Anglia staje się pustynią Europy. Sto procent powierzchni kraju dotknięte brakiem opadów
Anglia, kojarzona do tej pory z nieustannym deszczem i soczystą zielenią, w 2026 roku stała się krajobrazem nie do poznania. Ekstremalna susza objęła już ponad 70 procent kraju, a rekordowo suchy lipiec zmusił miliony osób do oszczędzania wody. Dotkliwe straty dotknęły także rolnictwo.
Tegoroczne lato w Europie przyniosło nie tylko rekordy temperatur, lecz także bezprecedensowy deficyt wody, który najbardziej uderzył w południowo-wschodnią część Anglii. Dawniej soczyście zielone wzgórza Dover i okolice Stonehenge przypominają dziś spaloną słońcem sawannę. Problem dotknął już 45 milionów osób, z których ponad połowa została zmuszona do oszczędzania wody. Sytuacja jest określana przez ekspertów jako wyjątkowo poważna, niosąca długofalowe skutki dla ekosystemu i gospodarki całego kraju. Obraz klęski: od Królewskich Ogrodów po wyschnięte koryta rzek Statystyki za rok 2026 są alarmujące: aż 71,3 procent powierzchni Anglii znajduje się oficjalnie w stanie suszy. Lipiec zapisał się na kartach historii jako najsuchszy od blisko dwóch stuleci – dokładnie od 1836 roku, dostarczając zaledwie kilka procent spodziewanych opadów. Reszta kraju wcale nie jest w normalnej sytuacji – na północy ogłoszono stan przedłużającego się braku opadów (prolonged dry weather). A zatem nawet najmniejszy skrawek Anglii nie jest w tej chwili w normalnej pod względem opadów sytuacji. W hrabstwach Kent i Sussex w lipcu spadł zaledwie 1 procent normy opadów deszczu, a krajobraz uległ dramatycznej zmianie. Nawet w słynnych Królewskich Ogrodach Botanicznych Kew w Londynie, które zazwyczaj tętnią życiem, drzewa wyraźnie opadły z sił, a trawniki zamieniły się w pył. Co więcej, w tym samym miejscu odnotowano najwyższą temperaturę w roku, sięgającą 38,1 stopnia Celsjusza. Problem nie ogranicza się jednak tylko do roślinności: stan 22 procent rzek w Anglii określa się jako wyjątkowo niski. Wysychające koryta rzek, np. Avon czy Tamizy, nie tylko utrudniają żeglugę, ale zagrażają populacjom ryb, które cierpią z powodu niedoboru tlenu w coraz cieplejszej wodzie. Rolnictwo w krytycznej sytuacji Skutki braku wody uderzają z całą mocą w brytyjskie rolnictwo, które już teraz notuje najwcześniejsze i najsłabsze zbiory od dwóch dekad. Plony pszenicy i owsa są określane jako dramatycznie niskie, a hodowcy zwierząt zostali zmuszeni do naruszenia zimowych zapasów paszy, ponieważ trawa na pastwiskach przestała rosnąć. Rolnicy apelują o ułatwienia w budowie własnych zbiorników retencyjnych, by móc gromadzić wodę podczas opadów. Jednak problemy leżą też głębiej – w infrastrukturze, która od lat nie była modernizowana. W Anglii i Walii każdego dnia przez nieszczelne rury wycieka około 2,87 miliarda litrów wody, co stanowi jedną piątą całego zasobu przesyłanego siecią. Ta ilość wystarczyłaby do napełnienia 1150 basenów olimpijskich dziennie. Dodatkowo, od 1992 roku w Wielkiej Brytanii nie wybudowano ani jednego nowego zbiornika retencyjnego, mimo rosnącej populacji i coraz większego zapotrzebowania ze strony centrów danych i infrastruktury energetycznej. Czy susza stanie się brytyjską codziennością? To co obecnie obserwujemy, jest częścią niepokojącego trendu: w ciągu ostatnich pięciu lat Anglia doświadczyła aż trzech okresów suszy. Naukowcy wskazują, że zmiany klimatu spowodowane działalnością człowieka nie tylko podnoszą średnie temperatury, ale sprawiają, że ekstremalne zjawiska nakładają się na siebie. Prognozy Environment Agency są alarmujące: bez radykalnych inwestycji w retencję i naprawę wycieków, do 2055 roku deficyt wody w Anglii może wynieść nawet 5 miliardów litrów dziennie. Jeśli tempo zmian klimatycznych nie spadnie, a inwestycje w infrastrukturę nie przyspieszą, obrazy Anglii przypominającej pustynię mogą stać się nową normą. Źródła: The Independent, BBC, The Guardian, TVN24 Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Stonehenge na wyłączność. Wygraj w te wakacje prywatne wejście do wnętrza kręgu
Najsłynniejszy krąg kamienny na świecie odwiedza rocznie około 1,4 mln osób. Dzielenie go z tłumami turystów to standard. Nowa inicjatywa pozwala jednemu szczęśliwcowi dziennie spędzić czas w samotności wewnątrz megalitycznej konstrukcji.
Od 125 lat wejście do Stonehenge jest biletowane. Nie odstrasza to jednak tłumów turystów zafascynowanych tym miejscem. Ostatnio autor bestsellerów Ken Follett opublikował na jego temat powieść zatytułowaną „Krąg Czasu”, co świadczy, że Stonehenge ciągle zajmuje ważne miejsce w zbiorowej śwadomości. Dziś nie można wejść do środka kręgu, monument należy podziwiać ze ścieżki obok. Są jednak wyjątki. W towarzystwie tysięcy ludzi można tam wejść w dniu przesilenia letniego i zimowego. Teraz organizacja zarządzająca Stonehenge, English Heritage, ogłosiła jeszcze jedną możliwość – wejścia do Stonehenge w samotności. Trzeba jednak mieć trochę szczęścia i przybyć do Stonehenge w sierpniu. Wakacyjna inicjatywa: Stonehenge na wyłączność W sierpniu 2026 roku English Heritage wprowadziło bezprecedensową inicjatywę „Win Stonehenge to yourself” (z ang. Wygraj Stonehenge dla siebie). Przez cały miesiąc, każdego dnia jeden szczęśliwiec wraz ze swoją grupą (do 10 osób) otrzyma szansę na całkowicie prywatny wstęp do wnętrza kręgu. Co najważniejsze, ta ekskluzywna wygrana jest dostępna bez żadnych dodatkowych opłat – wystarczy dokonać standardowej rezerwacji biletu online (co wiąże się z jego kupnem) z co najmniej 72-godzinnym wyprzedzeniem, by automatycznie wziąć udział w losowaniu. Jak wygląda wizyta zwycięzcy archeoloterii? Zwycięzcy loterii doświadczą Stonehenge w sposób absolutnie unikatowy. O godzinie 9.00 rano zostaną przewiezieni z Centrum Obsługi Zwiedzających bezpośrednio pod monument. Od 9:10 do 9:30 wnętrze kręgu będzie należało wyłącznie do nich. Te magiczne 20 minut przed oficjalnym otwarciem obiektu pozwala na chłonięcie atmosfery i duchowości tego miejsca w całkowitej ciszy. – Stonehenge to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie i cel podróży z listy marzeń milionów ludzi na całym globie – jednak mało kto miał okazję doświadczyć tego miejsca w absolutnej ciszy i spokoju. To jedyna w swoim rodzaju szansa, by stanąć wewnątrz kręgu starożytnych kamieni bez nikogo w pobliżu, chłonąc atmosferę i duchowy wymiar tego niezwykłego miejsca – mówi Georgia Butters, dyrektorka ds. operacyjnych w English Heritage odpowiedzialna za Stonehenge. Sekrety ukryte w kamieniu i śniadanie mistrzów Podczas wizyty zwycięzcom towarzyszyć będzie ekspert, który ujawni sekrety monumentu. To idealny czas na wykonanie niezapomnianych zdjęć lub kontemplację wśród pradziejowych megalitów. Po zakończeniu sesji grupa szczęśliwców otrzyma darmową przekąskę i gorący napój w lokalnej kawiarni, co ma pozwolić na kontynuowanie zwiedzania wystaw dotyczących Stonehenge. Instrukcja obsługi loterii w Stonehenge. Jak wziąć udział? Zasady są proste: należy kupić bilet na wizytę w sierpniu (z wyłączeniem 4 i 25 sierpnia) przez oficjalną stronę English Heritage. Rezerwacja musi dotyczyć grupy do 10 osób i zostać dokonana minimum 72 godziny przed planowanym przyjazdem Zwycięzcy są wyłaniani drogą losową i powiadamiani mailowo około 48 godzin przed wizytą. Powodzenia! Źródło: English Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły pałac, w którym odbyło się najbardziej tajemnicze wesele roku. Kiedyś bywał tu Winston Churchill
Tom Holland i Zendaya są dziś na ustach fanów na całym świecie, m.in. za sprawą głośnych premier „Odysei” Christophera Nolana oraz „Spider-Mana: Całkiem nowy dzień”. Zainteresowanie budzi jednak nie tylko ich kariera. Para od lat konsekwentnie chroni swoją prywatność, dlatego szczególne emocje wywołały doniesienia o ich uroczystości ślubnej. Na jej miejsce mieli wybrać jedną z najbardziej niezwykłych posiadłości w Anglii.
Beaverbrook leży pośród zielonych wzgórz Surrey, niespełna godzinę drogi od Londynu, i od ponad wieku przyciąga ludzi ze świata polityki, kultury i filmu. Dawniej bywał tu Winston Churchill, a wśród gości pojawiały się także największe gwiazdy dawnego Hollywood. Dziś historyczna rezydencja działa jako luksusowy hotel, zachowując jednak charakter prywatnej wiejskiej posiadłości. Co sprawia, że właśnie to miejsce wybierają celebryci i jaka historia kryje się za murami Beaverbrook? Historia posiadłości, którą odwiedzały największe sławy Historia Beaverbrook sięga 1866 roku, kiedy na wzgórzach Surrey wzniesiono okazałą wiktoriańską rezydencję dla przedsiębiorcy Abrahama Dixona. Przez kolejne dekady posiadłość zmieniała właścicieli, jednak jej najsłynniejszy rozdział rozpoczął się w 1910 roku. Wtedy kupił ją Max Aitken – urodzony w Kanadzie biznesmen, wydawca prasowy i polityk, który kilka lat później otrzymał tytuł barona Beaverbrook. Według historii opisywanej przez sam hotel, Aitken miał natrafić na ogłoszenie o sprzedaży podczas przejażdżki samochodem z laureatem Nagrody Nobla Rudyardem Kiplingiem. Wystarczyła jedna wizyta, by zdecydował się zapłacić za posiadłość 30 tys. funtów. Nowy właściciel szybko zaczął dostosowywać dom do swoich potrzeb: doprowadził elektryczność, zainstalował centralne ogrzewanie, zbudował basen, a także prywatne kino – w tamtych czasach prawdziwą rzadkość. Z czasem Beaverbrook przestał być jedynie rodzinną rezydencją i stał się miejscem spotkań wpływowych przedstawicieli polityki, kultury i wyższych sfer. Szczególnie często pojawiał się tu Winston Churchill, którego z Lordem Beaverbrookiem łączyła wieloletnia, choć niepozbawiona politycznych napięć przyjaźń. Podczas II wojny światowej właściciel posiadłości został ministrem produkcji lotniczej w rządzie Churchilla, a Beaverbrook miał być przygotowany również jako zapasowe miejsce spotkań brytyjskiego gabinetu wojennego. Przez rezydencję przewinęli się także pisarze, artyści i przedstawiciele światowych elit. Wśród historycznych gości wymieniani są m.in. Elizabeth Taylor, Ian Fleming, Somerset Maugham, H.G. Wells, Joe i Rose Kennedy oraz Lady Diana Cooper. Pamięć o części z nich zachowała się do dzisiaj – poszczególne apartamenty otrzymały imiona osób związanych z historią domu, dzięki czemu przeszłość Beaverbrook stała się integralną częścią jego współczesnego charakteru. Po latach rezydencja została odrestaurowana i przekształcona w luksusowy hotel. Za jego odrodzeniem stoją m.in. Joel Cadbury, potomek rodziny związanej ze słynnym brytyjskim producentem czekolady, oraz przedsiębiorca Ollie Vigors, którzy postawili na zachowanie historycznego charakteru miejsca zamiast zamieniania go w typowy pięciogwiazdkowy resort. Kameralne rezydencje i spa w stajniach Dzisiejszy Beaverbrook zajmuje niemal 190 hektarów zielonych terenów rozciągających się pośród wzgórz Surrey. Główny budynek jest tylko częścią rozległej posiadłości, na którą składają się również ogrody, lasy, trawniki, dawne zabudowania gospodarcze oraz mniejsze domy rozsiane po całym terenie. Centralnym punktem pozostaje The House, czyli dawna rezydencja Lorda Beaverbrooka. Jej wnętrza zachowały historyczny charakter, ale zostały urządzone tak, by nie przypominały muzealnej ekspozycji. Klasyczna architektura łączy się tu z odważnymi kolorami, wzorzystymi tkaninami, antykami i detalami odwołującymi się do osób, które w przeszłości były związane z posiadłością. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest apartament nazwany imieniem Elizabeth Taylor, wyposażony w łóżko z baldachimem oraz wolnostojącą wannę, która należała niegdyś do Rudolfa Nurejewa. W głównym domu znajdują się również biblioteka, salon, bar, restauracja i historyczne kino, przypominające o czasach, gdy Beaverbrook był przede wszystkim prywatną rezydencją i miejscem spotkań jego właściciela z zaproszonymi gośćmi. Z czasem także pozostałe zabudowania zyskały nowe funkcje. W dawnych stajniach urządzono Coach House Spa z basenami, gabinetami zabiegowymi i przestrzeniami przeznaczonymi do ćwiczeń oraz odpoczynku, a Garden House stał się osobną częścią hotelową. Na terenie Beaverbrook znajdują się również bardziej kameralne rezydencje, w tym pięciopokojowy Dower House z prywatnym basenem. Prywatne ogrody i jezioro Równie ważna jak sama architektura jest jednak otaczająca ją przestrzeń. Posiadłość przecinają trasy spacerowe prowadzące przez lasy i rozległe trawniki, a wśród założonych tu ogrodów znajduje się m.in. ogród włoski oraz ogród warzywno-ziołowy, którego plony wykorzystywane są w hotelowych kuchniach. Krajobraz uzupełniają jezioro, kwietne części ogrodów i widoki na pofałdowane wzgórza Surrey. Goście mogą korzystać także z kortów tenisowych, terenów rekreacyjnych i kilku restauracji, ale największym atutem Beaverbrook pozostaje sposób, w jaki hotelowa infrastruktura została wkomponowana w historyczną posiadłość. Budynki są od siebie oddalone, a znaczna część terenu pozostaje otwarta i zielona, dzięki czemu miejsce zachowuje atmosferę odosobnionej wiejskiej rezydencji. To właśnie połączenie historycznej architektury, rozległego krajobrazu i poczucia prywatności sprawia, że Beaverbrook wyróżnia się na tle luksusowych hoteli położonych w pobliżu Londynu. Źródła: Beaverbrook, Condé Nast Traveler, Vanity Fair Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zbudowali Stonehenge i zniknęli z historii. Co naprawdę o nich wiemy?
Słynny krąg kamienny Stonehenge powstał 4500 lat temu na potrzeby kasty kapłanek. Był im niezbędny, aby ustalać ważne momenty w astronomicznym kalendarzu dla lokalnych społeczności. Kluczową rolę w czasie rytuałów odgrywał taniec – czytamy w najnowszej książce na temat tego słynnego megalitu.
