Myślisz, że to tylko serialowa scenografia? Te miejsca z „Bridgertonów” istnieją naprawdę
Serial „Bridgertonowie” znów rozbudza wyobraźnię widzów na całym świecie. Wytworne pałace, ogrody jak z malarskich pejzaży i monumentalne sale balowe istnieją naprawdę – i można je odwiedzić. Oto miejsca, w których ekranowa epoka regencji nabiera realnych kształtów.
Megahit Netflixa, czyli serial „Bridgertonowie”, którego czwarty sezon pojawi się 29 stycznia, zainspirował fanów do czegoś więcej niż tylko obserwowania uwodzenia i skandali rodem z epoki regencji. Coraz więcej podróżników planuje wycieczki w miejsca, które pojawiły się na ekranie – od parków i pałaców, po słynne anglezowane wnętrza. Gdzie można zobaczyć te najbardziej kultowe lokacje? Jak „Bridgertonowie” odmienili turystykę w Wielkiej Brytanii? Nie od dziś wiadomo, że filmy i seriale potrafią przyciągnąć fanów w konkretne zakątki świata – od „Niebiańskiej plaży” z Leonardo DiCaprio po średniowieczne zamki znane z „Outlandera”. W podobny sposób megahit Netflixa „Bridgertonowie” wpływa na turystykę w Wielkiej Brytanii, a postaci w strojach epoki regencji zachęcają widzów do odwiedzania rzeczywistych lokalizacji znanych z ekranu. Brytyjska platforma rezerwacji biletów Trainline odnotowała, że liczba podróży do miejsc, gdzie kręcono serial, wzrosła średnio o 50% tuż przed premierą trzeciego sezonu i aż o 135% rok do roku wśród amerykańskich podróżnych. Regionalne władze i organizacje turystyczne coraz częściej mówią o tzw. „Bridgerton factor” – efekcie, który pomaga lokalnej gospodarce i promuje historyczne miasta takie jak Bath czy pałacowe rezydencje jako realne cele podróży dla fanów serialu. Jak podkreśla Patricia Yates, dyrektor generalna VisitBritain, „serial oferuje wyjątkową okazję do promowania historii i dziedzictwa Wielkiej Brytanii oraz inspiruje odwiedzających do zobaczenia tych miejsc na własne oczy”. A skoro popularność serialu przekłada się na realne wycieczki, to które kultowe lokalizacje w Anglii warto zobaczyć w pierwszej kolejności? Gdzie kręcono „Bridgertonów” w Londynie i Chatham? Te miejsca możesz odwiedzić Londyn i jego okolice to prawdziwa gratka dla fanów „Bridgertonów” oraz prequela „Królowa Charlotta: Opowieść ze świata Bridgertonów”. Jednym z najważniejszych punktów na mapie jest Pałac Kew i otaczające go Królewskie Ogrody Botaniczne nad Tamizą. To właśnie tutaj mieszkali król Jerzy III i królowa Charlotta, a historyczne wnętrza i ogrody stały się naturalnym tłem dla opowieści o początkach ich relacji. Sceny do serialowego świata kręcono również w pobliskim Belton House oraz we wzniesionym w XVIII wieku Królewskim Obserwatorium Astronomicznym. Literacki klimat epoki można zaś poczuć w Hatchards przy Piccadilly – najstarszej księgarni w Londynie, działającej od 1797 roku. Niedaleko znajduje się też kościół św. Jakuba, gdzie powstały sceny ślubu Anthony’ego Bridgertona i Edwiny Sharmy. W rejonie Greenwich wykorzystano z kolei Queen’s House jako filmowy odpowiednik Somerset House, a fasady Old Royal Naval College i Ranger’s House oddały charakter londyńskiej architektury epoki regencji. Na zachodzie miasta uwagę przyciąga także pałac Hampton Court, którego dziedzińce i ogrody pojawiają się w serialowych ujęciach. Ponadto około godziny drogi na wschód od stolicy leży Chatham, gdzie brukowane uliczki posłużyły jako tło scen spacerów Lady Featherington i Mariny. W tamtejszej historycznej stoczni kręcono także sekwencje z salonu bokserskiego, w którym książę ćwiczył z Willem Mondrichem – postacią inspirowaną prawdziwym bokserem Billem Richmondem, jednym z najbardziej niezwykłych sportowców epoki regencji. Bath, czyli miasto z „Bridgertonów”, które zachwyca architekturą Bath, położone w południowo-zachodniej Anglii, odgrywa w świecie „Bridgertonów” rolę niemal równorzędną z Londynem. Miasto słynie z charakterystycznej, miodowej barwy georgiańskiego kamienia i harmonijnej zabudowy z XVIII wieku, dzięki czemu idealnie oddaje atmosferę epoki regencji. Jak podkreślają lokalne organizacje turystyczne, jego „majestatyczne budynki stanowią doskonałą imitację historycznego Londynu i inspirują podróżnych planujących wizytę w Wielkiej Brytanii”. Zaledwie półtorej godziny jazdy pociągiem ze stolicy dzieli fanów serialu od jednego z najbardziej rozpoznawalnych miejsc – Muzeum Holbourne, które na ekranie pełni funkcję domu Lady Danbury. Sam budynek, wzniesiony w 1794 roku jako Hotel Sydney, otoczony jest eleganckimi ogrodami i od lat przyciąga miłośników sztuki oraz historii. W jego zbiorach znajdują się autentyczne przedmioty z epoki, w tym pamiątki związane z królową Charlottą, która w rzeczywistości odwiedzała Bath. Niedaleko stąd mieści się również słynny Royal Crescent – półkolisty zespół georgiańskich kamienic, którego fasady wykorzystano jako zewnętrzny wizerunek rezydencji Featheringtonów. Monumentalna, symetryczna architektura i rozległy trawnik przed budynkami sprawiają, że to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w całej Anglii. York, Oxfordshire, Surrey i Buckinghamshire jako następne lokalizacje z „Bridgertonów” Śladami serialowych bohaterów można jednak podążać znacznie dalej niż Londyn czy Bath. W północno-wschodniej Anglii, niedaleko historycznego Yorku, znajduje się imponująca posiadłość Castle Howard, która w Bridgertonach występuje jako Clyvedon – rezydencja, w której Daphne i Simon spędzają miesiąc miodowy. Monumentalny pałac, rozległe ogrody i jezioro tworzą krajobraz jak z malarskiej wizji epoki regencji, a zwiedzający mogą nie tylko spacerować po terenach posiadłości, lecz także wybrać się w rejs po wodach North Lake. W hrabstwie Oxfordshire uwagę przyciąga Kingston Bagpuize House and Gardens, wykorzystany przy realizacji trzeciego sezonu, a także monumentalny Pałac Blenheim, wpisany na listę UNESCO, który na ekranie zastępuje królewską rezydencję. Z kolei w Surrey filmowcy sięgnęli po romantyczne pejzaże Painshill Park – ogrodu krajobrazowego z grotami, jeziorem i malowniczymi mostkami, gdzie odbywa się piknik rodziny Featheringtonów. Na mapie fanów warto zaznaczyć również Claydon House w Buckinghamshire – osiemnastowieczną wiejską rezydencję o bogato zdobionych wnętrzach, dziś częściowo udostępnioną zwiedzającym. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jedno z najbardziej rozpoznawalnych muzeów świata. Nauka stała się tu widowiskiem
Muzeum Historii Naturalnej w Londynie to coś więcej niż tylko popularna atrakcja turystyczna i zbiór prehistorycznych skamieniałości i minerałów. Imponujący gmach i zgromadzone tam zbiory są w istocie świadectwem nieustającej misji dokumentowania i ochrony życia na Ziemi. Stając przed gotycką, neoromańską fasadą na Cromwell Road, tak naprawdę staje się przed katedrą nauki.
Spis treści: Lokalizacja w South Kensington Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Podwójna rola muzeum Cztery strefy tematyczne Pałac Westminster i Big Ben, opactwo Westminster, Tower of London, Muzeum Brytyjskie, Muzeum Wiktorii i Alberta, Galeria Narodowa i oczywiście Muzeum Historii Naturalnej. Londyn ma wiele do zaoferowania, ale to właśnie ostatnia z wymienionych atrakcji bije rekordy popularności. Według statystyk, w 2024 roku słynna instytucja gościła 6,3 miliona zwiedzających, co uczyniło ją drugą najczęściej odwiedzaną atrakcją w Wielkiej Brytanii. Trudno się temu dziwić. Tamtejsze zbiory są doprawdy imponujące, a gmach sam w sobie stanowi arcydzieło architektury. Należy jednak podkreślić, że londyńskie Muzeum Historii Naturalnej jest także jedną z największych potęg badawczych i edukacyjnym gigantem. Lokalizacja w South Kensington Muzeum Historii Naturalnej zajmuje miejsce w prestiżowej dzielnicy South Kensington, będącej sercem tzw. Albertopolis – kulturalnego i edukacyjnego kompleksu w zachodnim Londynie. Gmach zlokalizowany na Cromwell Road sąsiaduje z innymi ikonami nauki i kultury, takimi jak Muzeum Nauki i Muzeum Wiktorii i Alberta. Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Historia Muzeum Historii Naturalnej w Londynie jest bezpośrednio związana z kryzysem przestrzennym w Muzeum Brytyjskim, gdzie pierwotnie przechowywano zbiory historii naturalnej. Kolekcje te, w tym eksponaty zgromadzone przez sir Hansa Sloane’a, rosły w niekontrolowanym tempie, przekraczając zdolności magazynowe i wystawowe instytucji. Priorytetową kwestią stało się wybudowanie dla nich dedykowanego „domu”. Kluczową postacią w narodzinach Muzeum Historii Naturalnej był sir Richard Owen, wybitny przyrodnik. W 1856 roku objął on stanowisko kuratora zbiorów historii naturalnej i natychmiast rozpoczął kampanię na rzecz oddzielenia tych zasobów od Muzeum Brytyjskiego. Owen przekonywał zarząd, że dla ich dalszego rozwoju i ekspozycji niezbędny jest odrębny budynek. W 1863 roku uzyskał aprobatę dla swojej wizji. Katedra dla natury Owen nie widział jednak nowego obiektu jako zwykłego magazynu. Wyobrażał sobie go jako „katedrę dla natury” – miejsce, które nie tylko pomieści rosnący katalog świata naturalnego, ale także będzie hołdem dla jego bogactwa i obfitości. W jego wyobrażeniu, nowe muzeum miało być miejscem inspirującym zarówno naukowców, jak i szeroką publiczność. Dzieło Waterhouse’a Wykonaniem projektu budynku zajął się Francis Fowke, jednak po jego nagłej śmierci w 1865 roku, zadanie to przydzielono Alfredowi Waterhouse’owi. Architekt znany ze swojego wkładu w neogotyk wiktoriański i wczesny neoromański, podjął się realizacji niezwykłej wizji. Pod kierownictwem Owena, zaprojektował budynek, który odzwierciedlał ówczesną praktykę muzealną i naukową, zgodnie z którą działy geologii i paleontologii miały być fizycznie oddzielone od działów zoologii i botaniki. Ta wiktoriańska systematyka została nie tylko zachowana w wewnętrznym układzie galerii, ale także wkomponowana w sam budynek. Detale gmachu i ich symbolika Muzeum Historii Naturalnej wyróżniają wszechobecne, misternie wykonane zdobienia z terakoty. Waterhouse zdecydował się na ten materiał, ponieważ był on tańszy, a jednocześnie znacznie bardziej odporny na zanieczyszczenia i smog, „plagę” wiktoriańskiego Londynu, niż tradycyjny kamień. W rezultacie udało mu się uzyskać efekt, który można przyrównać do trójwymiarowego traktatu naukowego. Terakotowe zdobienia pięknie odwzorowują florę i faunę. Jednak genialność tego projektu polegała na ukrytej zasadzie klasyfikacyjnej. Waterhouse i Owen postanowili, że na fasadzie od strony zachodniej i wschodniej umieszczone zostaną rzeźby przedstawiające okazy wymarłe, natomiast wewnątrz muzeum, zwłaszcza na kapitelach kolumn i wewnętrznych galeriach, przedstawione zostaną okazy żyjące. Prace budowlane zakończyły się w 1880 roku. 18 kwietnia 1881 roku nastąpiło oficjalne otwarcie placówki. Podwójna rola muzeum Przez osoby niezwiązane z nauką, słynna instytucja jest kojarzona przede wszystkim jako jedna z najciekawszych atrakcji Londynu. Należy jednak podkreślić, że Muzeum Historii Naturalnej to także globalne centrum badawcze. Muzeum jest domem dla około 80 milionów obiektów, które tworzą najważniejszą kolekcję historii naturalnej na świecie. Zbiory te są aktywnie wykorzystywane przez międzynarodową społeczność naukową do prowadzenia badań. Służą one do znajdowania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia na Ziemi, geologii naszej planety i Układu Słonecznego. Cztery strefy tematyczne Imponujący gmach został podzielony na cztery strefy, które organizują ekspozycje wokół kluczowych tematów naukowych i ułatwiają nawigację. Są to: strefa czerwona (poświęcona Ziemi), strefa niebieska (dedykowana różnorodności życia), strefa zielona (skoncentrowana na historii życia), strefa pomarańczowa (pełniąca funkcję archiwum). Centralną częścią gmachu i wizytówką placówki jest natomiast Hintze Hall. Hintze Hall To właśnie tam, od 2017 roku, gości wita 25-metrowy szkielet płetwala błękitnego, nazwany Hope. Szkielet ten pochodzi od wieloryba, który osiadł na mieliźnie w Wexford w Irlandii 126 lat temu. Przejście od znalezienia do zawieszenia wymagało trzyletniego, skomplikowanego procesu konserwacji. Dziś Hope jest symbolem nadziei na przetrwanie dla gatunków zagrożonych, a jego obecność służy edukowaniu. Przed Hope, od 1979 do 2017 roku, salę główną zdobił Dippy – gipsowy odlew szkieletu diplodoka. Zmiana głównego eksponatu – z Dippy’ego, symbolu wymarłej, dalekiej przeszłości, na Hope, symbol zagrożonej, ale wciąż żyjącej przyszłości – była strategicznym posunięciem kuratorskim. Muzeum, zamiast koncentrować się wyłącznie na geologicznej historii, przekształciło się w ośrodek aktywizmu i dialogu na temat stanu planety. Strefa czerwona Strefa czerwona to przestrzeń poświęcona dynamicznej naturze naszej planety i procesom, które ukształtowały życie. Kluczową atrakcją tej strefy jest Earth Hall, gdzie zwiedzających wita 6-metrowy szkielet stegozaura – jeden z najbardziej kompletnych okazów tego dinozaura, jaki kiedykolwiek odkryto. Inne galerie w tej strefie eksponują między innymi skały, także pochodzenia wulkanicznego. Strefa niebieska Strefa zlokalizowana na lewo od Hintze Hall bada różnorodność życia na Ziemi, od najwcześniejszych organizmów, po współczesną megafaunę. Jest to najbardziej popularna część muzeum. To właśnie tam mieści się Galeria Dinozaurów. Poza szkieletami, olbrzymią atrakcją tego miejsca jest ruchomy model tyranozaura. W tej strefie znajduje się także Sala Dużych Ssaków, gdzie można podziwiać imponujący model płetwala błękitnego i wystawy poświęcone innym gigantom, od wymarłych mamutów, po jelenie olbrzymie. Prezentowana jest również bogata różnorodność fauny w galeriach ryb, płazów i gadów, a także szczegółowa ekspozycja poświęcona współczesnym ssakom, od niedźwiedzi polarnych po ryjówki. Strefa zielona Strefa zielona koncentruje się na historii życia, geologii Wielkiej Brytanii i pierwotnych zbiorach muzeum. Jedną z największych tamtejszych atrakcji jest Galeria Minerałów. Zbiory są prezentowane w oryginalnych dębowych gablotach z 1881 roku, umożliwiając zwiedzającym spojrzenie na muzeum tak, jak wyglądało w epoce wiktoriańskiej. Strefa pomarańczowa Trzonem strefy pomarańczowej jest Centrum Darwina – nowoczesne skrzydło, które w praktyce jest zaawansowanym kompleksem badawczym. Przechowuje się tam ważne i wrażliwe eksponaty, w tym 23 miliony okazów zoologicznych zakonserwowanych w alkoholu. Znajduje się tam także większość zbiorów entomologicznych i botanicznych. Warto wspomnieć o niezwykłym Wildlife Garden. W ogrodzie czynnym od marca do listopada można podziwiać nie tylko liczne gatunki roślin, ale także wspaniałe okazy ptaków i płazów. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jedna linia, od której zależą wszystkie zegarki – to wzgórze nad Tamizą uporządkowało globalną nawigację
Greenwich to miejsce, w którym nowoczesny świat spotyka się z wiekami królewskiej potęgi, naukowych odkryć i morskiej dominacji. To bez wątpienia coś więcej niż tylko jedna z wielu dzielnic Londynu. To właśnie tam narodził się czas, a przynajmniej sposób, w jaki go mierzymy. To tam przebiega południk zerowy, dzieląc świat na wschód i zachód. Tam biło serce morskiej potęgi Wielkiej Brytanii, o czym przypomina majestatyczna architektura nad brzegiem Tamizy.
