktyki znane są z innych części Kaukazu oraz ze stepów Eurazji. Znalezisko z Shamiram dostarcza jednak nowych dowodów na to, że rytualne ofiary z koni były obecne również w społecznościach zamieszkujących Wyżynę Armeńską. Może to świadczyć o istnieniu rozbudowanych kontaktów kulturowych i wymianie idei pomiędzy odległymi regionami już ponad trzy tysiące lat temu. Znaczenie odkrycia nie ogranicza się jednak do samego grobowca. Według informacji przekazanych przez armeński Instytut Archeologii i Etnografii wykopaliska odsłoniły również pozostałości osadnictwa z okresu poprzedzającego powstanie państwa Urartu. Za jedną z późniejszych wież tamtejszej twierdzy archeolodzy natrafili na pomieszczenie datowane na epokę żelaza, w którym zachowały się ślady nagłego zniszczenia. Odkryto także pochówek starszy od urartyjskich fortyfikacji, co potwierdza, że teren ten był zamieszkany na długo przed pojawieniem się jednego z najpotężniejszych państw starożytnego Kaukazu. „Wyniki tegorocznych badań potwierdzają, że Shamiram jest jednym z kluczowych stanowisk archeologicznych pozwalających zrozumieć długą historię środkowej Armenii – od tradycji pogrzebowych epoki brązu i społeczności epoki żelaza, przez monumentalną architekturę Urartu, aż po późniejsze etapy ponownego wykorzystania i przekształcania tego miejsca” – podsumowali armeńscy uczeni. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Poszedł do lasu na jagody, natrafił na tajemnicze szczątki. Przypadkowe znalezisko może rozwiązać zagadkę sprzed lat
Do wyjątkowego odkrycia doszło podczas zwyczajnego spaceru po zachodniopomorskich lasach. Aluminiowe elementy znalezione w dole okazały się być prawdopodobnie częściami brytyjskiego samolotu z czasów II wojny światowej. Muzealnicy podkreślają, że najnowsze znalezisko może być częścią ciągnącej się od lat archeologicznej zagadki.
Nawet zwykły spacer w poszukiwaniu jagód może skończyć się wyjątkowym odkryciem. Przekonał się o tym mieszkaniec Świnoujścia, który w trakcie leśnego buszowania natrafił na tajemnicze, aluminiowe przedmioty. Znalazca niezwłocznie udał się do pobliskiego muzeum, którego pracownicy dokładniej przyjrzeli się odnalezionym artefaktom. Odkrycie w jagodowym lesie Niezwykłym znaleziskiem natychmiast zainteresowało się Muzeum Obrony Wybrzeża „Fort Gerharda” na wyspie Wolin. Po otrzymaniu zgłoszenia od odkrywcy zespół muzealników niezwłocznie udał się na miejsce. Pierwsze analizy szybko się potwierdziły — odnaleziony w leśnym zagłębieniu metalowy element okazał się częścią samolotu. W rozmowie z portalem „Świnoujście.info” pracownik muzeum podkreślił, że od początku spodziewano się, iż to przypadkowe odkrycie kryje w sobie coś więcej niż zwykły złom. Amunicja z II wojny światowej Wśród leżących w lesie fragmentów aluminium zachowała się amunicja, która pomogła muzealnikom w identyfikacji znaleziska. Po wstępnym rozpoznaniu specjaliści ustalili, że odnalezione naboje są kalibru .303 British, wykorzystywanego w alianckich lotniczych karabinach maszynowych Browning. Jak wyjaśnia Kacper Stachula, pracownik Muzeum Obrony Wybrzeża, to nie jedyny trop, na który udało się natrafić: „Na fragmencie bezszwowej rurki miedzianej pojawił się symbol »T7«. Według brytyjskiej dokumentacji technicznej RAF oznaczał on rurę stosowaną w instalacjach olejowych, paliwowych, gazowych oraz innych układach pokładowych samolotów” — mówi w rozmowie z portalem „Świnoujście.info”. Biorąc pod uwagę te znaleziska oraz charakterystyczne zakończenie przewodu, które również udało się zidentyfikować, można z pewnością potwierdzić, że odnalezione fragmenty należą do wojskowego samolotu. Pytaniem otwartym pozostaje jednak konkretny model maszyny, która rozbiła się w zachodniopomorskich lasach. Jedna z hipotez wiąże ten przypadek z wcześniejszym odkryciem dokonanym w morzu. Kontynuacja historii? W 2009 roku Polskę obiegła informacja o wyjątkowym artefakcie wyłowionym przez rybaków z Morza Bałtyckiego. Potężny, pięciometrowy fragment skrzydła został wtedy zidentyfikowany jako część brytyjskiego bombowca Avro Lancaster. Miejsce wyłowienia części samolotu znajduje się zaledwie około kilometra w linii prostej od leśnego dołka, w którym natrafiono na aluminiowe szczątki i amunicję. Pozwala to sądzić, że oba znaleziska — które dzieli od siebie kilkanaście lat — mogą być ze sobą powiązane. Podczas II wojny światowej obszar Świnoujścia oraz Szczecina był kluczowym celem alianckich nalotów strategicznych. Niemcy stworzyli na tych terenach gęsty i bezwzględny system artylerii przeciwlotniczej, który był w stanie skutecznie zwalczać alianckie formacje lotnicze. Na ten moment muzealnicy nie dysponują jeszcze wiedzą, która pozwoliłaby jednoznacznie uznać, że oba znaleziska są częściami tej samej maszyny. Teraz należy przeprowadzić dokładne badania archeologiczne, które ustalą, czy na tym terenie znajdują się inne artefakty lub szczątki żołnierskie. Profesjonalne prace pozwolą określić, czy historia brytyjskiego bombowca zyskała właśnie kolejny rozdział. Źródła: Świnoujście.info, Fort Gerharda Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jaka jest najstarsza broń na świecie? Ma niemal pół miliona lat i nie stworzył jej człowiek
Co pojawia się w naszej głowie, gdy myślimy o broni? Wyobrażamy sobie miecze, łuki, pistolety czy rakiety – dorobek technologiczny Homo sapiens. Jednak archeologia dowodzi, że narzędzia służące do zadawania ciosów towarzyszyły homininom na setki tysięcy lat przed pojawieniem się naszego gatunku. Jakie znaleziska uważa się za najstarszą broń świata?