To jest wizja słynnego powieściopisarza i autora bestsellerów Kena Folletta. Niedawno ukazała się jego kolejna książka zatytułowana „Krąg Czasu” (w Polsce nakładem wydawnictwa Albatros). Stonehenge jest w niej osią narracji. Ile w niej jest prawdy? Milczące pradzieje Europy Czytając opasły tom najnowszej powieści Folletta, zdałem sobie sprawę, jak niewiele wiemy na temat pradziejowych społeczności. Czyli takich, które żyły w czasach przed wynalezieniem pisma. Ludzie zamieszkujący dzisiejszą Anglię, gdzie znajduje się Stonehenge, nie znali systemów zapisu 2500 lat p.n.e. – wtedy pismo rozkwitło już na Bliskim Wschodzie, w Egipcie i Mezopotamii. Dzięki temu poznaliśmy bliżej życie codzienne i wiarę wśród społeczności tamtych cywilizacji. Ale Europa jest dla na pod tym względem terra incognita. Aby poznać ludzi, którzy wznosili potężne megality, w tym Stonehenge, naukowcy posiłkują się w zasadzie tylko tym, co uda się wykopać archeologom. Artefakty jednak zawzięcie milczą – wokół Stonehenge rozpoznano zarówno osady, jak i inne struktury, które należy wiązać z kultem. Ale brakuje nam narracji na ich temat. To, jak i o czym rozmawiali, jakie łączyły ich relacje, na zawsze przepadło. Powieść z archeologią w tle Ken Follett odrobił lekcję. Po wnikliwej lekturze „Kręgu czasu” widzę, że skonsultował jej treść z naukowcami, szczególnie archeologami. Tam, gdzie to tylko możliwe trzymał się ich ustaleń dotyczących Stonehenge, na przykład w kwestii sposobu przemieszczania wielkich kamieni. Opisy tego przedsięwzięcia są dość szczegółowe i mogą nawet nieco znużyć osoby, które szukają tylko lekkiej rozrywki w tej powieści. Ale zasadnicza część książki poświęcona jest ludziom. Follett próbował ten miniony i zaginiony świat zrekonstruować. Jeśli jakiś naukowiec powie: to bzdury i wymysły! – gratuluję odwagi. Bo tak na dobrą sprawę i z całą pewnością możemy jedynie powiedzieć, jakich garnków czy narzędzi używano (oraz jak wytwarzano), jak mieszkano i – dzięki nowym metodom – co i w jakich proporcjach konsumowano. Kości zdradzają nam ówczesne choroby. Coraz lepiej idzie nam też rekonstrukcja wyglądu ludzi i ich pochodzenia. A badania środowiskowe dają wgląd w ówczesną szatę roślinną. Nowe metody naprawdę poszerzają nam zakres wiedzy o społecznościach, które nie pozostawiły po sobie zapisów. W mojej ocenie można nawet pokusić się o próbę częściowej rekonstrukcji ówczesnej wiary na podstawie przejawów rytuałów, po których zachowały się materialne pozostałości. Twarzą w twarz z przodkami Ale czy postępujące technologie umożliwią nam kiedykolwiek wejrzenie w to, jakie były marzenia tych ludzi, ich pragnienia, marzenia i potrzeby oraz jak tak naprawdę wyglądało ich życie i wokół czego się kręciło? W mojej ocenie taką metodę już wymyślono. I jest to dobre powieściopisarstwo bazujące na wiedzy. Follett nie jest co prawda popularyzatorem nauki, ale dość solidnie przygotowuje się do tworzenia dzieł, których akcja rozgrywa się w różnych epokach: od średniowiecza po współczesność. Przeczytałem wszystkie jego książki i muszę przyznać, że posiada umiejętność odtwarzania dawnej rzeczywistości, która jest przekonywujaca, chociaż „Krąg Czasu” nie należy do jego najlepszych dzieł. Daleko mu na przykład do „Filarów Ziemi” osadzonych w średniowiecznej Anglii. Powieść – klucz do wypełnienia białych plam Może więc wcale nie potrzebujemy jakiejś konkretnie megazaawansowanej metody w postaci wehikułu czasu. Warto uświadomić sobie jedną kluczową rzecz: ludzie współcześni, którzy pojawili się około 300 tysięcy lat temu w Afryce i 40 tysięcy lat temu w Europie, pod względem budowy ciała i mózgu niemal niczym nie różnili się od nas. A zatem ich zdolności rozumowania i percepcji były bardzo zbliżone do naszych. Co za tym idzie Homo sapiens sapiens stąpający po Europie kilkadziesiąt tysięcy lat temu i 4500 lat temu po dzisiejszej Anglii, gdy powstało Stonehenge, mogli mieć całkiem podobnie marzenia i pragnienia do naszych. Follett, rysując postaci, wskazał m.in. potrzebę bezpieczeństwa, miłości, samorealizacji, rozwoju, bliskości czy posiadania rodziny. Ken Follett pokazał, że osoby, które wykonały jeden z najbardziej intrygujących dziś zabytków archeologicznych na świecie były takie same jak my. To również świadczy o tym, że uzupełnił wiedzę z zakresu archeologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Od rzymskiego Londinium po szklane wieżowce. Wielki przewodnik po Londynie
Pałac Buckingham, Tower of London, British Museum, Camden Town i widok na Tamizę z jednego z najsłynniejszych mostów świata. Londyn skupia setki atrakcji, ale jego prawdziwy fenomen kryje się w warstwach historii, różnorodnych dzielnicach i niezwykłej zdolności do nieustannego przeobrażania się. Oto zaktualizowany przewodnik po brytyjskiej stolicy.
Londyn można zwiedzać wielokrotnie i za każdym razem zobaczyć inne miasto. Obok królewskich pałaców i monumentalnych świątyń wyrastają tu szklane wieżowce, dawne elektrownie zamieniają się w galerie sztuki, a pod współczesnymi ulicami archeolodzy odnajdują ślady rzymskiego Londinium. Podpowiadamy, co zobaczyć w Londynie, kiedy zaplanować wyjazd i o jakich formalnościach trzeba pamiętać. Londyn to nie jedno miasto. Najważniejsze informacje przed podróżą Londyn leży w południowo-wschodniej Anglii, nad Tamizą, i zajmuje powierzchnię około 1572 kilometrów kwadratowych. Wielki Londyn składa się z 32 gmin, czyli boroughs, oraz mającego szczególny status City of London. W całej metropolii mieszka około dziewięciu milionów osób, a jej mieszkańcy reprezentują setki narodowości i języków. Brytyjska stolica jest jednym z najważniejszych ośrodków finansowych, politycznych i kulturalnych świata. Nie ma jednak jednego ścisłego centrum. Zupełnie inaczej wyglądają historyczne City, reprezentacyjny Westminster, eleganckie Kensington, alternatywne Camden czy położone nad Tamizą Greenwich. Od 2016 roku urząd burmistrza Londynu sprawuje Sadiq Khan, który w 2024 roku został wybrany na trzecią kadencję. Nie należy mylić burmistrza całego Wielkiego Londynu z lordem majorem City of London – reprezentantem niewielkiej, historycznej i finansowej części miasta. Pod ulicami kryje się rzymskie Londinium Początki miasta wiążą się z rzymską inwazją na Brytanię w 43 roku n.e. Wkrótce potem nad Tamizą powstało Londinium, dogodnie położony port i ośrodek handlowy. Rzymskie miasto otaczały mury, których fragmenty można oglądać do dziś. Po odejściu Rzymian osadnictwo przeniosło się na zachód, w okolice dzisiejszego Covent Garden i Strand. Z czasem dawny rzymski ośrodek ponownie zyskał znaczenie, a Londyn wyrósł na gospodarcze centrum Anglii. Nie stał się jednak formalną stolicą na mocy jednego dokumentu – jego stołeczna rola kształtowała się stopniowo wraz z rosnącym znaczeniem Westminsteru, dworu i parlamentu. Pod powierzchnią współczesnej metropolii wciąż odnajdywane są pozostałości dawnych ulic, budynków i cmentarzysk. Historia miasta dosłownie układa się tu warstwami, o czym przypominają archeologiczne odkrycia w podziemiach Londynu. Dżuma i wielki pożar zmieniły Londyn na zawsze Jednym z najtragiczniejszych okresów w dziejach miasta był XVII wiek. Podczas wielkiej epidemii dżumy w latach 1665–1666 zmarły dziesiątki tysięcy londyńczyków. Niedługo później, we wrześniu 1666 roku, wybuchł Wielki Pożar Londynu. Ogień strawił około 13 tys. domów, dziesiątki kościołów i znaczną część zwartej zabudowy City. Katastrofa nie zniszczyła dwóch trzecich całego dzisiejszego Londynu, jak niekiedy się podaje, lecz dużą część ówczesnego miasta znajdującego się wewnątrz dawnych murów. Odbudowa stworzyła okazję do wzniesienia nowych gmachów. Najbardziej rozpoznawalnym architektem tego okresu był Christopher Wren, autor projektu nowej katedry św. Pawła. Rewolucja przemysłowa stworzyła największą metropolię świata W XVIII i XIX wieku Londyn rósł w ogromnym tempie. Rozwój portu, przemysłu, kolei i imperium brytyjskiego przyciągał kolejnych mieszkańców. Na początku XIX stulecia liczba ludności przekroczyła milion, a pod koniec epoki wiktoriańskiej Londyn był największym miastem świata. Było to zarazem miasto ogromnych kontrastów. Bogactwu elit i wystawnym rezydencjom towarzyszyły przeludnienie, choroby oraz skrajna bieda. Ten świat sugestywnie portretował Charles Dickens. W 1851 roku w Kryształowym Pałacu odbyła się Wielka Wystawa, jedno z najważniejszych wydarzeń epoki przemysłowej. Dwanaście lat później uruchomiono Metropolitan Railway – pierwszą na świecie miejską linię kolei podziemnej. Więcej o jej historii można przeczytać w artykule o najstarszym metrze świata. Pałac Buckingham i królewskie oblicze miasta Pałac Buckingham jest oficjalną londyńską rezydencją brytyjskiego monarchy i miejscem najważniejszych ceremonii państwowych. Jego historia sięga początku XVIII wieku, ale obecny wygląd budowla uzyskała w wyniku późniejszych rozbudów. Turyści najczęściej gromadzą się przed pałacem podczas uroczystej zmiany warty. Harmonogram ceremonii zależy od pory roku, pogody i wydarzeń państwowych, dlatego najlepiej sprawdzić go na oficjalnej stronie brytyjskiej rodziny królewskiej. Przez ostatnie dekady Londyńczycy regularnie zbierali się pod Pałacem, aby pozdrawiać ukochaną królową Elżbietę II. Latem, w wybranych terminach, można zwiedzać reprezentacyjne komnaty State Rooms. Bilety warto rezerwować z dużym wyprzedzeniem. Big Ben nie jest wieżą. To nazwa słynnego dzwonu Big Ben należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli Wielkiej Brytanii. Wbrew potocznemu użyciu nazwa ta oznacza przede wszystkim wielki dzwon znajdujący się wewnątrz Elizabeth Tower, a nie samą wieżę ani zegar. Neogotycka wieża Pałacu Westminsterskiego została ukończona w XIX wieku. Ma ponad 96 metrów wysokości, a jej cztery tarcze zegarowe mierzą po około siedem metrów średnicy. Wielki Dzwon po raz pierwszy zabrzmiał w 1859 roku. W latach 2017–2022 Elizabeth Tower przeszła rozległą renowację. Odnowiono mechanizm, kamienne elementy, wnętrza oraz tarcze, przywracając im historyczną kolorystykę. Westminster Abbey nie jest siedzibą parlamentu Opactwo Westminsterskie znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Westminsterskiego, ale nie jest częścią parlamentu ani rezydencją monarchy. To odrębna świątynia, której historia liczy ponad tysiąc lat. Od koronacji Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku odbywają się tu koronacje angielskich, a następnie brytyjskich monarchów. W maju 2023 roku w opactwie koronowano króla Karola III i królową Kamilę. W świątyni znajdują się groby i miejsca upamiętnienia władców, uczonych, polityków oraz artystów. W słynnym Zakątku Poetów spoczywają lub są symbolicznie upamiętnieni m.in. Geoffrey Chaucer, Charles Dickens, Rudyard Kipling i William Shakespeare. Tower of London skrywa klejnoty koronne i mroczne legendy Tower of London powstała po podboju Anglii przez Normanów. Jej najstarszą częścią jest wzniesiona z rozkazu Wilhelma Zdobywcy White Tower. Przez stulecia kompleks pełnił funkcje twierdzy, królewskiej rezydencji, więzienia, skarbca, arsenału, mennicy i miejsca egzekucji. Obecnie można tu zobaczyć klejnoty koronne, w tym insygnia używane podczas koronacji. Zwiedzających oprowadzają charakterystycznie ubrani Yeoman Warders, nazywani potocznie Beefeaterami. Z Tower wiąże się także legenda o krukach. Według niej królestwo upadnie, jeżeli ptaki opuszczą twierdzę. Dlatego mieszka w niej stale grupa kruków pozostających pod opieką specjalnego strażnika. Tower Bridge jest młodszy niż wygląda Choć przypomina średniowieczną warownię, Tower Bridge powstał dopiero pod koniec XIX wieku. Budowę rozpoczęto w 1886 roku, a most otwarto w 1894 roku. Jego dwa ruchome przęsła unoszą się, aby przepuszczać większe jednostki płynące Tamizą. Dawne maszynownie oraz górne kładki są dostępne dla zwiedzających. Jedną z atrakcji jest przeszklona podłoga, przez którą można obserwować jezdnię i rzekę. Tower Bridge bywa mylony z London Bridge, który znajduje się dalej na zachód i ma znacznie prostszą formę. Katedra św. Pawła powstała po wielkim pożarze Monumentalna katedra św. Pawła jest jednym z największych dzieł Christophera Wrena. Budowę obecnej świątyni ukończono w 1710 roku, w miejscu wcześniejszej katedry zniszczonej w pożarze Londynu. Wysoka kopuła przez stulecia dominowała nad panoramą miasta. W jej wnętrzu znajduje się słynna Galeria Szeptów, a wyżej galerie widokowe. W krypcie spoczywają m.in. admirał Horatio Nelson, książę Wellington i sam Christopher Wren. Wstęp turystyczny jest płatny, ale w nabożeństwach można uczestniczyć bez kupowania biletu. Nabożeństwo nie powinno być jednak traktowane jak darmowe zwiedzanie – podczas jego trwania dostęp do atrakcji turystycznych jest ograniczony. British Museum opowiada historię całych cywilizacji British Museum zostało otwarte dla publiczności w 1759 roku i było jednym z pierwszych publicznych muzeów narodowych tego typu. Jego kolekcja liczy około ośmiu milionów obiektów, choć jednocześnie eksponowany jest tylko niewielki procent zbiorów. Do najsłynniejszych zabytków należą Kamień z Rosetty, rzeźby z Partenonu, mumie egipskie, reliefy asyryjskie i skarb z Sutton Hoo. Wiele przedmiotów pozostaje przedmiotem debat dotyczących ich pochodzenia i ewentualnego zwrotu krajom, z których zostały wywiezione. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny, ale muzeum zaleca wcześniejszą rezerwację wejścia. Przed wizytą warto przeczytać przewodnik po najważniejszych skarbach British Museum oraz historię Kamienia z Rosetty. Muzeum Historii Naturalnej zachwyca jeszcze przed wejściem Natural History Museum w South Kensington przechowuje dziesiątki milionów okazów związanych z zoologią, botaniką, mineralogią, paleontologią i naukami o Ziemi. Jednym z symboli muzeum jest ogromny szkielet płetwala błękitnego zawieszony w Hintze Hall. Popularnością cieszą się również galerie dinozaurów, minerałów i ewolucji człowieka. Wstęp do głównych kolekcji jest bezpłatny, ale część wystaw czasowych wymaga zakupu biletu. W sąsiedztwie znajdują się Science Museum oraz Victoria and Albert Museum, dlatego na zwiedzanie South Kensington dobrze przeznaczyć cały dzień. Tate Modern mieści się w dawnej elektrowni Tate Modern zajmuje monumentalny budynek dawnej elektrowni Bankside Power Station na południowym brzegu Tamizy. Muzeum otwarto w 2000 roku, a jego industrialna architektura jest niemal równie interesująca jak prezentowane dzieła. W kolekcji znajdują się prace takich artystów jak Pablo Picasso, Salvador Dalí, Mark Rothko, Andy Warhol czy Louise Bourgeois. Wstęp do głównej kolekcji jest bezpłatny, natomiast wystawy specjalne są zazwyczaj biletowane. Do Tate Modern można dojść z katedry św. Pawła przez pieszy Millennium Bridge. To jeden z najbardziej malowniczych krótkich spacerów w centrum Londynu. Trafalgar Square i National Gallery w samym sercu miasta Trafalgar Square upamiętnia zwycięstwo brytyjskiej floty w bitwie pod Trafalgarem w 1805 roku. Nad placem góruje kolumna admirała Horatia Nelsona, otoczona czterema monumentalnymi rzeźbami lwów. Przy placu znajduje się National Gallery, której kolekcja obejmuje dzieła europejskiego malarstwa od średniowiecza do początku XX wieku. Można tu zobaczyć obrazy Leonarda da Vinci, Vincenta van Gogha, Rembrandta, Velázqueza, Turnera i Moneta. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny. Trafalgar Square jest także miejscem demonstracji, festiwali, uroczystości i plenerowych wydarzeń kulturalnych. Hyde Park daje odpocząć od zgiełku Hyde Park zajmuje około 142 hektarów i jest jednym z ośmiu londyńskich parków królewskich. Nie jest jednak trzecim największym parkiem miejskim świata – takie twierdzenie, powtarzane w wielu internetowych przewodnikach, nie znajduje potwierdzenia. W parku można spacerować, jeździć rowerem, pływać łódką po jeziorze Serpentine i odwiedzić Speakers’ Corner, kojarzony z tradycją publicznych przemówień. Hyde Park łączy się z Kensington Gardens, przy których stoją Pałac Kensington i Royal Albert Hall. To dobre miejsce na odpoczynek między zwiedzaniem Westminsteru, Knightsbridge i South Kensington. Camden Town pokazuje bardziej buntowniczą twarz Londynu Camden słynie z alternatywnej mody, muzyki, kolorowych fasad i targowisk rozciągających się wzdłuż Regent’s Canal. Najbardziej znany jest Camden Market, gdzie działają setki stoisk, sklepów i lokali gastronomicznych. Dzielnica była związana z punk rockiem, muzyką alternatywną i londyńską kontrkulturą. Mieszkała tu również Amy Winehouse, którą upamiętnia pomnik na terenie Stables Market. Camden jest dziś bardzo popularne i skomercjalizowane, ale wciąż wyraźnie różni się od reprezentacyjnego Westminsteru czy eleganckiego Kensington. Greenwich łączy żeglugę, astronomię i królewską historię Do Greenwich warto popłynąć statkiem po Tamizie. Znajdują się tu m.in. Królewskie Obserwatorium, południk zerowy, National Maritime Museum, żaglowiec Cutty Sark oraz rozległy Greenwich Park. Z położonego na wzgórzu obserwatorium rozciąga się jeden z najlepszych widoków na panoramę Canary Wharf. Historyczne zabudowania Maritime Greenwich zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To miejsce pozwala połączyć historię nauki, żeglugi i brytyjskiego imperium z odpoczynkiem poza najbardziej zatłoczonym centrum. Londyn śladami filmów i seriali Stolica Wielkiej Brytanii pojawiła się w setkach filmów i seriali – od „Notting Hill” i produkcji o Jamesie Bondzie po „Sherlocka”, „The Crown”, „Paddingtona” i serię o Harrym Potterze. Fani świata stworzonego przez J.K. Rowling odwiedzają przede wszystkim dworzec King’s Cross z instalacją Peronu 9¾, Leadenhall Market, Millennium Bridge i okolice Piccadilly Circus. Wiele filmowych plenerów znajduje się także poza Londynem. Gotową trasę można zaplanować na podstawie przewodnika po miejscach, w których kręcono filmy o Harrym Potterze. Jaka jest pogoda w Londynie? Londyn leży w strefie klimatu umiarkowanego morskiego. Zimy są zwykle łagodne, a lata ciepłe, choć fale upałów stają się coraz częstsze. Pogoda potrafi zmieniać się szybko, dlatego przydają się ubrania zakładane warstwowo, lekka kurtka przeciwdeszczowa i wygodne buty. Wbrew stereotypowi Londyn nie należy do najbardziej deszczowych miast Europy. Roczne sumy opadów są niższe niż w wielu miejscach zachodniej części Wielkiej Brytanii. Deszcz występuje jednak przez cały rok i często ma postać krótkich, niezbyt intensywnych opadów. Najcieplejszymi miesiącami są zazwyczaj lipiec i sierpień, a najchłodniejszymi styczeń i luty. Śnieg pojawia się rzadko i przeważnie nie utrzymuje się długo. Kiedy najlepiej jechać do Londynu? Wiosna i wczesna jesień zapewniają zwykle najlepszy kompromis między pogodą a liczbą turystów. Dni są stosunkowo długie, parki prezentują się efektownie, a największe atrakcje bywają mniej zatłoczone niż podczas wakacji. Latem odbywa się wiele wydarzeń plenerowych, ale ceny noclegów są wysokie, a kolejki do popularnych miejsc – długie. To również okres udostępniania części Pałacu Buckingham. Zimą dni są krótkie i szybko zapada zmrok, jednak świąteczne dekoracje nadają miastu wyjątkową atmosferę. Oxford Street, Regent Street, Covent Garden i okolice Carnaby Street słyną z efektownych iluminacji. Szczególnie przyjemny może być spacer po świątecznym Londynie. Czy Londyn jest bezpieczny? Londyn jest ogromną metropolią, dlatego poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od miejsca i pory dnia. Nie warto jednak dzielić całych dzielnic na jednoznacznie „bezpieczne” i „niebezpieczne”, ponieważ sytuacja może zmieniać się nawet pomiędzy sąsiednimi ulicami. Dla turystów najczęstszym zagrożeniem są kradzieże kieszonkowe oraz wyrywanie telefonów, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, środkach transportu i przy ruchliwych ulicach. Telefonu nie należy trzymać swobodnie w dłoni przy krawędzi chodnika. W nagłych przypadkach trzeba zadzwonić pod numer 999 lub 112. Bieżące zalecenia najlepiej sprawdzać na stronach Metropolitan Police i polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jak poruszać się po Londynie? Londyński transport publiczny obejmuje metro, autobusy, London Overground, Docklands Light Railway, Elizabeth line, tramwaje oraz miejskie połączenia kolejowe. Samo London Underground ma 11 linii, 272 stacje i około 402 kilometrów tras. Nie wszędzie jest jednak najszybszym rozwiązaniem – w centrum odległość między sąsiednimi atrakcjami często łatwiej pokonać pieszo. Za większość przejazdów można płacić zbliżeniową kartą bankową, telefonem albo kartą Oyster. Trzeba używać tego samego środka płatniczego przy wejściu i wyjściu z metra. W autobusach kartę przykłada się tylko przy wejściu. Gotówka nie jest przyjmowana w londyńskich autobusach. Przed wyjazdem warto pobrać aplikację TfL Go, która pokazuje aktualne utrudnienia i pomaga planować trasy. Lotniska w Londynie. Które wybrać? Londyn obsługuje sześć głównych portów lotniczych: Heathrow – największe lotnisko, dobrze połączone z centrum metrem, Elizabeth line i Heathrow Express; Gatwick – położone na południe od Londynu, z częstymi połączeniami kolejowymi; Stansted – popularne wśród tanich linii, połączone z centrum pociągiem Stansted Express i autobusami; Luton – obsługujące wiele tanich połączeń; do stacji kolejowej prowadzi automatyczna kolej DART; London City Airport – niewielki port blisko centrum i Canary Wharf; Southend – najbardziej oddalone i obsługujące mniej połączeń. Przy wyborze lotu trzeba porównywać nie tylko cenę biletu, ale również koszt i czas dojazdu z lotniska. Tani lot na oddalony port może się okazać mniej korzystny niż droższe połączenie na Heathrow lub London City. Siatki połączeń i ceny zmieniają się bardzo często, dlatego nie warto podawać stałej listy polskich lotnisk ani gwarantowanych minimalnych cen. Paszport i ETA. Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii Obywatele Polski podróżujący do Wielkiej Brytanii w celach turystycznych muszą posiadać ważny paszport. Standardowo nie można przekroczyć granicy na podstawie polskiego dowodu osobistego. Wyjątki dotyczą m.in. części osób posiadających określony status w ramach EU Settlement Scheme. Od 2 kwietnia 2025 roku obywatele państw europejskich objętych ruchem bezwizowym, w tym Polacy, potrzebują również Electronic Travel Authorisation, czyli ETA. W lipcu 2026 roku wniosek kosztuje 20 funtów. ETA jest cyfrowo przypisywana do paszportu i pozostaje ważna przez dwa lata albo do chwili wygaśnięcia paszportu – zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. W tym okresie umożliwia wielokrotne podróże, zazwyczaj na pobyty do sześciu miesięcy. Wniosek należy składać wyłącznie za pośrednictwem oficjalnej aplikacji UK ETA lub strony rządu Wielkiej Brytanii. Decyzja często przychodzi szybko, ale brytyjskie władze zalecają uwzględnienie nawet trzech dni roboczych. ETA nie jest wizą i nie gwarantuje wpuszczenia do kraju. Ostateczną decyzję podejmują brytyjskie służby graniczne. Londyn w jeden dzień. Trasa bez niepotrzebnego pośpiechu Jednodniowa wycieczka nie wystarczy, aby dobrze poznać Londyn, ale pozwala zobaczyć kilka najważniejszych miejsc. Najlepiej rozpocząć w okolicach Tower of London. Proponowana trasa piesza: Tower of London → Tower Bridge → południowy brzeg Tamizy → Borough Market → Shakespeare’s Globe → Tate Modern → Millennium Bridge → katedra św. Pawła. Następnie można przejechać metrem w okolice Westminsteru i zobaczyć: Trafalgar Square → St James’s Park → Pałac Buckingham → Westminster Abbey → Pałac Westminsterski i Elizabeth Tower → London Eye. Taka trasa jest intensywna, ale logiczna geograficznie. Nie warto planować jednodniowego wypadu wyłącznie na podstawie przykładowych godzin lotów, ponieważ rozkłady, procedury graniczne i czas transferu z lotniska mogą się zmienić. Ciekawostki o Londynie, które zaskakują turystów Big Ben jest dzwonem, a wieża, w której się znajduje, nosi nazwę Elizabeth Tower. London Underground, otwarte w 1863 roku, jest najstarszym metrem na świecie. Londyn jako jedyne miasto trzykrotnie organizował letnie igrzyska olimpijskie – w 1908, 1948 i 2012 roku. Tower Bridge został otwarty w 1894 roku i jest znacznie młodszy, niż sugeruje jego neogotycki wygląd. W British Museum znajduje się około ośmiu milionów obiektów, ale tylko niewielka część kolekcji może być jednocześnie prezentowana zwiedzającym. Wielki Pożar Londynu zniszczył znaczną część historycznego City, ale nie dwie trzecie obszaru dzisiejszej metropolii. W Londynie działa ponad 170 muzeów, od wielkich instytucji narodowych po niewielkie placówki poświęcone pojedynczym postaciom i tematom. The Shard ma niemal 310 metrów wysokości i pozostaje najwyższym budynkiem w Wielkiej Brytanii. Kandydaci na kierowców tradycyjnych czarnych taksówek muszą zdać wymagający egzamin nazywany The Knowledge, sprawdzający szczegółową znajomość tysięcy ulic i charakterystycznych punktów miasta. Londyn był jednym z pierwszych miast, w których gwałtowny rozwój przemysłowy doprowadził do poważnego problemu ze smogiem. Sytuacja znacznie poprawiła się dzięki regulacjom dotyczącym jakości powietrza i ograniczaniu emisji. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule o tym, jak Londyn walczył z zanieczyszczeniem powietrza. W Londynie funkcjonują dwa różne urzędy burmistrzowskie: burmistrz całego Wielkiego Londynu oraz lord major niewielkiego City of London. Wbrew popularnej legendzie nie istnieje prawo zakazujące umierania w Pałacu Westminsterskim. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących Londynu. Źródła: UK Government, „Get an electronic travel authorisation to visit the UK”; Greater London Authority, oficjalny serwis władz Londynu; Transport for London, informacje o londyńskim transporcie Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Robin Hood nie był taki, jak pokazują filmy. Prawda o legendarnym banicie zaskakuje
Powrót Robin Hooda na wielki ekran sprawia, że jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci europejskich legend ponownie budzi zainteresowanie widzów. Wraz z premierą filmu „Robin Hood: Koniec legendy” z Hugh Jackmanem w roli głównej odżywają pytania o człowieka, który miał zabierać bogatym i rozdawać biednym. Opowieść o banicie ukrywającym się w lesie Sherwood, walczącym z szeryfem z Nottingham i wiernie wspierającym króla Ryszarda Lwie Serce od stuleci zajmuje ważne miejsce w kulturze popularnej. Choć kolejne ekranizacje utrwalają dobrze znany obraz szlachetnego łucznika, historycy od lat zastanawiają się, ile prawdy kryje się za tą legendą.
Robin Hood należy do grona bohaterów, których sława dawno wykroczyła poza granice kraju, z którego się wywodzą. Przez stulecia był bohaterem ballad, poematów, sztuk teatralnych, powieści, seriali i filmów, a każda epoka dopisywała do jego historii kolejne szczegóły. W zbiorowej wyobraźni zapisał się jako odważny łucznik ubrany w zielony strój, obrońca ubogich i przeciwnik niesprawiedliwej władzy. Jednak najstarsze zachowane źródła przedstawiają go w nieco innym świetle. Zamiast idealistycznego bohatera walczącego o równość społeczną pojawia się postać znacznie bardziej złożona – banita funkcjonujący według realiów średniowiecznej Anglii, kierujący się własnym kodeksem i nie zawsze odpowiadający współczesnym wyobrażeniom o sprawiedliwości. Czy za legendą Robin Hooda rzeczywiście kryje się historyczna osoba, czy też mamy do czynienia z bohaterem stworzonym przez wieki opowieści i ludowej wyobraźni? Czy Robin Hood istniał naprawdę? Najstarsze ślady prowadzą do średniowiecznej Anglii Poszukiwania historycznego Robin Hooda trwają od stuleci, jednak do dziś nie udało się wskazać jednej osoby, którą można byłoby bezsprzecznie uznać za pierwowzór legendarnego banity. Już XIX-wieczni badacze rozpoczęli intensywne poszukiwania po tym, jak ogromną popularność zdobyła powieść „Ivanhoe” sir Waltera Scotta. To właśnie ona utrwaliła w świadomości czytelników obraz Robin Hooda jako szlachetnego łucznika wiernego królowi Ryszardowi Lwie Serce. Kiedy jednak historycy zaczęli analizować średniowieczne dokumenty, szybko okazało się, że rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Jednym z najważniejszych badaczy tego zagadnienia był brytyjski historyk Joseph Hunter, który odnalazł liczne wzmianki o osobach noszących imię lub przydomek Robin Hood, Robehod czy Robynhod. W dokumentach sądowych z XIII i XIV wieku pojawiają się oni najczęściej jako zbiegowie, przestępcy lub osoby wyjęte spod prawa. Jedna z najstarszych takich wzmianek pochodzi z 1226 roku z hrabstwa Yorkshire i dotyczy człowieka określonego jako Robin Hood, którego majątek skonfiskowano po ucieczce przed wymiarem sprawiedliwości. Podobne zapisy odnajdywano później również w innych częściach Anglii. Z czasem wielu badaczy doszło do wniosku, że „Robin Hood” mógł funkcjonować nie tyle jako nazwisko konkretnej osoby, ile jako popularny przydomek nadawany banitom i uciekinierom. Jeszcze ciekawsze okazały się jednak źródła literackie. Najstarsza znana wzmianka o Robinie Hoodzie pochodzi z około 1377 roku z poematu „Piers Plowman” autorstwa Williama Langlanda. Jeden z bohaterów utworu przyznaje tam, że lepiej zna „rymowanki o Robinie Hoodzie” niż religijne modlitwy. Dla historyków jest to niezwykle ważna wskazówka, ponieważ dowodzi, że już pod koniec XIV wieku opowieści o słynnym banicie były powszechnie znane wśród zwykłych mieszkańców Anglii. Co istotne, musiały funkcjonować w obiegu ustnym znacznie wcześniej, zanim zostały zapisane. W średniowieczu pieśni i ballady pełniły bowiem funkcję podobną do dzisiejszych mediów – przekazywały historie, wiadomości i bohaterów, o których mówiło całe społeczeństwo. Fakt, że Langland odwoływał się do Robin Hooda bez żadnych dodatkowych wyjaśnień, sugeruje, że jego odbiorcy doskonale wiedzieli, o kim mowa. Już wtedy postać ta była więc elementem angielskiego folkloru, a jej sława wykraczała daleko poza lokalne opowieści krążące w lasach Yorkshire i Nottinghamshire. Robin Hood jako głos zwykłych ludzi. Skąd wzięła się popularność legendy? Te najstarsze opowieści o Robinie Hoodzie pełniły jednak zupełnie inną funkcję niż ta, którą przypisuje im współczesna kultura popularna. W średniowiecznej Anglii były przede wszystkim historiami o sprzeciwie wobec nadużyć władzy i niesprawiedliwości społecznej. Wielu historyków wskazuje, że popularność banity mogła wynikać z napięć istniejących między lokalną ludnością a przedstawicielami władzy, które przez stulecia narastały po normańskim podboju Anglii. W czasach częstych kryzysów politycznych, wojen i rosnących obciążeń nakładanych na niższe warstwy społeczne postać człowieka potrafiącego przechytrzyć urzędników, skorumpowanych możnych czy przedstawicieli prawa trafiała na wyjątkowo podatny grunt. W najstarszych balladach Robin nie był jednak szlachetnie urodzonym bohaterem. Przedstawiano go jako yeomana – wolnego człowieka stojącego pomiędzy chłopstwem a rycerstwem. Nie walczył o wielkie idee ani nie prowadził politycznej krucjaty. Był przede wszystkim sprawnym łucznikiem i przywódcą grupy banitów, którzy żyli poza oficjalnym porządkiem społecznym. Co ciekawe, jego dobroczynność miała znacznie bardziej ograniczony charakter, niż sugerują późniejsze opowieści. W jednej z najważniejszych średniowiecznych ballad Robin deklaruje, że pomoże człowiekowi ubogiemu, jeśli rzeczywiście znajduje się on w potrzebie. Nie jest to jednak jeszcze znany później motyw „zabierania bogatym i rozdawania biednym”, lecz raczej przejaw średniowiecznego poczucia sprawiedliwości. To właśnie dlatego legenda była wówczas popularna – pozwalała zwykłym ludziom wyobrazić sobie świat, w którym spryt i odwaga mogły choć na chwilę zwyciężyć nad siłą, bogactwem i przywilejami. Jak zmieniał się Robin Hood? Od banity do bohatera filmów i książek Z biegiem czasu legenda zaczęła jednak żyć własnym życiem i stopniowo oddalała się od swoich ludowych korzeni. Już w XVI wieku Robin Hood przestał być postacią kojarzoną wyłącznie z niższymi warstwami społecznymi. Stał się bohaterem majowych festynów i dworskich zabaw, a jego popularność dotarła nawet na królewski dwór. Wiadomo, że Henryk VIII był wielkim miłośnikiem opowieści o słynnym banicie i sam uczestniczył w widowiskach inspirowanych jego historią. W tym samym czasie zaczęły pojawiać się nowe elementy fabuły, które dziś wydają się nieodłączną częścią legendy. Do opowieści dołączyła Marian, większą rolę zaczęli odgrywać Mały John i brat Tuck, a Robin coraz częściej przedstawiany był jako człowiek szlachetnego pochodzenia. W epoce elżbietańskiej dramaturdzy poszli jeszcze dalej. Anthony Munday uczynił go hrabią Huntingdon i osadził jego losy w czasach Ryszarda Lwie Serce oraz Jana bez Ziemi. To właśnie wtedy ukształtował się znany współczesnym odbiorcom obraz lojalnego bohatera walczącego o przywrócenie sprawiedliwego porządku. Kolejne stulecia tylko wzmacniały tę wizję. W XIX wieku Walter Scott w „Ivanhoe” wpisał Robina Hooda w wielką narodową opowieść o konflikcie Sasów i Normanów, a literatura młodzieżowa uczyniła z niego wzór honoru, odwagi i bezinteresowności. XX wiek dopełnił tego procesu za sprawą kina. Od Douglasa Fairbanksa i Errola Flynna, po Kevina Costnera czy Russella Crowe’a – kolejne ekranizacje utrwalały wizerunek szlachetnego obrońcy uciśnionych. W efekcie współczesny Robin Hood jest w dużej mierze produktem wielu epok, które dostosowywały legendę do własnych potrzeb, oczekiwań i wyobrażeń o idealnym bohaterze. Źródła: National Geographic, BBC, Historic UK Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wielodniowy trekking w Europie bez namiotu. 5 tras z doskonałą bazą noclegową
Kilkudniowy trekking w Europie wcale nie musi oznaczać spania pod namiotem. Oto subiektywny ranking najpiękniejszych szlaków, które gwarantują miękkie łóżko i dach nad głową.