Spis treści: Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Linia, która definiuje świat Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Greenwich to miejsce niezwykłe – jednocześnie królewskie i naukowe, lokalne i globalne, stare i nowoczesne. To właśnie te sprzeczności definiują jego charakter i niezaprzeczalny urok. Niezwykłą atmosferę i wspaniałą historię tego miejsca doceniło UNESCO, wpisując wiele tamtejszych zabytków na Listę światowego dziedzictwa. Z punktu widzenia turysty, jest to miejsce, którego po prostu nie można nie odwiedzić, będąc w Londynie. Jedna z najbardziej urokliwych dzielnic Londynu Dzielnica Greenwich znajduje się w południowo-wschodniej części Londynu, na południowym brzegu Tamizy. Historycznie obszar ten znajdował się w granicach hrabstwa Kent. Dopiero w 1889 roku, gdy utworzono hrabstwo Londyn, miejscowość weszła w skład nowo powstałej jednostki administracyjnej – Metropolitan Borough of Greenwich – stając się częścią Wielkiego Londynu. Mimo że w kontekście administracyjnym i prawnym Greenwich zostało włączone w struktury metropolitarne, do dziś zachowało swój unikatowy charakter, ale zyskało też nowe, drugie oblicze. Z jednej strony jest to urokliwa, niemal wiejska dzielnica Londynu, z historycznym rynkiem, krętymi uliczkami i przytulnymi pubami. Z drugiej, jest to miejsce o ogromnym znaczeniu globalnym, punkt zerowy na mapie świata, który organizuje całą planetę. Linia, która definiuje świat O globalnym znaczeniu Greenwich decyduje przede wszystkim południk zerowy. Jego ustanowienie nie było przypadkowe. Stanowiło kulminację wieków pracy naukowej i rosnącej dominacji morskiej Wielkiej Brytanii. W XIX wieku, wraz z rozwojem handlu i podróży, pojawiła się pilna potrzeba ujednoliconego systemu nawigacji i pomiaru czasu. Ponieważ brytyjskie mapy morskie, oparte na obserwacjach z Greenwich, były najpowszechniej używane na świecie, wybór tego miejsca jako globalnego punktu odniesienia był naturalnym krokiem. Decyzja została formalnie przypieczętowana podczas Międzynarodowej Konferencji Południkowej w Waszyngtonie w 1884 roku. Greenwich zostało wówczas oficjalnie uznane za lokalizację południka głównego, a średni czas słoneczny Greenwich (Greenwich Mean Time, GMT) stał się globalnym standardem czasu. Ten akt nie tylko ugruntował pozycję Greenwich jako centrum naukowej precyzji, ale także symbolicznie umieścił je w samym środku świata, który Wielka Brytania w tamtym czasie zdominowała. Umowna linia przez sto lat przebiegała przez dziedziniec Królewskiego obserwatorium, dzieląc Ziemię na półkulę wschodnią i zachodnią. Obecna tam do dziś mosiężna listwa nadal symbolizuje południk zerowy, będąc czymś w rodzaju linii historycznej. W 1984 roku, w wyniku ewolucji technologii pomiarowych, linię geograficzną przesunięto o około 102,5 metra na wschód od historycznej i od tamtej pory przechodzi ona przez tereny Greenwich Park. Morskie Greenwich, czyli wspaniały krajobraz historii Wymieniając atrakcje tej niezwykłej dzielnicy, należy zacząć od „Morskiego Greenwich”. Mowa o wyjątkowym zespole architektury, który w 1997 roku, w uznaniu jego „wyjątkowej uniwersalnej wartości”, doczekał się wpisu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zespół tworzy harmonijną całość, opowiadającą historię morskiej potęgi i wybitnych osiągnięć naukowych. Old Royal Naval College Centralnym punktem tego kompleksu jest Old Royal Naval College, określany mianem jednego z najwybitniejszych zespołów budowli barokowych w Anglii. Zespół zaprojektowany przez sir Christophera Wrena, z istotnym wkładem Nicholasa Hawksmoora, działał w latach 1696–1869 jako Królewski Szpital dla Marynarzy. W 1873 roku jego funkcję zmieniono, przekształcając go w Królewską Szkołę Marynarki Wojennej (Royal Naval College), która funkcjonowała tam aż do 1998 roku. Dziś w jego murach mieszczą się Uniwersytet Greenwich i prestiżowe konserwatorium muzyczno-taneczne Trinity Laban. Kiedy królowa Maria II zleciła budowę, postawiła jeden warunek: nowy budynek nie mógł zasłaniać widoku na rzekę z Queen’s House. Wren rozwiązał ten problem w genialny sposób, dzieląc główną bryłę na dwie symetryczne części, zwieńczone bliźniaczymi kopułami. Klejnotem w koronie kompleksu jest Painted Hall, często nazywana „brytyjską Kaplicą Sykstyńską”. Jej monumentalne malowidła ścienne i sufitowe, dzieło sir Jamesa Thornhilla, są olśniewającą alegorią triumfu brytyjskiej potęgi morskiej i chwały monarchii. To właśnie w tej sali, w 1806 roku, wystawiono na widok publiczny trumnę ze zwłokami admirała Horatio Nelsona, bohatera spod Trafalgaru, zanim złożono ją w katedrze św. Pawła. The Queen’s House Idealnie wkomponowany w perspektywę stworzoną przez Wrena Queen’s House jest budynkiem o fundamentalnym znaczeniu dla brytyjskiej architektury. Zaprojektowany przez Inigo Jonesa w XVII wieku dla Anny Duńskiej, był pierwszym budynkiem palladiańskim w Anglii. Jego pojawienie się było rewolucją – radykalnym zerwaniem z ciężkim, ceglanym stylem Tudorów na rzecz klasycznej harmonii, symetrii i proporcji inspirowanych architekturą włoskiego renesansu. Dziś Queen’s House, jako część Royal Museums Greenwich, jest miejscem, gdzie eksponowana jest imponująca kolekcja sztuki. Wymieniając najcenniejsze zbiory, należy wskazać na słynny „Portret Armady”, upamiętniający zwycięstwo Anglii nad hiszpańską Wielką Armadą w 1588 roku i przedstawiający królową Elżbietę I u szczytu potęgi. National Maritime Museum Narodowe Muzeum Morskie jest największą tego typu instytucją na świecie. W jego rozległych galeriach można prześledzić historię brytyjskiej żeglugi, dzieje Royal Navy oraz życie jej największego bohatera, admirała Nelsona. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest mundur, który Nelson miał na sobie w chwili śmierci podczas bitwy pod Trafalgarem. Cutty Sark Zwieńczeniem morskiego dziedzictwa Greenwich jest zacumowany w suchym doku Cutty Sark – ostatni zachowany kliper herbaciany. Statek zwodowany w 1869 roku został zaprojektowanym do jak najszybszego transportu herbaty z Chin. Co prawda w „herbacianym wyścigu” nie odniósł spektakularnego sukcesu, jednak zdobył ogromną sławę na trasie do Australii, bijąc rekordy prędkości w transporcie wełny. Królewskie Obserwatorium i Greenwich Park Najbardziej wyjątkowym obiektem w Greenwich bez wątpienia jest obserwatorium, które otacza najstarszy królewski park w Londynie. To właśnie tam narodziła się nowoczesna nawigacja i globalny standard czasu. Mapowanie nieba i mórz Królewskie Obserwatorium zostało założone w 1675 roku, z polecenia Karola II. Powstanie tego obiektu miało w praktyczny sposób rozwiązać najbardziej palący problem epoki – jak precyzyjnie określić długość geograficzną na morzu? Błąd w nawigacji mógł oznaczać katastrofę statku, utratę ładunku i załogi. Rozwiązanie tego problemu było kluczem do bezpiecznej i zyskownej dominacji na oceanach. Misję tę powierzono pierwszemu astronomowi królewskiemu, Johnowi Flamsteedowi, którego praca nad skatalogowaniem gwiazd położyła podwaliny pod przyszłe przełomy. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Wysokie wzgórze, na którym niegdyś stała wieża księcia Humphreya, oferowało idealny, niezaburzony horyzont do obserwacji astronomicznych. Ponadto park stanowił coś w rodzaju naturalnej strefy buforowej, chroniącej wrażliwe instrumenty przed dymem i światłami rozwijającego się Londynu. Miejsce wypełnione atrakcjami Wizyta w Królewskim Obserwatorium w Greenwich to bez wątpienia niezwykłe doświadczenie. Zwiedzający mogą tam zobaczyć lśniącą mosiężną linię południka zerowego, zajrzeć do wnętrza Flamsteed Housce, oryginalnego budynku obserwatorium, i zobaczyć Wielki Teleskop Równikowy, czyli jeden z największych na świecie tego typu instrumentów (umiejscowiony w Meridian Building). Niemałą atrakcją jest też nowoczesne Centrum Astronomiczne z Planetarium Petera Harrisona, które zabiera widzów w zapierające dech w piersiach podróże po kosmosie. Greenwich Park Ogromną atrakcją jest też otaczający obserwatorium park. To idealne miejsce na spacer i odpoczynek. Wśród jego atrakcji znajduje się piękny ogród różany, a także historyczne pamiątki, takie jak Dąb Królowej Elżbiety – wiekowe drzewo, w którego wydrążonym pniu, według legendy, królowa Elżbieta I jadała posiłki. Jednak największą nagrodą dla tych, którzy wejdą na szczyt wzgórza, jest spektakularny widok. Stojąc obok pomnika generała Wolfe’a, można podziwiać jedną z najsłynniejszych panoram Londynu, która łączy historyczne dziedzictwo Greenwich z nowoczesną sylwetką miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
Cesarzowa Matylda niemal została pierwszą królową Anglii. Zobacz, jak niewiele zabrakło, by kobieta w XII wieku objęła koronę. Jak jej historia wpłynęła na dzieje Europy?
Spis treści: Kim była cesarzowa Matylda? Katastrofa „Białego Statku” Prawo Matyldy do tronu Anglii Anarchia Przyszły król Kiedy w 1120 roku zatonięcie „Białego Statku” zdziesiątkowało angielską linię sukcesji i pogrążyło królestwo w chaosie, jedyną osobą uprawnioną do dziedziczenia brytyjskiego tronu pozostała nastoletnia dziewczyna. Nawet przy – początkowo niechętnym – poparciu ze strony ojca, króla Henryka I, 25-letniej Matyldzie nie udało się dokonać historycznego przełomu: objąć rządów jako królowej z własnego prawa. Oto jak droga Matyldy – i, być może, kluczowy „brak bezwzględności” – sprawiły, że tylko o krok minęła się z tytułem pierwszej królowej Anglii. Kim była cesarzowa Matylda? W 1112 roku, gdy miała zaledwie osiem lat, król Henryk I wysłał Matyldę do Niemiec, aby poślubiła Henryka V, króla Niemiec, późniejszego cesarza rzymskiego. Swoje pierwsze doświadczenia zdobywała na niemieckim dworze, ucząc się, jak przetrwać z dala od potężnej rodziny. Te lata wzmocniły jej „stalowy rdzeń” – mówi Catherine Hanley, mediewistka i autorka książki Matilda: Empress, Queen and Warrior. – Nie była tylko jego żoną, która miała siedzieć w tle – podkreśla Hanley. – Wiele ośmioletnich dziewczynek, rozdzielonych z matką i wysłanych za granicę, załamałoby się. A historycy mówią, że ona przyjęła to wyzwanie i powiedziała: „To mój los. Tym mam się zająć”. Niesamowita determinacja Matyldy zrobiła wrażenie na jej mężu. Po koronacji Matyldy na cesarzową rzymską w 1114 roku Henryk V traktował ją jak polityczną doradczynię i współrządczynię. Ufał jej na tyle, że w 1118 roku mianował ją swoją regentką. Gdy sam prowadził serię wojen za granicą, uznał Matyldę za na tyle kompetentną, by powierzyć jej zarząd nad Italią. Jednak zatonięcie „Białego Statku” w 1120 roku oraz śmierć męża w 1125 roku postawiły pod znakiem zapytania dalszy los Matyldy. Wróciła do Anglii jako bezdzietna wdowa i była cesarzowa. Jej lata spędzone na obcym dworze i umiejętności wyostrzone za granicą zaczęły intrygować jej potężnego ojca. Katastrofa „Białego Statku” Katastrofa „Białego Statku” była dla Henryka I, króla Anglii, druzgocąca. Jak opisuje to jedna z ballad, król „nigdy już się nie uśmiechnął” po otrzymaniu wieści o tragedii. Stawką był niemal cały dorobek jego panowania. Po utonięciu jedynego prawowitego syna rozpaczliwie starał się spłodzić kolejnego męskiego dziedzica – bez powodzenia. Bez syna groziła mu utrata całej dynastii i, prawdopodobnie, krwawa wojna o utrzymanie korony. Obserwowanie talentów Matyldy na dworze dawało jednak pewną nadzieję. Podczas bożonarodzeniowego zjazdu w 1127 roku Henryk zgromadził możnych, aby ogłosić zmianę w porządku dziedziczenia: Matylda i każdy z jej przyszłych synów mieli być następni w kolejce do tronu. Jednocześnie król wynegocjował dla córki nowe małżeństwo – tym razem z wpływowym Gotfrydem z Anjou. Gotfryd władał Normandią, regionem na północy Francji, o który Henryk I od dawna zabiegał. I tak, po tym jak zmusił swoich wasali do złożenia przysięgi wierności Matyldzie, Henryk zmarł w 1135 roku. Wtedy zaczęła się gorączkowa walka wśród męskiej części angielskiej szlachty – wszyscy chcieli zepchnąć kobietę z drogi i sami sięgnąć po koronę. Prawo Matyldy do tronu Anglii Pomimo wyraźnego poparcia ze strony potężnego ojca i królewskiego pochodzenia, wielu angielskich baronów miało wątpliwości co do praw Matyldy do tronu. Póki Henryk I żył, nikt nie odważył się wypowiadać tych zastrzeżeń głośno – Hanley opisuje go jako „absolutnie przerażającego”. Po śmierci Henryka I dawno tłumione obawy zaczęły jednak wybrzmiewać coraz donośniej. Niektórzy twierdzili, że Matylda jest „zbyt obca”, by Anglicy mogli ją zaakceptować jako królową. Inni uważali, że jest zbyt mało znana poddanym, bo sporą część życia spędziła za granicą. Część baronów obawiała się także, że jej drugi mąż, Gotfryd z Anjou, ma własne ambicje sięgnięcia po koronę. Jako władca Normandii Gotfryd dysponował niemałą potęgą. W czasach, gdy królowe miały być widziane i podziwiane, ale niekoniecznie szanowane, wielu postrzegało Matyldę jedynie jako pionek w większej grze jej męża. Ten lęk zdradzał jednak zasadniczy problem: Matylda była kobietą. – Gdyby Henryk I pozostawił tron zdolnemu, inteligentnemu, wykształconemu synowi z międzynarodowym doświadczeniem politycznym, czy ktokolwiek by to kwestionował? – pyta retorycznie Hanley. – Fakt, że w ogóle to podważano, wynikał wyłącznie z tego, że Matylda była kobietą. Anarchia w średniowiecznej Anglii Choć jej doświadczenie jako cesarzowej rzymskiej świetnie sprawdzało się za kulisami, droga Matyldy do tronu była zablokowana przez ambitnych możnych, dworskie intrygi i – rzecz jasna – seksizm. W 1135 roku Matylda była w zaawansowanej ciąży z trzecim synem i nie mogła dostatecznie szybko przybyć z Francji, by dopilnować swojej koronacji. W tych decydujących tygodniach po śmierci króla jej kuzyn Stefan z Blois zagarnął koronę – mimo że sam należał do grona tych, którzy przysięgali Matyldzie wierność, gdy Henryk I żył i domagał się tej przysięgi. Ta zdrada doprowadziła do piętnastu lat wojny domowej, tak brutalnej, że lud nazwał ją „Anarchią”. Wojna o tron niemal rozdarła Anglię na strzępy. Przyszły król. Dziedzictwo Matyldy W 1153 roku Stefan i Matylda zgodzili się na kruche porozumienie, znane jako traktat westminsterski. Ustalono, że Stefan zachowa koronę, ale uzna Henryka II za swojego następcę. Stefan zmarł rok później, a syn Matyldy objął tron, który niegdyś obiecano jego matce. Gdyby Matylda została koronowana, mogłaby odmienić bieg angielskiej historii – i los innych potężnych kobiet średniowiecznej Europy. Żona jej syna, Eleonora Akwitańska, odegra w dziejach późnego średniowiecza znacznie aktywniejszą rolę. Jednak żadna królowa nie obejmie tronu Anglii we własnym imieniu aż do koronacji Marii Tudor w 1553 roku – czterysta lat po tym, jak Matylda zapewniła koronę swojemu synowi. Matylda spędziła resztę życia w Normandii, gdzie nadal posługiwała się tytułami „cesarzowej” i „Pani Anglików”. Zmarła śmiercią naturalną w 1167 roku, w wieku 65 lat. Jej epitafium dobrze pokazuje, jak widzieli ją współcześni mężczyźni – bardziej jako przypis do dziejów mężczyzn niż samodzielną bohaterkę. Głosi ono: „Wielka z urodzenia, większa dzięki małżeństwu, największa dzięki potomstwu: tu leży Matylda, córka, żona i matka Henryka”. Źródło: National Geographic
Kuba Rozpruwacz pobudza wyobraźnię. Jego tożsamość pozostaje jedną z największych zagadek kryminalnych
Kuba Rozpruwacz – prawdopodobnie najbardziej znany ze wszystkich morderców – pod koniec XIX wieku przez niemal trzy lata terroryzował londyński East End. Ze względu na rozgłos, który zyskał, do dziś bywa niesłusznie postrzegany jako pierwszy seryjny morderca w historii. Bez wątpienia niemała w tym zasługa aury tajemniczości, którą owiana jest postać rzeźnika z Whitechapel. Kim był Kuba Rozpruwacz? Ile ofiar wpadło w jego ręce? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niedoszła ofiara Kuby Rozpruwacza? Makabryczne zbrodnie we wschodniej części Londynu Ile ofiar zapisał na swoim koncie Kuba Rozpruwacz? Śledztwo w sprawie Rozpruwacza Eksperci nie ustają w poszukiwaniach mordercy z Whitechapel Od czasów Kuby Rozpruwacza East End przeszedł radykalną metamorfozę. Choć nadal można tam dostrzec wiele elementów niechlubnej historii, dziś na miejscu dawnych magazynów i zabudowań przemysłowych stoją nowoczesne biurowce, centra handlowe i apartamentowce. W XIX wieku wyglądało to zupełnie inaczej. Wtedy „wschodni kraniec” był siedliskiem ubóstwa i przestępczości. W warunkach urągających ludzkiej godności, mieszkali tam przedstawiciele klasy robotniczej, bezrobotni i ludzie marginesu. Wiele kobiet musiało się prostytuować, by jakoś związać koniec z końcem. To właśnie one stały się celem mordercy, który w historii zapisał się jako Jack the Ripper, czyli Kuba Rozpruwacz. Niedoszła ofiara Kuby Rozpruwacza? 28 marca 1888 roku Ada Wilson usłyszała pukanie do drzwi. Gdy otworzyła, oczom jej ukazał się wysoki, mniej więcej 30-letni mężczyzna z wąsem i opaloną twarzą. Jak później zeznała, był ubrany w ciemny płaszcz i jasne spodnie. Na głowie miał kapelusz. Pod groźbą pozbawienia życia, nieznajomy zażądał od niej pieniędzy. Wilson odmówiła, a wtedy ten dwukrotnie pchnął ją nożem w szyję, po czym zbiegł. Krzyki kobiety zaniepokoiły jej sąsiadkę. Rose Bierman natychmiast zbiegła z wyższego poziomu czynszowej kamienicy. Gdy dobiegła do mieszkania Wilson, zobaczyła ją leżącą na podłodze, całą we krwi, ale wciąż żywą. Ofiara napaści cudem przeżyła brutalny atak nożownika. Przybyli na miejsce konstablowie udzielili jej natychmiastowej pomocy. Gdy była już w stanie złożyć zeznania, rozpoczęło się śledztwo. Gazety donosiły, że podjęte zostały „wyczerpujące starania”, jednak podejrzanych nie wytypowano. W tym kontekście stróże prawa uznali, że sprawcą był jeden z jej klientów. Wilson była jedną z około 2 tys. prostytutek (należy zaznaczyć, że nie ma na to jednoznacznych dowodów), które w 1888 roku pracowały w dzielnicach East Endu. Argumenty za i przeciw Czy Wilson była pierwszą (niedoszłą) ofiarą mordercy, który później zasłynął jako Kuba Rozpruwacz? To niewykluczone, choć ta teza do dziś jest negowana przez niektórych badających sprawę zabójstw dokonanych w rejonie East Endu. Przeciwnicy argumentują, że Rozpruwacz nie działał z pobudek finansowych. Mówiąc wprost, nie okradał swoich ofiar. Istnieją jednak mocne przesłanki ku temu, że napastnikiem był Jack the Ripper. Po pierwsze, opis sprawcy jest zbieżny z najczęściej podawanym rysopisem mężczyzny, który był widziany z późniejszymi ofiarami. Po drugie, kobieta była prostytutką, a to właśnie przedstawicielki tej profesji były najczęściej atakowane przez Rozpruwacza. Po trzecie, ofiarę ranił nożem w szyję, co później stanowiło jego modus operandi. Zdaniem behawiorystów, możliwe jest, że Rozpruwacz zaczynał od zbrodni mniejszego kalibru. Możliwe, że był pospolitym złodziejem, a Ada Wilson była czymś w rodzaju przełomu w jego „przestępczej karierze”. Nie można też wykluczyć, że zaatakował ją dla zdobycia wprawy. Tak czy inaczej, później jej nazwisko niejednokrotnie pojawiało się w aktach Scotland Yardu, gdy w Whitechapel zaczął grasować seryjny morderca. Makabryczne zbrodnie we wschodniej części Londynu W wiktoriańskim East Endzie napady na kobiety nie były niczym niezwykłym, zwłaszcza w dzielnicy Whitechapel – istnym siedlisku moralnego zepsucia. Przypadek był po prostu jednym z wielu. Jednak wkrótce po tym zdarzeniu nastąpiła seria zbrodni, jakich londyński Scotland Yard jeszcze nie widział. Mary Ann Nichols 31 sierpnia 1888 roku, około 2:30, Emily Holland spotkała na rogu Osborn Street i Whitechapel Road swoją przyjaciółkę – 43-letnią Mary Ann Nichols, w środowisku londyńskich prostytutek znaną jako Polly. Później nikt więcej nie widział jej żywej. Nikt poza człowiekiem, który zamordował ją w wyjątkowo brutalny sposób. O 3:40 przechodzący Buck’s Row Charles Cross znalazł zwłoki kobiety. Ciało wciąż jeszcze nie wystygło. Na gardle ofiary widoczne były dwa głębokie cięcia. Drugą głęboką ranę ciętą znaleziono na brzuchu. Annie Chapman Zaledwie osiem dni później doszło do kolejnej makabrycznej zbrodni. 