Czym w ogóle w archeologii jest „broń”? Badacze z Society for Combat Archaeology przypominają, że nie każdy ostry przedmiot był automatycznie narzędziem walki czy łowów. W identyfikacji arsenału kluczowy jest kontekst. Naukowcy poszukują mikroskopijnych śladów zużycia, resztek zwierzęcych kości, a także dowodów na intencjonalną obróbkę materiału. Analizując te dane wyróżnili 3 kandydatów do miana najstarszego oręża w historii. Kto wygrywa to starcie? 1. Drewniany grot z Clacton. Pewniak z Anglii Za najbardziej bezdyskusyjnego kandydata uznaje się włócznię z Clacton. Została wykopana w 1911 roku w hrabstwie Essex w Anglii i liczy sobie ponad 400 000 lat. Z precyzyjnie ociosanego kawałka drewna cisowego zachował się 37-centymetrowy ostry grot. Najprawdopodobniej odłamał się on od dłuższego drzewca, gdy prehistoryczny łowca polował na grubą zwierzynę. Co najbardziej fascynujące, włócznia z Clacton (którą dziś można podziwiać w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie) jest starsza niż my sami. Najstarsze znane skamieniałości Homo sapiens datuje się bowiem na około 300 tysięcy lat. Oznacza to, że tę precyzyjnie wyważoną broń do kłucia stworzyli Neandertalczycy lub Homo heidelbergensis. 2. Arsenał z Schöningen. Oszczepy i dzikie konie Kolejnym kandydatem jest broń ze stanowiska w niemieckim Schöningen. Od 1992 roku wydobyto stamtąd kilkadziesiąt sztuk doskonale zachowanej drewnianej broni, datowanej na 200 000 do 300 000 lat. W prehistorycznym arsenale znalazły się ponad 2-metrowe oszczepy do dźgania oraz 65-centymetrowe kije rzutne, idealne do obezwładniania ofiar z dystansu. To znalezisko udowodniło kunszt inżynieryjny dawnych homininów. Włócznie wykonano ze świerku i sosny, a ich czubki były pieczołowicie hartowane i utwardzane w ogniu. Fakt, że broń odkryto bezpośrednio między poćwiartowanymi szczątkami koni, jest dowodem na to, że służyła ona do zorganizowanych łowów. 3. Pół miliona lat. Kontrowersyjny rekord z Afryki Istnieje jeszcze znalezisko, które potencjalnie dodaje historii inżynierii wojskowej kolejne setki tysięcy lat. Mowa o kamiennych grotach ze stanowiska Kathu Pan 1 w RPA. Naukowcy szacują, że narzędzia te mają aż 500 000 lat. Ich podstawa oraz specyficzne starcie krawędzi sugerują, że stanowiły one ostre zakończenia włóczni drzewcowych, wykorzystywanych do krwawych zasadzek przez afrykańskich przedstawicieli Homo heidelbergensis. Dlaczego więc nie są one bezapelacyjnym zwycięzcą? Część badaczy podchodzi do nich z dużą rezerwą. Ze względu na afrykański klimat nie zachowały się żadne drewniane elementy trzonków ani wiązania. Dowody na to, że kamienie te były przymocowane do kijów (a nie były np. zwykłymi narzędziami do skrobania), pozostają jedynie szczątkowe. Ewolucja na ostrzu włóczni Naukowcy są zgodni co do jednego: najstarsza broń na świecie jest o wiele starsza, niż nam się wydaje. Materiały organiczne ulegają procesom rozkładu, przez co ogromna część tego pierwszego, prymitywnego arsenału zniknęła na zawsze w mrokach dziejów. Te cudem zachowane fragmenty niosą jednak ze sobą niezwykle ważną lekcję. Uświadamiają nam jasno, że narzędzia walki i łowów są znacznie starsze niż sam gatunek Homo sapiens. Zanim jako współcześni ludzie w ogóle pojawiliśmy się na Ziemi, nasi dalecy krewni już od setek tysięcy lat doskonalili sztukę… uśmiercania. Jakkolwiek drastycznie by to nie brzmiało. Konieczność planowania, fizycznej obróbki drewna i ustalania taktyki podczas zespołowych polowań wymusiła na naszych przodkach rozwój komunikacji i abstrakcyjnego myślenia. Patrząc dziś na zaostrzone kije z Clacton czy Schöningen, patrzymy na fundament naszej cywilizacji – kto wie, czy to nie dzięki nim nasz gatunek zyskał przewagę, przetrwał zlodowacenia i ostatecznie zaszedł tak daleko? Aż dziwnie myśli się, że te narzędzia mają niemal pół miliona lat. Źródło: Science Advances, UNESCO, Live Science, PNAS, Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Miały łuki, sztylety i maczugi. Po 4 tys. lat odkryto sekret egipskich księżniczek