Spis treści: South West Coast Path, Anglia El Camino de Santiago, Portugalia i Hiszpania Tour of Monte Rosa, Szwajcaria i Włochy Berliner Höhenweg, Austria Alta Via 1, Włochy Kilkudniowa wędrówka to bardzo szczególny rodzaj wyzwania. Wymagania stawiane ciału i umysłowi kumulują się dzień po dniu, a aby mierzyć się z nimi w możliwie najlepszej formie, ważne jest, by każdej nocy naprawdę odpocząć. Łatwiej to osiągnąć pod dachem niż trzepoczącym płótnem namiotu – poza tym w niektórych chronionych krajobrazach biwakowanie na dziko jest zabronione. Na szczęście w Europie jest sporo schroniskich górskich, hosteli dla pielgrzymów i hoteli położonych tuż przy szlakach. Wiele wyjątkowych miejsc noclegowych znajduje się w Alpach – choć, jak przekonasz się z naszego przewodnika, nie wszystkie. South West Coast Path, Anglia Na początku może się to wydawać szaleństwem – 1014 kilometrów marszu po plażach i ścieżkach wśród klifów, pełnych podejść i zejść, wijących się przez jedne z najpopularniejszych nadmorskich miejscowości Anglii. Im lepiej jednak poznaje się South West Coast Path, tym bardziej trasa zaczyna kusić – zwłaszcza w Kornwalii. To tutaj znajdują się najwyższe klify i najbardziej dziewicze krajobrazy, a także głębokie warstwy kultury i historii. Surfing, dawne kopalnie cyny, celtyckie grodziska, sztuka współczesna w St Ives – wszystko to nada twojej wędrówce zupełnie nową perspektywę. A po drodze trafisz na rewelacyjne puby i pensjonaty B&B, które zapewnią ci wygodę i serdeczną atmosferę. W większości rejonów transport publiczny pozwala wybierać konkretne odcinki trasy zgodnie z własnymi zainteresowaniami i apetytem na bardziej wymagające ścieżki. W gruncie rzeczy, jeśli ominiesz ruchliwe okresy szkolnych wakacji, rozsądnie rozłożysz siły i z dużym wyprzedzeniem zarezerwujesz noclegi, jedynym prawdziwym wyzwaniem okaże się pogoda. Bądź gotów porzucić plany na dzień lub dwa – albo złapać autobus – jeśli nadejdzie porządny atlantycki sztorm. Droga św. Jakuba (El Camino de Santiago), Portugalia i Hiszpania Dróg prowadzących do Santiago de Compostela jest więcej, niż nawet najbardziej oddany pielgrzym zdołałby przejść w ciągu życia – grubo ponad 250. Jeśli jednak masz zmierzyć się tylko z jednym camino – bo tak powszechnie nazywa się te szlaki – nie zakładaj z góry, że musi to być ten najpopularniejszy. Ostatnie około 97 kilometrów szlaku Camino Francés, wiodącego na zachód do miasta, może być niezwykle towarzyskim doświadczeniem. Jeśli jednak kieruje tobą raczej ciekawość niż religijna gorliwość, a krajobraz i historia interesują cię równie mocno jak rozwój duchowy, warto rozważyć śródlądową wersję Camino Portugués. Rozpoczynająca się w Porto trasa liczy około 240 kilometrów i zajmuje od 10 do 13 dni. Jest dobrze obsługiwana przez niedrogie hostele dla pielgrzymów, znane jako albergues. Jej prawdziwa atrakcyjność tkwi jednak w połączeniu bujnych, zielonych krajobrazów z niewielkimi, lecz historycznymi miasteczkami, takimi jak średniowieczne Barcelos czy ufortyfikowane Tui. To także bardziej zacieniony sposób dotarcia do Santiago – co ma kluczowe znaczenie, jeśli rozważasz przejście tej trasy latem. Tour of Monte Rosa, Szwajcaria i Włochy Każdego sezonu klasyczny Tour du Mont Blanc pokonuje około 20–25 tys. wędrowców – to naprawdę dużo osób na wąskich ścieżkach okrążających jeden masyw. Jeśli szukasz spokojniejszej i bardziej kameralnej pętli, spróbuj obejść drugi najwyższy masyw Alp – Monte Rosę. Pełna trasa obejmuje przejście przez lodowiec powyżej Zermatt, którego nie należy podejmować bez przewodnika wysokogórskiego. Można je jednak ominąć, wjeżdżając kolejką linową do pierwszego miejsca noclegowego. Dalsza część tej 160-kilometrowej trasy, której przejście zajmuje od 8 do 10 dni, jest dość prosta – pod warunkiem że nie masz lęku wysokości i pewnie stawiasz kroki. Po drodze nieczynne poza sezonem narciarskim kurorty w kilku dolinach oferują luksusowe alternatywy noclegowe wobec bardziej podstawowych schronisk górskich. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z alpejskim trekkingiem, najlepiej dołączyć do wycieczki z przewodnikiem, organizowanej m.in. przez firmy KE Adventure Travel i Walkers Britain. Niezależnie od wybranego wariantu możesz spodziewać się nieprzerwanego spektaklu zachwycających krajobrazów od startu aż po samą metę. Berliner Höhenweg, Austria Nikt nie buduje schronisk górskich tak jak Austriacy, o czym przekonasz się na własnej skórze, wyruszając na Berliner Höhenweg. Ta około 80-kilometrowa, ośmiodniowa trasa prowadzi przez smagane wiatrem Alpy Zillertalskie na wschód od Innsbrucka. Na jej trasie znajduje się sieć schronisk, która zaczęła powstawać już w 1879 roku. Większość z nich leży powyżej 2000 m n.p.m.; wszystkie osiem obiektów jest dobrze wyposażonych i sprawnie zorganizowanych, ale najstarsze z nich, Berliner Hütte, rozrosło się do rozmiarów prawdziwego górskiego kolosa. Przed wyruszeniem na szlak warto pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, aby mieć pewność miejsca do spania, noclegi należy rezerwować co najmniej sześć miesięcy przed przyjazdem. Po drugie, choć wędruje się tu od dawna, ta trasa wcale nie jest spacerkiem. Kilka odcinków, zwłaszcza podczas przekraczania przełęczy Friesenbergscharte na wysokości 2910 m n.p.m., wymaga umiejętności wspinaczkowych i dobrego poczucia równowagi nad stromymi urwiskami. Oczywiście dodaje to trasie dramaturgii i emocji, ale warto zabrać podstawowy sprzęt via ferrata – uprząż oraz lonża zakończona karabinkami – aby móc wpinać się w stalowe liny zabezpieczające niektóre z najtrudniejszych fragmentów. Alta Via 1, Włochy Pod względem czysto wizualnego zachwytu trudno przebić włoskie Dolomity. Te strzeliste skalne cytadele stanowią tło dla legendarnego szlaku Alta Via 1, który ciągnie się przez około 120 kilometrów – od jeziora Lago di Braies (znanego również jako Pragser Wildsee) na północy, aż po niepozorny przystanek autobusowy na drodze do Belluno na południu. Szlak, choć wymagający, nie jest techniczny, a po drodze nie brakuje schronisk górskich. Sprawni i doświadczeni piechurzy mogliby pokonać go w 7 dni intensywnego marszu, ale oznaczałoby to rezygnację z wielu przyjemności, jakie oferuje ten niezwykły region. Choć leży on w całości we Włoszech, to przecina trzy odrębne obszary kulturowe i językowe. Wędrówkę zaczynasz w otoczeniu niemieckojęzycznych mieszkańców Tyrolu Południowego, kończysz wśród Włochów w Veneto, a pośrodku mijasz ojczyznę Ladynów, z których około 30 000 wciąż posługuje się całkowicie odrębnym językiem. Dziś Dolomity mają też wyraźnie gastronomiczny charakter. Jeśli brzmi to jak świetny pretekst do zboczenia ze szlaku – na przykład do urokliwego San Cassiano lub Cortiny d’Ampezzo, zwanej „Królową Dolomitów” – z powodzeniem możesz wydłużyć całą wyprawę nawet do dwóch tygodni. Źródło: National Geographic
Naukowcy rozwiązali zagadkę Kamienia Ołtarzowego ze słynnego Stonehenge. To dowód na geniusz ludzi
To nie lodowiec, ale ludzi przetransportowali kilkutonowy Kamień Ołtarzowy do Stonehenge z odległej o setki kilometrów Szkocji – ustalił zespół naukowców. Przez lata sądzono, że budowniczowie tego najsłynniejszego megalitu czerpali materiały z pobliskiej Walii.
Stonehenge, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie, od wieków intryguje historyków i archeologów. Centralnym elementem tej konstrukcji jest Kamień Ołtarzowy, sześciotonowy megalit wykonany z piaskowca. Przez długi czas jego pochodzenie było przedmiotem licznych debat, a badacze starali się zrozumieć, skąd pochodził ten ogromny głaz i jak znalazł się na Równinie Salisbury. Nowoczesne metody w służbie archeologii Naukowcy z Curtin University, we współpracy z ekspertami z kilku brytyjskich uczelni, postanowili definitywnie rozwiązać zagadkę pochodzenia megalitu. W swoich badaniach wykorzystali datowanie ziaren minerałów oraz zaawansowane modelowanie arkuszy lodowych. Dzięki połączeniu analizy geologicznej z technologią komputerową możliwe stało się precyzyjne określenie „odcisku palca” skały. Okazało się, że trafił do Anglii ze Szkocji. Ale w jaki sposób? – Dowody wskazują na to, że kamień nie został przeniesiony w naturalny sposób przez lodowiec, lecz był to celowy, starannie zaplanowany transport przez trudny i zróżnicowany krajobraz – powiedział dr Anthony Clarke z Curtin University, jeden z autorów publikacji w „Journal of Quaternary Science”. Zastrzegł, że z modeli wynika, iż podczas ostatniej epoki lodowcowej lodowce mogły przetransportować głazy na pewnym odcinku trasy, ale nie do południowej Anglii. – Oznacza to, że ludzie i tak musieli przemieścić ten kamień na odległość setek kilometrów – dodał. Wyjątkowa organizacja ludów neolitycznych Zdaniem naukowców kamień był prawdopodobnie transportowany etapami, czasem drogą lądową, czasem wzdłuż morza, albo rzekami. Dr Clarke podkreślił, że odkrycia te ujawniają niespotykany dotąd poziom organizacji i współpracy wśród społeczności neolitycznych. View oEmbed on the source website – Przetransportowanie kamienia tej wielkości na tak dużą odległość wymagało planowania, koordynacji i głębokiego zrozumienia terenu. Nie wspominając o ogromnej determinacji – dodał dr Clarke. Przyszłość badań dotyczących budulca Przyszłe badania mają na celu dokładne wskazanie miejsca wydobycia kamienia w Szkocji oraz dalszą analizę szlaków, którymi poruszali się budowniczowie najsłynniejszego megalitu świata. Być może uda się namierzyć wychodnię kamienia. Czym było Stonehenge? Stonehenge to wyjątkowa budowla megalityczna, wzniesiona przez ludność neolitu i epoki brązu. Kamienie ustawiono tak, by wskazywały wschód słońca w przesilenie letnie i jego zachód – w zimowe. Miejsce to służyło prawdopodobnie do obchodzenia świąt, kultu słońca oraz jako nekropolia, gdzie składano szczątki zmarłych. Szczególne znaczenie miały zimowe zgromadzenia i uczty. Budowla mogła być też powiązana z cyklami księżyca i stanowiła część szerszego krajobrazu sakralnego. Stonehenge ma około 5000 lat. W latach między 3000 a 2800 p.n.e. powstał rów oraz wał, a na terenie monumentu grzebano zmarłych. Główna konstrukcja kamienna została wzniesiono 2500 lat p.n.e., czyli mnie więcej wtedy, gdy powstała piramida Cheopsa w Egipcie. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Odkryj tajemnice budowniczych Stonehenge. Niezwykły projekt archeologów
Jak naprawdę wyglądało życie ludzi, którzy wznieśli najsłynniejszy kamienny krąg w Europie? Niedaleko Stonehenge prawie ukończono monumentalną, siedmiometrową rekonstrukcję prehistorycznego domostwa. To wyjątkowa okazja, by dosłownie dotknąć historii.
Stonehenge, olbrzymi megalityczny krąg kamienny, od wieków fascynuje badaczy i turystów. Uznawany jest za symbol potęgi neolitycznych społeczności. Jednak przez lata brakowało miejsca, które w pełni oddawałoby realia życia codziennego ludzi wznoszących tę monumentalną konstrukcję. Sytuacja ta uległa zmianie dzięki inicjatywie English Heritage i wsparciu Kusuma Trust, w ramach której powstała największa w historii rekonstrukcja prehistorycznego budynku na tym terenie. Zostanie ukończona już latem tego roku. Pradziejowe metody Projekt ten nie jest jedynie wizją artystyczną, lecz opiera się na twardych dowodach archeologicznych odkrytych kilka kilometrów od kamiennego kręgu, w pobliżu Durrington Walls. To właśnie tam archeolodzy odnaleźli ślady ogromnej struktury oraz tysiące kości zwierząt i fragmenty. To te relikty posłużyły do zaprojektowania współczesnej rekonstrukcji. Znaleziska te sugerują, że miejsce to tętniło życiem 4500 lat temu. Odbywały się tam wielkie uczty, które mogły być zgromadzeniami o charakterze religijnym, może związanymi też z praktykami pogrzebowymi. Jak powstała rekonstrukcja? Budowla o imponującej wysokości 7 metrów wzniósł zespół ponad 100 wolontariuszy pod okiem archeologa doświadczalnego Luke’a Wintera. Przez dziewięć miesięcy pracowali oni, używając wyłącznie historycznie wiernych metod i materiałów. Ściany wykonano z zaprawy i wiązek leszczyny, a dach pokryto strzechą. Do obróbki drewna wykorzystano krzemienne topory. To uzmysłowiło naukowcom i wolontariuszom, jaki był nakład pracy i czasu potrzebny na stworzenie tak wielkiej konstrukcji w epoce neolitu. Co można zobaczyć wewnątrz domostwa? Wkraczając do zrekonstruowanej budowli, odwiedzający przenoszą się prosto do świata sprzed tysięcy lat. Centralnym punktem było płonące palenisko, wokół którego toczyło się życie. Można tu zobaczyć wierne repliki narzędzi, naczyń ceramicznych oraz spróbować swoich sił w neolitycznym rzemiośle i gotowaniu. Halę zaprojektowano w taki sposób, by odbywały się w niej żywe lekcje historii, w której zapach dymu i faktura naturalnych materiałów działają na wszystkie zmysły. Informacje praktyczne i dojazd Nowa neolityczna budowla znajduje się na terenie kompleksu Stonehenge w hrabstwie Wiltshire, niedaleko miejscowości Amesbury. Dojazd z Londynu zajmuje około dwóch godzin autostradą M3 i drogą A303. Z Polski do Londynu jest sporo połączeń lotniczych różnych przewoźników. Można również skorzystać z pociągu do stacji Salisbury, skąd kursują dedykowane autobusy „Stonehenge Tour”. Kusuma Neolithic Hall – bo tak nazywa się rekonstrukcja – jest dostępna dla wszystkich zwiedzających posiadających bilet do Stonehenge w sezonie letnim 2026, zanim jesienią przekształci się głównie w centrum edukacyjne. Źródło: English Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W tej bajkowej wsi nie ma samochodów. Mieszkańcy żyją jak przed wiekami
W czasach, gdy wiele popularnych miejsc zmaga się z tłumami turystów, hałasem i nieustannym ruchem samochodowym, coraz więcej osób marzy o spokojniejszych kierunkach pozwalających naprawdę odpocząć. Wciąż istnieją jednak miejsca, które wydają się zatrzymane w czasie – pozbawione pośpiechu, reklam i korków. Jednym z nich jest niewielka brytyjska wioska położona na wysokim, około 120-metrowym klifie, gdzie codzienne życie od lat toczy się niemal tak samo, jak przed wiekami.