8 września, około szóstej rano. John Davis znalazł na podwórku domu na Hanbury 29 zwłoki kobiety w średnim wieku. Tak jak poprzednio, morderca dwukrotnie przeciął kobiecie gardło, ale to nie zaspokoiło jego psychopatycznej żądzy krwi. Kobieta, później zidentyfikowana jako 48-letnia Annie Chapman, miała rozcięty brzuch. Oprawca usunął z jej ciała jelita i ułożył obok zwłok. Macica została usunięta, ale konstablowie nigdzie nie znaleźli brakującego organu. Zwyrodnialec najprawdopodobniej zabrał go jako trofeum, tak jak górną część pochwy i spory fragment pęcherza moczowego. Z zeznań Elizabeth Long wynikało, że około 5:30 widziała ofiarę rozmawiającą z około 40-letnim mężczyzną. Powiedziała, że wydawał się być cudzoziemcem. Miał na sobie ciemny płaszcz i kapelusz. Elizabeth Stride 30 września na terenie Dutfield’s Yard Louis Diemschutz natknął się na zwłoki 45-letniej Elizabeth „Long Liz” Stride. Później Israel Schwartz zeznał, że po północy widział w bramie mężczyznę rozmawiającego z kobietą. Ten rzucił ją na ziemię i krzyknął słowo „Lipski” w kierunku mężczyzny, który szedł drugą stroną ulicy. Po przybyciu do kostnicy, zidentyfikował Elizabeth Stride jako uczestniczkę tamtego zdarzenia. Kobieta miała podcięte gardło, ale na jej ciele nie ujawniono innych obrażeń. Czy zatem sprawcą był ktoś inny? To możliwe, ale niewykluczone, że ktoś spłoszył Rozpruwacza. Jest to o tyle prawdopodobne, że jeszcze tej samej nocy znaleziono kolejną ofiarę. Catherine Eddowes Około 1:35 Joseph Lawende i jego dwaj przyjaciele, Joseph Hyam Levy i Henry Harris, zauważyli na Mitre Square kobietę rozmawiającą z 30-letnim wąsatym mężczyzną, ubranym w obszerną kurtkę, czerwoną apaszkę i szary kaszkiet. Kilkanaście minut później konstabl Edward Watkins odnalazł w tym samym miejscu zwłoki kobiety – Catherine Eddowes. Miała przecięte gardło i poranioną twarz. Tak jak u Annie Chapman, jej jelita znajdowały się poza ciałem. Morderca usunął lewą nerkę i duży fragment macicy. Kilka godzin później w bramie kamienicy na ulicy Goulston ujawniono zakrwawiony fragment fartucha ofiary, a nad nim, na ścianie, widniał napis: „The Juwes are men that will not be blamed for nothing”, czyli „Żydzi to ludzie, którzy nie będą obwiniani za nic”. Mary Jane Kelly 9 listopada zginęła Mary Jane Kelly. Około 23:45 była widziana w towarzystwie zaniedbanego, około 35-letniego mężczyzny z wąsem. Tej samej nocy, kilka godzin później, inny świadek widział ją z elegancko ubranym (na oko) 35-latkiem. Przed 11:00 do mieszkania Mary Jane przyszedł Thomas Bowyer, celem odebrania zaległego czynszu. Nikt nie odpowiadał na pukanie do drzwi. Mężczyzna zajrzał więc przez okno. Zauważył okaleczone zwłoki lokatorki. Mary Jane Kelly miała podcięte gardło. Skóra i mięśnie zostały usunięte z przedniej części tułowia i ud. Ciało było otoczone wyjętymi organami. Kanoniczna piątka Pięć powyższych przypadków to tzw. kanoniczna piątka ofiar Kuby Rozpruwacza. W ich przypadku policja nie miała wątpliwości, że wszystkich zbrodni dokonał jeden sprawca. Wszystkie kobiety miały podcięte gardło, a większość została dodatkowo okaleczone. Prawie każda (z wyjątkiem ostatniej ofiary) zginęła nad ranem podczas weekendu lub krótko przed nim. Ile ofiar zapisał na swoim koncie Kuba Rozpruwacz? Należy jednak podkreślić, że jest prawdopodobne, że Rozpruwacz nie poprzestał na pięciu mordach. W śledztwie dotyczącym zbrodni popełnionych w rejonie East Endu, policja przypisała mu łącznie jedenaście ofiar, które zginęły od 3 kwietnia do 13 lutego 1891 roku w dzielnicy Whitechapel. Poza „kanoniczną piątką”, podejrzewano, że na liście ofiar Rozpruwacza znalazły się: Emma Smith, Martha Tabram, Rose Mylett, Alice McKenzie, Frances Coles, niezidentyfikowana kobieta, określana jako „tors z Pinchin Street”. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że policja nie miała pewności co do ewentualnego związku Kuby Rozpruwacza z morderstwami spoza „kanonicznej piątki”. Wiele wskazywało, że kobiety mogły paść ofiarą zupełnie innego zwyrodnialca, być może naśladowcy. Należy zatem przyjąć, że Kuba Rozpruwacz zabił pięć kobiet, a jego ostatnią ofiarą była Mary Jane Kelly. Śledztwo w sprawie Rozpruwacza Do prowadzenia dochodzenia w sprawie mordów Rozpruwacza wytypowano duży zespół funkcjonariuszy z Wydziału ds. Dochodzeń Kryminalnych Miejskiej Policji, na czele którego stał detektyw Edmund Reid. Po zabójstwie Eddowes do śledztwa dołączył James McWilliam. Policjanci potraktowali sprawę bardzo poważnie. Pukali od drzwi do drzwi i rozmawiała z faktycznymi i potencjalnymi świadkami. Zabezpieczali i analizowali ślady, przesłuchiwali podejrzanych. W końcu Robert Anderson, szef Wydziału Dochodzeń Kryminalnych, poprosił o pomoc chirurga Thomasa Bonda. Chciał, żeby specjalista wydał opinię na temat wiedzy anatomicznej i umiejętności chirurgicznych mordercy. Na podstawie oceny okaleczeń i sekcji zwłok ofiar, Bond orzekł, że morderstwa bez wątpienia zostały popełnione przez tę samą osobę. Stwierdził też, że Rozpruwaczowi brakuje wiedzy anatomicznej i chirurgicznej. Mało tego, w jego opinii morderca nie miał nawet doświadczenia rzeźniczego. Winowajcę określił jako osobę żyjącą samotnie, przechodzącą okresy manii morderczych i erotycznych. Na podstawie rodzaju okaleczeń zasugerował, że zabójca jest osobą hiperseksualną. Listy Kuby Rozpruwacza W trakcie działalności szaleńca do Scotland Yardu i prasy napływał list za listem. Większość nie przedstawiała jakiejkolwiek wartości. Poza trzema. List „Drogi szefie” był pierwszym, który zwrócił uwagę policji. Ostemplowany datą 27 września 1888 roku, najpierw dotarł do Centralnej Agencji Prasowej, a dwa dni później – do Scotland Yardu. To właśnie tam po raz pierwszy pojawił się pseudonim Jack the Ripper. W liście autor uprzedził, że kolejnym ofiarom będzie obcinał uszy. Trzy dni później odnaleziono ciało Catherine Eddowes. Kobietę pozbawiono kawałek ucha, jednak bardziej niż na zaplanowane, wyglądało to na przypadkowe cięcie. 1 października 1888 roku Centralna Agencja Prasowa otrzymała pocztówkę „Zuchwały Kuba”. Napisana podobnym charakterem pisma co list „Drogi szefie”, ostrzegała o „podwójnym wydarzeniu w tym czasie”. Można było to interpretować jako dokonane tej samej nocy zabójstwa, których ofiarami były Stride i Eddowes, jednak kartka została wysłana dobę po morderstwach, gdy cały Londyn wiedział, co się stało. Wiele lat później do napisania obu listów miał przyznać się dziennikarz Fred Best. List „Z piekieł” Najmniej wątpliwości co do autentyczności nadawcy wzbudzał list „Z piekieł”, ostemplowany datą 15 października 1888 roku. Wiadomość prezentowała znacznie niższy poziom gramatyczny niż dwa poprzednie. Charakter pisma wyraźnie się różnił. Nadawca dołączył do niego niewielkie pudełko, w którym znajdował się fragment nerki. Późniejsze badania potwierdziły, że był to ludzki organ. Autor stwierdził, że drugą połowę nerki usmażył i zjadł. Lista podejrzanych zdawała się nie mieć końca W sprawie Rozpruwacza przesłuchano ponad 2000 osób. Ponad 300 przebadano pod kątem ewentualnych dowodów zbrodni. 80 zatrzymano. Policjanci mieli kilku szczególnie prawdopodobnych podejrzanych, wśród których znaleźli się: Montague John Druitt, Michael Ostrog, Seweryn Kłosowski alias George Chapman, John Pizer, Aaron Kośmiński. Żadna z tych osób nie została jednak formalnie oskarżona. Po kilku latach prowadzenia śledztwa policja stwierdziła, że nie udało się zidentyfikować tożsamości mordercy. Oficjalnie nikomu nie postawiono zarzutów w tej sprawie. Eksperci nie ustają w poszukiwaniach mordercy z Whitechapel Sprawa rozpruwacza nigdy nie przestała fascynować kryminologów i amatorów. Nowoczesne metody śledcze pozwoliły stworzyć listę zawierającą nazwiska ponad 100 podejrzanych. Wśród nich pojawiło się wielu mężczyzn, których w XIX wieku wytypowali policjanci ze Scotland Yardu. Jednym z nich był Aaron Kośmiński. Kim był Aaron Kośmiński? Urodzony w Kłodawie polski Żyd przybył do Londynu w 1881 roku. Wykonywał tam zawód fryzjera. Mieszkał w Whitechapel do 1891 roku, kiedy został umieszczony w zakładzie dla obłąkanych. Ze zdiagnozowaną schizofrenią, trafił do Colney HAtch Lunatic Asylum, a trzy lata później – do Laevesden, gdzie zmarł w 1919 roku. Podczas pobytu w ośrodku nie przedstawiał agresywnych zachowań. Owszem, ujawniono u niego halucynacje słuchowe, ale nic nie wskazywało, że mógł być sprawcą brutalnych morderstw. Jego nazwisko pojawiło się w służbowych notatkach Melvilla Macnaghtena w 1891 roku i komentarzach Donalda Swansona, pisanych do wspomnień Roberta Andersona. Ten ostatni zanotował, że Kuba Rozpruwacz został zidentyfikowany jako polski Żyd, jednak potencjalni świadkowie, również Żydzi, odmówili składania zeznań i tuszowali ślady, nie chcąc oczerniać swojego rodaka i w obawie przed wzrostem antysemickich nastrojów. Jednoznaczny dowód? Ponad 100 lat później teoria o Kośmińskim jako o mordercy znanym pod pseudonimem Kuba Rozpruwacz powróciła. W 2014 roku w mediach pojawiła się informacja na temat badań, w toku których ustalono, że jego DNA zachowało się na jedwabnym szalu, znalezionym przy zwłokach Catherine Eddowes. W 2007 roku przedmiot został wylicytowany na aukcji przez Russella Edwardsa. Ten przekazał szal naukowcom. Badaniami zajął się Jari Louhelainen z Liverpool John Moores University. Biochemik porównał pozyskane z szala próbki z materiałem genetycznym pobranym od żyjących krewnych Kośmińskiego i Eddowes. Jego wnioski wskazujące na Aarona Kośmińskiego jako na sprawcę morderstw zostały opublikowane w 2014 roku, w książce „Naming Jack the Ripper”, autorstwa Russela Edwardsa. Później wyniki badań pojawiły się w naukowym periodyku, co dodatkowo podsyciło zainteresowanie sprawą. Część ekspertów ma wątpliwości Zatem czy sprawę można uznać za rozwiązaną? Rozpruwaczem był Aaron Kośmiński? Cóż, niekoniecznie. Niektórzy eksperci już w 2014 roku mieli wątpliwości w tej sprawie i ostrzegali przed uznawaniem wyników badań za ostateczne. Jednym ze sceptyków jest Walther Parson z Uniwersytetu Medycznego w Innsbrucku. Wskazał on na brak sekwencji genetycznych należących do Eddowes i żyjących krewnych Kośmińskiego w publikacji. Zastąpiono je grafiką mającą wskazywać na powiązania między próbką pobraną z materiału a współczesnymi sekwencjami DNA. Z kolei Hansi Weissensteiner (również z Uniwersytetu Medycznego w Innsbrucku) wskazał, że na podstawie badania mitochondrialnego DNA nie można jednoznacznie wskazać winnego, a jedynie wykluczyć podejrzanych. Nie można zatem powiedzieć, że sprawa brutalnego zabójcy kobiet z londyńskiego East Endu doczekała się rozwiązania. W 1888 roku istniał trop prowadzący do Kośmińskiego. Kolejny pojawił się w XXI wieku, jednak jego rola w sprawie Kuby Rozpruwacza pozostaje nierozstrzygnięta. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten zamek był zamknięty przez 5 lat. Teraz zachwyca każdego, kto przekroczy jego próg
Powstał na zlecenie Wilhelma Zdobywcy ponad 900 lat temu. Po pięcioletnim remoncie na zamek w Norwich w Anglii powrócili turyści. Zamek ożył – mówią pierwsi zwiedzający, którzy czują jakby przenieśli sie do czasów średniowiecza.
To była jedna z największych inwestycji związanych z dziedzictwem historycznym w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach. Na renowację zamku w Norwich wydano w przeliczeniu na złotówki ponad 130 mln złotych. Najbardziej dostępny zamek Wielkiej Brytanii Zamek w Norwich to imponująca budowla o bogatej i złożonej historii. Na przestrzeni wieków pełniła wiele różnych funkcji. Jest to jeden z największych i najlepiej zachowanych normandzkich zamków w Anglii. Teraz zamek ten stał się najbardziej dostępnym w Wielkiej Brytanii. Po remoncie turyści mogą wejść na wszystkie jego poziomy – od piwnic po dach, z którego można podziwiać spektakularne widoki. Jest to zasługą położenia twierdzy na największym w Anglii wzgórzu usypanym ręką człowieka. Muzealnicy starannie zaaranżowali wnętrza. Są odtworzone i umeblowane tak, aby oddać autentyczny klimat klimat życia w normańskim zamku królewskim. Oprócz tego, dzięki interaktywnym i immersyjnym instalacjom, zwiedzający mogą podziwiać spektakularne widoki na miasto. Spektakularna wystawa Gwoździem programu w czasie zwiedzania zamku jest nowa stała wystawa przygotowana przez współpracy z Muzeum Brytyjskim w Londynie. Znajduje się na niej ponad 900 średniowiecznych artefaktów – od podboju Normanów po panowanie Henryka VIII. Ekspozycję podzielono na trzy części poświęcone trzem kluczowym aspektom średniowiecznego społeczeństwa – chłopom, szlachcie i Kościołowi. Wśród najciekawszych zabytków są kunsztownie wykonane astrolabium, skarb odkryty niedawno przez detektorystów, ale też przedmioty znalezione w kanałach zamkowych. Zamek w Norwich i jego historia Zamek w Norwich początkowo pełnił funkcję rezydencji. Powstał na zlecenie Wilhelma Zdobywcy (1066–1087) po podboju Anglii przez Normanów. Ze względu na dużą skalę projektu budowlę ukończył jego syn, króla Henryk I w 1121 roku. Wapień do jego budowy pozyskano z Normandii. Zamek pełnił funkcję więzienia od początku XIII do końca XIX wieku. Jego bryła jest bardzo charakterystyczna. Zamek ma kształt dużego, prostokątnego, kamiennego obwarowania zwanego donżonem lub wieżą obronną. Zbudowany jest z jasnego wapienia, co nadaje mu solidny i ponadczasowy wygląd. Narożniki są wzmocnione przyporami. Średniowieczne miasto Norwich było drugim co do wielkości miastem miastem w Wielkiej Brytanii po Londynie. Stąd powstanie imponującego zamku nie powinno nikogo dziwić. Źródło: Norfolk Museums Service Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten jeden list mógł zmienić losy Williama Szekspira – co się z nim stało?
William Szekspir – twórca ponadczasowych dramatów i mistrz języka – skrywał wiele tajemnic. Biografia angielskiego dramatopisarza jest pełna jest tajemniczych epizodów, jak choćby okres „zagubionych lat”, rodzinnych sekretów i zaskakujących faktów, takich jak złoty kolczyk czy marihuana w ogrodzie.
Spis treści: Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej Co napisał William Szekspir? Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo Spory o autorstwo – alternatywne teorie Dziedzictwo i upamiętnienia Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce William Szekspir, jeden z najbardziej cenionych dramatopisarzy w historii literatury, do dziś fascynuje nie tylko swoją twórczością, ale też niejednoznaczną biografią. Choć pozostawił po sobie 39 sztuk, 154 sonety i dziesiątki idiomów, które weszły do codziennego języka angielskiego, życie Anglika wciąż owiane jest tajemnicą. Kim był naprawdę? Czy miał brata aktora? Dlaczego jego nazwisko zapisano na tyle różnych sposobów? I co miał wspólnego z marihuaną? Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Rodzina i dzieciństwo w Stratford-upon-Avon William Szekspir urodził się 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim, lecz dobrze prosperującym miasteczku w hrabstwie Warwickshire. Był trzecim z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a – rękawicznika, lokalnego polityka i późniejszego burmistrza miasta, oraz Mary Arden – córki zamożnego właściciela ziemskiego z wpływowego rodu Ardenów, jednej z najstarszych rodzin szlacheckich w hrabstwie. Rodzina Szekspira była częścią klasy średniej o aspiracjach szlacheckich. Ojciec Williama w 1571 roku pełnił funkcję bailiffa (odpowiednik burmistrza), co świadczyło o jego dużym autorytecie i pozycji społecznej. W 1596 roku rodzina uzyskała prawo do herbu szlacheckiego, co formalnie potwierdziło ich awans społeczny. Dzieciństwo Williama przypadło na czas burzliwych przemian religijnych i społecznych w Anglii epoki elżbietańskiej– co mogło wpłynąć na jego przyszłe zainteresowanie konfliktami społecznymi i politycznymi, które często pojawiają się w jego twórczości. Okres edukacji i pierwsze lata pracy William najprawdopodobniej uczęszczał do Stratford Grammar School, jednej z najlepszych szkół prowincjonalnych w Anglii. Nauka była intensywna i opierała się głównie na języku łacińskim, klasycznej literaturze oraz gramatyce i retoryce Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Uczniowie często zaczynali zajęcia już o 6 rano, a kończyli o 17 – pięć dni w tygodniu. Nie istnieją bezpośrednie dowody, że Szekspir uczęszczał do tej szkoły, jednak ze względu na pozycję jego ojca oraz poziom wykształcenia ujawniający się w późniejszych dziełach, jest to niemal pewne. W wieku 18 lat Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, kobietą o osiem lat starszą, pochodzącą z wioski Shottery, nieopodal Stratfordu. Ślub odbył się w pośpiechu – istnieją przypuszczenia, że był to „ślub z przymusu”, gdyż kilka miesięcy później urodziła się ich córka Susanna. W 1585 roku para doczekała się bliźniąt – Hamneta i Judith. Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, co mogło wpłynąć na emocjonalną głębię późniejszych tragedii Szekspira, w tym „Hamleta”. Nie wiadomo, czym dokładnie zajmował się Szekspir przed wyjazdem do Londynu, ale istnieją hipotezy, że pracował jako nauczyciel, pomocnik adwokata lub był zaangażowany w działalność teatralną już na prowincji. Ten etap życia, poprzedzający jego sławę, nadal pozostaje częściowo nieodkryty. Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Po narodzinach bliźniąt w 1585 roku William Szekspir znika z rejestrów historycznych na siedem lat – aż do momentu, gdy jego nazwisko pojawia się w 1592 roku w pamflecie Roberta Greene’a, krytykującego go jako uzurpatora literackiego. Ten nieudokumentowany etap jego życia określany jest mianem „zagubionych lat” (lost years) i należy do najbardziej tajemniczych okresów w jego biografii. Brak jednoznacznych źródeł historycznych z tego okresu otworzył pole dla licznych teorii i spekulacji. Jedna z hipotez głosi, że Szekspir uciekł z rodzinnego Stratfordu przed kłopotami prawnymi, prawdopodobnie po polowaniu na cudzej ziemi – co było wówczas surowo karane. Inna teoria sugeruje, że podróżował po kontynencie, szczególnie do Włoch, co miałoby tłumaczyć jego szczegółową wiedzę na temat włoskich realiów i znajomość tak wielu ciekawostek o Włoszech, co widać w takich sztukach jak „Wenecjanka z Werony” czy „Otello”. Alternatywne koncepcje wskazują, że mógł pracować jako nauczyciel domowy u katolickich rodzin szlacheckich, być może u Heskethów z Lancashire. Ten scenariusz mógłby tłumaczyć jego znajomość arystokratycznych zwyczajów oraz subtelności życia dworskiego, obecne w wielu dramatach pisarza. Istnieją także przypuszczenia, że już wtedy współpracował z trupami aktorskimi jako autor tekstów lub aktor objazdowy – zdobywając w praktyce wiedzę, która później pozwoliła mu zrewolucjonizować teatr elżbietański. Pewne pozostaje jedynie to, że w 1592 roku William Szekspir był już na tyle znany w Londynie, że jego działalność literacka wzbudzała zawiść i niepokój konkurencji. W tym samym roku miasto nawiedziła epidemia dżumy, która na pewien czas zamknęła teatry – co mogło wpłynąć na dalszy rozwój jego kariery jako autora poezji narracyjnej. Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Po raz pierwszy William Szekspir został publicznie wspomniany w 1592 roku przez Roberta Greene’a – wykształconego na uniwersytecie dramaturga, który w pamflecie „Groatworth of Wit” określił go mianem „młodego kruka upierzonego cudzymi piórami”. To jedno z pierwszych świadectw wskazujących na rosnącą popularność Szekspira w londyńskich kręgach literackich, a zarazem potwierdzające jego „niewłaściwe” – bo nieakademickie – pochodzenie. Oskarżenie o brak uniwersyteckiego wykształcenia świadczyło o elitarnym podziale w ówczesnym świecie sztuki – podziale, który Szekspir swoim talentem skutecznie przełamywał. Już w tym czasie współpracował z trupą teatralną The Lord Chamberlain’s Men, która miała prawo występować przed królową Elżbietą I. Początkowo był zaledwie jednym z autorów, jednak jego rola szybko rosła. Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej W 1599 roku Szekspir, wraz z kilkoma członkami swojej trupy, zainwestował we własny teatr – Globe Theatre, zbudowany po północnej stronie Tamizy, w dzielnicy Bankside. Budulec pochodził z wcześniejszego teatru „The Theatre”, który aktorzy rozebrali i przenieśli w nowe miejsce pod osłoną nocy, aby uniknąć kosztów dzierżawy. Globe był teatrem o okrągłym kształcie, z drewnianą sceną i otwartym dachem, mieszczącym nawet do 3 tysięcy widzów. Szekspir był udziałowcem i jednym z głównych dostawców repertuaru, co pozwoliło mu łączyć działalność literacką z dochodową inwestycją biznesową – ewenementem jak na tamte czasy. Po wstąpieniu na tron Jakuba I, zespół przemianowano na The King’s Men, co jeszcze bardziej podniosło jego status i zapewniło mu oficjalny patronat królewski. Dzięki temu Szekspir zdobył przywilej występowania na dworze królewskim, a jego dramaty stały się częścią życia polityczno-kulturalnego Anglii. W Globe wystawiano zarówno jego tragedie, jak „Makbet” czy „Hamlet”, jak i komedie w rodzaju „Wieczoru Trzech Króli”. Jego sztuki cieszyły się ogromną popularnością wśród różnych warstw społecznych – od prostych mieszczan po arystokrację. Teatr stał się nie tylko przestrzenią rozrywki, ale i miejscem refleksji nad naturą ludzką, władzą, miłością i śmiercią. Warto dodać, że Szekspir był również czynnym aktorem – zagrał m.in. w sztuce „Henryk VI” i prawdopodobnie w „Hamlecie”, gdzie według niektórych relacji mógł wcielić się w ducha ojca Hamleta. Jego podwójna rola – artysty i przedsiębiorcy – pokazuje, że był nie tylko twórcą wielkich dramatów, lecz także wizjonerem teatru i nowoczesnym menedżerem sceny Co napisał William Szekspir? William Szekspir pozostawił po sobie imponujący dorobek literacki, który do dziś inspiruje twórców na całym świecie. Napisał 39 sztuk teatralnych, 154 sonety oraz kilka poematów narracyjnych, takich jak „Wenus i Adonis” czy „Gwałt na Lukrecji”. Dramaty Szekspira można podzielić na cztery główne kategorie: komedie, tragedie, kroniki historyczne, romanse. Do najbardziej znanych komedii należą „Sen nocy letniej”, „Wieczór Trzech Króli” i „Jak wam się podoba” – pełne dowcipu, intryg i przebieranek. Tragedie, takie jak „Hamlet”, „Makbet”, „Otello” czy „Król Lear”, ukazują dramat człowieka uwikłanego w władzę, namiętności i moralne konflikty. W dramatach historycznych – np. „Ryszard III”, „Henryk IV”, „Henryk V” – Szekspir odwołuje się do wydarzeń z dziejów Anglii, kształtując narodową tożsamość. Natomiast romanse, jak „Burza” czy „Opowieść zimowa”, łączą elementy fantastyczne z filozoficznymi refleksjami o odkupieniu i czasie. Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Mimo ogromnego znaczenia Szekspira dla kultury, niewiele zachowało się dokumentów bezpośrednio związanych z jego osobą. Znamy tylko sześć jego oryginalnych podpisów, z których każdy został zapisany inaczej: m.in. Shakspere, Shakspear, Shakespeare. Brak jednolitej formy zapisu nazwiska był typowy dla epoki, ale dla niektórych badaczy stał się pretekstem do kwestionowania jego autorstwa. Nie zachował się żaden kompletny rękopis jego dzieł literackich, co dodatkowo podsyca kontrowersje. Wyjątkiem jest fragment sztuki „Sir Thomas More”, w którym znajduje się tekst napisany charakterystycznym pismem przypisywanym Szekspirowi. Grafolodzy i paleografowie są zgodni, że fragment ten – pełen retorycznych figur i humanistycznej wrażliwości – najprawdopodobniej wyszedł spod jego ręki. Równie intrygujący jest brak jego listów czy dzienników, co skłania niektórych badaczy do spekulacji, że był osobą wyjątkowo dyskretną lub że jego dokumenty zaginęły w wyniku losowych okoliczności, takich jak pożar Globe Theatre w 1613 roku. Choć dowodów jest niewiele, historycy są zgodni, że pozostawione podpisy i dokumenty prawne jednoznacznie wskazują, że to właśnie William Shakespeare ze Stratford-upon-Avon był autorem przypisywanych mu dzieł. Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ślub Williama Szekspira z Anne Hathaway odbył się 28 listopada 1582 roku, gdy William miał zaledwie 18 lat, a Anne była o osiem lat starsza. Ceremonia była pośpieszna – zaledwie sześć miesięcy przed narodzinami ich pierwszego dziecka, Susanny, co może świadczyć o presji społecznej i konieczności legalizacji związku. Anne pochodziła z dobrze sytuowanej rodziny rolniczej z wioski Shottery, położonej niedaleko Stratfordu. Para miała troje dzieci: córkę Susannę (ur. 1583) oraz bliźnięta Hamneta i Judith (ur. 1585). Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, prawdopodobnie na skutek epidemii dżumy – jego śmierć do dziś budzi spekulacje, czy nie miała wpływu na melancholijny ton tragedii „Hamlet”, napisanej kilka lat później. William przez większość życia mieszkał i pracował w Londynie, podczas gdy Anne z dziećmi pozostała w Stratford. Ich relacje są trudne do ocenienia z perspektywy historycznej – nie ma żadnych zachowanych listów między małżonkami. Jednakże w testamencie Szekspira Anne otrzymała jedynie „drugie najlepsze łoże”, co przez niektórych interpretowane jest jako znak chłodnych stosunków, a przez innych jako powszechny zwyczaj tamtej epoki (najlepsze łoże było zwykle zarezerwowane dla gości). Bracia Szekspira również związani byli z teatrem. Najmłodszy, Edmund Shakespeare, został aktorem i występował w Londynie, najpewniej w tych samych teatrach, co William. Zmarł młodo, w wieku około 27 lat, w 1607 roku – został pochowany w kościele Southwark Cathedral, a koszty pogrzebu prawdopodobnie pokrył William. Brat Edward z kolei był mniej znany i pozostaje postacią o niejasnym życiorysie. Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa W 2001 roku południowoafrykańscy naukowcy zbadali fragmenty glinianych fajek znalezionych w ogrodzie posiadłości Szekspira w Stratford-upon-Avon. Analiza chemiczna ujawniła obecność kannabinoidów, co może sugerować, że Szekspir – jak wielu ludzi jego epoki – eksperymentował z roślinami psychoaktywnymi, w tym marihuaną. Choć nie ma na to niepodważalnych dowodów, odkrycie to wywołało duże zainteresowanie w mediach i środowiskach naukowych. Z kolei jego ojciec, John Shakespeare, pełnił funkcję tastera – inspektora jakości piwa i wina jako radny Stratfordu. W tamtym czasie była to odpowiedzialna funkcja urzędowa, która polegała m.in. na sprawdzaniu czystości trunków i właściwego nalewania ich w karczmach. To doświadczenie ojca mogło sprawić, że William od młodości miał kontakt z kulturą degustacji alkoholi i znane mu były realia życia codziennego różnych klas społecznych – co znajduje odzwierciedlenie w realistycznych dialogach karczemnych w jego sztukach, takich jak „Henryk IV” czy „Falstaff”. Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo William Szekspir wywarł głęboki i trwały wpływ na rozwój nowożytnego języka angielskiego. Jego twórczość wprowadziła nie tylko nowe słownictwo i idiomy, ale także nowatorskie struktury gramatyczne i syntaktyczne, które z czasem ugruntowały się w języku codziennym i literackim. Badacze szacują, że Szekspir stworzył lub spopularyzował około 1700 słów i wyrażeń, które dziś są integralną częścią angielszczyzny. Do najbardziej znanych należą: „break the ice” (przełamać lody), „love is blind” (miłość jest ślepa), „wild-goose chase” (daremny pościg), „faint-hearted” (tchórzliwy), „green-eyed monster” (zazdrość). Często przekształcał rzeczowniki w czasowniki i tworzył nowe słowa przez dodawanie przedrostków i przyrostków. Dzięki popularyzacji dzieł Szekspira przez drukarnie i teatr, język używany w sztukach Szekspira stał się wzorcem literackim i kulturowym, co miało ogromne znaczenie dla standaryzacji angielszczyzny w okresie przejścia z średniowiecza do nowożytności. Współcześnie jego dzieła są nieustannie wystawiane i reinterpretowane na całym świecie – od teatrów narodowych po produkcje offowe i filmowe. Adaptacje jego sztuk pojawiają się w operze, balecie, musicalach, kinie (np. film „Romeo + Julia” Baza Luhrmanna) i telewizji. „Być albo nie być” to cytat, który przeszedł do języka potocznego jako symbol egzystencjalnego pytania o sens życia – nawet wśród tych, którzy nigdy nie czytali „Hamleta”. Spory o autorstwo – alternatywne teorie Od XIX wieku pojawiają się kontrowersje dotyczące autorstwa dzieł przypisywanych Williamowi Szekspirowi. Część badaczy i entuzjastów literatury twierdzi, że człowiek pochodzący z prowincji, bez wykształcenia uniwersyteckiego, nie mógł być autorem tak głębokich, erudycyjnych i zróżnicowanych dzieł, które wykazują znajomość prawa, medycyny, języków klasycznych, geografii i życia arystokracji. Najczęściej wskazywanymi „rzeczywistymi” autorami są: Edward de Vere, hrabia Oksfordu – arystokrata, poeta, dramaturg, człowiek dobrze wykształcony i obywatel dworu królewskiego; Francis Bacon – filozof, prawnik, uczony i pisarz, którego styl pisania rzekomo przypomina dramaty Szekspira; Christopher Marlowe – dramatopisarz i poeta, którego rzekoma śmierć w 1593 roku miałaby być mistyfikacją, umożliwiającą dalsze pisanie pod pseudonimem. Inne, bardziej egzotyczne teorie sugerują autorstwo Mary Sidney, królowej Elżbiety I, a nawet zbiorowości intelektualistów. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających którakolwiek z tych teorii. Wszystkie znane dokumenty – prawa autorskie, świadectwa współczesnych, wpisy w rejestrach kościelnych i sądowych – konsekwentnie przypisują autorstwo dzieł Williamowi Szekspirowi ze Stratford-upon-Avon. Większość uznanych historyków literatury traktuje te alternatywne hipotezy jako interesujące, lecz marginalne spekulacje bez podstaw naukowych. Dziedzictwo i upamiętnienia William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku, w wieku 52 lat – dokładnie w dniu swoich urodzin według kalendarza juliańskiego. Został pochowany w kościele Świętej Trójcy w Stratford-upon-Avon, gdzie do dziś można odwiedzić jego grób. Nad miejscem pochówku znajduje się epitafium z ostrzeżeniem przed przenoszeniem jego szczątków: „Good friend, for Jesus’ sake forbear, To dig the dust enclosed here. Blessed be the man that spares these stones, And cursed be he that moves my bones.” Ten rymowany napis od wieków odstraszał potencjalnych badaczy przed naruszeniem grobu – co być może tłumaczy, dlaczego jego ciało nigdy nie zostało ekshumowane. Dziedzictwo Szekspira jest niemal nieporównywalne z żadnym innym twórcą. Jego imieniem nazwano: krater na planecie Merkury; liczne instytucje edukacyjne, literackie i teatralne – m.in. Royal Shakespeare Company w Stratford, Folger Shakespeare Library w Waszyngtonie; ulice, parki, szkoły i muzea na wszystkich kontynentach; nagrody literackie i festiwale teatralne – w tym prestiżowe wydarzenia w Londynie, Nowym Jorku i Tokio. Dzieła Szekspira zostały przetłumaczone na ponad 100 języków, w tym esperanto i klingoński. Jego wpływ nie ogranicza się do literatury – jest obecny w edukacji, języku, filozofii, psychologii, a nawet kulturze popularnej. Współcześnie Szekspir to nie tylko autor – to symbol uniwersalnego geniuszu ludzkiego umysłu. Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce Pierwsze polskie tłumaczenia dzieł Williama Szekspira pojawiły się na początku XIX wieku, a ich rosnąca popularność zbiegła się z narodowym romantyzmem i zainteresowaniem dramatem jako formą wyrazu tożsamości kulturowej. Za pierwsze pełne tłumaczenie sztuki Szekspira na język polski uważa się „Hamleta” w przekładzie Leona Ulricha, opublikowane w 1871 roku. Ulrich był również autorem przekładów „Makbeta”, „Otella” i „Romea i Julii”, które do dziś uznaje się za klasyczne i wpływowe. Wcześniejsze – fragmentaryczne lub parafrazowane – tłumaczenia pojawiały się już w XVIII wieku, m.in. w czasopismach i adaptacjach scenicznych. Znaczący wkład w popularyzację Szekspira w Polsce mieli również Julian Korsak i Józef Paszkowski, a później Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński. Ten ostatni dokonał jako jedyny w historii przekładu całego dzieła dramatycznego Szekspira na język polski, publikując w latach 70. i 80. XX wieku wszystkie 39 sztuk w jednej, spójnej wersji. Polska recepcja Szekspira zawsze łączyła elementy fascynacji uniwersalizmem jego przesłań z lokalnym kontekstem politycznym i kulturowym. Dramaty takie jak „Hamlet” czy „Makbet” odczytywano przez pryzmat walki o wolność, dylematów moralnych i kondycji człowieka – dlatego też Szekspir zajął trwałe miejsce w kanonie polskiej kultury teatralnej i literackiej. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Zaskakujące wyniki badań DNA. Ujawniają afrykańskie korzenie ludzi z wczesnośredniowiecznej Anglii
Analiza dwóch niespokrewnionych ze sobą zmarłych z wczesnośredniowiecznych cmentarzysk wykazała, że obydwie osoby miały przodków pochodzenia afrykańskiego. Archeolodzy podkreślają: to przełomowe odkrycie.
Spis treści: Zaskakujące wyniki badań DNA Afrykańskie korzenie u wczesnośredniowiecznych mieszkańców Anglii Zasymilowane społeczeństwo pomimo różnic genetycznych Na łamach prestiżowego pisma archeologicznego „Antiquity” ukazał się właśnie artykuł zatytułowany „Przodkowie z Afryki Zachodniej w Anglii w VII wieku: dwie osoby z Kentu i Dorset”. Autorzy, czyli zespół archeologów z kilku brytyjskich uniwersytetów, przeanalizowali DNA dwóch niespokrewnionych osób, które pochowano na cmentarzyskach z VII wieku n.e. na południowym wybrzeżu Anglii. Badanie to ujawniło, że zmarli mieli przodków, prawdopodobnie dziadków, pochodzących z Afryki Zachodniej. Zaskakujące wyniki badań DNA Naukowcy podkreślają, że w okresie wczesnego średniowiecza Anglia była miejscem szeroko zakrojonej migracji. Na wyspy przybywali wówczas Anglowie, Sasi, Jutowie, ale także Celtowie. – Jednak skala migracji z dalszych rejonów była mniej jasna. Jej kierunek i wpływ były przedmiotem wielu debat w archeologii europejskiej – napisali w tekście autorzy. – Badania archeogenetyczne mogą obecnie dostarczyć nowych informacji, a nawet umożliwić identyfikację poszczególnych migrantów – wyjaśniają. Cmentarzyska, z których pochodziły szczątki dwóch osób afrykańskiego pochodzenia, znajdowały się w Updown w hrabstwie Kent i Worth Matravers w hrabstwie Dorset. – Kent zawsze było miejscem wpływów z sąsiedniego kontynentu, co było szczególnie widoczne w VI wieku, czyli okresie, który można by nazwać „fazą frankońską” Kentu – mówi prof. Duncan Sayer z Uniwersytetu Lancashire, główny autor badania. – Updown również położone jest w pobliżu królewskiego centrum Finglesham, co wskazuje, że te powiązania były częścią szerszej sieci królewskiej – dodaje. – Dorset natomiast leżał na peryferiach wpływów kontynentalnych. Dowody archeologiczne wskazują na wyraźny i zauważalny podział kulturowy między Dorset i obszarami na zachodzie i obszarami pod wpływem anglosaskim na wschodzie – wskazuje dr Ceiridwen J. Edwards z Uniwersytetu Huddersfield. Większość osób, które zidentyfikowano na cmentarzach miała północnoeuropejskie lub zachodniobrytyjskie i irlandzkie pochodzenie i tylko po jednym osobniku rodem z Afryki. Afrykańskie korzenie u wczesnośredniowiecznych mieszkańców Anglii U każdego z nich mitochondrialne DNA, czyli to odziedziczone po matce, było północnoeuropejskie, ale autosomalne DNA – od obojga rodziców – wykazywało wyraźne ślady korzeni pozaeuropejskich. – Podejrzewamy powinowactwo do współczesnych grup Jorubów, Mende, Mandenka i Esan z subsaharyjskiej Afryki Zachodniej – tłumaczą badacze. Oznacza to, że te dwie osoby miały mieszane korzenie i co najmniej jeden przodek od strony ojca pochodził spoza Europy. W grobie w Updown archeolodzy odnaleźli kilka darów grobowych, w tym garnek importowany najprawdopodobniej z frankijskiej Galii oraz łyżkę, która może wskazywać na pogrzeb w obrzędzie chrześcijańskim lub powiązania z Bizancjum. Zasymilowane społeczeństwo pomimo różnic genetycznych Z kolei zmarły pochowany w Worth Matravers został pogrzebany obok mężczyzny o brytyjskim pochodzeniu. Co ważne, żadna z osób o korzeniach afrykańskich, nie została pochowana w sposób nienormatywny. Według autorów oznacza to, że byli w swoich społecznościach traktowani, jak inni jej członkowie. – Badanie to dodaje kolejną cegiełkę do badań nad migracją, ujawniając nie tylko fascynującą dynamikę rodzinną, ale także niezwykłe powiązania Europy północnej z odległymi zakątkami Afryki. Znaczące jest to, że ujawniło nam to ludzkie DNA, a nie artefakty, które najczęściej stają się punktem wyjścia do dalszych interpretacji – podkreśla prof. Sayer. – Wyniki naszych badań podkreślają kosmopolityczny charakter Anglii we wczesnym średniowieczu, wskazując na zróżnicowaną populację o różnorodnych powiązaniach, która mimo to była w pełni zasymilowana z lokalną ludnością – podsumował dr Edwards. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tak żyli ludzie 2000 lat temu. Badacze odnaleźli archeologiczną kapsułę czasu
Archeolodzy z Wielkiej Brytanii odnaleźli olbrzymi skarb i szereg różnych artefaktów sprzed 2000 lat. Co znalezisko mówi nam o życiu w dawnych czasach?
Spis treści: Bogactwo i status w czasach rzymskich Artefakty zostały ceremonialne spalone? Odkrycie pozwala lepiej zrozumieć romanizację Brytanii W niewielkiej angielskiej wsi Melsonby w hrabstwie North Yorkshire, ok. 70 km na północny zachód od miasta York, w 2021 roku prowadzone były wykopaliska archeologiczne. W badaniach brali udział naukowcy z Uniwersytetu Durham, a także dwóch brytyjskich instytucji kultury. Badacze odnaleźli wówczas zjawiskowy skarb, który następnie przez lata był przedmiotem badań i analiz. Wszystko ze względu na jego różnorodność, która była niecodzienna. Bogactwo i status w czasach rzymskich Skarb składał się z ok. 800 przedmiotów, głównie kosztowności. Został ukryty ok. I wieku n.e., czyli w czasach, gdy południowa część Brytanii ulegała podbojowi cesarstwa rzymskiego. W trakcie badań archeologicznych zespołowi udało się wykopać nie tylko przedmioty codziennego użytku, ale także 7 wozów czterokołowych, a także dwukołowe rydwany i uprzęże dla koni. – Ilość i różnorodność przedmiotów z Melsonby naprawdę zadziwia. Odkrycie to nakazuje nam wykonać ponowną ocenę życia w czasach epoki żelaza w Brytanii. Przedmioty te świadczą o wysokim statusie właściciela, co każe nam ponownie ocenić bogactwo elit epoki żelaza w Brytanii – mówi napisali badacze w oświadczeniu. Co ciekawe, wśród wykopanych artefaktów znalazła się także duża misa prawdopodobnie wykorzystywana do mieszania wina. Wykonana została w stylu śródziemnomorskim, a więc została do Brytanii sprowadzona najpewniej przez Rzymian. – Ktokolwiek pierwotnie był właścicielem tych przedmiotów, prawdopodobnie był człowiekiem wysokiego statusu – podkreślają autorzy badania. Artefakty zostały ceremonialne spalone? Już podczas wykopalisk naukowcy zauważyli, że duża część artefaktów została spalona i zniszczona. Dalsze badania ujawniły jednak, że doszło najprawdopodobniej do celowego podpalenia, np. na stosie. Badacze sugerują, że spalenie mogło być częścią ceremonii, choć jej charakter pozostaje niejasny. – Mógł być to symboliczny proces, w którym ludzie pokazywali, jak są bogaci i potężni, że mogą zniszczyć swój dobytek. Mniej prawdopodobne jest to, że były to dary pogrzebowe, bo po pierwsze, tych rzeczy było za dużo, a po drugie, nie znaleziono tam żadnych szczątków ludzkich – wyjaśnia Tom Moore, archeolog, który brał udział w wykopaliskach. Odkrycie pozwala lepiej zrozumieć romanizację Brytanii Skupisko tam wielu zniszczonych przedmiotów w jednym miejscu jest bardzo rzadko spotykane, szczególnie na północy Wielkiej Brytanii. Dotychczas uważano, że elity w czasach rzymskich zamieszkiwały południe wyspy, ale odkrycie to podważa ten pogląd. – Skarb ten pokazuje, że elity północnej Brytanii były równie potężne, jak ich południowi odpowiednicy – dodaje Moore. – Mówiąc najprościej, jest to jedno z najważniejszych i najbardziej ekscytujących odkryć z epoki żelaza w Wielkiej Brytanii. Rzuca ono nowe światło na życie w tych czasach na północy Brytanii, ale także pokazuje silne związki z Europą kontynentalną – powiedział Duncan Wilson z Historic England, instytucji, która brała udział w badaniach. – Ten skarb to bezprecedensowa okazja do tego, aby jeszcze lepiej zrozumieć nie tylko ten niezwykły okres w historii Wielkiej Brytanii, ale także zmian, jakie zachodziły w społeczeństwie pod wpływem rzymskim. Kolejne badania będą skupiały się na tym, aby ustalić, dlaczego te wszystkie przedmioty zostały schowane i spalone w tym miejscu i do kogo mogły należeć – powiedział dr Andrew Woods, starszy kurator z Yorkshire Museum. Źródło: Historic England Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Wakacje życia – wolontariusze z Anglii wykopali rzymską boginię zwycięstwa
Płaskorzeźbę ukazującą rzymską boginię zwycięstwa Wiktorię odkryło małżeństwo wolontariuszy w czasie wykopalisk w rzymskim forcie na rubieżach Cesarstwa Rzymskiego. To najważniejsze ich znalezisko po 21 latach udziału w badaniach.