Przez dekady sądzono, że broń w grobach egipskich księżniczek miała jedynie symboliczne znaczenie. Najnowsze badania kości z Egiptu pokazują jednak, że te kobiety były biegłymi łuczniczkami. A ich ciała noszą ślady intensywnego treningu i przebytych kontuzji. Poznaj historię wojowniczych córek faraona.
Nekropolia w Dahszur od tysiącleci stanowiła miejsce spoczynku egipskich władców. To tutaj piramidy rozkazał wznieść ojciec słynnego Cheopsa – Snofru. Ale to w tej okolicy znajdują się też mniejsze grobowce, w których spoczęła egipska elita. Pod koniec XIX wieku Jacques de Morgan odkrył nienaruszone komory grobowe króla Hora i kilku księżniczek z okresu Średniego Państwa (ok. 2055 do 1650 r. p.n.e.). Przez ponad sto lat odnalezione wówczas szczątki pozostawały zapomniane. Przechowywano je w drewnianych skrzyniach w piwnicach Muzeum Egipskiego w Kairze, które pozostaje teraz w cieniu niedawno otwartego Wielkiego Muzeum Egipskiego. W 2020 roku ruszył nowy projekt badawczy, w ramach którego przeanalizowano kości. Rezultaty przerosły oczekiwania ekspertów. Opublikowano je na łamach „Frontiers in Environmental Archaeology”. Zagadka królewskiego oręża Największą zagadką grobowców w Dahszur była obecność broni w pochówkach kobiet. Przy księżniczkach o imionach Ita, Khenmet czy Itaweret znaleziono łuki, strzały i kunsztownie wykonane sztylety – przedmioty tradycyjnie kojarzone z mężczyznami. Przez dekady naukowcy spierali się, czy te przedmioty pełniły funkcję wyłącznie symboliczną. Nie mumie, ale kości „przemówiły” Eksperci przyjrzeli się sześciu szkieletom. Cztery z sześciu były siostrami, córkami faraona Amenemhata II, pochowanymi w identycznych podziemnych grobowcach. Wszystkie kobiety zostały zmumifikowane, ale do dzisiaj przetrwały tylko ich szkielety – tkanki miękkie obróciły się w proch, a ich czaszki zaginęły. Pozostałe kości były jednak w dobrym stanie, co pozwoliło archeologom oszacować czas zgonu, wzrost i płeć osób, a także odkryć ślady chorób lub urazów. Wojowniczy egipski dwór – Księżniczka Ita była młodą kobietą w wieku od 28 do 34 lat, o silnych przyczepach mięśni górnych partii ciała, co sugeruje, że regularnie posługiwała się bronią, taką jak maczugi czy sztylety – mówi współautorka badania dr Zeinab Hashesh z Uniwersytetu w Beni Suef. – Księżniczka Khenmet była kobietą w wieku 30 lub 40 lat, u której występowały oznaki przerzedzenia kości, ale posiadała bardzo silne przyczepy więzadeł. Księżniczka Itaweret była młodą kobietą w wieku od 20 do 34 lat, która przeżyła złamania żeber i kości stopy; jej szkielet wskazuje, że była wykwalifikowaną łuczniczką – wylicza dr Hashesh. Podobne dowody wskazują, że księżniczka Noub-Hotep i król Hor również byli łuczniczkami. -– Odkryliśmy znaczny rozwój kończyn górnych u tych osób, co koreluje z powtarzalnymi, intensywnymi czynnościami, takimi jak naciąganie cięciwy łuku czy stabilizowanie broni. To dowodzi, że zajęcia te towarzyszyły im przez całe życie – podkreśla dr Hashesh. W jej ocenie to bezpośrednio tłumaczy obecność łuków, strzał i maczug w grobowcach kobiet. – Nie były to tylko symboliczne dary, ale narzędzia, których aktywnie używały – zauważa. Egipskie twardzielki W przypadku księżniczki Itaweret wykryto złamane żebra – prawdopodobnie spowodowane uderzeniem lub upadkiem z wysokości. – Te obrażenia były najprawdopodobniej spowodowane wypadkami, upadkami, silnymi uderzeniami lub innymi urazami związanymi z aktywnym trybem życia, czy to poprzez polowania, szkolenia wojskowe, czy inne wymagające zajęcia – powiedziała dr Hashesh. I zauważa, że te urazy dobrze się zagoiły, co sugeruje, że miały one dostęp do zaawansowanej jak na tamte czasy opieki medycznej. Polowania rodziny królewskiej Wygląda na to, że tradycja polowania w rodzinach królewskich jest starsza, niż sądziliśmy. Temu zajęciu pasjami oddawała się na przykład brytyjska rodzina królewska – polowano na lisy. Ale w 2004 roku polowanie na lisy z chartami uznano za nielegalne. – Członkowie rodziny królewskiej, szczególnie kobiety, aktywnie angażowali się w wymagające dużej sprawności i siły zajęcia, takie jak łucznictwo czy polowanie – stwierdziła dr Zeinab Hashesh, główna autorka publikacji. – Dowodem na to jest budowa ich kości, które rozwijały się pod wpływem intensywnego wysiłku mięśniowego, co idealnie pokrywa się z rodzajami broni znalezionej w ich grobach – dodała. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy i duńscy archeolodzy zeszli głęboko pod ziemię. Naukowcy odkrywają sekrety Wikingów na ziemiach Polski
