To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Cywilizacje Majów i Angkor Wat – wspólna przyczyna ich upadku. Grozi też nam
Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Nie była to jedyna cywilizacja, którą to spotkało.
Spis treści: Geoinżynieria Majów Majowie w drodze do upadku Klimat kontra Angkor Wiele przyczyn upadku Angkoru Każda cywilizacja upada Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? Majańska cywilizacja miejska kwitła wbrew znacznym ograniczeniom narzuconym przez przyrodę w latach 250–900 n.e., czyli w epoce zwanej okresem klasycznym w historii Majów. Ich biegłość w architekturze odzwierciedlała postępy w matematyce, astronomii i sztuce. Geoinżynieria Majów Majowie potrafili wpływać na hydrologię regionu przez zmianę podziemnych lejów krasowych w zbiorniki zasilające system intensywnego nawadniania upraw na tarasach rolnych. Las deszczowy został wyrżnięty na skutek wzmożonego rolnictwa żarowego [polegającego na wycinaniu i paleniu lasów – przyp. tłum.]. Umiejętność kontrolowania środowiska pozwoliła tamtejszej populacji w okresie klasycznym szybko się rozrosnąć. Budowa monumentu – znaku bogactwa i śmiałości – osiągnęła szczyt pod koniec tego okresu. Legendarne wysokie zabudowania w Tikalu datuje się na okres tego gorączkowego boomu. Ale gdy działalność przyspieszała, nagle wszystko upadło. Lidar pokazał skalę majańskiego megalopolis, a nowoczesna technologia częściowo wyjaśniła także jego upadek. Stephens mógł wyobrażać sobie, że Majowie mieszkali w miastach zacienionych koroną dżungli, ale niedawne analizy próbek pyłków dowiodły, że pod koniec VIII wieku n.e. Jukatan był wylesiony. Miasta i pola rozlewały się po ogołoconych równinach. Wielkie drzewa ścięto i spalono, aby produkować gips w przemysłowych ilościach. Trzeba było spalić 20 drzew, żeby uzyskać 1 metr kwadratowy tynku wapiennego. Obnażoną ziemię wykorzystywano w celach rolniczych. Gęb do wykarmienia przybywało, a ekosystem naprężał się do granic możliwości. Majowie potrafili przystosowywać się do warunków i łagodzić częste susze wytrawnymi technikami zarządzania, ale nie umieli zaadaptować się do kryzysu, który rozpoczął się około 760 roku. Próbki lodu pobrane z Grenlandii pokazują, że mniej więcej w tym czasie promieniowanie słoneczne nagle osłabło. Temperatury na półkuli północnej spadły na łeb, na szyję, a globalne układy pogodowe przesunęły się na północ. Atlantycki deszcz, który nawadniał Jukatan, nie przyszedł. Próbki osadu z jezior w tym regionie potwierdzają, że Majów dotknęła długa i wyjątkowo surowa susza. Ponadto żyli oni na obszarze już i tak zagrożonym z powodu utraty lasu deszczowego. Majowie w drodze do upadku W dobie katastrofy – po części ludzkiej, po części naturalnej – mieszkańcy zaczęli opuszczać miasta jedno po drugim i zostawiać je przyrodzie. Glebę na półwyspie wyjałowiły deforestacja, erozja i nadmierna eksploatacja. Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Miasta walczyły ze sobą o kurczące się zasoby. Szlaki handlowe, które przecinały niziny i wzbogacały je po drodze, zastąpiono drogami morskimi. W 900 roku Tikal był niemal pusty, stał się jednym z kilkudziesięciu wymarłych miast. Las deszczowy szybko powrócił. Ekosystem mógł w pełni się odrodzić, zanim Avendaño prawie tysiąc lat później przypadkiem natknął się na lasy, ale miasta nigdy się nie odrodziły. Klimat kontra Angkor W Kambodży korzenie gigantycznego baniana (figowca bengalskiego), który wyglądał jak nie z tego świata, mocno obej­mują wspaniałe budowle Angkoru, w XI–XIII wieku n.e. największego miasta na świecie. Angkor, podobnie jak Tikal, był ogromną, rozproszoną aglomeracją, zajmującą teren o powierzchni współczesnego Paryża, na którym mieściło się prawie 1 000 000 osób. Tak jak u Majów, tu też bazowano na zaawansowanej sieci hydraulicznej. I, podobnie jak w majańskich miastach, kambodżańskie megalopolis też niezwykle obciążało ekosystem. Ogromny obszar miejski został zamieniony w wyrafinowaną infrastrukturę sieci wodnych dorzeczy, retencji i redystrybucji, złożoną z kanałów, rowów nawadniających i zbiorników, które radziły sobie z miesiącami suszy oraz intensywnymi monsunowymi