Spis treści: Wykopaliska w Vindolanda Szczęście archeologów-amatorów Kiedyś jaskrawa, dziś szara – jak wyglądała Wiktoria? Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. To za czasów Rzymian założono wiele miast na bazie obozów wojskowych. Powstała też gęsta sieć dróg, łączących odległe od siebie miasta. Rzymianie mieli jednak poważny problem z podporządkowaniem plemion żyjących na obszarze obecnej Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. Próbowali wydzierać terytoria stopniowo. Jednocześnie obawiali się wojowniczych Kaledończyków. Z tego powodu wznieśli Mur Hadriana. Vindolanda była rzymskim fortem, który znajdował się kilkanaście kilometrów od tych umocnień i w razie czego legioniści mogli podążyć z pomocą na Mur Hadriana. Nowe niezwykłe odkrycie archeologiczne dotyczy właśnie tego miejsca. Wykopaliska w Vindolanda Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii na zachód od Newcastle upon Tyne. Do najciekawszych znalezisk z tego rzymskiego fortu należą tysiące cienkich drewnianych tabliczek (często wielkości pocztówek), na których pisano atramentem. Pochodzą one z przełomu I i II wieku n.e. Są to najstarsze zachowane ręcznie pisane dokumenty z terenu Wielkiej Brytanii. Można je podziwiać w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Szczęście archeologów-amatorów W wykopaliskach w Vindolanda biorą udział również wolontariusze. Ostatnio szczęście uśmiechnęło się do małżeństwa – Jima i Dilys Quinlan z Merseyside – które przyjeżdża tutaj na swój urlop od 21 lat. Amatorzy natknęli się na płaskorzeźbę z piaskowca. Jest to przedstawienie rzymskiej bogini zwycięstwa – Wiktorii. Była zatem odpowiednikiem Nike z greckiej mitologii. Do znaleziska doszło wśród gruzów po koszarach armii rzymskiej. Wiktoria cieszyła się dużym szacunkiem wśród legionistów. W czasach wojny i kampanii czczono ją szczególnie intensywnie. To jej zawdzięczano sukcesy na polu bitwy. Kiedyś jaskrawa, dziś szara – jak wyglądała Wiktoria? Rzeźba pochodzi zapewne z III wieku. Bo tak datowane są koszary, w których ją odkryto. Zbudowano je tuż po zakończeniu wojen seweriańskich, czyli działań zbrojnych z czasów cesarza Lucjusza Septymiusza Sewera. Płaskorzeźbę odkryto dokładnie nad miejscem, gdzie kiedyś znajdował się ozdobny łuk bramy koszar. – Takie znaleziska są obecnie coraz rzadsze w rzymskiej Wielkiej Brytanii – komentuje odkrycie dyrektor wykopalisk Vindolanda Trust, dr Andrew Birley. Ekspert zwraca też uwagę na jeden mało znany fakt. Rzymskie płaskorzeźby, takie jak ta, były często malowane żywymi kolorami. – Będziemy współpracować z naszymi specjalistami, aby sprawdzić, czy pozostały jakiekolwiek ślady pigmentu. Dlatego na razie płaskorzeźba jest przechowywana nieumyta i gotowa do dalszej analizy – dodała kuratorka Barbara Birley. Źródło: Vindolanda Trust Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe odkrycie w Anglii. Znaleziono rzadkie złote artefakty niedaleko Stonehenge
W południowo-zachodniej Anglii poszukiwacze skarbów z wykorzystaniem wykrywacza metali odnaleźli niezwykłe przedmioty z czasów anglosaskich. To m.in. głowa kruka ze złota i fragment misternie wykonanej złoconej obrączki.
Spis treści: Niezwykłe odkrycie w hrabstwie Wiltshire Anglosaskie skarby niewiadomego przeznaczenia Głowa kruka mogła być częścią większego artefaktu W styczniu 2025 roku dwaj poszukiwacze skarbów, Chris Phillips i Paul Gould przeczesywali ziemię w hrabstwie Wiltshire, znanym przede wszystkim ze Stonehenge, które znajduje się południowej części regionu. Badacze wspominają, że moment odnalezienia tych anglosaskich artefaktów był zapierający dech w piersiach. – To było znalezisko życia – opowiadał Phillips. Niezwykłe odkrycie w hrabstwie Wiltshire Badacze zgodnie z angielskim prawem zgłosili znalezisko właścicielowi ziemi, a także lokalnego urzędnikowi, który odpowiedzialny jest za dziedzictwo narodowe Wielkiej Brytanii. Kilka dni później w miejsce odkrycia przyjechali archeolodzy, którzy rozpoczęli uzupełniające wykopaliska. Okazało się, że znalezione przez Phillipsa i Goulda przedmioty pochodzą sprzed 1400 lat. Był to okres w historii Anglii, gdy Rzymianie zostali w V wieku pokonani przez plemiona anglosaskie. Napływały one na wyspy, a z czasem stworzyły system państw, zwany heptarchią. Składało się na niego 7 głównych królestw walczących o hegemonię: Anglia Wschodnia, Essex, Kent, Mercja, Northumbria, Sussex, Wessex. Anglosaskie skarby niewiadomego przeznaczenia Anglosasi słynęli z misternie zdobionych wyrobów metalowych. Te artefakty często wykonywane były przy użyciu wyrafinowanych technik, często także z wykorzystaniem inkrustacji. W przypadku przedmiotów o wysokim statusie często używano drogocennych metali, jak złoto i srebro. Badacze przekazali, że złocona głowa kruka ważyła ok. 60 gramów. Oczy ptaka zostały zrobione z granatów. To kamienie szlachetne należące do grupy krzemianów, występujące w wielu odcieniach, w tym w charakterystycznym, intensywnym czerwonym. Razem ze złotą obrączką, artefakty są – według badaczy – klasycznym przykładem sztuki anglosaskiej. – Odkrycie to nie tylko podkreśla potencjał archeologii uprawianej przez detektorystów. Prowadzą oni badania z wykorzystaniem wykrywaczy metali, ale także rzucają światło na bogatą i skomplikowaną historię, która kryje się pod polami Anglii. Trwające badania mogą ujawnić więcej tajemnic okresu, który ukształtował ten kraj – napisali w oświadczeniu archeolodzy z Minelab Metal Detectors. Głowa kruka mogła być częścią większego artefaktu Naukowcy zastanawiają się nad symboliką kruczej głowy. Według badaczy w tradycjach germańskich, a także nordyckich ptaki te często były kojarzone z mrokiem, śmiercią oraz Odynem, bogiem, w którego wierzyli mieszkańcy krajów skandynawskich. Teraz artefakty są poddawane konserwacji przez ekspertów z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Następnie nastąpi etap analiz, które ujawnią dodatkowy kontekst odkrycia. – Głowa kruka mogła być kiedyś przymocowana do pewnego ważnego przedmiotu, prawdopodobnie końcówki rogu do picia. Przypomina podobne ozdoby znalezione w słynnym pochówku w Sutton Hoo – napisali naukowcy z British Museum. Z kolei złota obrączka była wysadzana drobnymi koralikami i trójkątnymi granatami. Prawdopodobnie był to element osobistej biżuterii lub stanowił fragment większego artefaktu – być może tego samego, z którym związek miała głowa kruka. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Była jedyną królową, która przeżyła Henryka VIII. Niewiele zabrakło, by skończyła na stosie
Katarzyna Parr, szósta i ostatnia żona Henryka VIII, jako jedyna przeżyła swojego męża. Nie podzieliła nieszczęsnego losu niektórych swoich poprzedniczek, ale to nie oznacza, że jej małżeństwo z Tudorem było szczęśliwe. Wyszła za króla, bo tego od niej zażądał. Mimo to poświęciła się władcy i była mu wierna. Wiodła żywot przykładnej żony, ale i tak otarła się o śmierć.
Spis treści: Dobrze urodzona panna z królewskimi ambicjami Ślub z Henrykiem VIII Katarzyna Parr miała podzielić los dwóch poprzedniczek? Jedyna królowa, która przeżyła Henryka VIII Katarzyna Parr mogła mówić o dużym szczęściu, że nie wypadła z kręgu łask Henryka VIII. Niewiele brakowało, by jej życie zakończyło się na stosie. Wszystko przez to, że była wykształconą, postępową kobietą, która w sprawach religijnych kierowała się własnymi poglądami, nie narzuconymi przez męża. W chwili zagrożenia musiała ukorzyć się przed mężem i tylko dzięki pokornej postawie nie stała się trzecią straconą królową. Dobrze urodzona panna z królewskimi ambicjami Katarzyna Parr, córka Maud Green, dziedziczki sir Tomasza Greena, i sir Tomasza Parra, potomka Edwarda III i lorda Kendal, urodziła się w 1512 roku. Jak przystało na dobrze urodzoną pannę, odebrała solidne wykształcenie. Jeszcze przed koronacją biegle władała łaciną, włoskim i francuskim, a po ślubie nauczyła się hiszpańskiego. Jednocześnie nie wykazywała zainteresowania typowo kobiecymi pracami. Gdy była mowa o szyciu i szydełkowaniu, odpowiadała, że jej ręce nie są przeznaczone, by dotykać igły i nici, a korony i berła. Zanim została królową Jako 17-latka poślubiła sir Edwarda Borough, wnuka drugiego barona Burgh. Mężczyzna nie cieszył się dobrym zdrowiem i zmarł w 1533 roku. Po śmierci męża, Katarzyna przeniosła się do posiadłości Sizergh Castle w Westmorland, gdzie spędzała czas u boku lady Katarzyny Neville. Nie zamierzała jednak przedłużać żałoby i w 1534 roku ponownie stanęła przed ołtarzem. Jej drugim mężem został dwukrotnie starszy od niej Jan Neville, trzeci baron Latimer. Tym małżeństwem znacznie poprawiła swoje notowania. Jako żona krewnego lady Strickland, zyskała status para, jednak poza prestiże, to małżeństwo przysporzyło jej też wielu trosk. Jan Neville jawnie sprzeciwiał się decyzjom króla, gdy Anna Boleyn stała się obiektem jego westchnień. Był też przeciwnikiem wprowadzonych przez Tudora reform religijnych. W rezultacie musiała żyć w nieustannym strachu. Z jednej strony buntownicy domagali się, by baron uczestniczył w pielgrzymce łaski, z drugiej – król w każdej chwili mógł pozbawić go przywilejów i związanych z nimi dochodów. Ślub z Henrykiem VIII Drugi mąż Katarzyny Parr zmarł w 1543 roku. Niebawem, dzięki rodzinnym koneksjom (Katarzyna Aragońska, pierwsza żona króla była jej matką chrzestną), młoda wdowa została dwórką Marii Tudor. W tamtym czasie zapałała uczuciem do Tomasza Seymoura, brata zmarłej Joanny Seymour. Pechowo dla niej, stała się obiektem zainteresowania Henryka VIII. Koronowany zalotnik pozbył się konkurenta, wysyłając go na długą misję dyplomatyczną do Brukseli. Właściwie było to równoznaczne z usunięciem Seymoura z dworu. Mimo że jeszcze przed pierwszym ślubem powtarzała, że jej przeznaczeniem jest noszenie korony, Katarzyna nie była zadowolona z zalotów monarchy. Nie mogła jednak odmówić królowi. Pobrali się 12 lipca 1543 roku, w pałacu Hampton Court. Katarzyna Parr miała podzielić los dwóch poprzedniczek? Lata 40. XVI wieku były przesycone niepokojami religijnymi. Walki między konserwatystami a zwolennikami reformacji trwały. Katarzyna opowiadała się za potrzebą przeprowadzenia głębokich reform. Prawdopodobnie już w trakcie trwania jej drugiego małżeństwa zwróciła się w stronę wyznania reformowanego. Pierwsze pogłoski na temat dalszych planów matrymonialnych Henryka VIII pojawiły się już w 1546 roku. W zapiskach cesarskiego ambasadora pojawiła się wzmianka, że kolejną żoną Tudora miała zostać Katarzyna Willoughby, wdowa po księciu Suffolk. Aresztowanie Anny Askew W tym samym roku aresztowano i osadzono w Tower of London poetkę Annę Askew, bliską znajomą Katarzyny Parr. W trakcie przesłuchania była wypytywana nie tylko o swoje poglądy, ale także o związki łączące ją z damami dworu. Wszystko zmierzało do ustalenia, czy królową można oskarżyć o herezję. Zwolenniczkę reformacji poddano torturom, a następnie skazano na śmierć na stosie. Wiele wskazuje na to, że Katarzyna Parr miała podzielić jej los. Czarne chmury nad głową Katarzyny Parr Stefan Gardiner, biskup Winchester, i lord kanclerz Tomasz Wriothesley byli jawnymi przeciwnikami królowej i zamierzali skonfliktować z nią króla. Pretekstem do wzbudzenia gniewu w Tudorze miało być zachowanie Katarzyny podczas rozmów z monarchą, w trakcie których miała pouczać go w kwestiach związanych z religią. Katarzyna Parr znalazła się w nie lada tarapatach. W lipcu 1546 roku jej księgowi mieli przygotować do okazania księgi rachunkowe królowej, co mogło stanowić przygotowanie do konfiskaty jej majątku. Niebawem Katarzyna miała zapoznać się z listą zarzutów. Wszystko zmierzało do oskarżenia jej o herezję. Nie miała innego wyjścia, jak tylko ukorzyć się przed Tudorem. W przeciwnym wypadku skończyłaby na stosie, jak prawie sto lat wcześniej Joanna d'Arc. Przeżyła, bo okazała pokorę Podczas rozmowy z Henrykiem VIII miała przyznać, że jako prosta kobieta w kwestiach religijnych zdaje się całkowicie na zdanie króla. Zapytana o wyrażane wcześniej poglądy, skłamała, że w ten sposób chciała tylko uzyskać wytłumaczenie kwestii, których nie pojmowała. Tudor najwyraźniej poczuł się usatysfakcjonowany, bo zapewnił żonę o swojej przyjaźni. Katarzyna Parr wykazała się idealnym wyczuciem czasu. Aresztowanie królowej miało odbyć się następnego dnia. W parku, w którym odpoczywała królewska para, zjawił się lord Wriothesley z gwardzistami u boku. Ku jego niezadowoleniu, został odprawiony przez władcę. Od tamtej pory pozostawała w łasce króla, aż do końca jego życia. Jedyna królowa, która przeżyła Henryka VIII Henryk VIII zmarł 28 stycznia 1547 roku. Na krótko przed śmiercią, wyznaczył żonie roczną rentę w wysokości 7 tys. funtów. 31 stycznia, po koronacji Edwarda VI, królowa wdowa została zwolniona z dworu. Udała się do swojego domu w Old Manor. Wkrótce stała się bohaterką wielkiego skandalu. Krótka żałoba i kolejne małżeństwo Po śmierci Tudora na dwór wrócił Tomasz Seymour. Oświadczył się Katarzynie, a ona przyjęła propozycję małżeństwa. Oboje wiedzieli jednak, że rada regencyjna nie wyda zgody na ich ślub. Pod koniec maja pobrali się w tajemnicy, jednak kilka miesięcy później sprawa wyszła na jaw. Śmierć Katarzyny Parr W 1548 roku, ku wielkiemu zdziwieniu wszystkich, 35-letnia Katarzyna zaszła w pierwszą w swoim życiu ciążę. W tamtym czasie jej małżeństwo z Seymourem przeżywało poważny kryzys. Tomasz wykazywał niezdrowe zainteresowanie Elżbietą Tudor. 30 sierpnia urodziła się Maria Seymour, ale Katarzynie nie było dane wychować córkę. Tuż po porodzie dostała wysokiej gorączki. Medycy nie byli w stanie jej pomóc. Katarzyna Parr zmarła sześć dni później, 5 września 1548 roku. Pogrzeb królowej wdowy odbył się 7 września. Zapomniana, ale czy słusznie? Trudno oprzeć się wrażeniu, że spośród wszystkich żon Henryka VIII, to właśnie Katarzyna Parr jest tą najbardziej zapomnianą. Czy angielska królowa zasłużyła sobie na zesłanie do odmętów historii? Z całą pewnością nie. Owszem, to nie ona, a Katarzyna Aragońska trwała najdłużej u boku angielskiego monarchy. To dla niepokornej Anny Boleyn Tudor odwrócił się plecami do Stolicy Apostolskiej. To właśnie druga żona Henryka VIII jako pierwsza królowa została skazana na śmierć, a Jane Seymour dała Tudorowi upragnionego syna. Może się wydawać, że na tle swoich poprzedniczek, Katarzyna Parr była... po prostu zwyczajna. To tylko pozory. Nie można bowiem zapomnieć, że jako pierwsza królowa wydała książkę (a właściwie trzy książki) napisaną językiem nowoangielskim i podpisała ją własnym nazwiskiem. W tamtych czasach wymagało to nie lada odwagi. Jako królowa miała wpływ na ustanowienie przez Tudora Trzeciego Aktu Sukcesji, na mocy którego dwie córki króla – Maria i Elzbieta – odzyskały prawo dziedziczenia tronu. Kiedy jej mąż uczestniczył w oblężeniu Boulogne, sprawowała funkcję regentki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Osadziła na tronie królewskim Karola VII. Gdy pojmał ją wróg, została sama
Joanna d’Arc, niepiśmienna chłopka, miała zaledwie siedemnaście lat, gdy zmieniła bieg historii. Gdyby nie jej upór i heroizm, dzieje Francji mogłyby potoczyć się zupełnie inaczej. Kierowana siłą wyższą, stanęła przed obliczem następcy tronu. Przekonała go, by ją wysłuchał i powierzył jej dowództwo nad francuskim rycerstwem. Poprowadziła kraj do zwycięstwa, ale gdy dostała się w ręce wroga, znikąd nie otrzymała pomocy, nawet od władcy, którego osadziła na tronie.