Na polskim wybrzeżu trwają prace archeologiczne, których celem jest poznanie prawdziwej historii wyspy Wolin. Polsko-duński zespół schodzi coraz głębiej pod powierzchnię ziemi, odnajdując kolejne wczesnośredniowieczne artefakty. Wiele z nich udowadnia, że to, co obecnie jest porośniętym trawą terenem, przez lata stanowiło istotny port Morza Bałtyckiego.
Na północnym krańcu Wolina, tam gdzie dziś rozciąga się ciche, porośnięte trawą wzniesienie, tysiąc lat temu tętniła życiem dzielnica rzemieślnicza jednego z największych ośrodków handlowych wczesnośredniowiecznej Europy. Polsko-duński zespół archeologów wznowił właśnie prace, które mają odpowiedzieć na długo zadawane pytanie: jaką rolę w narodzinach Wolina odegrali wikingowie? Co dzieje się na wykopie? Za najnowsze badania odpowiadają naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu w Aarhus. To już drugi sezon trzyletniego projektu, który wystartował w ubiegłym roku. Ekipa pracuje w wykopie u podnóża Srebrnego Wzgórza – niegdyś północnej dzielnicy wczesnośredniowiecznego Wolina. Jak zaznacza dr Wojciech Filipowiak z IAE PAN w rozmowie z PAP, dziś to miejsce sprawia wrażenie pustego, porośniętego zielenią pagórka. W IX i X wieku wyglądało to zupełnie inaczej – była to gęsto zabudowana, tryskająca życiem dzielnica rzemieślniczo-handlowa, pełna drewnianych chat, uliczek i warsztatów. Co udało się znaleźć? Warunki panujące na stanowisku są dla archeologów wyjątkowo korzystne. Wilgotne, pozbawione dostępu tlenu warstwy podłoża sprawiają, że w ziemi przetrwały nie tylko przedmioty metalowe czy ceramiczne, ale też materiały organiczne, takie jak drewno, z którego budowano domy czy ulice. W ubiegłym roku archeologom udało się odnaleźć cztery chaty oddzielone rowami odwadniającymi, stanowiące pierwszą taką napotkaną na Wolinie konstrukcję. Wśród odkrytych zabytków znalazły się m.in. bursztynowe paciorki, ozdoby metalowe oraz liczne przedmioty codziennego użytku: naczynia gliniane o różnych kształtach, gliniane przęśliki służące do przędzenia nici, a także osełki wykonane z kamienia sprowadzanego aż z Norwegii. Tak bogaty zestaw znalezisk potwierdza, że Wolin był w tamtym czasie ważnym i zamożnym ośrodkiem, utrzymującym kontakty handlowe na dużą odległość. Przeszłość i przyszłość projektu Badacze mają nadzieję, że odkrycia ze Srebrnego Wzgórza pozwolą rozstrzygnąć jedną z najgorętszych dyskusji w archeologii Morza Bałtyckiego – w jakim stopniu za powstaniem i rozkwitem Wolina stali Wikingowie. Potrzeba odpowiedzi na to pytanie zdaje się wyjątkowo paląca, kiedy spojrzymy na długą historię tamtejszych wykopalisk. Wolin nie jest bowiem archeologom obcy, a pierwsze wykopaliska archeologiczne prowadzono tu już w 1828 roku. Od tego czasu stanowisko regularnie dostarcza nowych danych o życiu we wczesnym średniowieczu. Mimo tak długiej historii badań naukowcy wciąż mają nadzieję na przełomowe odkrycia. Trzyletni projekt polsko-duńskiego zespołu potrwa jeszcze co najmniej rok. Naukowcy liczą, że kolejne sezony wykopalisk pozwolą precyzyjniej ustalić dynamikę rozwoju miasta, relacje między jego mieszkańcami oraz rzeczywisty udział skandynawskich osadników w powstaniu jednego z najważniejszych ośrodków handlowych średniowiecznego Bałtyku. Celem badaczy jest teraz dotarcie do najstarszych poziomów osadniczych, sięgających VIII i IX wieku, oraz odnalezienie śladów dawnego portu – miejsca, które stało się mechanizmem napędzającym rozwój średniowiecznej twierdzy. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Podróż w czasie w nowym wydaniu – nadchodzi rewolucja w Biskupinie
Biskupin przechodzi rewolucję. Zobaczysz tu nie tylko pradziejowe chaty, ale i podwodny świat „archeologii mokrej” bez moczenia stóp. Nowoczesny pawilon z zielonym dachem sprawi, że historia sprzed tysięcy lat stanie się interaktywną przygodą. Ikona polskiej archeologii szykuje się do olbrzymiej przemiany.