Odwiedzający malowniczą osadę w północnym Devon trafiają do świata brukowanych uliczek, kamiennych domków i wyjątkowej ciszy, której próżno szukać w większości popularnych kurortów. W tej nadmorskiej wiosce nie kursują samochody, a transport towarów do dziś odbywa się w nietypowy sposób, bo przy pomocy specjalnych sań i ręcznych wózków przeciąganych stromymi ulicami. Położona między klifami i morzem miejscowość od lat przyciąga osoby szukające spokojniejszego tempa życia oraz atmosfery przypominającej dawne angielskie wybrzeże sprzed ery masowej turystyki. Clovelly od wieków funkcjonuje niemal bez zmian. To jedna z najbardziej niezwykłych wsi Anglii Historia Clovelly sięga co najmniej XI wieku, a sama miejscowość przez stulecia pozostawała niemal odcięta od świata, dzięki czemu zachowała swój dawny charakter lepiej niż wiele innych brytyjskich osad. Według historyków po podboju Anglii wieś należała do Wilhelma Zdobywcy, który miał przekazać ją swojej żonie Matyldzie Flandryjskiej – pierwszej koronowanej królowej Anglii. W XII wieku majątek przeszedł w ręce rodziny Giffard, natomiast w 1738 roku całą wieś kupiła rodzina Hamlyn za 9438 funtów – kwotę, która obecnie może wydawać się zaskakująco niewielka. Co ciekawe, Clovelly do dziś pozostaje jedną z nielicznych prywatnych wiosek w Wielkiej Brytanii, a obecnym właścicielem jest John Rous, potomek rodziny Hamlyn. Charakterystycznym symbolem miejscowości stały się niezwykle strome uliczki prowadzące w dół klifu ku niewielkiemu portowi z XIV wieku. Ze względu na specyficzne położenie przez setki lat niemożliwe było tu funkcjonowanie tradycyjnego transportu kołowego. Zamiast samochodów mieszkańcy korzystali więc z drewnianych sań, którymi przewożono towary, opał czy żywność między domami a nabrzeżem. Dawniej równie ważną rolę odgrywały osły pomagające transportować ciężkie ładunki po stromych zboczach. Choć dziś Clovelly odwiedza około 150 tys. turystów rocznie, wioska nadal sprawia wrażenie miejsca zatrzymanego w czasie. Kamienne domy, brukowane przejścia i niewielka społeczność licząca niespełna 500 mieszkańców tworzą atmosferę bardziej przypominającą dawną Anglię niż współczesny nadmorski kurort. Co można zobaczyć w Clovelly? Wioska oferuje atrakcje jak z innej epoki Choć Clovelly sprawia wrażenie miejsca całkowicie odciętego od współczesności, niewielka miejscowość przygotowała dla odwiedzających zaskakująco rozbudowaną ofertę atrakcji. Wstęp do wioski jest płatny – dorośli muszą zapłacić około 10,90 funta, a dzieci od 7. do 16. roku życia 6,25 funta. System opłat wprowadzono jeszcze w latach 80. XX wieku, kiedy obecny właściciel posiadłości John Rous rozpoczął szeroko zakrojone prace renowacyjne mające uratować historyczną zabudowę przed zniszczeniem. Dzięki temu Clovelly do dziś zachowuje swój charakter i pozostaje jednym z najlepiej utrzymanych historycznych miejsc na brytyjskim wybrzeżu. Spacer po wiosce prowadzi przez wąskie przejścia pełne niewielkich galerii, warsztatów rzemieślniczych i klimatycznych kawiarni, w tym słynnych Clovelly Tea Rooms. Turyści mogą także zatrzymać się w historycznych hotelach The Red Lion lub The New Inn, skąd rozciągają się widoki na zatokę i kamienisty port. Szczególną popularnością cieszą się lokalne restauracje serwujące świeże homary i kraby poławiane u wybrzeży Devonu. W cenie biletu można odwiedzić również Fisherman’s Cottage (domek pokazujący, jak wyglądało życie mieszkańców w latach 30. XX wieku) oraz muzeum poświęcone pisarzowi Charlesowi Kingsleyowi. W pobliżu znajdują się także wiktoriańskie Clovelly Court Gardens z egzotycznymi szklarniami i sadami owocowymi. Miłośnicy przyrody często wybierają spacer wybrzeżem do plaży Mouthmill Beach lub do wodospadu spadającego bezpośrednio z klifu do morza, z którym związana jest lokalna legenda o narodzinach Merlina, znanego z opowieści o Królu Arturze. Władze wioski przypominają jednak, że strome brukowane uliczki bywają śliskie i wymagające, szczególnie dla osób starszych. Dlatego dla turystów przygotowano specjalny transport Land Roverem, który pomaga wrócić z portu na szczyt klifu. W sezonie letnim Clovelly można zwiedzać codziennie od 9:00 do 17:00, natomiast zimą godziny otwarcia skracane są zwykle do przedziału między 10:00 a 16:00. Źródło: Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wyjątkowe znalezisko na Gęsim Wzgórzu. Archeolodzy badają rytualną platformę
Na smaganym wiatrem wzgórzu archeolodzy natrafili na niezwykły ślad po dawnym rytuale. Odnaleziono pozostałości po konstrukcji służącej do spopielania ciał sprzed kilku tysięcy lat. To rzadkie znalezisko pozwala nam zajrzeć w głąb skomplikowanych praktyk pogrzebowych.
Do tego znaleziska doszło w ramach szeroko zakrojonych prac archeologicznych towarzyszących budowie elektrowni Sizewell C w Suffolk we wschodniej Anglii. Gęsie Wzgórze świadkiem historii Wzgórze nazywa się Goose Hill (Wzgórze Gęsi). W czasie II wojny światowej, w obawie przed inwazją Niemców, wzniesiono tu umocnienia. A pod koniec konfliktu – jak wykazały wcześniejsze badania – szkolono tu aliantów przed D-Day i operacją Overlord. Ale jak wynika z wykopalisk, wzgórze cieszyło się zainteresowaniem ludzi już tysiące lat temu. Być może ze względu na swoje położenie z widokiem linię brzegową. Zagadkowa szara plama W czasie odsłaniania kolejnych warstw uwagę badaczy z Oxford Cotswold Archaeology przykuł prostokątny w zarysie obszar ciemnej ziemi. Szybko okazało się, że są to pozostałości po węglu drzewnym wśród którego znajdowały się nieliczne przepalone kości, które prawdopodobnie są szczątkami ludzkimi. Architektura rytualnej platformy Według archeologów są to pozostałości po stosie pogrzebowym. Była to precyzyjnie wzniesioną konstrukcja. Badacze rekonstruują ją jako prostokątną platformę o wymiarach około 3 na 2 metry, zbudowaną z układanych na przemian belek tworzących kratownicę. Całość mogła sięgać nawet półtora metra wysokości, a jej rdzeń wypełniony był drobnym chrustem i roślinnością wrzosowiskową, które służyły jako podpałka. Aby zapewnić stabilność tak wysokiej konstrukcji, wokół jej krawędzi wbito pionowe słupy. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali sześć dołków posłupowych – trzy wzdłuż jednego boku oraz po jednym przy krótszych końcach platformy. To na szczycie tej drewnianej konstrukcji składano ciało zmarłej osoby. A następnie podkładano ogień. Gdzie są zmarli? Interesującym faktem jest niewielka ilość zachowanych szczątków kostnych. Sugeruje to, że po zakończeniu rytuału większość spopielonych kości została celowo i pieczołowicie wybrana z popiołów. Następnie umieszczono je zapewne w ceramicznej urnie i pochowano w innym miejscu. Praktyka ta była znana wielu kulturom, w tym ludności z epoki brązu, żelaza czy okresu rzymskiego. Archeolodzy nie określili jeszcze precyzyjnie wieku tego pradziejowego „krematorium”, ale sugerują, że spalano tu zmarłych lub zmarłego w epoce brązu lub żelaza, czyli działo się to kilka tysięcy lat temu. Unikatowość odkrycia w skali archeologicznej Odkrycie stosu pogrzebowego jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ takie obiekty rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. Jako konstrukcje naziemne są one pierwszym elementem, który ulega całkowitemu zniszczeniu przez wieki orki i intensywną uprawę. Fakt, że ślady na Goose Hill przetrwały do naszych czasów, naukowcy przypisują prawdopodobnemu istnieniu nad nimi kopca ziemnego (kurhanu), który chronił pozostałości przed czynnikami zewnętrznymi. Zatem sam nasyp dawno zniknął pod pługami, ale warstwa ziemi pozwoliła na zachowanie ciemnego obrysu spalonego gruntu i układu słupów podtrzymujących konstrukcję. Kolejne kroki badaczy To odkrycie to dopiero początek drogi do pełnego zrozumienia rytuału z angielskiego wzgórza. Planowane są szczegółowe analizy laboratoryjne odnalezionych fragmentów kości. Kluczowe będą również datowania radiowęglowe węgla drzewnego, które pozwolą osadzić znalezisko w konkretnych ramach czasowych. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tudorowie panowali przez 118 lat. Trzy pokolenia władców uczyniły Anglię mocarstwem
Tudorowie, w ciągu zaledwie trzech pokoleń, przekształcili wyspiarskie królestwo z wycieńczonego wojnami domowymi feudalnego państwa w europejskie mocarstwo, które położyło solidny fundament pod przyszłe imperium kolonialne. Ich panowanie trwało od 1485 do 1603 roku i bez wątpienia stanowiło najbardziej fascynujący, a przy tym także najbardziej transformacyjny okres w dziejach Anglii. Jak wyglądały rządy Tudorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Romans, który zmienił historię Narodziny dynastii Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Stosunki Tudorów z Polską Życie na dworze Tudorów Polityczne intrygi, religijne wstrząsy, militarne triumfy i skandale obyczajowe – nie ulega wątpliwości, że rządy Tudorów były wyjątkowo barwnym okresem w historii Wielkiej Brytanii. Dzięki silnej władzy centralnej, niezależnemu kościołowi narodowemu i potężnej marynarce wojennej rodzina, która zasiadła na tronie po Yorkach, wyprowadziła kraj z peryferii Europy i uczyniła go ważnym uczestnikiem rodzącego się globalnego systemu. Romans, który zmienił historię Skąpane w aurze skandalu początki dynastii Tudorów są dalekie od królewskiego majestatu. Ród wywodzi się od walijskiej rodziny, która przez dekady borykała się z niedostatkiem i polityczną marginalizacją. Kluczową rolę w jego wyniesieniu odegrał Owen Tudor, dworzanin służący na dworze Henryka V. Po przedwczesnej śmierci króla w 1422 roku Owen nawiązał bliską relację z wdową po monarsze, Katarzyną de Valois. Według zapisków kronikarzy, dosłownie wpadł w ramiona królowej podczas tańca. To niepozorne wydarzenie miało zapoczątkować jeden z najbardziej brzemiennych w skutki romansów w historii Anglii. Z sekretnego małżeństwa zrodziło się trzech synów – Edmund, Jasper i Owen – i kilka córek, ale źródła nie są zgodne co do ich liczby. Dzięki staraniom przyrodniego brata, króla Henryka VI, synowie Owena zostali uznani za członków rodziny królewskiej, co otworzyło im drogę do najwyższych zaszczytów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1455 roku, kiedy Edmund poślubił Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Jana z Gandawy, syna Edwarda III. To pokrewieństwo dawało jej potomstwu krew Plantagenetów, a co za tym idzie – także pretensje do tronu z linii Lancasterów. Legitymacja Tudorów do władzy hartowała się w ogniu wojny Dwóch Róż. Henryk Tudor, syn Edmunda i Małgorzaty, urodził się w 1457 roku, już po śmierci swojego ojca. Mająca wówczas zaledwie 13 lat Małgorzata wykazała się niezwykłą determinacją, by chronić jedynego syna. Należy bowiem podkreślić, że był to czas pełen przemocy i politycznych czystek. Większość młodości Henryk spędził na wygnaniu w Bretanii, czekając na odpowiedni moment, by rzucić wyzwanie panującym Yorkom. Narodziny dynastii Moment ten nadszedł latem 1485 roku. Wspierany przez francuskie pieniądze i zaciężne wojska, Henryk wylądował w Walii, skąd ruszył w głąb Anglii. 22 sierpnia 1485 roku na polach Bosworth doszło do decydującego starcia. Śmierć Ryszarda III, ostatniego króla z rodu Plantagenetów, oznaczała nie tylko koniec średniowiecza w Anglii, ale także narodziny nowej ery. Henryk został koronowany na polu bitwy koroną znalezioną rzekomo w krzakach głogu, co stało się potężnym symbolem narodzin dynastii Tudorów. Czas stabilności i dostatku Henryk VII objął władzę jako uzurpator. Ten fakt postawił przed nim wyzwanie zabezpieczenia tronu dla swojego rodu. W tym celu zawarł małżeństwo z Elżbietą York, córką Edwarda IV. To symbolicznie zakończyło wojnę domową i połączyło zwaśnione rody. Nowe godło, Róża Tudorów, łączące barwy Lancasterów i Yorków, stało się wizualnym manifestem jedności narodowej. Panowanie Henryka VII było czasem pragmatyzmu, oszczędności i dbałości o administrację państwową. Król zdawał sobie sprawę, że potęga arystokracji zagraża koronie, dlatego systematycznie ograniczał wpływy wielkich rodów poprzez nakładanie kar finansowych, konfiskaty ziem i surowe prawa przeciwko utrzymywaniu prywatnych armii. Wprowadził on również specyficzny system „obligacji i uznań”, które zmuszały szlachtę do lojalności pod groźbą bankructwa. Za największe osiągnięcie pierwszego Tudora należy uznać reformę skarbu. Henryk VII przejął kraj z pustą kasą, jednak dzięki sprawnej biurokracji i osobistemu nadzorowi nad wydatkami zdołał zgromadzić ogromny majątek. Roczne dochody korony szacunkowo wzrosły z około 52 000 funtów na początku jego panowania do 142 000 funtów pod koniec rządów. To sprawiło, że jego syn, Henryk VIII, mógł wstąpić na tron jako jeden z najbogatszych władców ówczesnej Europy. W sferze dyplomacji władca stawiał na sojusze małżeńskie. Najstarszy syn, Artur, poślubił Katarzynę Aragońską, a córka Małgorzata została wydana za króla Szkocji Jakuba IV, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłej unii obu królestw. Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509 roku. Młody król był uosobieniem renesansowego władcy – wybitnie inteligentny, wysportowany, biegły w językach i muzyce, a przy tym głęboko religijny. Jego ambicje wykraczały jednak daleko poza granice wyspy. Drugi Tudor na tronie marzył o wojennej sławie, w przeciwieństwie do swojego ojca, który nie był typem wojownika. To sprowokowało serię kosztownych inwazji na Francję, które choć nie przyniosły mu trwałych zdobyczy terytorialnych, to uczyniły Anglię istotnym „graczem” w europejskiej polityce. Kluczowym problemem okresu rządów Henryka VIII stała się kwestia sukcesji. Pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie zaowocowało męskim potomkiem. To sprowokowało „wielką królewską sprawę”. Gdy papież Klemens VII odmówił unieważnienia małżeństwa, król zadecydował o zerwaniu stosunków z Rzymem. W 1534 roku Parlament uchwalił akt supremacji, ogłaszając króla najwyższą głową kościoła Anglii. Reforma wprowadziła zmiany nie tylko w obszarze religii, ale także skarbu państwa. Dzięki likwidacji klasztorów korona przejęła gigantyczne majątki ziemskie, które król sprzedawał nowej szlachcie. Tym posunięciem stworzył grupę społeczną lojalną wobec nowej władzy kościelnej. Finanse te posłużyły również do rozbudowy floty. Henryk VIII jest uznawany za fundatora nowoczesnej Royal Navy – za jego panowania flota wzrosła z 5 do 53 statków. Religijne wahadło W 1547 roku na tron wstąpił 9-letni syn Henryka VIII – Edward VI. Wówczas, pod okiem regentów, kraj przeszedł przyspieszoną transformację religijną. Z kościołów usunięto obrazy, zezwolono na małżeństwa duchownych, a w liturgii wprowadzono obowiązkowy język angielski. Reformy te, choć popierane przez elity miejskie, budziły opór na prowincji, czego wyrazem była „rebelia modlitewników” w 1549 roku. Przedwczesna śmierć Edwarda w 1553 roku doprowadziła do przejęcia władzy przez jego przyrodnią siostrę, Marię I. Jako gorliwa katoliczka, postawiła sobie za cel ponowne nawiązanie stosunków z Rzymem. Jej rządy, choć krótkie, zapisały się w historii jako czas krwawego prześladowania protestantów. W tym okresie na stosie spłonęło niemal 300 osób, co przyniosło jej przydomek Krwawa Maria. Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Potęga Tudorów sięgnęła apogeum w czasie długiego panowania Elżbiety I. Obejmując tron w wieku 25 lat, musiała lawirować między frakcjami religijnymi i zagrożeniami zewnętrznymi. Jej „ugoda religijna” stworzyła podwaliny współczesnego anglikanizmu – kościoła, który łączył protestancką doktrynę z tradycyjną, niemal katolicką liturgią, co pozwoliło na względną stabilizację wewnętrzną. Kluczowy moment jej rządów nastał wraz z konfrontacją z rządzoną przez Filipa II Hiszpanią. Rywalizacja religijna, polityczna i ekonomiczna doprowadziła do wysłania w 1588 roku Wielkiej Armady. Zwycięstwo Anglii, osiągnięte dzięki lepszej manewrowości statków, użyciu brulotów i niszczycielskim sztormom, ugruntowało jej wizerunek jako Gloriany, a przy tym – zrewolucjonizowało taktykę wojenną na morzu. Należy wspomnieć, że epoka elżbietańska to także czas niebywałego rozkwitu kultury. William Shakespeare i Christopher Marlowe wynieśli angielski teatr na wyżyny światowe, a wielcy kompozytorzy, jak William Byrd i Thomas Tallis, tworzyli perły muzyki renesansowej. Bezdzietna śmierć Elżbiety I w 1603 roku oznaczała koniec panowania dynastii Tudorów i przejście korony w ręce Stuartów. Stosunki Tudorów z Polską Współpraca z Rzeczpospolitą Obojga Narodów odgrywała istotną rolę w gospodarce Tudorów. Budując morską potęgę, Anglia potrzebowała surowców – drewna, smoły, konopi i zboża – których mogły im dostarczyć ziemie polskie i litewskie. Handel ten był na tyle istotny, że w 1579 roku Elżbieta I nadała przywileje Eastland Company, która miała monopolizować wymianę handlową z portami bałtyckimi, głównie z Gdańskiem. W samej sferze dyplomatycznej nie brakowało jednak napięć. Najsłynniejszym incydentem była misja Pawła Działyńskiego w 1597 roku. Poseł króla Zygmunta III Wazy przybył na dwór Elżbiety, by zaprotestować przeciwko konfiskatom polskich statków handlujących z Hiszpanią. Działyński wygłosił przemówienie, w którym zagroził Anglii embargiem. Jego wystąpienie, uznane za niezwykle aroganckie, sprowokowało reakcję Elżbiety I. 63-letnia monarchini wstała i w płomiennej, improwizowanej mowie zganiła posła za brak znajomości etykiety. Jej riposta była tak błyskotliwa, że wprawiła dwór w zachwyt, a misja polskiego dyplomaty zakończyła się całkowitym fiaskiem. Życie na dworze Tudorów Za panowania Tudorów dwór królewski był sercem polityki, kultury i życia społecznego Anglii. To właśnie tam decydowały się losy królestwa, a bliskość monarchy była najcenniejszą walutą. Królewskie rezydencje, jak Hampton Court czy Whitehall, nie były wyłącznie domami monarchy, ale także manifestacją władzy i „mechanizmami filtrowania dostępu do suwerena”. Dwór miał ściśle hierarchiczną strukturę. System pomieszczeń w pałacu działał jak sieć barier: od publicznego dziedzińca wejściowego, przez wielką salę, aż po intymne prywatne pokoje. Tylko najbardziej zaufani dworzanie mieli przywilej oglądania władcy lub władczyni w mniej formalnych sytuacjach, co dawało im ogromny wpływ na decyzje polityczne. Etykieta była bezwzględna – nikt nie mógł opuścić dworu bez zgody króla, a zachowanie dworzan regulowały surowe ordonanse, jak te z Eltham z 1526 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Francis Bacon – polityk, mąż stanu i filozof, który zostawił po sobie metodę naukową
Francis Bacon, najmłodszy syn Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, od najmłodszych lat przejawiał wyjątkową światłość i racjonalność. Królowa Elżbieta Wielka pod wrażeniem jego niezwykłej dojrzałości nazywała go nawet „młodym lordem strażnikiem”. Jednak racjonalność nie zawsze chodzi w parze z moralnością.