Spis treści: Francja w potrzasku Wybrana, by wyrwać kraj z rąk wroga Zwycięski pochód Joanny d’Arc Kres zwycięstw Męczeńska śmierć W XV-wiecznej Francji krążyła legenda, że angielskiego najeźdźcę przegna młode dziewczę z prostej rodziny, czyste duchowo i cieleśnie. Wyzwolicielka miała pochodzić z Lotaryngii. Nadeszła w 1429 roku i mimo że wydawało się to niemożliwe, odwróciła przebieg wojny stuletniej. Francja w potrzasku XV-wieczna Francja była bliska całkowitego upadku. Kraj, w którym oficjalnie władał Karol VI Szalony, w rzeczywistości znajdował się pod rządami królowej, Izabeli Bawarskiej. Chorujący na schizofrenię król nie był w stanie sprawnie zarządzać pogrążonym w wojnie z Anglikami królestwem. Niepopularna królowa sympatyzowała z okupantem Władza spoczywała w rękach jego żony. Ku wielkiemu niezadowoleniu ludu, bo prowadzona przez Izabelę polityka nie zmierzała ku wyzwoleniu zajętych przez wroga obszarów. Królowa regentka sympatyzowała z najeźdźcą i otwarcie przejawiała niechęć wobec Karola VII, formalnego delfina. Tymczasem sytuacja kraju była opłakana. Oddała kraj Anglikom W 1415 roku Anglicy wspierani przez Burgundów kontrolowali całą północną i częściowo południową część kraju. Nawet Paryż i Remis – formalne miejsce koronacji francuskich władców – znajdowały się w ich rękach. Co zrobiła królowa? W 1420 roku ostatecznie opowiedziała się po stronie najeźdźcy i na mocy unii personalnej, wyraziła zgodę na odsunięcie Walezjuszy od francuskiego tronu. Traktat w Troyes odsunął delfina od władzy i zagwarantował sukcesję Henrykowi V i jego następcom. Umowa weszła w życie, gdy w 1422 roku zmarł Karol VI. Wybrana, by wyrwać kraj z rąk wroga Legendy w większości powstają w trudnych czasach, by dodawać otuchy i krzepić serca. Czy ktokolwiek we Francji wierzył, że pewnego dnia nadejdzie dziewica i wyrwie kraj z rąk Anglików? Trudno powiedzieć, ale przepowiednia spełniła się. Joanna d’Arc prawdopodobnie urodziła się 6 stycznia 1412 roku, w Domrémy (dziś Domrémy-la-Pucelle). Prosta dziewczyna z chłopskiej rodziny już w wieku 12 lat miała słyszeć głosy boskich posłańców. Najpierw przemówił do niej Archanioł Michał, później – św. Katarzyna i św. Małgorzata. Usłyszała od nich, że Bóg wybrał ją na wyzwolicielkę Francji. Miała wyrwać kraj spod okupacji wroga i doprowadzić do koronacji delfina. Upór i determinacja Jako 16-latka porzuciła rodzinny dom i udała się do Vaucouleurs, gdzie stacjonował wierny delfinowi garnizon. Stanęła przed hrabią Robertem de Baudricourt i zażądała eskorty do Chinon, gdzie przebywał Karol VII. Mówiła o misji, którą powierzył jej Bóg, ale dowódca skwitował to uśmiechem i nakazał nastolatce powrót do domu. To nie zniechęciło młodej Joanny. W 1429 roku spróbowała jeszcze raz. Powiedziała hrabiemu o porażce oddziałów delfina niedaleko Orleanu i stwierdziła, że jeżeli nie stanie przed Karolem VII, będzie jeszcze gorzej. Robert de Baudricourt nie przywiązywał uwagi do jej słów, ale wkrótce dotarły do niego wieści, które potwierdziły to, o czym mówiła Joanna. Uparta chłopka otrzymała żądaną obstawę. Opatrzność jej sprzyjała. Zdołała przedrzeć się przez tereny znajdujące się pod okupacją wroga. Dotarła do Chinon i stanęła przed obliczem delfina. Nie wiadomo, jak zdołała przekonać formalnego władcę, by dopuścił ją do walki, ale faktem jest, że wkrótce stanęła na czele zbrojnego orszaku i ruszyła na pomoc Orleanowi. Czysta duchowo i cieleśnie Oczywiście, delfin nie zawierzył ślepo słowom o boskiej misji. Z całą pewnością rozumiał, że młoda dziewczyna – ucieleśnienie legendy – podniesie morale wśród rycerstwa, ale musiał też brać pod uwagę, że jeżeli Anglicy oskarżą ją o herezję, jego sytuacja stanie się jeszcze trudniejsza. Z rozkazu Karola, powołana w Poitiers komisja duchowna przyjrzała się życiu rzekomej wysłanniczki Boga. Istotą sprawy było ustalenie, czy podszeptują jej niebiańskie, czy piekielne siły. Z ustaleń wynikało, że religijność i czystość dziewczyny (zarówno duchowa, jak i cielesna) nie podlegają dyskusji. Marsz na Orlean miał być ostatecznym sprawdzianem jej intencji. Zwycięski pochód Joanny d’Arc W 1429 roku sytuacja w Orleanie była krytyczna. Anglicy i ich sprzymierzeńcy oblegali miasto od pół roku. Gdyby je zdobyli, zyskaliby łatwy dostęp do reszty nieokupowanych ziem. 27 kwietnia oddziały francuskie ruszyły z odsieczą. Na ich czele stała odziana w białą zbroję Joanna d’Arc, niosąca sztandar z Jezusem Chrystusem na Sądzie. Gdy wraz z posiłkami zjawiła się w mieście, sytuacja przestała wydawać się beznadziejna. Mieszczanie i rycerze zrozumieli, że na pomoc przybyła im wysłana przez Boga dziewica z Lotaryngii. Bitwa o Orlean W pogodzone z porażką rycerstwo wstąpił nowy duch, ale dowódcy sprzeciwili się jej nawoływaniu do ataku. Ich zdaniem, dobrze umocnieni Anglicy obróciliby w perzynę francuską szarżę. Głucha na to Joanna d’Arc ruszyła do walki, prowadząc wierne sobie oddziały. Zdołała opanować kilka angielskich przyczółków, ale następnego dnia Jan Orleański nakazał zamknąć miejskie bramy. Joanna publicznie wyraziła sprzeciw i wezwała wszystkich do szturmu. Tym samym, poprowadziła Francuzów do kolejnego zwycięstwa. Ostateczne rozstrzygnięcie nastąpiło 7 maja. Siły francuskie zaatakowały Les Tourtlles. Tym samym Anglicy zostali wyparci spod Orleanu. Miasto było bezpieczne, a Karol VII przestał wątpić w moc sprawczą nastolatki. Bitwa o Patay Dwa dni później, Dziewica Orleańska (nazywana tak ze względu na pierwsze wielkie zwycięstwo) udała się do Tours, gdzie stacjonował Karol VII. Stwierdziła, że to najlepszy moment, by delfin wyruszył do na koronację Remis, ale formalny następca tronu był zdania, że najpierw francuskie oddziały powinny odbić wszystkie miasta nad Loarą. 18 czerwca ruszyła ze swoimi oddziałami na Patay. Siły francuskie dosłownie rozgromiły Anglików. Najeźdźcy stracili niemal połowę ludzi. To ostatecznie przekonało Karola, że boska wysłanniczka jest niepokonana. Koronacja Karola VII 29 czerwca 1429 roku spadkobierca francuskiej korony udał się do Remis, mając u boku Joannę d’Arc. Miasto powitało przyszłego króla i otworzyło przed nim bramy. Koronacja odbyła się 30 czerwca. Kres zwycięstw Sukcesy prostej nastolatki były oszałamiające, ale Anglicy potrafili wyciągnąć naukę z porażek. Najeźdźca dokonał przetasowań w swoich oddziałach i gdy Francuzi ruszyli na okupowany Paryż, spotkali się z silnym oporem. Tak silnym, że po kilku dniach Karol VII zarządził odwrót. Królewskie oddziały wycofały się nad Loarę. Joanna d’Arc pojmana przez wroga Ostateczna klęska nadeszła 23 maja 1430 roku. Podczas potyczki w okolicach Compiègne, Joanna d’Arc została otoczona i pojmana. Król nie zamierzał jej pomóc. Obawiał się, że jego interwencja w tej sprawie przekreśli dalsze rozmowy pokojowe, które prowadził od jakiegoś czasu. Burgundczycy przetransportowali Joannę do Margny. Anglikom zależało, by Dziewica Orleańska została osądzona zgodnie z ich prawem. Wykupili ją od swoich sprzymierzeńców za 10 tys. franków i przewieźli do wieży w Rouen, gdzie oczekiwała na proces. Joanna d’Arc przed sądem 9 stycznia 1431 roku Joannę d’Arc doprowadzono przed oblicze sądu. Zarzucono jej herezję i bluźnierstwo i jednocześnie odmówiono możliwości odwołania się do papieża i soboru florenckiego. Gdy stało się jasne, że jednoznaczne udowodnienie winy inteligentnej oskarżonej nie będzie łatwym zadaniem, Anglicy posunęli się do podstępu. W protokole z procesu zawarli przyznanie się oskarżonej do winy pod groźbą natychmiastowej egzekucji. Jednocześnie przekonali bogobojną kobietę, że jeżeli nie złoży podpisu, trafi do piekła. Joanna d’Arc nie potrafiła czytać i pisać. W wyznaczonym miejscu postawiła krzyżyk, nie zdając sobie sprawy, że podpisuje swój wyrok śmierci. Anglicy osiągnęli dokładnie to, co chcieli. Skoro oskarżona „przyznała się” do herezji, zyskali potwierdzenie ustanowienia władzy Karola VII przez nieczyste moce. Wyrok śmierci został zmieniony na dożywotnie więzienie, aby „winna” mogła odpokutować. Jednak już 27 maja do biskupa dotarła informacja, że osadzona ponownie dopuściła się bluźnierstwa, zakładając męskie ubrania. Przyznała też, że Bóg nadal do niej przemawia. To przypieczętowało jej los. Męczeńska śmierć 30 maja 1431 roku odzianą w białą suknię Joannę d’Arc przyprowadzono na targ rybny w Rouen. Pozwolono jej przyjąć komunię świętą, po czym została zaprowadzona na stos i podpalona. Z rozkazu Anglików, zginęła śmiercią męczeńską. Jej szczątki spopielono raz jeszcze, by żaden z jej zwolenników nie mógł zabrać relikwii. Prochy wrzucono do Sekwany. Joanna d’Arc uznana za niewinną Po zakończeniu wojny stuletniej papież Kalikst III nakazał unieważnienie postępowania, w toku którego Joanna d’Arc została skazana na śmierć. W ponownym procesie uczestniczyli duchowni z całej Europy. 7 lipca 1456 roku trybunał orzekł o jej niewinności. 16 maja 1920 roku Joanna d’Arc została kanonizowana. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wolała być królową niż królewską kochanką. Tą decyzją ściągnęła na siebie okrutny los
Anna Boleyn miała dać Henrykowi VIII upragnionego syna. Tak jak jej poprzedniczka, nie spełniła królewskich oczekiwań w kwestii wydania na świat męskiego potomka. Spotkała ją za to okrutna kara. Młoda królowa zginęła klęcząc na szafocie, pod mieczem kata, oficjalnie za cudzołóstwo i spiskowanie. Wiadomo było jednak, że jej śmierć była potrzebna Tudorowi, by mógł zalegalizować kolejny związek.
Spis treści: Córka arystokraty i szlachcianki Urodziwa dziewczyna wywołała poruszenie na angielskim dworze Koronacja Anny Boleyn Koniec małżeńskiej sielanki Jedno cięcie zakończyło życie Anny Boleyn W 1509 roku 18-letni Henryk VIII poślubił hiszpańską księżniczkę Katarzynę. Nadrzędną rolą młodej królowej było powić syna – następcę tronu i gwaranta zachowania ciągłości dynastii. Gdy Katarzyna nie mogła temu podołać, królewską parę dosięgnął kryzys. Tudor próbował unieważnić małżeństwo, a gdy nie otrzymał na to papieskiej zgody, odwrócił się od Kościoła. Królowa została pozbawiona tytułu i dokonała żywota w areszcie domowym. Zanim to nastąpiło, król wziął potajemny ślub z kobietą, którą obdarzył szczególnym uczuciem – Anną Boleyn. Córka arystokraty i szlachcianki Przyszła królowa Anglii i Irlandii urodziła się w 1501 lub 1507 roku. Córka szanowanego dyplomaty Tomasza Boleyn i szlachcianki Elżbiety Howard wychowała się w zamku Hever, w hrabstwie Kent. W 1514 roku, jako dwórka Marii Tudor, wyjechała do Francji. Po śmierci Ludwika XII siostra Henryka VIII wróciła do Anglii, natomiast Anna pozostała na francuskim dworze w roli dwórki Klaudii Walezjuszki. Do ojczyzny wróciła na początku 1522 roku. Urodziwa dziewczyna wywołała poruszenie na angielskim dworze Anna Boleyn zadebiutowała na angielskim dworze w marcu 1522 roku, podczas przedstawienia wystawionego na cześć ambasadorów cesarza. Do Anglii przywiozła francuskie maniery i poczucie stylu. Szybko zyskała reputację damy wytyczającej trendy. To sprawiło, że zgromadziła wokół siebie pokaźne grono adoratorów. To i jej nieprzeciętna uroda. Jak wyglądała Anna Boleyn? Nieprzychylni jej kronikarze opisywali ją jako niezbyt urodziwą niewiastę. W rzeczywistości druga żona Henryka VIII uchodziła za piękność, od której mężczyźni nie mogli oderwać oczu. Była drobną kobietą. Miała duże, ciemne oczy, długie, czarne włosy, oliwkową cerę i smukłą, łabędzią szyję. Dobra kandydatka na królową Nic dziwnego, że sam król zwrócił na nią uwagę. Nie ulega jednak wątpliwości, że o decyzji monarchy w kwestii wyboru następczyni Katarzyny Aragońskiej zadecydowały także inne względy. Anna Boleyn była wykształcona. Biegle władała francuskim (właśnie w tym języku przyszła królowa korespondowała z Tudorem) i mogła szczycić się dobrym rodowodem. Ujmując to kolokwialnie, stanowiła dobry materiał na królową. Poza urodą, wykształceniem i nazwiskiem, miała coś jeszcze, co spodobało się Henrykowi VIII. Była kobietą silną i niezależną. Potrafiła trzymać zalotnika na dystans, mimo że ten przecież dzierżył najwyższy tytuł. O sile jej charakteru niech świadczy to, że nie została królewską metresą. Tudor złożył jej tę propozycję w 1526 roku, ale spotkał się z odmową. Podobno zażądała od władcy jasnej deklaracji, że stanie z nią przed ołtarzem. Król z cała pewnością nie był przyzwyczajony do odmowy, ale najwyraźniej przystał na to, skoro Annie udało się uniknąć zajścia w nieślubną ciążę. Potajemny ślub Nie jest do końca jasne, kiedy Tudor zwrócił uwagę na dwórkę swojej żony. Syn Henryka VII miał reputację rozpustnego władcy i nie było tajemnicą, że nawiązywał wiele relacji poza małżeńskim łożem. Wiadomo, że korespondowali od 1525 roku. Prawdopodobnie poznała ich ze sobą Maria Boleyn, jedna z nałożnic króla i siostra przyszłej królowej. Pod koniec 1527 roku Anna Boleyn na stałe zamieszkała na królewskim dworze. Już wtedy przysługiwały jej niektóre przywileje zarezerwowane wyłącznie dla królowej. 1 września 1532 roku została mianowana markizą Pembroke i tym samym stała się najważniejszą kobietą w otoczeniu władcy. Miesiąc później wyruszyła z Tudorem do Calais na spotkanie z Franciszkiem I. Wówczas Henryk po raz pierwszy przedstawił ją jako swoją przyszłą żonę. 25 stycznia 1533 roku w Londynie odbył się potajemny ślub. Anna już wtedy była brzemienna. Niespełna cztery miesiące później Tomasz Cranmer uznał małżeństwo Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej za nieważne. 28 maja ogłosił małżeństwo króla i Anny Boleyn legalnym. Koronacja Anny Boleyn 1 czerwca 1533 roku, Boleyn udała się do opactwa westminsterskiego. Towarzyszyły jej najważniejsze osoby w państwie. Tam została namaszczona i koronowana. Po ceremonii i nabożeństwie odbył się huczny bankiet. Henryk VIII nie uczestniczył w tym wydarzeniu. Zgodnie z tradycją, król mógł wziąć udział w koronacji żony tylko pod warunkiem, że odbywa się jednocześnie z jego własną. Nie mogła dać królowi syna Jeszcze przed wypowiedzeniem sakramentalnego „tak”, Anna Boleyn ślubowała królowi, że gdy zostanie jego żoną, urodzi syna. Potwierdzali to medycy i astrolodzy jednak wbrew ich zapewnieniom, gdyż 7 września 1533 roku na świat przyszła rudowłosa dziewczynka – Elżbieta. To nie zwiastowało niczego dobrego, ale nie przesądzało jeszcze o losie królowej. Bo choć Tudor nie krył rozczarowania tym faktem, wciąż jeszcze wierzył, że druga żona da mu syna. Anna błyskawicznie zaszła w drugą ciążę. Niestety, poroniła. Wówczas królewskie stosunki uległy znacznemu pogorszeniu, choć nie ma wątpliwości, że do kryzysu przyczyniły się także liczne romanse króla. Henryk VIII nie zamierzał bowiem rezygnować ze swoich przyzwyczajeń. Jawnie spotykał się z dwórkami królowej, jednak ta nie zamierzała udawać, że tego nie widzi. Anna niejednokrotnie wytykała mężowi zdrady i nie przebierała przy tym w słowach. Silny charakter, za który ją cenił, gdy był jeszcze mężem Katarzyny Aragońskiej, stał się dla niego solą w oku. Prawdopodobnie już wtedy wiedział, że to małżeństwo nie ma przyszłości. Kolejne poronienie przypieczętowało jej los Dla młodej królowej była jeszcze szansa. W 1535 roku, gdy Tudor spotykał się już z Jane Seymour (jak się później okazało, trzecią królową u jego boku), Anna Boleyn trzeci raz zaszła w ciążę. Poród miał odbyć się latem 1536 roku. Niestety, także tym razem doszło do poronienia. Jakby tego było mało, medycy ogłosili, że gdyby doszło do porodu, na świat przyszedłby chłopiec. Królowa pogrążyła się w rozpaczy, a król oznajmił, że żona nie jest w stanie dać mu syna. Użył tej samej sztuczki, po którą sięgnął, gdy zadecydował, że Katarzyna Aragońska nie będzie już jego żoną – ogłosił, że poronienia są karą zesłaną przez Boga. To było preludium koszmaru Anny Boleyn, który miał ją wkrótce dosięgnąć. Koniec małżeńskiej sielanki Wkrótce Tudor zaczął rozsiewać plotki, że gdy zgodził się na ślub z Boleyn, był pod wpływem uroku, który na niego rzuciła. To nie zwiastowało niczego dobrego. 2 maja 1536 roku królowa została pojmana i aresztowana. Wysunięto wobec niej poważne oskarżenia. Zarzucono jej cudzołóstwo, co zgodnie z ówczesnym prawem było karane śmiercią. Tudor najwyraźniej chciał mieć pewność, że wkrótce zostanie wdowcem, bo Annie Boleyn zarzucono także kazirodztwo i udział w spisku na życie władcy. Cóż, osiągnął swój cel. Królowa trafiła do Tower w Londynie. Była więziona w dość dobrych warunkach, zwłaszcza jeżeli weźmie się pod uwagę kaliber zarzutów, które jej postawiono. Przez cały czas towarzyszyły jej damy dworu. Wyrok „łaskawej” śmierci Przed sądem stanęła 15 maja 1536 roku. W trakcie procesu zachowywała spokój, ale do winy się nie przyznała. Znosiła wszelkie zniewagi i trafnie kontrowała wszystkie oskarżenia. W niczym jej to jednak nie pomogło, bo wyrok został z góry ustalony. Cztery dni później Annę Boleyn pozbawiono tytułu. Ogłoszono unieważnienie jej małżeństwa z Henrykiem VIII i byłą już królową skazano na śmierć. Zgodnie z prawem, Anna miała zostać zgładzona przez spalenie. Karę jednak złagodzono, zarządzając ścięcie. Król okazał byłej żonie „niebywałe miłosierdzie”. Żeby zaoszczędzić jej cierpień, sprowadził z Saint-Omer do Londynu Jeana Rombaud, francuskiego mistrza miecza (ścięcie mieczem miało być mniej bolesne niż toporem). Anna Boleyn była lojalna do samego końca Żeby uniknąć tłumów, egzekucja miała być przeprowadzona na dziedzińcu Tower. Rankiem 19 maja Annę wprowadzono na szafot. Miała na sobie szarą suknię z adamaszku, futrzany płaszcz z gronostajów i angielski czepiec. W drodze oglądała się za siebie, prawdopodobnie wypatrując niosącego ułaskawienie posłańca. Łaska jednak nie nadeszła. W swoich ostatnich słowach, oświadczyła przed byłymi poddanymi, że wyrok został zasądzony zgodnie z prawem. Poprosiła Boga o długie życie dla króla i nazwała go miłosiernym władcą, który zawsze był wobec niej dobry i delikatny. Jedno cięcie zakończyło życie Anny Boleyn Mimo że rola kata była wyjątkowo niewdzięczna, wykazał się profesjonalizmem. Jeszcze zanim Boleyn weszła na szafot, ukrył miecz w stogu siana, by oszczędzić skazanej dodatkowego stresu. Dobył go dopiero, gdy jej oczy przysłoniła opaska. Na chwilę przed wykonaniem zamachu, odwrócił jej uwagę, by przesunęła głowę w bok, umożliwiając mu wykonanie skutecznego cięcia. Egzekucja powiodła się. Ostrze precyzyjnie sięgnęło celu i życie Anny Boleyn zostało zakończone. Złożona w bezimiennym grobie Damy dworu od razu zajęły się zwłokami. Jedna z nich owinęła chustą głowę swojej pani. Pozostałe trzy podniosły ciało. Szczątki byłej królowej zostały przeniesione do kaplicy. Nie złożono ich w tradycyjnej trumnie, tylko w skrzyni na strzały. Tak jak wielu innych straconych w Tower, Anna Boleyn spoczęła w bezimiennej mogile.
Odeszła jako wygnanka. Nigdy nie przestała uważać się za prawowitą królową
Katarzyna Aragońska zapisała się w historii nie tylko jako monarchini, która wpłynęła na losy Kościoła w Anglii, ale także jako silna, uparta kobieta, której jednak nie dane było zaznać szczęścia małżeńskiego. Sam upór nie wystarczył, by mogła pozostać na tronie. Nawet jej silni stronnicy nie byli w stanie wpłynąć na króla. Żywota dokonała na wygnaniu, wiodąc klasztorne życie.