Historia Biskupina jako jednego z najważniejszych punktów na archeologicznej mapie Europy zaczęła się w 1934 roku. To wtedy lokalny nauczyciel, Walenty Szwajcer, dostrzegł wystające z wody Jeziora Biskupińskiego drewniane pale i zaalarmował prof. Józefa Kostrzewskiego. Szybko okazało się, że torf i woda doskonale zakonserwowały konstrukcje osady obronnej sprzed ponad 2700 lat, co czyni to miejsce unikatowym przykładem tzw. archeologii mokrej. Dziś rezerwat o powierzchni 38 ha znajduje się na liście Pomników Historii. Prezentuje rekonstrukcje od epoki kamienia po wczesne średniowiecze, w tym słynny długi dom pierwszych rolników oraz wioskę piastowską oraz ikoniczną osadę ludności łużyckiej ze znaną wszystkim charakterystyczną bramą. Do dziś na terenie Biskupina prowadzone są wykopaliska, o czym niedawno pisaliśmy. Archeolodzy natknęli się na średniowieczne fortyfikacje. Dlaczego Biskupin potrzebuje zmian? Mimo swej wyjątkowości, obecna infrastruktura Biskupina wymaga modernizacji, by sprostać współczesnym standardom. Głównym celem planowanej rozbudowy jest dostosowanie budynku muzealnego do rygorystycznych norm ekspozycji, w tym precyzyjnej kontroli klimatu i systemów bezpieczeństwa. Plan inwestycyjny przewiduje powstanie nowoczesnego pawilonu muzealnego, który stanie się sercem rezerwatu. W jego wnętrzu znajdzie się nowa wystawa stała, która w nowoczesny sposób opowie o życiu dawnych mieszkańców. – Głównym założeniem tej rozbudowy jest dostosowanie budynku do spełnienia wszystkich aktualnych norm ekspozycji, w tym np. kontroli klimatu i bezpieczeństwa tak dla zabytków, jak i odwiedzających gości. Wszystko to ma na celu oczywiście zadbanie jednocześnie o większy komfort odwiedzających, jak też zapewnić nam możliwość bezpiecznego prezentowania bardziej wymagających wystaw – przekazał National Geographic Polska Bartłomiej Andrzejewski, specjalista ds. promocji Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. Kluczowym elementem będą multimedia oraz interaktywne stanowiska zaprojektowane tak, by angażować wszystkie zmysły zwiedzających. To podejście ma sprawić, że nauka o pradziejach stanie się inspirującym przeżyciem dla każdej grupy wiekowej. „Mokra” archeologia pod lupą Jednym z najbardziej innowacyjnych elementów nowego pawilonu będzie wyjątkowe, wielkogabarytowe akwarium. Jego zadaniem jest prezentacja specyfiki archeologicznego stanowiska mokrego, z którego Biskupin słynie na całym świecie. Dodatkowo budynek zostanie zaprojektowany w zgodzie z naturą – na jego szczycie znajdzie się zielony dach z roślinnością oraz specjalnymi miejscami lęgowymi dla ptaków. Inwestycja warta miliony Skala projektu jest imponująca – całkowita wartość inwestycji wynosi 95 milionów złotych. Tak duży rozmach jest możliwy dzięki znacznemu wsparciu zewnętrznemu: aż 65 milionów złotych pochodzi z dofinansowania unijnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza. Kiedy zobaczymy efekty? Harmonogram prac jest już ściśle określony. Pierwsze roboty budowlane mają rozpocząć się jeszcze w tym roku, natomiast główna faza budowy przewidziana jest na lata 2027–2029. Ważną informacją dla turystów jest fakt, że w tym dwuletnim okresie pawilon muzealny będzie całkowicie zamknięty dla zwiedzających. Oficjalne zakończenie inwestycji i udostępnienie nowej przestrzeni gościom planowane jest na koniec 2029 roku. W tym czasie będzie można jednak oglądać pozostałe atrakcje muzeum, w tym słynne rekonstrukcje. Źródła: Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec z anonimowością nauki Majów. Po raz pierwszy poznaliśmy imię astronoma tej cywilizacji
Przez wieki dokonania naukowe Majów pozostawały anonimowe. Nowe badania inskrypcji z Xultun w Gwatemali po raz pierwszy w historii ujawniły imię konkretnego uczonego. Poznajcie Sak Tahn Waaxa, „Lisa o Białym Torsie”, którego matematyczna precyzja do dziś budzi podziw badaczy na całym świecie.