Spis treści: Edukacja przyszłego męża stanu Przyjaciel i oskarżyciel Rozrzutność i korupcja Fundamenty oświecenia Życie Francisa Bacona, późniejszego lorda Verulam i wicehrabiego St Albans, rozpoczęło się 22 stycznia 1561 w York House przy Strand w Londynie. Przyszedł na świat w bogatej i ustosunkowanej rodzinie. Był najmłodszym synem sir Nicolasa Bacona, Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, oraz jego drugiej żony, córki sir Anthony’ego Cooke’a i szwagierki lorda Burghleya, wielkiego ministra królowej Elżbiety I. Edukacja przyszłego męża stanu Edukację rozpoczął bardzo szybko. Miał zaledwie 13 lat, gdy wraz ze starszym bratem Anthonym został wysłany na studia do Trinity College w Cambridge. Ukończył je już w grudniu 1575 roku. Rok później zapisał się na studia prawnicze w Honourable Society of Gray’s Inn – tej samej szkole, do której uczęszczał jego brat Anthony. Program nauczania uznał jednak za przestarzały i później określił swoich nauczycieli jako „ludzi bystrych umysłów, zamkniętych w swoich celach z kilkoma autorami, głównie Arystotelesem, ich dyktatorem”. On sam opowiadał się za nowym humanizmem renesansowym, w przeciwieństwie do dominujących w ówczesnej Anglii arystotelizmu i scholastyki. Jego niespokojny duch i niechęć do nieznającej sprzeciwu doktryny sprawiły, że już po roku opuścił szkołę, by pracować pod kierunkiem sir Amyasa Pauleta, ambasadora Wielkiej Brytanii we Francji, podczas jego misji w Paryżu. Po dwóch i pół roku musiał jednak wrócić do Anglii z powodu nagłej śmierci ojca. Był najmłodszym dzieckiem, więc spadek po ojcu był niewielki. W związku z tym desperacko szukał sposobu na utrzymanie się. Nie uzyskawszy stanowiska na dworze, na co bardzo liczył, powrócił do Gray’s Inn i studiów prawniczych. W 1582 roku został dopuszczony do palestry. W tym czasie opublikował po łacinie traktat filozoficzny Temporis Partus Maximus („Największe narodziny czasu”), stanowiący wczesny szkic jego przyszłej filozofii przyrody. W 1584 roku został członkiem Izby Gmin jako reprezentant Melcombe, a następnie Taunton (1586), Liverpoolu (1589), Middlesex (1593) i Southampton (1597). W parlamencie zasiadał przez niemal cztery dekady (1584–1617), aktywnie działając w polityce, prawie i na dworze królewskim. W 1586 roku odegrał ważną rolę, opowiadając się za egzekucją Marii, królowej Szkotów. Przyjaciel i oskarżyciel Od około 1591 roku datuje się jego przyjaźń z Robertem Devereux, hrabią Essex i ulubieńcem królowej Elżbiety I. Relacja ta wpłynęła mocno na karierę Bacona. W 1592 roku powierzono mu napisanie traktatu będącego odpowiedzią na antyrządową polemikę jezuity Roberta Parsonsa. Tekst zatytułował „Certain Observations Made upon a Libel”, a Anglię utożsamiał z ideałami demokratycznych Aten w opozycji do wojowniczej Hiszpanii. W 1597 roku Bacon został pierwszym oficjalnie wyznaczonym radcą królewskim (Queen’s Counsel). W tym samym roku otrzymał patent dający mu pierwszeństwo w palestrze. Jednak przełom przyszedł, gdy królowa odwróciła się od Esseksa, a ten został oskarżony o zdradę. Bacon dołączył do grupy powołanej do zbadania zarzutów przeciwko Esseksowi. Zwolennicy hrabiego przyznali, że planował on bunt przeciw królowej. Bacon wszedł również w skład zespołu prawnego kierowanego przez prokuratora generalnego sir Edwarda Coke’a podczas procesu o zdradę. Po egzekucji Esseksa królowa poleciła Baconowi sporządzić oficjalne rządowe sprawozdanie z procesu. Rozrzutność i korupcja Mimo wysokich stanowisk, sytuacja finansowa Bacona pozostawała trudna. Został nawet aresztowany za długi. Jednak po wstąpieniu na tron Jakuba VI (jako Jakuba I Stuarta) w 1603 roku jego los się odmienił. Bacona pasowano na rycerza. W pierwszym parlamencie nowego króla reprezentował St Albans i został komisarzem ds. unii ze Szkocją. W 1605 roku opublikował „The Advancement of Learning’” dedykowane królowi. W 1606 roku poślubił Alice Barnham. W 1613 roku został prokuratorem generalnym, a w 1616 roku nadzorował proces Somerseta. W 1618 roku objął stanowisko Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, następnie Lorda Kanclerza, a w końcu tytuł barona Verulam, w 1621 roku zamieniony na wicehrabiego St Albans. W tym samym roku skończyła się jego dobra passa. Komisja parlamentarna oskarżyła go o korupcję. Dowody były tak poważne, że Bacon nie podjął się obrony. Na pytanie lordów odpowiedział słynnymi słowami: „Moi lordowie, to mój czyn, moja ręka i moje serce; błagam was o miłosierdzie dla złamanej trzciny.” Został ukarany grzywną 40 tys. funtów, którą w niedługim czasie umorzył sam król. Przez krótki czas był nawet więziony w Tower. Najbardziej dotkliwe było jednak pozbawienie Bacona możliwości sprawowania urzędów i zasiadania w parlamencie. Zachował jednak tytuły. Resztę życia poświęcił studiom i pisaniu. Fundamenty oświecenia Jako filozof Francis Bacon położył fundamenty pod epokę oświecenia. Stał się pierwszym wielkim orędownikiem empiryzmu oraz rozdziału nauki od teologii. Sceptycyzm połączony z metodą naukową miał umożliwić uczonym zaprzestanie oszukiwania samych siebie. Zrozumienie wpływu Bacona, który utrzymywał się przez stulecia, wymaga uświadomienia sobie stanu wiedzy filozoficznej i naukowej – a także edukacji – na początku XVII wieku. Na wszystkich europejskich uniwersytetach, w Kościele oraz w świecie uczonych dominował światopogląd arystotelesowski. Ta filozoficzna teologia była autorytetem, z którego – poprzez logikę dedukcyjną – wyprowadzano wiedzę i jej zastosowania. Podstawowym podręcznikiem był „Organon” Arystotelesa. Natomiast Bacon, stawiając na empirię, opublikował w 1620 roku dzieło zastępcze – „Novum Organum”. Stało się ono nowym podręcznikiem nauk oraz refleksji nad metodą naukową w całej Europie. To właśnie opublikowane po łacinie „Novum Organum” przyniosło Baconowi historyczne miano „ojca empiryzmu”. Sir Francis Bacon zmarł w kwietniu 1626 roku na zapalenie płuc. Ostatnie dni życia spędził w rezydencji Arundel pod Londynem. Według relacji Johna Aubreya Bacon zachorował przez eksperyment. Chcąc sprawdzić wpływ zimna na konserwację mięsa wypchał martwą kurę śniegiem. Silne wychłodzenie miało doprowadzić do choroby i śmierci. Leżąc na łożu śmierci, napisał list do lorda Arundela, porównując się w nim do Pliniusza Starszego, który zginął, badając erupcję Wezuwiusza. W chwili śmierci Francis Bacon miał nadal 22 tys. funtów długu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Archeologiczny skarb wyrzucony przez morze na plażę. Ma 400 lat
Zimowe sztormy nie tylko niszczą, ale czasem odsłaniają zapomniane historie. Na południu Anglii fale wyrzuciły na brzeg fragmenty dawnego statku. Archeolodzy wskazują na XVII-wieczny żaglowiec „The Fame”. Jego wrak od lat fascynuje badaczy.
Zimowe sztormy na południu Anglii wyrzuciły na plaże potężne dębowe belki, które przez stulecia spoczywały zatopione w morzu. To odkrycie natychmiast wzbudziło zainteresowanie archeologów, ponieważ elementy te mogą stanowić część wraku legendarnego żaglowca, który zatonął niemal cztery wieki temu. Trop prowadzi do „The Fame” Odkryte fragmenty najprawdopodobniej należały do statku „The Fame” (z angielskiego „Sława”), pochodzącego z Holandii. Była to imponująca jednostka: miała około 40 metrów długości, 10 metrów szerokości i aż 15 metrów wysokości. Na jej pokładzie mogło znajdować się ponad czterdzieści dział, niezbędnych do obrony przed piratami. Wiadomo, że statek docierał aż na Karaiby, gdzie przewoził sól. Jego historia zakończyła się jednak znacznie bliżej Europy – na zdradliwych mieliznach Kanału La Manche, w hrabstwie Dorset, w 1631 roku. Podczas postoju kotwica nie utrzymała ciężaru jednostki. Losy załogi i wraku Choć wielki statek po osiądnięciu na mieliźnie uległ zniszczeniu, cała 45-osobowa załoga bezpiecznie opuściła pokład. Wrak szybko stał się jednak celem lokalnych mieszkańców, którzy zajęli się jego plądrowaniem. Wiadomo również, że rozgrabiono znaczną część ładunku. „Puzzle” zaginionego wraku Na miejsce w rejonie Studland, gdzie na plaże wypłynęły części statku, szybko przybyli archeolodzy podwodni z Uniwersytetu w Bournemouth. Badacze niemal natychmiast powiązali znalezione belki z XVII-wiecznym wrakiem „The Fame”. – To naprawdę ekscytujące, że udało się odnaleźć ten fragment historycznego statku. Podczas naszych wykopalisk wraku z kanału Swash w 2013 roku brakowało części konstrukcji i wierzymy, że fragment kadłuba został właśnie odnaleziony w Studland – powiedział Tom Cousins z Uniwersytetu w Bournemouth. Większą część statku odkryto już w latach 90. XX wieku w kanale Swash, kluczowym szlaku żeglugowym prowadzącym do portu w Poole. Co dokładnie wyrzuciło morze? Wyrzucone przez fale fragmenty statku mają około 6 metrów długości i 2 metry szerokości. Konstrukcja składa się z co najmniej piętnastu wręg połączonych drewnianymi kołkami z pięcioma zewnętrznymi deskami kadłuba. Choć wręgi są wyraźnie zerodowane, zewnętrzne deski kadłuba zachowały się w zaskakująco dobrym stanie. Zdaniem badaczy ta część wraku musiała być zagrzebana w piasku od lat 30. XVII wieku i jedynie okresowo była odsłaniana przez morze. To tłumaczy brak desek wewnętrznych i ich zniszczenie. Badania, które dadzą ostateczną odpowiedź Ostateczne potwierdzenie, czy odnalezione elementy rzeczywiście pochodzą z „The Fame”, przyniosą badania dendrochronologiczne. Analiza pozwoli określić, kiedy i gdzie rosły drzewa użyte do budowy statku oraz czy ich pochodzenie zgadza się z próbkami wcześniej pobranymi z wraku w kanale Swash. Wrak, który trafił do muzeum Duże fragmenty statku „The Fame” znajdują się dziś w Muzeum w Poole. W 2013 roku, po niemal dziesięciu latach badań, archeolodzy wydobyli z kanału Swash m.in. ster, inne elementy konstrukcji oraz sześć dział. Analizy wykazały, że drewno użyte do budowy statku zostało ścięte w Holandii lub Niemczech około 1628 roku, co potwierdziło wcześniejsze przypuszczenia badaczy. Szczególną uwagę przyciąga monumentalny ster – ma blisko 8,5 metra wysokości, a jego górną część zdobi wyrzeźbiona głowa mężczyzny. Być może przedstawia ona holenderskiego żołnierza. Źródła: Bournemouth University, Wessex Museums Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli masowy grób z czasów wikińskich. „Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego”
Dziesięciu mężczyzn spoczywało w jednym, wspólnym dole, który archeolodzy przebadali w Anglii. Na ich kościach zachowały się wyraźne ślady przemocy, a wśród zmarłych znajdowała się osoba o niemal dwumetrowym wzroście. Uwagę badaczy przykuły również ślady po trepanacji czaszki. Kim byli ci ludzie i dlaczego spotkał ich tak brutalny los?
Do niezwykłego odkrycia doszło w miejscowości Wandlebury, kilka kilometrów od Cambridge. Podczas prac archeologicznych natrafiono tam na dół o wymiarach cztery na jeden metr. W jego wnętrzu panował nieład, który zszokował badaczy. Wśród kości doliczono się szczątków dziesięciu osób. Nie był to jednak zwykły pochówek. Obok czterech kompletnych szkieletów znajdował się stos samych nóg oraz czaszki pozbawione reszty szkieletu. Część zmarłych została wrzucona do dołu twarzą do ziemi. Ułożenie ich rąk sugeruje, że przed śmiercią mogli być związani. Dla archeologów było to ogromne zaskoczenie, zwłaszcza że wcześniej najciekawszym znaleziskiem na tym terenie była… plastikowa przykrywka opakowania od cukierków sprzed sześciu dekad. Średniowieczna masakra na pograniczu królestw Naukowcy przeprowadzili analizy radiowęglowe kości. Wyniki wskazały, że ludzie ci zmarli między 772 a 891 rokiem naszej ery. W IX wieku okolice dzisiejszego Cambridge należały do wyjątkowo niebezpiecznych. Była to strefa graniczna pomiędzy królestwem Mercji a Anglią Wschodnią. W 870 roku tereny te zostały opanowane przez wikingów, a przez kolejne dekady dochodziło tu do brutalnych walk o kontrolę nad regionem. Wandlebury Country Park, znany dziś jako spokojne miejsce spacerów, w średniowieczu pełnił zupełnie inną rolę. Znajdował się tu starożytny fort, będący ważnym punktem orientacyjnym i miejscem zgromadzeń. To właśnie tutaj mogły rozgrywać się dramatyczne wydarzenia, których śladem jest odkryty masowy grób. Olbrzym z dziurą w głowie Najbardziej niezwykłym znaleziskiem był szkielet młodego mężczyzny w wieku od 17 do 24 lat. Wyróżniał się on imponującym wzrostem, sięgającym niemal dwóch metrów. W czasach, gdy przeciętny mężczyzna mierzył około 167 centymetrów, musiał robić ogromne wrażenie na otoczeniu. W jego czaszce archeolodzy odkryli owalny otwór o średnicy trzech centymetrów. Był to wyraźny ślad po trepanacji. Naukowcy podejrzewają, że mężczyzna cierpiał na guz przysadki mózgowej — schorzenie prowadzące do nadmiernego wzrostu oraz silnych, wyniszczających bólów głowy. Ślady gojenia się kości wskazują, że pacjent przeżył ten drastyczny zabieg, co czyni odkrycie jeszcze bardziej fascynującym. Kim byli zmasakrowani mężczyźni? Do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić, czy w dole spoczywają Anglosasi, czy wikingowie. Rozczłonkowanie ciał sugeruje, że niektóre ich części mogły być wcześniej wystawiane na widok publiczny jako trofea wojenne. Inna hipoteza zakłada, że była to masowa egzekucja lub forma surowej kary cielesnej wykonanej w ważnym miejscu spotkań. Brak śladów cięcia na niektórych stawach może oznaczać, że ciała znajdowały się już w stanie rozkładu w chwili wrzucania ich do dołu. Szokujące praktyki studenckie Wykopaliska w Wandlebury Country Park prowadzone były przez archeologów z Uniwersytetu w Cambridge oraz studentów archeologii w ramach praktyk terenowych. Dla młodych adeptów nauki było to doświadczenie, które zapadnie im w pamięć na długo. – Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego podczas praktyk studenckich. To był szokujący kontrast w porównaniu ze spokojnym terenem Wandlebury – skomentowała Grace Grandfield, studentka biorąca udział w wykopaliskach. Źródło: Cambridge University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Myślisz, że to tylko serialowa scenografia? Te miejsca z „Bridgertonów” istnieją naprawdę
Serial „Bridgertonowie” znów rozbudza wyobraźnię widzów na całym świecie. Wytworne pałace, ogrody jak z malarskich pejzaży i monumentalne sale balowe istnieją naprawdę – i można je odwiedzić. Oto miejsca, w których ekranowa epoka regencji nabiera realnych kształtów.