Spis treści: Od najmłodszych lat była obiecana Tudorowi Katarzyna Aragońska księżną Walii Awans na królową Anglii Ciekawostki o Katarzynie Aragońskiej Dla każdego władcy absolutnym priorytetem było spłodzenie męskiego potomka, który zapewni ciągłość dynastii. Gdy Katarzyna Aragońska nie dała Henrykowi VIII syna, król musiał uciec się do podstępu, by unieważnić małżeństwo. Tym samym ich historia zatoczyła koło, bo 24 lata wcześniej królewska para oparła swój związek na chwiejnych podstawach. Od najmłodszych lat była obiecana Tudorowi Katarzyna Aragońska urodziła się 16 grudnia 1485 roku, w Alcalá de Henares. Córka władającej Kastylią Izabeli i panującego w Aragonii Ferdynanda otrzymała imię po swojej prababce, królewnie angielskiej Katarzynie Lancaster. Gdy miała zaledwie dwa lata, królowie katoliccy podjęli decyzję w kwestii przyszłości swojej córki. Miała zostać żoną Artura Tudora, księcia Kornwalii i Walii, prawowitego następcy Henryka VII. Przed rozpoczęciem rokowań, król Anglii i Ferdynand II zawarli układy sojusznicze, wymierzone przeciwko Francuzom. Katarzyna Aragońska księżną Walii Oficjalne zaręczyny Katarzyny i Artura odbyły się w sierpniu 1497 roku, w Woodstock. Należy podkreślić, że ceremonia miała charakter per verba de praesenti, czyli „z natychmiastowym skutkiem” i gdyby związek został wówczas dopełniony, miałby moc prawną. Ślub odbył się 19 maja 1499 roku, w pałacu królewskim w Bewdley. Katarzyna, niewysokie rudowłose dziewczę, miała wówczas 14 lat. Jej mąż, wątłej budowy nastolatek, był od niej młodszy o rok. Uzyskał jednak od papieża dyspensę umożliwiającą zawarcie związku małżeńskiego, a jako że ślub poprzedziły zaręczyny per verba de praesenti, nie było konieczności powtarzania ceremonii. Hiszpański władca chciał jednak zabezpieczyć swoje interesy i nalegał na kolejną ceremonię po ukończeniu przez Artura 14. roku życia. Kolejny ślub odbył się w zamku Ludlow. Po ślubie Katarzyna została tytularną księżną Walii, choć na mocy zaręczyn, tytułu mogła używać jeszcze przed ceremonią. Problemy z dopełnieniem związku Ówczesnym zwyczajem, związek małżeński należało dopełnić. Gdy wybiła godzina siedemnasta, wielki szambelan wezwał damy dworu do przygotowania książęcej sypialni. Po przygotowaniu łoża, dwórki przyprowadziły pannę młodą, rozebrały ją, założyły nocną bieliznę i ułożyły na posłaniu. Pana młodego poprowadzili duchowni. Po poświęceniu łoża i udzieleniu błogosławieństwa książęcej parze, dyskretnie wycofali się za drzwi. Jakiś czas później książę opuścił komnatę i zaczął domagać się piwa. Nikt nie miał wątpliwości, że małżeństwo zostało skonsumowane. Wkrótce jednak okazało się, że do niczego nie doszło, ani podczas nocy poślubnej, ani podczas żadnej kolejnej. Sytuacja patowa? Niekoniecznie Małżeństwo Katarzyny Aragońskiej i Artura Tudora nie trwało zbyt długo. Chorowity książę zmarł jeszcze przed ukończeniem 16. roku życia. Tudorom zależało jednak, żeby Katarzyna pozostała w Anglii. Przemawiało za tym kilka faktów. Po pierwsze, wdowa po księciu Walii miała większe prawo do brytyjskiego tronu niż panujący Henryk VII, który nie przez wszystkich był uznawany jako prawowity władca. Małżeństwo poniekąd legitymizowało władzę Tudorów. Po drugie, małżeństwo Ferdynanda i Izabeli zapoczątkowało nową potęgę, więc sojusz z Aragonią i Kastylią był dla Anglików niezwykle korzystny. Po trzecie, gdyby Katarzyna wróciła na Półwysep Iberyjski, Henryk VII musiałby zwrócić szczodry posag, co nadszarpnęłoby stan królewskiego skarbca. Teoretycznie Katarzyna mogła wyjść za młodszego brata Artura, Henryka VIII. Tylko teoretycznie, bo nie było wówczas zgody Kościoła na poślubienie wdowy po bracie, tym bardziej, że ta nie była już dziewicą. Żeby mogło dojść do ślubu, papież musiałby wydać dyspensę. Sytuacja wydawała się beznadziejna. Ale czy na pewno? Okazało się, że małżeństwo Katarzyny i Artura miało wątpliwą moc prawną, a wdowa wciąż była czysta. Kolejny ślub pod znakiem zapytania Katarzyna stwierdziła, że wbrew przechwałkom jej śp. męża, podczas nocy poślubnej nie doszło do dopełnienia małżeństwa. Według jej zapewnień, nie zbliżyła się z Arturem także później. Nie było więc żadnych przeciwwskazań przed wkroczeniem przed ołtarz z kolejnym Tudorem. Henryk VII zwlekał jednak ze ślubem swojego następcy. Czekał na zaległą drugą połowę posagu. W 1504 roku zmarła matka Katarzyny i tym samym wartość sojuszu angielskiego króla z Ferdynandem znacząco zmalała. Ten władał już tylko Aragonią, a na tronie Kastylii zasiadła Joanna Szalona, siostra zmarłej. Ślub Katarzyny i Henryka stanął pod znakiem zapytania, a wdowa po księciu Walii stała się nieformalnym więźniem w Durham House. Finalnie, na nieszczęście Katarzyny, małżeństwo doszło do skutku. Awans na królową Anglii 24-letnia Katarzyna i 18-letni Henryk pobrali się 11 czerwca 1509 roku, gdy ten już od kilku tygodni był królem Anglii. 23 czerwca ulicami Londynu przemaszerowała tradycyjna parada koronacyjna. Następnego dnia arcybiskup Canterbury dokonał uroczystego namaszczenia i koronował parę w opactwie westminsterskim. Katarzyna oficjalnie stała się tytularną królową Anglii. Ciężka dola królowej U boku Henryka VIII trwała przez 24 lata, jednak nie było jej dane zaznać szczęścia małżeńskiego. Wszystko przez to, że nie była w stanie dać mu męskiego potomka. Priorytetem króla było przedłużenie rodu. Królowa przynajmniej sześć razy zachodziła w ciążę, ale donosiła tylko trzy. Za drugim razem udało się. 1 stycznia 1511 roku na świat przyszedł Henryk, jednak chłopiec zmarł już 22 lutego. Dorosłości doczekało tylko trzecie dziecko królewskiej pary, córka Maria. Zirytowany Henryk nie dochowywał wierności żonie. Ochoczo romansował z dwórkami. Do jednej poczuł nawet coś więcej niż tylko fizyczny pociąg, ale to przecież nie rozwiązywało jego problemu. Dla króla było jasne, że z Katarzyną u boku nie doczeka się syna z prawego łoża. Co więc zrobił? Postanowił zburzyć fundament, na którym oparte było jego małżeństwo. Katarzyna Aragońska wygnanką Król ogłosił, że Katarzyna okłamała go co do niedopełnienia małżeństwa z Arturem, a brak syna jest dla niego bożą karą. Wystąpił więc do papieża o unieważnienie małżeństwa, ale zgody nie otrzymał. W odpowiedzi, król odwrócił się od Kościoła katolickiego i mianował samego siebie głową Kościoła w Anglii. Na mocy praw, które sam sobie przypisał, unieważnił swoje małżeństwo. Katarzyna Aragońska została wygnana z dworu. U boku króla zastąpiła ją Anna Boleyn. Resztę życia spędziła w areszcie domowym. Nigdy nie przestała uważać się za prawowitą królową Anglii, ale formalnie była tytułowana księżną wdową Walii. Pod koniec życia stała się bardziej religijna niż wcześniej. Przyodziewała szaty zakonne i często praktykowała post. Swoją komnatę opuszczała tylko po to, by uczestniczyć we mszy św. Zmarła 7 stycznia 1536 roku. Wieść o jej śmierci dotarła do króla następnego dnia, ale ten, zgodnie z obowiązującym prawem, nie uczestniczył w pogrzebie. Ciekawostki o Katarzynie Aragońskiej Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawych faktów na temat życia i śmierci angielskiej monarchini. Katarzyna Aragońska nigdy nie opanowała języka angielskiego w stopniu choćby zadowalającym. Po ślubie z Arturem Tudorem, porozumiewała się z nim łaciną, którą znali oboje, ale i tak nie szło im najlepiej. Byli uczeni odmiennej wymowy, więc często nie mogli się zrozumieć. Jak zmarła Katarzyna Aragońska? Przez długi czas sądzono, że została otruta przez Annę Boleyn lub Henryka VIII. Wskazywało na to sczerniałe serce, które ujawniono w trakcie balsamowania zwłok. Dziś uważa się, że królowa chorowała na nowotwór. Córka Anny, Maria, nie uczestniczyła w pogrzebie Zgody na jej udział w ceremonii nie wyraził sam król. W 1553 roku parlament uznał małżeństwo Katarzyny Aragońskiej za ważne i byłe. Wobec tego, w świetle prawa zmarła jako królowa Anglii, nie jako księżna wdowa Walii. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pierwszy taki dowód ze starożytności. Tego gladiatora pożarł lew
Na szkielecie gladiatora pochowanego na starożytnym cmentarzysku w Anglii odkryto ślady po zębach lwa. To pierwsze odkrycie, które potwierdza, że śmiałkowie walczyli na arenach z tymi dzikimi bestiami.
Spis treści: Nekropola gladiatorów w Anglii Ślady po ataku dzikiej bestii Naukowcy znają liczne opisy walk gladiatorów, które odbywały się na setkach aren na obszarze Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że ci nieustraszeni wojownicy walczyli między sobą, ale też z dzikimi zwierzętami – lwami czy niedźwiedziami. Jednak do tej pory archeolodzy nie natknęli się na żadne fizyczne dowody starć z dzikimi bestiami. Aż do teraz. Oto brytyjscy i irlandzcy badacze ogłosili bowiem na łamach „Plos ONE” niezwykłe odkrycie, które przemówi do wyobraźni każdego pasjonata starożytności. Nekropola gladiatorów w Anglii Rzymianie okupowali Wielką Brytanie od I do V wieku n.e. Również tutaj przenieśli zwyczaj walk gladiatorów ku uciesze gawiedzi. Od 2010 roku archeolodzy badają duży cmentarz w mieście York (stanowisko archeologiczne określane jest jako Driffield Terrace), gdzie chowano zmarłych gladiatorów. Powstał 1800 lat temu. Walki gladiatorów odbywały się w Yorku do IV wieku n.e. W mieście urzędowało wielu ważnych generałów i polityków, w tym Konstantyn, który w 306 roku mianował się cesarzem. Do tej pory zarejestrowano 82 szkielety dobrze zbudowanych młodych mężczyzn. Uwagę badaczy zwróciły liczne zagojone uszkodzenia kości. Jeden ze szkieletów charakteryzowały jednak nietypowe rany. Nie zadano ich mieczem czy maczugą. Były to świadectwa ataku przez dzikie zwierzę. Ślady po ataku dzikiej bestii Kości jednego ze zmarłych mężczyzn noszą ślady ewidentnego pogryzienia. Badacze sądzą, że jego sprawcą był lew. Na kościach nie widać śladów gojenia, co oznacza, że gladiator zmarł w wyniku walki z bestią. – Przez lata nasze rozumienie rzymskich walk gladiatorów i widowisk z udziałem zwierząt opierało się w dużej mierze na tekstach historycznych i przedstawieniach artystycznych. Odkrycie to dostarcza pierwszych bezpośrednich, fizycznych dowodów na to, że takie wydarzenia miały miejsce w tym okresie, zmieniając nasze postrzeganie rzymskiej kultury rozrywki w regionie – komentuje prof. Tim Thompson z Maynooth University w Irlandii. Szkielet należał do mężczyzny w wieku 26-35 lat, który został pochowany w grobie z dwoma innymi osobami i przykryty kośćmi konia. Z analiz szczątków gladiatora wynika, że w dzieciństwie był on niedożywiony. Źródło: Plos ONE Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kornwalia zachwyca wspaniałymi krajobrazami. Polubi ją każdy, kto stroni od turystycznego gwaru
Kornwalia – kraina bezkresnych wrzosowisk i zielonych łąk – należy do najbardziej niedocenianych regionów Anglii. Dla turystów odwiedzających ten kraj najczęściej nie stanowi pierwszego wyboru, a szkoda. Ten malowniczy zakątek ma naprawdę wiele do zaoferowania. Co warto zobaczyć w Kornwalii? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Za Kornwalią jest już tylko ocean Klimat jest przyjemny, z jednym „ale” Kraina wrzosowisk, łąk, klifów i zabytków techniki Atrakcje w Kornwalii, czyli coś dla ducha, coś dla ciała Stare miasta, zamki, pałace i przywodząca na myśl epokę wiktoriańską architektura – wielu właśnie tak postrzega turystyczne oblicze Anglii. Każde z tych skojarzeń jest jak najbardziej słuszne, jednak wystarczy zapuścić się trochę dalej na południe, by poznać zupełnie inną stronę tego kraju. Mówimy o miejscu, gdzie czas płynie inaczej niż w wielkich metropoliach. Gdzie pośpiech, gwar i ścisk są pojęciami obcymi. Gdzie można wypocząć w absolutnie leniwej atmosferze lub spędzić czas aktywnie i nawet przez chwilę nie zaznać uczucia nudy. Właśnie taka jest Kornwalia. Za Kornwalią jest już tylko ocean To miejsce, w którym kończy się (lub zaczyna) Anglia – wysunięta najdalej na południowy zachód część największego kraju Zjednoczonego Królestwa. Kornwalia rozciąga się na samym czubku Półwyspu Kornwalijskiego, wzdłuż zachodniego brzegu rzeki Tamar, która stanowi naturalną granicę z hrabstwem Devon. Od strony północnej nie ogranicza jej żaden ląd (najbliżej jest Irlandia), natomiast od strony południowej sąsiaduje z wybrzeżem Francji. Klimat jest przyjemny, z jednym „ale” W porównaniu z położonymi wyżej hrabstwami, Kornwalia odznacza się dość ciepłym i słonecznym klimatem. Zimy są tam łagodne. Śnieg i mróz to zjawiska niemal egzotyczne, może z wyłączeniem terenów wyżynnych w centralnej części półwyspu, gdzie pogoda jest nieco surowsza. Na znacznej powierzchni hrabstwa średnia roczna temperatura zamyka się w przedziale od 9,8 do 12 stopni Celsjusza. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu o deszczowej krainie. Jednak w Kornwalii nie pada tak często jak w centralnej i północnej części wybrzeża Wielkiej Brytanii (średnia roczna wynosi od 1051 do 1290 mm). Stosunkowo łagodny klimat Kornwalia zawdzięcza lokalizacji, jednak wiąże się z tym także pewna niedogodność. Silne powiewy są tam regułą, nie wyjątkiem. Te są zasługą wiatru wiejącego od Oceanu Atlantyckiego. Chcąc zwiedzić tę niezwykłą krainę, trzeba to po prostu zaakceptować. Czy warto? Kraina wrzosowisk, łąk, klifów i zabytków techniki Oczywiście, że tak. Kornwalijskie krajobrazy należą do najpiękniejszych w całej Wielkiej Brytanii, a być może nawet w Europie. Długa, bo mierząca ponad 320 km linia brzegowa jest niezwykle urozmaicona. Na oblanym wodami Atlantyku północnym wybrzeżu dominują wysokie klify oraz kamieniste i piaszczyste plaże. Południowe wybrzeże, potocznie nazywane riwierą, jest znacznie łagodniejsze i bardziej osłonięte. Przeważają tam plaże pokryte gruboziarnistym piaskiem. Gdzieniegdzie można też natknąć się na skaliste platformy abrazyjne. Pomiędzy wybrzeżami rozpościerają się rozciągnięte w kierunku równoleżnikowym rozległe płaskowyże, rozdzielone malowniczymi dolinami. Gdzie okiem sięgnąć, rozpościerają się barwne wrzosowiska i zielone, żyzne pastwiska. W odległej przeszłości, między granitowymi masywami a skałami osadowymi zachodziły procesy mineralizacji i metamorfizmu kontaktowego, którym region ten zawdzięcza swoje naturalne bogactwa. Mowa o rudach miedzi, cynku, cyny i ołowiu, które do XX wieku stanowiły podstawę tamtejszej gospodarki. Do dziś pozostały po nich pamiątki w postaci nieczynnych kopalń. Skaza na wspaniałym krajobrazie? Niekoniecznie. To po prostu pamiątka po przemysłowej historii tego pięknego miejsca. Górniczy krajobraz Kornwalii (i sąsiedniego Devonu) został doceniony przez UNESCO i w 2006 roku trafił na listę światowego dziedzictwa. Atrakcje w Kornwalii, czyli coś dla ducha, coś dla ciała Turystyka generuje aż 25 proc. dochodu hrabstwa, jednak musimy podkreślić, że Kornwalia nie należy do najczęściej odwiedzanych zakątków Anglii. Bo gdy wspomnimy, że mowa tu o najuboższym regionie w kraju, owa jedna czwarta w budżecie całkowicie zmienia swój wydźwięk. Próżno szukać tam atrakcji takiego kalibru, jak opactwo westminsterskie. Wielu turystów woli zwiedzić ponure mury Tower of London niż malownicze zakątki południa. Paradoksalnie, działa to na korzyść wszystkich podróżników, którzy bardziej niż turystyczną wrzawę cenią sobie spokój i ciszę. Turystyczne miejsca w Kornwalii Może nie całkiem, bo nawet tam można znaleźć miejsca, które do złudzenia przypominają najpopularniejsze miejscowości nad polskim morzem i inne popularne destynacje. Mowa o zakątkach nastawionych na obsługę przyjezdnych – przeładowanych straganami, sklepami z pamiątkami i lokalami gastronomicznymi ze średniej jakości ofertą, gdzie trzeba sięgać głębiej do portfela. Do takich należy choćby St Ives, jedno z najbardziej turystycznych miast w Kornwalii. Baza noclegowa jest tam bogata, podobnie jak zaplecze gastronomiczne. Pewnie dlatego panuje tam tłok, który właściwie jest nieznany w wielu innych miejscowościach. Co rusz natrafia się na smażalnię ryb i wszelkiego rodzaju budki i kramy. Czy to oznacza, że najlepiej z góry skreślić to miasto? Niekoniecznie. Każdy, kto dobrze czuje się w takiej atmosferze, będzie zachwycony tamtejszymi widokami. Trudno oprzeć się wrażeniu, że nieco przereklamowany jest też Land’s End – cypel będący najdalej wysuniętym na zachód punktem Anglii i przy okazji spory ośrodek turystyczny. Bardziej niż na podziwianie nadmorskiej natury, miejsce to jest nastawione na wakacyjne rozrywki. Kameralne miasteczka i wsie Ci, którzy bardziej od nastawionych na zysk atrakcji cenią sobie spokój, nie będą zawiedzeni. Wystarczy obrać kurs na wieś Tintagel, która znajduje się na przeciwległym biegunie od wymienionych wyżej miejsc. W niewielkiej, niezwykle urokliwej miejscowości panuje senne atmosfera. Działa tam kilka sklepów i restauracji, ale to wszystko. Można tam skosztować prawdziwej regionalnej kuchni i cieszyć się absolutnym spokojem. Nad samym wybrzeżem, na malowniczym klifie, znajdują się ruiny zamku Tintagel. Po warowni nie zostało zbyt wiele, ale warto odwiedzić to miejsce dla samej legendy. Podobno to właśnie tam urodził się król Artur. Kolejna ciekawa miejscowość to rybacka wioska Port Isaac. Tamtejsze restauracje i kawiarnie są niezwykle klimatyczne, a plaża oferuje widok na port. Podobna atmosfera panuje w Mevagissey, jednak nie można oprzeć się wrażeniu, że ta wioska jest nieco bardziej nastawiona na przyjmowanie turystów. W opozycji do Land’s End stoi Lizard Point, czyli najdalej wysunięty na południe fragment Anglii. Główną atrakcją tego miejsca (poza nastrojową latarnią morską) są wijące się kilometrami ścieżki hikingowe. Osoby nastawione na aktywny wypoczynek będą zachwycone. Nie można nie wspomnieć o krajobrazach. Tamtejsze klify prezentują się zachwycająco. Nie można nie wspomnieć o sąsiadującej z Marazionem wysepce St Michael’s Mount, na którą prowadzi przesmyk o długości ponad 360 m. Największą atrakcją tego miejsca są ogrody i zamek z kaplicą. Atmosfera tego miejsca zachęca do spędzenia tam całego dnia. Niezwykły amfiteatr W Kornwalii znajduje się jeden z najniezwyklejszych amfiteatrów. Mowa o Minack Theatre w Porthcurno. Na czym polega niezwykłość tego miejsca? Wykuto je w skale, a widzowie mają widok nie tylko na przedstawienie, ale także na ocean. Wspaniałe ogrody botaniczne Kolejnym miejscem, które warto odwiedzić, jest ogród botaniczny Projekt Eden. Jego zasadnicza część składa się z przepuszczających światło kopuł. Ogród podzielono na dwie części – biom tropikalny wilgotny i biom tropikalny suchy. Ten pierwszy jest uznawany za największą szklarnię świata. Hoduje się tam rośliny klimatu tropikalnego. W biomie suchym rosną okazy ze strefy podzwrotnikowej. Kilka kilometrów dalej znajduje się kolejna atrakcja dla miłośników przyrody. Zaginione Ogrody Heliganu bardziej przypadną do gustu wszystkim, którzy wolą spacerować na świeżym powietrzu. Inne atrakcje Kornwalii Każdy, kto chce poznać historię regionu, powinien zdecydować się na przejażdżkę zabytkowymi liniami kolejowymi. Miłośnicy turystyki pieszej będą zachwyceni biegnącym wzdłuż linii brzegowej szlakiem South West Coast Path. Coś dla siebie znajdą także ci, którzy wolą przemieszczać się na dwóch kołach. Szlak Camel Trail nie jest bardzo wymagający, ale fragment krajowej drogi rowerowej nr 3 zapewnia podjazdy, które wyciskają siódme poty z rowerzysty. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wybierasz się do Wielkiej Brytanii? Bez tego zezwolenia nie polecisz
Polacy podróżujący do Wielkiej Brytanii muszą spełnić nowy, cyfrowy wymóg. Bez tego dokumentu nie wejdziesz nawet do samolotu. Sprawdź, co dokładnie się zmienia.