Cywilizacja Majów z okresu klasycznego (250–900 n.e.) była nierozerwalnie związana z astronomią i matematyką. Ich skomplikowane kalendarze i precyzyjne obserwacje nieba nie służyły jedynie czystej nauce. Dyktowały one rytm życia politycznego, religijnego i społecznego. Władcy Majów korelowali ważne wydarzenia, takie jak koronacje czy budowę monumentów, z ruchami planet i gwiazd. Jednak do tej pory osoby, które stały za obliczeniami astronomicznymi były dla nas anonimowe. Odkrycie w Xultun. Izba pełna zagadek Szczęśliwie w 2010 roku podczas wykopalisk w Xultun w Gwatemali archeolodzy odkryli w jednym z badanych budynków niezwykłe murale, przedstawiające siedzące postacie oraz dziesiątki inskrypcji. W przeciwieństwie do oficjalnych steli, te zapiski przypominały brudnopisy. Ale nie byle jakie, bo pozostawili je naukowcy odnotowujący ruchy Księżyca i planet. Wygląda na to, że było to miejsce pracy specjalistów, prawdopodobnie warsztat, w którym powstawały kodeksy – księgi Majów. Do takich wniosków doszli badacze na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Podpis majańskiego astronoma Wśród 52 zidentyfikowanych w pokoju tekstów, jeden okazał się wyjątkowy. Po latach żmudnych analiz, przy użyciu nowoczesnych technik obrazowania wielospektralnego, badaczom udało się odczytać 11 hieroglifów tworzących unikatową formułę. Tekst kończy się frazą cheheen, co oznacza „tak mówi...”, po której następuje imię: Sak Tahn Waax, co można tłumaczyć jako „Lis o Białym Torsie”. Zatem pod naukowym wywodem podpisał się sam jego autor! To pierwszy znany przypadek w historii cywilizacji Majów, gdy matematyk-astronom został zidentyfikowany z imienia i przypisano mu bezpośrednie autorstwo pracy intelektualnej. – Ludzie żyjący w starożytności na terenie dzisiejszych Indii, Iraku, Chin czy Grecji również badali cykle słońca i planet, przepowiadali zaćmienia oraz kreślili mapy nieba. Zasługi za te odkrycia przypisywano zazwyczaj konkretnym postaciom – mówi dr Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów publikacji naukowej. – Dziś do grona tych wielkich umysłów możemy dołączyć Saka Tahna Waaxa, co pozwala w pełni docenić niezwykłe dziedzictwo astronomiczne i kalendarzowe rdzennych kultur obu Ameryk – dodaje. Skąd jednak takie egzotyczne dla nas imię? Imiona Majów często odwoływały się do postaci historycznych lub boskich, więc być może nawiązywało one w jakiś sposób do przodków lub religii. Naukowe rozważania majańskiego naukowca Współcześni badacze przyjrzeli się zapiskom Lisa o Białym Torsie. Odnotował on sekwencję pięciu dat rozdzielonych precyzyjnymi interwałami, obejmującą łącznie 2920 dni. Liczba ta jest kluczowa – stanowi najmniejszą wspólną wielokrotność cyklu synodycznego Wenus (584 dni) i roku słonecznego Haab (365 dni). Sak Tahn Waax wykazał się jednak kreatywnością, bo podzielił ten okres na mniejsze jednostki związane z cyklami Marsa i tradycyjnymi kalendarzami Tzolkin oraz Haab. Jego formuła odzwierciedla głęboką wiedzę o wzorcach matematycznych występujących w naturze. Takie ambitne rozważania wskazują, że był wybitnym naukowcem swoich czasów. Pracowania mistrza i jego uczniowie Znalezisko w Xultun sugeruje, że odkryte pomieszczenie było miejscem tworzenia nauki i przekazywania wiedzy. Tytuły postaci na muralach wskazują na hierarchię wśród skrybów, co może świadczyć o relacjach mistrz-uczeń. Z kolei obecność narzędzi do produkcji papieru oraz liczne notatki na ścianach potwierdzają, że właśnie tutaj, około roku 781 n.e., Sak Tahn Waax i inni uczeni pracowicie obliczali ruchy ciał niebieskich, by móc ją później przelać swoje obserwacje na karty kodeksów. Warto wspomnieć, że National Geographic Society odegrało fundamentalną rolę w finansowaniu prac archeologicznych w Xultun. Granty przyznawane przez komitet ds. badań i eksploracji oraz radę ekspedycji bezpośrednio wsparły wykopaliska, konserwację oraz dokumentację pomieszczenia, w którym odnaleziono inskrypcje Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Naukowcy odkryli jedną z najstarszych zbrodni w historii. Ktoś dźgnął człowieka w twarz
Jeden z najwcześniejszych przedstawicieli Homo sapiens żyjących poza Afryką został zaatakowany ostrym kamiennym narzędziem. Ślad na kości szczęki sprzed około 100 tysięcy lat sugeruje, że mężczyzna padł ofiarą celowej przemocy i – co ciekawe – przeżył atak. To jeden z najstarszych znanych dowodów konfliktów między ludźmi.