Megahit Netflixa, czyli serial „Bridgertonowie”, którego czwarty sezon pojawi się 29 stycznia, zainspirował fanów do czegoś więcej niż tylko obserwowania uwodzenia i skandali rodem z epoki regencji. Coraz więcej podróżników planuje wycieczki w miejsca, które pojawiły się na ekranie – od parków i pałaców, po słynne anglezowane wnętrza. Gdzie można zobaczyć te najbardziej kultowe lokacje? Jak „Bridgertonowie” odmienili turystykę w Wielkiej Brytanii? Nie od dziś wiadomo, że filmy i seriale potrafią przyciągnąć fanów w konkretne zakątki świata – od „Niebiańskiej plaży” z Leonardo DiCaprio po średniowieczne zamki znane z „Outlandera”. W podobny sposób megahit Netflixa „Bridgertonowie” wpływa na turystykę w Wielkiej Brytanii, a postaci w strojach epoki regencji zachęcają widzów do odwiedzania rzeczywistych lokalizacji znanych z ekranu. Brytyjska platforma rezerwacji biletów Trainline odnotowała, że liczba podróży do miejsc, gdzie kręcono serial, wzrosła średnio o 50% tuż przed premierą trzeciego sezonu i aż o 135% rok do roku wśród amerykańskich podróżnych. Regionalne władze i organizacje turystyczne coraz częściej mówią o tzw. „Bridgerton factor” – efekcie, który pomaga lokalnej gospodarce i promuje historyczne miasta takie jak Bath czy pałacowe rezydencje jako realne cele podróży dla fanów serialu. Jak podkreśla Patricia Yates, dyrektor generalna VisitBritain, „serial oferuje wyjątkową okazję do promowania historii i dziedzictwa Wielkiej Brytanii oraz inspiruje odwiedzających do zobaczenia tych miejsc na własne oczy”. A skoro popularność serialu przekłada się na realne wycieczki, to które kultowe lokalizacje w Anglii warto zobaczyć w pierwszej kolejności? Gdzie kręcono „Bridgertonów” w Londynie i Chatham? Te miejsca możesz odwiedzić Londyn i jego okolice to prawdziwa gratka dla fanów „Bridgertonów” oraz prequela „Królowa Charlotta: Opowieść ze świata Bridgertonów”. Jednym z najważniejszych punktów na mapie jest Pałac Kew i otaczające go Królewskie Ogrody Botaniczne nad Tamizą. To właśnie tutaj mieszkali król Jerzy III i królowa Charlotta, a historyczne wnętrza i ogrody stały się naturalnym tłem dla opowieści o początkach ich relacji. Sceny do serialowego świata kręcono również w pobliskim Belton House oraz we wzniesionym w XVIII wieku Królewskim Obserwatorium Astronomicznym. Literacki klimat epoki można zaś poczuć w Hatchards przy Piccadilly – najstarszej księgarni w Londynie, działającej od 1797 roku. Niedaleko znajduje się też kościół św. Jakuba, gdzie powstały sceny ślubu Anthony’ego Bridgertona i Edwiny Sharmy. W rejonie Greenwich wykorzystano z kolei Queen’s House jako filmowy odpowiednik Somerset House, a fasady Old Royal Naval College i Ranger’s House oddały charakter londyńskiej architektury epoki regencji. Na zachodzie miasta uwagę przyciąga także pałac Hampton Court, którego dziedzińce i ogrody pojawiają się w serialowych ujęciach. Ponadto około godziny drogi na wschód od stolicy leży Chatham, gdzie brukowane uliczki posłużyły jako tło scen spacerów Lady Featherington i Mariny. W tamtejszej historycznej stoczni kręcono także sekwencje z salonu bokserskiego, w którym książę ćwiczył z Willem Mondrichem – postacią inspirowaną prawdziwym bokserem Billem Richmondem, jednym z najbardziej niezwykłych sportowców epoki regencji. Bath, czyli miasto z „Bridgertonów”, które zachwyca architekturą Bath, położone w południowo-zachodniej Anglii, odgrywa w świecie „Bridgertonów” rolę niemal równorzędną z Londynem. Miasto słynie z charakterystycznej, miodowej barwy georgiańskiego kamienia i harmonijnej zabudowy z XVIII wieku, dzięki czemu idealnie oddaje atmosferę epoki regencji. Jak podkreślają lokalne organizacje turystyczne, jego „majestatyczne budynki stanowią doskonałą imitację historycznego Londynu i inspirują podróżnych planujących wizytę w Wielkiej Brytanii”. Zaledwie półtorej godziny jazdy pociągiem ze stolicy dzieli fanów serialu od jednego z najbardziej rozpoznawalnych miejsc – Muzeum Holbourne, które na ekranie pełni funkcję domu Lady Danbury. Sam budynek, wzniesiony w 1794 roku jako Hotel Sydney, otoczony jest eleganckimi ogrodami i od lat przyciąga miłośników sztuki oraz historii. W jego zbiorach znajdują się autentyczne przedmioty z epoki, w tym pamiątki związane z królową Charlottą, która w rzeczywistości odwiedzała Bath. Niedaleko stąd mieści się również słynny Royal Crescent – półkolisty zespół georgiańskich kamienic, którego fasady wykorzystano jako zewnętrzny wizerunek rezydencji Featheringtonów. Monumentalna, symetryczna architektura i rozległy trawnik przed budynkami sprawiają, że to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w całej Anglii. York, Oxfordshire, Surrey i Buckinghamshire jako następne lokalizacje z „Bridgertonów” Śladami serialowych bohaterów można jednak podążać znacznie dalej niż Londyn czy Bath. W północno-wschodniej Anglii, niedaleko historycznego Yorku, znajduje się imponująca posiadłość Castle Howard, która w Bridgertonach występuje jako Clyvedon – rezydencja, w której Daphne i Simon spędzają miesiąc miodowy. Monumentalny pałac, rozległe ogrody i jezioro tworzą krajobraz jak z malarskiej wizji epoki regencji, a zwiedzający mogą nie tylko spacerować po terenach posiadłości, lecz także wybrać się w rejs po wodach North Lake. W hrabstwie Oxfordshire uwagę przyciąga Kingston Bagpuize House and Gardens, wykorzystany przy realizacji trzeciego sezonu, a także monumentalny Pałac Blenheim, wpisany na listę UNESCO, który na ekranie zastępuje królewską rezydencję. Z kolei w Surrey filmowcy sięgnęli po romantyczne pejzaże Painshill Park – ogrodu krajobrazowego z grotami, jeziorem i malowniczymi mostkami, gdzie odbywa się piknik rodziny Featheringtonów. Na mapie fanów warto zaznaczyć również Claydon House w Buckinghamshire – osiemnastowieczną wiejską rezydencję o bogato zdobionych wnętrzach, dziś częściowo udostępnioną zwiedzającym. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jedno z najbardziej rozpoznawalnych muzeów świata. Nauka stała się tu widowiskiem
Muzeum Historii Naturalnej w Londynie to coś więcej niż tylko popularna atrakcja turystyczna i zbiór prehistorycznych skamieniałości i minerałów. Imponujący gmach i zgromadzone tam zbiory są w istocie świadectwem nieustającej misji dokumentowania i ochrony życia na Ziemi. Stając przed gotycką, neoromańską fasadą na Cromwell Road, tak naprawdę staje się przed katedrą nauki.
Spis treści: Lokalizacja w South Kensington Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Podwójna rola muzeum Cztery strefy tematyczne Pałac Westminster i Big Ben, opactwo Westminster, Tower of London, Muzeum Brytyjskie, Muzeum Wiktorii i Alberta, Galeria Narodowa i oczywiście Muzeum Historii Naturalnej. Londyn ma wiele do zaoferowania, ale to właśnie ostatnia z wymienionych atrakcji bije rekordy popularności. Według statystyk, w 2024 roku słynna instytucja gościła 6,3 miliona zwiedzających, co uczyniło ją drugą najczęściej odwiedzaną atrakcją w Wielkiej Brytanii. Trudno się temu dziwić. Tamtejsze zbiory są doprawdy imponujące, a gmach sam w sobie stanowi arcydzieło architektury. Należy jednak podkreślić, że londyńskie Muzeum Historii Naturalnej jest także jedną z największych potęg badawczych i edukacyjnym gigantem. Lokalizacja w South Kensington Muzeum Historii Naturalnej zajmuje miejsce w prestiżowej dzielnicy South Kensington, będącej sercem tzw. Albertopolis – kulturalnego i edukacyjnego kompleksu w zachodnim Londynie. Gmach zlokalizowany na Cromwell Road sąsiaduje z innymi ikonami nauki i kultury, takimi jak Muzeum Nauki i Muzeum Wiktorii i Alberta. Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Historia Muzeum Historii Naturalnej w Londynie jest bezpośrednio związana z kryzysem przestrzennym w Muzeum Brytyjskim, gdzie pierwotnie przechowywano zbiory historii naturalnej. Kolekcje te, w tym eksponaty zgromadzone przez sir Hansa Sloane’a, rosły w niekontrolowanym tempie, przekraczając zdolności magazynowe i wystawowe instytucji. Priorytetową kwestią stało się wybudowanie dla nich dedykowanego „domu”. Kluczową postacią w narodzinach Muzeum Historii Naturalnej był sir Richard Owen, wybitny przyrodnik. W 1856 roku objął on stanowisko kuratora zbiorów historii naturalnej i natychmiast rozpoczął kampanię na rzecz oddzielenia tych zasobów od Muzeum Brytyjskiego. Owen przekonywał zarząd, że dla ich dalszego rozwoju i ekspozycji niezbędny jest odrębny budynek. W 1863 roku uzyskał aprobatę dla swojej wizji. Katedra dla natury Owen nie widział jednak nowego obiektu jako zwykłego magazynu. Wyobrażał sobie go jako „katedrę dla natury” – miejsce, które nie tylko pomieści rosnący katalog świata naturalnego, ale także będzie hołdem dla jego bogactwa i obfitości. W jego wyobrażeniu, nowe muzeum miało być miejscem inspirującym zarówno naukowców, jak i szeroką publiczność. Dzieło Waterhouse’a Wykonaniem projektu budynku zajął się Francis Fowke, jednak po jego nagłej śmierci w 1865 roku, zadanie to przydzielono Alfredowi Waterhouse’owi. Architekt znany ze swojego wkładu w neogotyk wiktoriański i wczesny neoromański, podjął się realizacji niezwykłej wizji. Pod kierownictwem Owena, zaprojektował budynek, który odzwierciedlał ówczesną praktykę muzealną i naukową, zgodnie z którą działy geologii i paleontologii miały być fizycznie oddzielone od działów zoologii i botaniki. Ta wiktoriańska systematyka została nie tylko zachowana w wewnętrznym układzie galerii, ale także wkomponowana w sam budynek. Detale gmachu i ich symbolika Muzeum Historii Naturalnej wyróżniają wszechobecne, misternie wykonane zdobienia z terakoty. Waterhouse zdecydował się na ten materiał, ponieważ był on tańszy, a jednocześnie znacznie bardziej odporny na zanieczyszczenia i smog, „plagę” wiktoriańskiego Londynu, niż tradycyjny kamień. W rezultacie udało mu się uzyskać efekt, który można przyrównać do trójwymiarowego traktatu naukowego. Terakotowe zdobienia pięknie odwzorowują florę i faunę. Jednak genialność tego projektu polegała na ukrytej zasadzie klasyfikacyjnej. Waterhouse i Owen postanowili, że na fasadzie od strony zachodniej i wschodniej umieszczone zostaną rzeźby przedstawiające okazy wymarłe, natomiast wewnątrz muzeum, zwłaszcza na kapitelach kolumn i wewnętrznych galeriach, przedstawione zostaną okazy żyjące. Prace budowlane zakończyły się w 1880 roku. 18 kwietnia 1881 roku nastąpiło oficjalne otwarcie placówki. Podwójna rola muzeum Przez osoby niezwiązane z nauką, słynna instytucja jest kojarzona przede wszystkim jako jedna z najciekawszych atrakcji Londynu. Należy jednak podkreślić, że Muzeum Historii Naturalnej to także globalne centrum badawcze. Muzeum jest domem dla około 80 milionów obiektów, które tworzą najważniejszą kolekcję historii naturalnej na świecie. Zbiory te są aktywnie wykorzystywane przez międzynarodową społeczność naukową do prowadzenia badań. Służą one do znajdowania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia na Ziemi, geologii naszej planety i Układu Słonecznego. Cztery strefy tematyczne Imponujący gmach został podzielony na cztery strefy, które organizują ekspozycje wokół kluczowych tematów naukowych i ułatwiają nawigację. Są to: strefa czerwona (poświęcona Ziemi), strefa niebieska (dedykowana różnorodności życia), strefa zielona (skoncentrowana na historii życia), strefa pomarańczowa (pełniąca funkcję archiwum). Centralną częścią gmachu i wizytówką placówki jest natomiast Hintze Hall. Hintze Hall To właśnie tam, od 2017 roku, gości wita 25-metrowy szkielet płetwala błękitnego, nazwany Hope. Szkielet ten pochodzi od wieloryba, który osiadł na mieliźnie w Wexford w Irlandii 126 lat temu. Przejście od znalezienia do zawieszenia wymagało trzyletniego, skomplikowanego procesu konserwacji. Dziś Hope jest symbolem nadziei na przetrwanie dla gatunków zagrożonych, a jego obecność służy edukowaniu. Przed Hope, od 1979 do 2017 roku, salę główną zdobił Dippy – gipsowy odlew szkieletu diplodoka. Zmiana głównego eksponatu – z Dippy’ego, symbolu wymarłej, dalekiej przeszłości, na Hope, symbol zagrożonej, ale wciąż żyjącej przyszłości – była strategicznym posunięciem kuratorskim. Muzeum, zamiast koncentrować się wyłącznie na geologicznej historii, przekształciło się w ośrodek aktywizmu i dialogu na temat stanu planety. Strefa czerwona Strefa czerwona to przestrzeń poświęcona dynamicznej naturze naszej planety i procesom, które ukształtowały życie. Kluczową atrakcją tej strefy jest Earth Hall, gdzie zwiedzających wita 6-metrowy szkielet stegozaura – jeden z najbardziej kompletnych okazów tego dinozaura, jaki kiedykolwiek odkryto. Inne galerie w tej strefie eksponują między innymi skały, także pochodzenia wulkanicznego. Strefa niebieska Strefa zlokalizowana na lewo od Hintze Hall bada różnorodność życia na Ziemi, od najwcześniejszych organizmów, po współczesną megafaunę. Jest to najbardziej popularna część muzeum. To właśnie tam mieści się Galeria Dinozaurów. Poza szkieletami, olbrzymią atrakcją tego miejsca jest ruchomy model tyranozaura. W tej strefie znajduje się także Sala Dużych Ssaków, gdzie można podziwiać imponujący model płetwala błękitnego i wystawy poświęcone innym gigantom, od wymarłych mamutów, po jelenie olbrzymie. Prezentowana jest również bogata różnorodność fauny w galeriach ryb, płazów i gadów, a także szczegółowa ekspozycja poświęcona współczesnym ssakom, od niedźwiedzi polarnych po ryjówki. Strefa zielona Strefa zielona koncentruje się na historii życia, geologii Wielkiej Brytanii i pierwotnych zbiorach muzeum. Jedną z największych tamtejszych atrakcji jest Galeria Minerałów. Zbiory są prezentowane w oryginalnych dębowych gablotach z 1881 roku, umożliwiając zwiedzającym spojrzenie na muzeum tak, jak wyglądało w epoce wiktoriańskiej. Strefa pomarańczowa Trzonem strefy pomarańczowej jest Centrum Darwina – nowoczesne skrzydło, które w praktyce jest zaawansowanym kompleksem badawczym. Przechowuje się tam ważne i wrażliwe eksponaty, w tym 23 miliony okazów zoologicznych zakonserwowanych w alkoholu. Znajduje się tam także większość zbiorów entomologicznych i botanicznych. Warto wspomnieć o niezwykłym Wildlife Garden. W ogrodzie czynnym od marca do listopada można podziwiać nie tylko liczne gatunki roślin, ale także wspaniałe okazy ptaków i płazów. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jedna linia, od której zależą wszystkie zegarki – to wzgórze nad Tamizą uporządkowało globalną nawigację
Greenwich to miejsce, w którym nowoczesny świat spotyka się z wiekami królewskiej potęgi, naukowych odkryć i morskiej dominacji. To bez wątpienia coś więcej niż tylko jedna z wielu dzielnic Londynu. To właśnie tam narodził się czas, a przynajmniej sposób, w jaki go mierzymy. To tam przebiega południk zerowy, dzieląc świat na wschód i zachód. Tam biło serce morskiej potęgi Wielkiej Brytanii, o czym przypomina majestatyczna architektura nad brzegiem Tamizy.