Spis treści: Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii Po co Brytyjczykom ETA? Czasy, kiedy do Wielkiej Brytanii można było polecieć jedynie z paszportem lub dowodem osobistym, minęły bezpowrotnie. Od 2 kwietnia 2025 r. obywatele Unii Europejskiej muszą dodatkowo posiadać cyfrowe zezwolenie na wjazd – tzw. ETA (Electronic Travel Authorisation). Dokument ten wymagany jest również podczas krótkich przesiadek w brytyjskich portach lotniczych. Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii ETA obowiązuje osoby, które nie potrzebują tradycyjnej wizy, a chcą wjechać do Wielkiej Brytanii w celach turystycznych, biznesowych, edukacyjnych lub tranzytowych na okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Co istotne, obowiązek ten dotyczy wszystkich – również dzieci i niemowląt. Każdy podróżny musi posiadać własną, indywidualną autoryzację, choć wniosek może złożyć w jego imieniu np. członek rodziny. Wniosek o wydanie ETA składa się online – przez oficjalną stronę rządową lub za pomocą aplikacji mobilnej dostępnej na urządzenia z systemem iOS i Android. Sam proces trwa około 20 minut i jest stosunkowo prosty, choć wymaga wcześniejszego przygotowania. Należy załączyć zdjęcie paszportu (strony z danymi osobowymi), selfie oraz krótki filmik służący weryfikacji biometrycznej. Dodatkowo aplikant odpowiada na pytania dotyczące swojej tożsamości, planu podróży i ewentualnych wcześniejszych wizyt na terenie Wielkiej Brytanii. Po przesłaniu formularza decyzja o przyznaniu ETA zapada zazwyczaj w ciągu trzech dni roboczych. W wyjątkowych przypadkach procedura może się wydłużyć, dlatego zaleca się składanie wniosku z odpowiednim wyprzedzeniem – najlepiej na co najmniej tydzień przed planowaną podróżą. Koszt uzyskania ETA wynosi 16 funtów brytyjskich, czyli około 80 zł. Opłata ta jest bezzwrotna, niezależnie od wyniku rozpatrzenia wniosku. Po co Brytyjczykom ETA? ETA jest ważna przez dwa lata od daty zatwierdzenia lub do momentu wygaśnięcia paszportu, z którym została powiązana – w zależności od tego, co nastąpi wcześniej. Zezwolenie umożliwia wielokrotne przekraczanie granicy w tym okresie, ale każdy pobyt nie może przekraczać sześciu miesięcy. Brak ważnej ETA może skutkować odmową wejścia na pokład samolotu lub niewpuszczeniem na teren Wielkiej Brytanii. Warto więc przed podróżą dokładnie sprawdzić, czy wszystkie dokumenty są aktualne i zgodne z nowymi wymogami. Wprowadzenie systemu ETA to część szerszego programu modernizacji brytyjskiego systemu granicznego. Celem zmian jest zwiększenie bezpieczeństwa, skuteczniejsza kontrola nad ruchem migracyjnym oraz przyspieszenie procesów odprawy na granicach. Podobne rozwiązania od lat funkcjonują m.in. w Stanach Zjednoczonych (ESTA), Kanadzie (eTA) czy Australii. W najbliższych latach także Unia Europejska planuje wdrożenie podobnego systemu – ETIAS. Źródło: gov.uk Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Pod miastem odkryto nieznane tunele. Ich liczba dochodzi do blisko tysiąca
Pod angielskim miastem Nottingham znajdują się setki tuneli wykutych w piaskowcu. Wiele z nich powstało już w średniowieczu. Niedawno odkryto kolejne. Jaka była ich funkcja?
Spis treści: Podziemne miasto w Nottingham Tuneli jest więcej, niż sądzono Jedną z największych atrakcji turystycznych Nottingham jest „Miasto jaskiń”. W ten sposób reklamowany jest system tuneli wykuwanych w piaskowcu przez setki lat. Do XIX wieku były to domostwa biednych mieszkańców miasta. Podziemne miasto w Nottingham Ale funkcje tuneli były i nadal są różne. Pierwsze wzmianki o jaskiniach pochodzą z IX wieku, kiedy to walijski biskup Asser nazwał Nottingham „Tig Guocobauc”, co w starobrytyjskim oznaczało „dom jaskiń” lub „miejsce wielu jaskiniowych mieszkań”. W XV wieku znajdowała się tam jedyna znana w Wielkiej Brytanii podziemna garbarnia. Niektóre jaskinie służyły jako tajne miejsca spotkań, a nawet do prowadzenia nielegalnej działalności. Ze względu na stałą, niską temperaturę, jaskinie idealnie nadawały się do przechowywania piwa i wina. Wiele starych pubów w Nottingham nadal posiada i wykorzystuje w ten sposób podziemne tunele. Natomiast w okresie II wojny światowej ludność cywilna chroniła się tam przed niemieckimi nalotami. Tuneli jest więcej, niż sądzono Do tej pory naukowcy mówili o ponad 800 tunelach pod Nottingham. Teraz poinformowano o odkryciu kolejnych. Archeolog Scott Lomax przekazał, że jest ich co najmniej 924. – Jestem przekonany, że w ciągu najbliższego roku będziemy mogli powiedzieć, że Nottingham ma ponad 1000 jaskiń reprezentujących 1000 lat historii – przekazał badacz cytowany przez „Heritage Daily”. Kiedy urząd miejski w Nottingham rozpoczął dokumentację jaskiń w 2009 roku, naliczono ich wówczas zaledwie 425. Jak widać, w ciągu kilkunastu lat ta liczna podwoiła się, a wygląda na to, że odkryć będzie jeszcze więcej. Część z nich zostało zniszczonych na skutek działalności w XX wieku. Najnowsze odkrycie jaskini miało miejsce podczas prac drogowych. Tunel ma 17 metrów długości i 4 metry szerokości, a dostęp do niej odbywał się przez okrągły w planie szyb. – Te najnowsze odkrycia jeszcze bardziej umacniają reputację Nottingham jako miasta o największej liczbie jaskiń w Europie, którego unikalne podziemia oferują wgląd w życie [ludzi – przyp. red.] od czasów średniowiecza – podkreślił Lomax. Źródło: Heritage Daily Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jaki był brytyjski humor w średniowieczu? Przypominał Monty Pythona
Brytyjski humor wyróżnia się bezpośredniością i pikanterią. Jak żartowali poprzednicy współczesnych stand-uperów? Badacze dotarli do rękopisu z XV w.
W tym artykule: Czym zajmowali się minstrele? Brytyjski humor w średniowiecznym wydaniu Poprzednicy Monty’ego Pythona Brytyjski humor może wzbudzać kontrowersje. Opiera się na wyśmiewaniu absurdów codzienności, ale komicy nie stronią od komentowania nawet najbardziej wrażliwych kwestii społecznych czy osób publicznych. Niecenzuralnym słowom może towarzyszyć niemalże grobowa powaga. I choć żarty Brytyjczyków są w stanie urazić, mają więcej zwolenników niż przeciwników. Świadczy o tym, chociażby niesłabnąca popularność Monty Pythona czy serialu „The Office” (amerykańska wersja to adaptacja brytyjskiej). Czy Brytyjczycy zawsze mieli taki cięty humor? Najnowsze odkrycie naukowca z Uniwersytetu w Cambridge dowodzi, że tak. Badacz dotarł do XV-wiecznych opisów średniowiecznych występów komediowych na żywo. Dowcipy uderzały w królów, księży i ​​chłopów. Nie brakowało też elementów slapsticku, co do dziś jest domeną Brytyjczyków, a w szczególności Jasia Fasoli. Czym zajmowali się minstrele? Minstrele byli w średniowieczu grupą wędrownych muzyków i komediantów. Zabawiali ludzi pieśniami oraz historiami, i na jarmarkach, i na magnackich salonach. Uważa się, że wielu minstreli miało też normalne zajęcia i zawody, na przykład jako handlarze. Koncertowali natomiast w weekendy i wieczorami. Niektórzy podróżowali po całym kraju, podczas gdy inni trzymali się stałych miejsc. Co ciekawe, o ile ta profesja często pojawia się w literaturze czy filmach, o tyle życiorysów konkretnych minstreli praktycznie nie ma. Historycy docierali co najwyżej do ich imion i instrumentów, na których grali. Tym cenniejsze jest odkrycie, jakiego dokonał dr James Wade z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Cambridge i Girton College. Podczas badań w Bibliotece Narodowej Szkocji natknął się na rękopis podpisany: „Przez mnie, Richard Heege, ponieważ byłem na tej uczcie i nie piłem”. Skrybowie nie mieli w zwyczaju zostawiać żartobliwych inskrypcji, dlatego Wade postanowił wszcząć historyczne śledztwo. Brytyjski humor w średniowiecznym wydaniu Wygląda to to, że Heege miał poczucie humoru i zamiłowanie do literatury, które inni mogli uważać za zbyt niskie, by zachować je w rękopisie. – Większość średniowiecznej poezji, pieśni i opowieści zaginęła [...] Rękopisy często zawierają relikty sztuki wysokiej. To jest coś innego. To szalone i obraźliwe, ale równie wartościowe. Stand-upy zawsze wiązały się z podejmowaniem ryzyka, a te teksty są ryzykowne! Naśmiewają się ze wszystkich – tłumaczy dr Wade cytowany przez Eurekalert. Jako to możliwe, że zapisy odkryto dopiero teraz? Poprzednie badania koncentrowały się na tym, jak powstał manuskrypt. Tym samym przeoczono jego komediowe znaczenie. Badacz połączył fakty wskazujące na dowcipny repertuar minstrela. Teksty są humorystyczne i przeznaczone do występów na żywo. Między kolejnymi opowieściami narrator kazał słuchaczom uważać i podać mu drinka. Według naukowca ​​minstrel zapisał część swojego występu, ponieważ liczne nonsensowne sekwencje byłyby trudne do zapamiętania i powtórzenia. Poprzednicy Monty’ego Pythona – Mamy tutaj artystę, który sam się wykreował, z bardzo niewielkim wykształceniem, tworząc naprawdę oryginalny, ironiczny materiał. Uzyskanie wglądu w kogoś takiego z tego okresu jest niezwykle rzadkie i ekscytujące [...] Te teksty serwują wszystko, to komediowa uczta. Autoironia i robienie z publiczności przedmiotu żartów jest nadal bardzo charakterystyczne dla brytyjskiego stand-upu – dodaje. I tak na przykład w jednej z historii znajduje się tekst pijackiej piosenki: „Bóg nie kocha ani konia, ani klaczy, ale wesołych ludzi, którzy zaglądają do kielicha”. Inna opowieść traktuje o trzech królach, którzy jedli tak dużo, że z ich brzuchów wyskoczyły woły walczące na miecze. Dr Wade tłumaczy, że w ten sposób minstrel zredukował szlachtę do przyziemnych rozrywek, takich jak obżarstwo. W kolejnym rękopisie pojawiają się z kolei Robin Hood, niedźwiedzie walczące z trzmielami, zabójcze zające (podobne do morderczego królika z filmu „Monty Python i Święty Graal”) i... imprezujące świnie. Specjalista z Cambridge komentuje, że w średniowieczu ludzie „bawili się znacznie częściej niż my dzisiaj, więc minstrele mieli mnóstwo okazji do występów”. Jak uważa, ​​jest mało prawdopodobne, aby przetrwały pisma minstreli, dlatego badacze powinni szukać innych rodzajów dowodów, takich jak teksty Hegge’a, które są cennym świadectwem satyrycznych występów na żywo. Źródło: The Review of English Studies Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W Anglii odkryto prototyp Stonehenge. Założenie jest starsze od piramid o kilkaset lat
Okrągłe w planie wielkie założenie Flagstones w hrabstwie Dorset w Anglii jest najstarszą tego typu budowlą znaną z Wielkiej Brytanii. Być może był to wzór dla późniejszych architektów, którzy wykonali Stonehenge.
Spis treści: Nietypowy cmentarz i założenie ceremonialne sprzed tysięcy lat Flagstones kluczem do zrozumienia Stonehenge? Stonehenge ciągle jest celem badań archeologów Chyba najbardziej znanym megalitem świata jest Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Uwagę przykuwa zarówno jego okrągłe rozplanowanie, jak i wykorzystanie wielkich głazów. Miejsce to obrosło szeregiem legend i mitów. Jednak dziś wiemy o nim już całkiem dużo i megalit ten skrywa coraz mniej tajemnic. Nowe informacje na jego temat i budowli, która stała w tym samym miejscu setki lat wcześniej, udało się pozyskać kilkadziesiąt kilometrów na południe. Nietypowy cmentarz i założenie ceremonialne sprzed tysięcy lat W latach 1986–1987 archeolodzy przeprowadzili wykopaliska na przedmieściach miasta Dorchester na stanowisku archeologicznym znanym jako Flagstones. Miejsce to położone jest jakieś 70 km w linii prostej od Stonehenge. Dziś po nim nie ma śladu – jest tam obwodnica Dorchester. Szybko okazało się, że mają do czynienia z niezwykłym założeniem. Jego plan był okrągły, a średnica wynosiła około 100 metrów. Tworzyło go kilka koncentrycznych wałów i rowów, w które wkopywano zmarłych. W obrębie tego założenia znaleziono 8 grobów. Jednak zdaniem badaczy nie był to tylko cmentarz, ale też miejsce odprawiana różnego rodzaju ceremonii i spotkań. Na potrzeby najnowszego badania naukowcy postanowili zweryfikować wiek tego miejsca. Okazało się, że powstało kilkaset lat wcześniej, niż do tej pory sądzono. Kilkanaście pobranych próbek do datowania radiowęglowego pokazało, że pochodzi z około 3200 roku p.n.e. Próbki pobrano zarówno ze szczątków ludzkich, ale też poroża jelenia szlachetnego i węgli drzewnych. To ustalenie opublikowali eksperci z University of Exeter i Historic England na łamach czasopisma „Antiquity”. Dlaczego jest tak ważne? Flagstones kluczem do zrozumienia Stonehenge? Słynny megalit Stonehenge powstał około 2600–2500 lat p.n.e. Nie zmienia to faktu, że w tym samym miejscu kilkaset lat wcześniej istniało już okrągłe w planie założenie. Podobnie jak Flagstones miało średnicę około 100 metrów. Do tego wczesnego Stonehenge prowadziły dwa wejścia przez wał ziemny – nie było jeszcze wówczas raczej wielkich głazów, ewentualnie nieco mniejsze kamienie. Założenie to było częściowo otoczone przez drewniane słupy. Wewnątrz odkryto kilkadziesiąt pochówków ciałopalnych. To „wczesne Stonehenge” jest bardzo podobne do założenia z Flagstones. Tyle, że z nowych ekspertyz wynika, iż to drugie miejsce jest starsze o kilkaset lat i jest to tym samym najstarsze założenie tego typu w Wielkiej Brytanii. Oznacza to, że Flagstones mogło być prototypem Stonehenge, ale raczej tego w jego najwcześniejszej fazie istnienia. – Chronologia Flagstones jest niezbędna do zrozumienia zmieniającej się sekwencji założeń ceremonialnych i pogrzebowych w Wielkiej Brytanii. Siostrzaną konstrukcją do Flagstones jest Stonehenge, którego pierwsza faza jest niemal identyczna, ale datuje się ją na około 2900 lat p.n.e. Czy Stonehenge mogło być kopią Flagstones? A może te odkrycia sugerują, że nasze obecne datowanie Stonehenge może wymagać rewizji? – mówi dr Susan Greaney z Uniwersytetu w Exeter. Stonehenge ciągle jest celem badań archeologów Zarówno Stonehenge, jak i otoczenie tego pradziejowego monumentu jest ciągle celem prac naukowców. Badacze nie mają wątpliwości, że konstrukcja kamienna, które powstała tam 2500 lat p.n.e. była związana z ówczesną religią i wierzeniami. Zwrócono uwagę na nieprzypadkową lokalizację kamieni sarsenowych umieszczonych w centrum budowli w połowie III tysiąclecia. Gdy staniemy w centrum kręgu w dniu przesilenia letniego, wschodzące słońce dostrzeżemy tuż na lewo od Heel Stone – megalitu umieszczonego poza kręgiem. Nieco dalej stał drugi głaz. Oznacza to, że słońce wschodziło tego dnia między nimi. Ten spektakl można obejrzeć co roku w Stonehenge na własne oczy. Tysiące osób przybywają 21 czerwca, by go zobaczyć. Wówczas wstęp do tego megalitu jest wolny. A niektórzy nawet odprawiają z okazji przesilenia letniego rytuały. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto największą budowlę z epoki wikingów w Anglii. Ma tysiąc lat
Obszerny budynek z epoki wikingów, o powierzchni większej niż kort tenisowy, odkryli archeolodzy na farmie w północno-zachodniej Anglii. Była to część posiadłości należąca do lokalnego wodza lub króla.
Spis treści: Zagadkowa budowla z czasów średniowiecza Starsza niż sądzono. Największa budowla z czasów wikingów Czyją własnością była farma? Wciąż są znaki zapytania Historia Anglii jest ściśle związana z wojowniczymi Skandynawami. Wikingowie po raz pierwszy przybyli na wyspę pod koniec VIII wieku. Zapoczątkowało to okres kilkusetletnich zmagań o władzę z najeźdźcami. W 865 roku grupa wojowników z Danii podbiła kilka angielskich królestw. Anglosasom udało się wyprzeć Duńczyków w 954 r., ale nie na długo. W pierwszej połowie XI wieku Anglią władał duński król, Knut Wielki. W 1066 roku potomkowie Skandynawów zamieszkujący Francję – Normanowie – podbili wyspę. Zagadkowa budowla z czasów średniowiecza To właśnie z tych burzliwych czasów przełomu tysiącleci pochodzi najnowsze odkrycie angielskich archeologów. W 2022 roku badacze analizowali zdjęcia satelitarne pól uprawnych należących do High Tarns Farm w miejscowości Silloth. Wśród zbóż dostrzegli zarysy wielkiej konstrukcji. Początkowo sądzili, że są to zabudowania farmy związanej z pobliskim klasztorem założonym około 1200 roku – to ich poszukiwali. Te przypuszczenia zweryfikowano dopiero w czasie wykopalisk, które przeprowadziła organizacja Grampus Heritage and Training Limited pod kierunkiem Marka Grahama. Budowla jest faktycznie spora. Ma 50 m długości i 15 m szerokości w najszerszym miejscu. Archeolodzy byli zaskoczeni jej rozplanowaniem – nie pasowało do koncepcji na temat założenia związanego z cysterskim klasztorem. Kropkę nad i postawiły dopiero wykopaliska przeprowadzone w 2024 roku. Wzięło w nich udział kilkudziesięciu wolontariuszy. Tak szeroko zakrojone prace przyniosły zaskakujące rezultaty. Starsza niż sądzono. Największa budowla z czasów wikingów Okazało się, że była to budowla słupowa – po palach zachowały się doły. Wnętrze było podzielone na trzy części, bo wzdłuż dłuższej osi biegły dwa rzędy słupów, które wspierały dach. Budynek nie był prostokątny, ale obły w planie. Na razie zbadano jego centralną część, ale ze względu na działalność rolniczą nie znaleziono wewnątrz żadnych zabytków. – Tak duży budynek mógł być wielofunkcyjny i do pewnego stopnia podzielony, dlatego mamy nadzieję, że w przyszłości uda nam się zbadać jego północną i południową część – przekazali badacze National Geographic Polska. Pobrano próbki materiału organicznego i wykonano datowanie radiowęglowe. Okazało się, że konstrukcję wzniesiono na przełomie X/XI wieku. Zatem nie jest w żaden sposób związana z cysterskim klasztorem Holme Cultram – powstała znacznie wcześniej. Zdaniem badaczy, jest to największa budowla z epoki wikingów, jaką odkryto i odkopano w Wielkiej Brytanii. To znalezisko cieszy badaczy Kumbrii, bo istnieje bardzo niewiele namacalnych śladów z tego okresu w formie budowli. Ślady wpływów wikińskich zachowały się za to w formie nazw miejsc, dialektów i pochówków. – Znaczenie tego odkrycia, rzucającego światło na wczesne średniowiecze i strukturę społeczną w wiejskiej Kumbrii i szerzej, jest trudne do przecenienia – podkreślają badacze. Czyją własnością była farma? Wciąż są znaki zapytania Do obszernej budowli przylegał dół do produkcji węgla drzewnego i miejsce do suszenia zboża – zachowały się ziarna zwęglonego owsa. Ta druga instalacja uzyskała szerokie datowanie – od 990 do 1180 r. Może to oznaczać, że powstała trochę później niż sąsiadująca budowla, która z pewnością pochodziła z przełomu X i XI wieku. Najbardziej prawdopodobne jest, że kompleks ten stanowił centrum wczesnośredniowiecznego folwarku. Zagadką jest, do kogo należała ta farma. Na razie nie udało się znaleźć artefaktów, które by dały jednoznaczną odpowiedź. Należy pamiętać, że były to czasy walk z najeźdźcami ze Skandynawii i władza przechodziła z rąk do rąk. Jednak forma założenia może wskazywać na jego związek z wojowniczymi Duńczykami, bo podobnie rozplanowane farmy znane są ze Skandynawii w tym czasie. Kumbria była najeżdżana przez wikingów od IX wieku, więc ich wpływy nie powinny zaskakiwać. Archeolodzy sugerują, że farma należała do wodza lub króla. Niestety, na temat tego regionu Anglii z tych czasów mamy bardzo mało danych historycznych. Może dalsze wykopaliska rzucą nowe światło na burzliwy okres dziejów tego hrabstwa? Źródło: Grampus Heritage & Training Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.