Przemoc towarzyszy ludzkości od dawien dawna. Pytanie, czy skłonność do zadawania krzywdy jest zapisana w naszych genach, od dziesięcioleci zastanawia psychologów, antropologów i biologów ewolucyjnych. Większość badaczy zgadza się jednak, że człowiek odziedziczył po przodkach zdolność do agresji, która mogła zwiększać szanse na przetrwanie. Pomagała bronić terytorium, zdobywać zasoby czy chronić najbliższych. Skąd wzięła się agresja u pierwszych ludzi? Sama agresja nie jest jednak tym samym co przemoc. To, kiedy i przeciw komu była wykorzystywana, zależało od wielu czynników i nie zawsze musiała mieć czyste pobudki. Nowe odkrycie sugeruje, że już około 100 tysięcy lat temu nasi przodkowie mogli celowo wyrządzać krzywdę innym ludziom. Analiza czaszki jednego z najwcześniejszych przedstawicieli Homo sapiens żyjących poza Afryką wskazuje, że został on ugodzony ostrym kamiennym narzędziem prosto w twarz. Badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Scientific Reports”. W artykule opisano badanie czaszki i żuchwy osoby, która została pochowana w jaskini Qafzeh w Izraelu w okresie środkowego paleolitu. Wcześniej wiadomo było, że w grocie pochowano co najmniej 27 osób. Zmarłych grzebano tu ok. 145 000-92 000 lat temu, co czyni ich najwcześniejszymi przedstawicielami naszego gatunku znalezionych poza Afryką. Wcześniejsze analizy szkieletów, wykopanych w latach 30. i 70. XX wieku, wykazały, że dwie osoby miały urazy głowy spowodowane tępym urazem. Jednak nowa analiza ujawniła coś zupełnie innego. „Zintegrowana analiza makro i mikroskopowa oraz mikrotomografia komputerowa ujawniły zmianę liniową obejmującą lewą żuchwę i trzeci ząb przedtrzonowy, odpowiadającą urazowi spowodowanemu ostrym przedmiotem. Zlokalizowana porowatość kości i pogrubienie brzeżne zgodne z przebudową wskazują, że zmiana uległa procesowi gojenia, co sugeruje, że osoba przeżyła przez pewien czas od urazu” – napisali w artykule badacze. Jedna z najstarszych zbrodni w historii Autorzy twierdzą, że przypadek ten może stanowić jeden z najwcześniej udokumentowanych przykładów urazu ostrym narzędziem w zapisach archeologicznych. Jest to więc czytelny dowód na możliwą przemoc międzyludzką w okresie środkowego paleolitu. „Przeprowadzone w jaskini badania tafonomiczne potwierdzają, że człowiek ten został zakopany tu celowo, co potwierdza wcześniejsze interpretacje tego stanowiska jako miejsca pochówków” – dodają badacze. Nie jest pewne, jakiego rodzaju narzędzie pozostawiło nacięcie na kościach mężczyzny, ale wśród kamiennych narzędzi znalezionych w Qafzeh znajdowały się krzemienne drapacze i ostre ostrza, które mogły być elementami grotów włóczni. – Badania kryminalistyczne współczesnych populacji ludzkich wykazały, że urazy twarzoczaszki spowodowane uderzeniami częściej obserwuje się po lewej stronie czaszki, co powszechnie przypisuje się przewadze napastników praworęcznych w konfrontacjach twarzą w twarz – napisali w badaniu naukowcy. Co mówią nam badania z jaskini Qafzeh? – Te wyniki dostarczają nowych danych do debaty na temat pochodzenia agresywnych zachowań, takich jak przemoc interpersonalna – powiedziała Ana Pantoja Pérez, główna autorka badania, paleoantropolog z hiszpańskiego Narodowego Centrum Badań nad Ewolucją Człowieka. Co ciekawe, naukowcy zidentyfikowali także u mężczyzny dodatkowe patologie zębów, takie jak zmiany próchnicowe i ubytki szkliwa. – Odkrycia te uzupełniają wcześniej zarejestrowane dowody na próchnicę i anomalie zębów w jaskini Qafzeh, podkreślając zarówno podatność biologiczną, jak i możliwe czynniki dziedziczne lub środowiskowe. Łącznie trauma, patologie jamy ustnej i kontekst pogrzebowy rzucają światło na złożoność życia i zdrowia, relacji społecznych i kultury śmierci w plejstoceńskim zapisie kopalnym człowieka – podsumowali uczeni. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Wrak statku Ernesta Shackletona sfilmowany! Niezwykłe wydarzenie w Morzu Labradorskim
Po ponad 60 latach od zatonięcia, ostatni statek słynnego polarnika sir Ernesta Shackletona, Quest, udało się sfilmować w wysokiej rozdzielczości. Ekspedycja badawcza dotarła do wraku spoczywającego na dnie Morza Labradorskiego z pomocą tego samego pojazdu, którym penetrowano Titanica.