Spis treści: Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Linia, która definiuje świat Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Greenwich to miejsce niezwykłe – jednocześnie królewskie i naukowe, lokalne i globalne, stare i nowoczesne. To właśnie te sprzeczności definiują jego charakter i niezaprzeczalny urok. Niezwykłą atmosferę i wspaniałą historię tego miejsca doceniło UNESCO, wpisując wiele tamtejszych zabytków na Listę światowego dziedzictwa. Z punktu widzenia turysty, jest to miejsce, którego po prostu nie można nie odwiedzić, będąc w Londynie. Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Dzielnica Greenwich znajduje się w południowo-wschodniej części Londynu, na południowym brzegu Tamizy. Historycznie obszar ten znajdował się w granicach hrabstwa Kent. Dopiero w 1889 roku, gdy utworzono hrabstwo Londyn, miejscowość weszła w skład nowo powstałej jednostki administracyjnej – Metropolitan Borough of Greenwich – stając się częścią Wielkiego Londynu. Mimo że w kontekście administracyjnym i prawnym Greenwich zostało włączone w struktury metropolitarne, do dziś zachowało swój unikatowy charakter, ale zyskało też nowe, drugie oblicze. Z jednej strony jest to urokliwa, niemal wiejska dzielnica Londynu, z historycznym rynkiem, krętymi uliczkami i przytulnymi pubami. Z drugiej, jest to miejsce o ogromnym znaczeniu globalnym, punkt zerowy na mapie świata, który organizuje całą planetę. Linia, która definiuje świat O globalnym znaczeniu Greenwich decyduje przede wszystkim południk zerowy. Jego ustanowienie nie było przypadkowe. Stanowiło kulminację wieków pracy naukowej i rosnącej dominacji morskiej Wielkiej Brytanii. W XIX wieku, wraz z rozwojem handlu i podróży, pojawiła się pilna potrzeba ujednoliconego systemu nawigacji i pomiaru czasu. Ponieważ brytyjskie mapy morskie, oparte na obserwacjach z Greenwich, były najpowszechniej używane na świecie, wybór tego miejsca jako globalnego punktu odniesienia był naturalnym krokiem. Decyzja została formalnie przypieczętowana podczas Międzynarodowej Konferencji Południkowej w Waszyngtonie w 1884 roku. Greenwich zostało wówczas oficjalnie uznane za lokalizację południka głównego, a średni czas słoneczny Greenwich (Greenwich Mean Time, GMT) stał się globalnym standardem czasu. Ten akt nie tylko ugruntował pozycję Greenwich jako centrum naukowej precyzji, ale także symbolicznie umieścił je w samym środku świata, który Wielka Brytania w tamtym czasie zdominowała. Umowna linia przez sto lat przebiegała przez dziedziniec Królewskiego obserwatorium, dzieląc Ziemię na półkulę wschodnią i zachodnią. Obecna tam do dziś mosiężna listwa nadal symbolizuje południk zerowy, będąc czymś w rodzaju linii historycznej. W 1984 roku, w wyniku ewolucji technologii pomiarowych, linię geograficzną przesunięto o około 102,5 metra na wschód od historycznej i od tamtej pory przechodzi ona przez tereny Greenwich Park. Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Wymieniając atrakcje tej niezwykłej dzielnicy, należy zacząć od „Morskiego Greenwich”. Mowa o wyjątkowym zespole architektury, który w 1997 roku, w uznaniu jego „wyjątkowej uniwersalnej wartości”, doczekał się wpisu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zespół tworzy harmonijną całość, opowiadającą historię morskiej potęgi i wybitnych osiągnięć naukowych. Old Royal Naval College Centralnym punktem tego kompleksu jest Old Royal Naval College, określany mianem jednego z najwybitniejszych zespołów budowli barokowych w Anglii. Zespół zaprojektowany przez sir Christophera Wrena, z istotnym wkładem Nicholasa Hawksmoora, działał w latach 1696–1869 jako Królewski Szpital dla Marynarzy. W 1873 roku jego funkcję zmieniono, przekształcając go w Królewską Szkołę Marynarki Wojennej (Royal Naval College), która funkcjonowała tam aż do 1998 roku. Dziś w jego murach mieszczą się Uniwersytet Greenwich i prestiżowe konserwatorium muzyczno-taneczne Trinity Laban. Kiedy królowa Maria II zleciła budowę, postawiła jeden warunek: nowy budynek nie mógł zasłaniać widoku na rzekę z Queen’s House. Wren rozwiązał ten problem w genialny sposób, dzieląc główną bryłę na dwie symetryczne części, zwieńczone bliźniaczymi kopułami. Klejnotem w koronie kompleksu jest Painted Hall, często nazywana „brytyjską Kaplicą Sykstyńską”. Jej monumentalne malowidła ścienne i sufitowe, dzieło sir Jamesa Thornhilla, są olśniewającą alegorią triumfu brytyjskiej potęgi morskiej i chwały monarchii. To właśnie w tej sali, w 1806 roku, wystawiono na widok publiczny trumnę ze zwłokami admirała Horatio Nelsona, bohatera spod Trafalgaru, zanim złożono ją w katedrze św. Pawła. The Queen’s House Idealnie wkomponowany w perspektywę stworzoną przez Wrena Queen’s House jest budynkiem o fundamentalnym znaczeniu dla brytyjskiej architektury. Zaprojektowany przez Inigo Jonesa w XVII wieku dla Anny Duńskiej, był pierwszym budynkiem palladiańskim w Anglii. Jego pojawienie się było rewolucją – radykalnym zerwaniem z ciężkim, ceglanym stylem Tudorów na rzecz klasycznej harmonii, symetrii i proporcji inspirowanych architekturą włoskiego renesansu. Dziś Queen’s House, jako część Royal Museums Greenwich, jest miejscem, gdzie eksponowana jest imponująca kolekcja sztuki. Wymieniając najcenniejsze zbiory, należy wskazać na słynny „Portret Armady”, upamiętniający zwycięstwo Anglii nad hiszpańską Wielką Armadą w 1588 roku i przedstawiający królową Elżbietę I u szczytu potęgi. National Maritime Museum Narodowe Muzeum Morskie jest największą tego typu instytucją na świecie. W jego rozległych galeriach można prześledzić historię brytyjskiej żeglugi, dzieje Royal Navy oraz życie jej największego bohatera, admirała Nelsona. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest mundur, który Nelson miał na sobie w chwili śmierci podczas bitwy pod Trafalgarem. Cutty Sark Zwieńczeniem morskiego dziedzictwa Greenwich jest zacumowany w suchym doku Cutty Sark – ostatni zachowany kliper herbaciany. Statek zwodowany w 1869 roku został zaprojektowanym do jak najszybszego transportu herbaty z Chin. Co prawda w „herbacianym wyścigu” nie odniósł spektakularnego sukcesu, jednak zdobył ogromną sławę na trasie do Australii, bijąc rekordy prędkości w transporcie wełny. Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Najbardziej wyjątkowym obiektem w Greenwich bez wątpienia jest obserwatorium, które otacza najstarszy królewski park w Londynie. To właśnie tam narodziła się nowoczesna nawigacja i globalny standard czasu. Mapowanie nieba i mórz Królewskie Obserwatorium zostało założone w 1675 roku, z polecenia Karola II. Powstanie tego obiektu miało w praktyczny sposób rozwiązać najbardziej palący problem epoki – jak precyzyjnie określić długość geograficzną na morzu? Błąd w nawigacji mógł oznaczać katastrofę statku, utratę ładunku i załogi. Rozwiązanie tego problemu było kluczem do bezpiecznej i zyskownej dominacji na oceanach. Misję tę powierzono pierwszemu astronomowi królewskiemu, Johnowi Flamsteedowi, którego praca nad skatalogowaniem gwiazd położyła podwaliny pod przyszłe przełomy. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Wysokie wzgórze, na którym niegdyś stała wieża księcia Humphreya, oferowało idealny, niezaburzony horyzont do obserwacji astronomicznych. Ponadto park stanowił coś w rodzaju naturalnej strefy buforowej, chroniącej wrażliwe instrumenty przed dymem i światłami rozwijającego się Londynu. Miejsce wypełnione atrakcjami Wizyta w Królewskim Obserwatorium w Greenwich to bez wątpienia niezwykłe doświadczenie. Zwiedzający mogą tam zobaczyć lśniącą mosiężną linię południka zerowego, zajrzeć do wnętrza Flamsteed Housce, oryginalnego budynku obserwatorium, i zobaczyć Wielki Teleskop Równikowy, czyli jeden z największych na świecie tego typu instrumentów (umiejscowiony w Meridian Building). Niemałą atrakcją jest też nowoczesne Centrum Astronomiczne z Planetarium Petera Harrisona, które zabiera widzów w zapierające dech w piersiach podróże po kosmosie. Greenwich Park Ogromną atrakcją jest też otaczający obserwatorium park. To idealne miejsce na spacer i odpoczynek. Wśród jego atrakcji znajduje się piękny ogród różany, a także historyczne pamiątki, takie jak Dąb Królowej Elżbiety – wiekowe drzewo, w którego wydrążonym pniu, według legendy, królowa Elżbieta I jadała posiłki. Jednak największą nagrodą dla tych, którzy wejdą na szczyt wzgórza, jest spektakularny widok. Stojąc obok pomnika generała Wolfe’a, można podziwiać jedną z najsłynniejszych panoram Londynu, która łączy historyczne dziedzictwo Greenwich z nowoczesną sylwetką miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
Cesarzowa Matylda niemal została pierwszą królową Anglii. Zobacz, jak niewiele zabrakło, by kobieta w XII wieku objęła koronę. Jak jej historia wpłynęła na dzieje Europy?
Spis treści: Kim była cesarzowa Matylda? Katastrofa „Białego Statku” Prawo Matyldy do tronu Anglii Anarchia Przyszły król Kiedy w 1120 roku zatonięcie „Białego Statku” zdziesiątkowało angielską linię sukcesji i pogrążyło królestwo w chaosie, jedyną osobą uprawnioną do dziedziczenia brytyjskiego tronu pozostała nastoletnia dziewczyna. Nawet przy – początkowo niechętnym – poparciu ze strony ojca, króla Henryka I, 25-letniej Matyldzie nie udało się dokonać historycznego przełomu: objąć rządów jako królowej z własnego prawa. Oto jak droga Matyldy – i, być może, kluczowy „brak bezwzględności” – sprawiły, że tylko o krok minęła się z tytułem pierwszej królowej Anglii. Kim była cesarzowa Matylda? W 1112 roku, gdy miała zaledwie osiem lat, król Henryk I wysłał Matyldę do Niemiec, aby poślubiła Henryka V, króla Niemiec, późniejszego cesarza rzymskiego. Swoje pierwsze doświadczenia zdobywała na niemieckim dworze, ucząc się, jak przetrwać z dala od potężnej rodziny. Te lata wzmocniły jej „stalowy rdzeń” – mówi Catherine Hanley, mediewistka i autorka książki Matilda: Empress, Queen and Warrior. – Nie była tylko jego żoną, która miała siedzieć w tle – podkreśla Hanley. – Wiele ośmioletnich dziewczynek, rozdzielonych z matką i wysłanych za granicę, załamałoby się. A historycy mówią, że ona przyjęła to wyzwanie i powiedziała: „To mój los. Tym mam się zająć”. Niesamowita determinacja Matyldy zrobiła wrażenie na jej mężu. Po koronacji Matyldy na cesarzową rzymską w 1114 roku Henryk V traktował ją jak polityczną doradczynię i współrządczynię. Ufał jej na tyle, że w 1118 roku mianował ją swoją regentką. Gdy sam prowadził serię wojen za granicą, uznał Matyldę za na tyle kompetentną, by powierzyć jej zarząd nad Italią. Jednak zatonięcie „Białego Statku” w 1120 roku oraz śmierć męża w 1125 roku postawiły pod znakiem zapytania dalszy los Matyldy. Wróciła do Anglii jako bezdzietna wdowa i była cesarzowa. Jej lata spędzone na obcym dworze i umiejętności wyostrzone za granicą zaczęły intrygować jej potężnego ojca. Katastrofa „Białego Statku” Katastrofa „Białego Statku” była dla Henryka I, króla Anglii, druzgocąca. Jak opisuje to jedna z ballad, król „nigdy już się nie uśmiechnął” po otrzymaniu wieści o tragedii. Stawką był niemal cały dorobek jego panowania. Po utonięciu jedynego prawowitego syna rozpaczliwie starał się spłodzić kolejnego męskiego dziedzica – bez powodzenia. Bez syna groziła mu utrata całej dynastii i, prawdopodobnie, krwawa wojna o utrzymanie korony. Obserwowanie talentów Matyldy na dworze dawało jednak pewną nadzieję. Podczas bożonarodzeniowego zjazdu w 1127 roku Henryk zgromadził możnych, aby ogłosić zmianę w porządku dziedziczenia: Matylda i każdy z jej przyszłych synów mieli być następni w kolejce do tronu. Jednocześnie król wynegocjował dla córki nowe małżeństwo – tym razem z wpływowym Gotfrydem z Anjou. Gotfryd władał Normandią, regionem na północy Francji, o który Henryk I od dawna zabiegał. I tak, po tym jak zmusił swoich wasali do złożenia przysięgi wierności Matyldzie, Henryk zmarł w 1135 roku. Wtedy zaczęła się gorączkowa walka wśród męskiej części angielskiej szlachty – wszyscy chcieli zepchnąć kobietę z drogi i sami sięgnąć po koronę. Prawo Matyldy do tronu Anglii Pomimo wyraźnego poparcia ze strony potężnego ojca i królewskiego pochodzenia, wielu angielskich baronów miało wątpliwości co do praw Matyldy do tronu. Póki Henryk I żył, nikt nie odważył się wypowiadać tych zastrzeżeń głośno – Hanley opisuje go jako „absolutnie przerażającego”. Po śmierci Henryka I dawno tłumione obawy zaczęły jednak wybrzmiewać coraz donośniej. Niektórzy twierdzili, że Matylda jest „zbyt obca”, by Anglicy mogli ją zaakceptować jako królową. Inni uważali, że jest zbyt mało znana poddanym, bo sporą część życia spędziła za granicą. Część baronów obawiała się także, że jej drugi mąż, Gotfryd z Anjou, ma własne ambicje sięgnięcia po koronę. Jako władca Normandii Gotfryd dysponował niemałą potęgą. W czasach, gdy królowe miały być widziane i podziwiane, ale niekoniecznie szanowane, wielu postrzegało Matyldę jedynie jako pionek w większej grze jej męża. Ten lęk zdradzał jednak zasadniczy problem: Matylda była kobietą. – Gdyby Henryk I pozostawił tron zdolnemu, inteligentnemu, wykształconemu synowi z międzynarodowym doświadczeniem politycznym, czy ktokolwiek by to kwestionował? – pyta retorycznie Hanley. – Fakt, że w ogóle to podważano, wynikał wyłącznie z tego, że Matylda była kobietą. Anarchia w średniowiecznej Anglii Choć jej doświadczenie jako cesarzowej rzymskiej świetnie sprawdzało się za kulisami, droga Matyldy do tronu była zablokowana przez ambitnych możnych, dworskie intrygi i – rzecz jasna – seksizm. W 1135 roku Matylda była w zaawansowanej ciąży z trzecim synem i nie mogła dostatecznie szybko przybyć z Francji, by dopilnować swojej koronacji. W tych decydujących tygodniach po śmierci króla jej kuzyn Stefan z Blois zagarnął koronę – mimo że sam należał do grona tych, którzy przysięgali Matyldzie wierność, gdy Henryk I żył i domagał się tej przysięgi. Ta zdrada doprowadziła do piętnastu lat wojny domowej, tak brutalnej, że lud nazwał ją „Anarchią”. Wojna o tron niemal rozdarła Anglię na strzępy. Przyszły król. Dziedzictwo Matyldy W 1153 roku Stefan i Matylda zgodzili się na kruche porozumienie, znane jako traktat westminsterski. Ustalono, że Stefan zachowa koronę, ale uzna Henryka II za swojego następcę. Stefan zmarł rok później, a syn Matyldy objął tron, który niegdyś obiecano jego matce. Gdyby Matylda została koronowana, mogłaby odmienić bieg angielskiej historii – i los innych potężnych kobiet średniowiecznej Europy. Żona jej syna, Eleonora Akwitańska, odegra w dziejach późnego średniowiecza znacznie aktywniejszą rolę. Jednak żadna królowa nie obejmie tronu Anglii we własnym imieniu aż do koronacji Marii Tudor w 1553 roku – czterysta lat po tym, jak Matylda zapewniła koronę swojemu synowi. Matylda spędziła resztę życia w Normandii, gdzie nadal posługiwała się tytułami „cesarzowej” i „Pani Anglików”. Zmarła śmiercią naturalną w 1167 roku, w wieku 65 lat. Jej epitafium dobrze pokazuje, jak widzieli ją współcześni mężczyźni – bardziej jako przypis do dziejów mężczyzn niż samodzielną bohaterkę. Głosi ono: „Wielka z urodzenia, większa dzięki małżeństwu, największa dzięki potomstwu: tu leży Matylda, córka, żona i matka Henryka”. Źródło: National Geographic