Brytyjski podróżnik i odkrywca Sir Ernest Shackleton zasłynął wyprawą polarną, która rozpoczęła się w 1914 roku. Wówczas dowodził wyprawą transantarktyczną na statku Endurance (ang. wytrwałość). Celem tej ekspedycji było przemierzenie Antarktydy drogą lądową. Pierwszym etapem miał być rejs statkiem, ale Endurance został uwięziony w lodzie zanim dotarł do celu. Wyprawa okazała się porażką, ale cudem przetrwała większość jej członków – zmarły zaledwie trzy osoby. Do dziś docenia się zdolności organizacyjne Shackletona. Ostatni rejs odkrywcy Ostatnią jednostką, którą dowodził Shackleton był Quest – statek, na którego pokładzie zmarł w 1922 roku w wieku 47 lat, będąc w drodze na swoją ostatnią wyprawę antarktyczną. Po śmierci odkrywcy, jednostka została sprzedana norweskiej rodzinie i przez kolejne 40 lat służyła jako statek do polowań na foki. Historia Quest zakończyła się 5 maja 1962 roku, kiedy to statek, zmiażdżony przez kry lodowe, zatonął w Morzu Labradorskim u wybrzeży Kanady. Odkrycie wraku Quest W lipcu 2026 roku ekspedycja Heroic Age Expedition, prowadzona przez Royal Canadian Geographical Society (RCGS) we współpracy z Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI), uzyskała pierwsze porządne fotografie wraku Quest. Sam wrak zlokalizowano za pomocą sonaru już w 2024 roku, ale dopiero teraz badacze mogli zobaczyć go na własne oczy. Wykorzystano do tego legendarny załogowy batyskaf Alvin – tę samą jednostkę, która 40 lat temu jako pierwsza odwiedziła wrak Titanica. Wyniki badań. Co kryje wrak Quest? Wizja lokalna dostarczyła bezcennych danych o stanie statku. John Geiger, dyrektor RCGS, który brał udział w pierwszym zanurzeniu Alvina, opisał to jako „poruszające doświadczenie”. – Zobaczyć statek Shackletona i pomyśleć, że Shackleton stał na tym pokładzie sto lat temu. Na początku panowała ciemność, ale nagle, gdy się do niego zbliżyliśmy, wyłonił się dziób. To było niesamowite – powiedział Geiger. Badania potwierdziły, że mimo upływu lat, statek nadal jest rozpoznawalny. Widoczny jest dziób, pokład oraz niektóre bulaje, choć główny maszt uległ złamaniu. Statek stał się również siedliskiem dla morskiej fauny – porastają go różowe koralowce, a wokół pływają dorsze i zębacze. Wyzwania i zagrożenia dla wraku Niestety, dokumentacja wizualna ujawniła również smutną prawdę o wpływie człowieka na ocean. Wrak Quest jest częściowo przysłonięty przez duże sieci rybackie. – Sieci to smutna historia, ograniczają naszą zdolność do przyjrzenia się wrakowi – stwierdził Geiger, podkreślając potrzebę wzięcia odpowiedzialności ludzi za stan oceanów. Mimo tych przeszkód, ekspertom udało się precyzyjnie zmapować jednostkę. Sieci rybackie to również poważne zagrożenie na Bałtyku. Cyfrowy bliźniak statku Celem ekspedycji jest stworzenie tzw. cyfrowego bliźniaka wraku przy użyciu kanadyjskiej technologii fotogrametrii podwodnej Voyis. Pozwoli to na stworzenie trójwymiarowego modelu statku, który posłuży do dalszych badań naukowych oraz edukacji. Co ciekawe, w badaniach wraku Quest wykorzystano nawet okulary Meta AI, które pomagały dokumentować postępy prac w ekstremalnych warunkach. Źródło: Woods Hole Oceanographic Institution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.