opadami deszczu. Miejski styl życia na ogromną skalę obserwowany w Kambodży był możliwy dlatego, że dokonywano redystrybucji wody na obszar ponad 1000 kilometrów kwadratowych, co umożliwiało całoroczne uprawianie roli. Miejską maszynę napędzała spora i wysoce kontrolowana siła robocza. Miejski teren zbiegał się z wiejską ziemią. W rzeczywistości brakowało jakiegokolwiek rozróżnienia między nimi, ponieważ Angkor był jak przerośnięta wioska w podmokłym otoczeniu, z rzadką zabudową mieszkalną zbitą na kopcach wśród pól ryżowych. Setki kilometrów kwadratowych lasu zostały obnażone po to, by stworzyć otwarty i niezwykle przebudowany krajobraz miejski. Zdolność tak kompletnego manipulowania środowiskiem była źródłem siły Angkor i umożliwiła wykarmienie 1 000 000 mieszkańców. Była też jego największą słabością. Dendrochronologia mówi nam o tym, że stały ląd Azji Południowo-Wschodniej dotknęła zmiana klimatu spowodowana przejściem od średniowiecznego optimum klimatycznego do małej epoki lodowcowej. Kanały zamulił osad, który spłynął ze wzgórz razem z nietypowo intensywnymi opadami deszczu, które dręczyły megalopolis powodziami. Ulewy, jak podpowiada nam dendrochronologia, przychodziły jednak między długimi okresami suszy od XIV do XV wieku – był to zarówno najbardziej mokry, jak i najbardziej suchy czas w całym tysiącleciu. Monsun stał się groźnie nieprzewidywalny. Drwił sobie z wyszukanego systemu inżynieryjnego, zaprojektowanego z uwzględnieniem dość przewidywalnego (choć wymagającego) klimatu. System nie mógł poradzić sobie z erozją ani osadem, w dużej mierze spowodowanymi wiekami wylesiania. Populacja zaczęła maleć, dżungla znów pochłonęła nieustannie kurczące się peryferia konającego miasta. Gdy ludzie opadli z sił, nie można już było utrzymać skomplikowanych wodociągów. Dlatego temu, co pozostało z Angkoru, jeszcze bardziej zagrażały powodzie. W końcu mieszkańcy opuścili wspaniałe średniowieczne miasto. Została w nim mała grupa sumiennych mnichów, przestrzegających religijnych rytuałów. Wiele przyczyn upadku Angkoru Nowoczesny analityk systemów przyjrzał się temu, co zdarzyło się w Angkorze, i dostrzegł proces „kaskadowego niepowodzenia decydującej infrastruktury w następstwie skrajnego klimatu”. Zarządzanie wodą w mieście składało się z wielu oddziałujących na siebie i współzależnych elementów. Drobne problemy w funkcjonowaniu złożonego systemu, wywołane zmianą klimatu, wywołały falę potęgujących się porażek. Osiągnęła punkt krytyczny, po przekroczeniu którego powrót do normy nie był możliwy. Nie była to nagła, apokaliptyczna katastrofa – raczej stopniowe pogarszanie się miejskiego środowiska przez kilkadziesiąt lat, aż porzucenie go stało się jedynym wyjściem. Średniowieczny Angkor, jak dowiedli naukowcy, ma liczne wspólne cechy techniczne z dzisiejszymi skomplikowanymi systemami. Powinniśmy widzieć w tym, co się stało, ostrzeżenie. Każda cywilizacja upada Upadek miast Majów oraz Angkoru w obliczu chwiejności klimatycznej to nie są odosobnione przypadki. Imperium akadyjskie w Mezopotamii przeżyło dezurbanizację w wyniku starożytnej megasuszy, kiedy od około 2200 roku p.n.e. obserwowano znaczne ochłodzenie powierzchni subpolarnego Oceanu Atlantyckiego. Efekt domina rozpoczął się wraz z globalną zmianą klimatu, łącznie z wyjaławianiem się Azji Południowo-Wschodniej. Zmiana osłabiła też azjatycki monsun, co skutkowało porzuceniem około 1800 roku p.n.e. kilkudziesięciu ogromnych miast składających się na cywilizację doliny Indusu. Gdy poziom mórz opadł, rzeki zmieniły bieg, a systemy irygacyjne zostały zarzucone, wspaniałe miasta Mezopotamii – kolebkę cywilizacji miejskiej – w końcu pochłonęła pustynia. Miasta upadły z wielu przyczyn. Jeśli w grę wchodził klimat, często był on tylko jednym z wielu czynników. Kiedy dochodziło do katastrofy, a potem porzucenia miasta, nie działo się to z dnia na dzień, ale trwało pokolenia. Ludność rozpierzchała się do innych regionów, osiedlała się w innych ośrodkach miejskich lub zmieniała sposób życia. Społeczeństwa przeważnie potrafiły dojść do siebie po kataklizmach. Choć znikały pojedyncze miasta, miejski styl życia miał się dobrze. Majowie są rzadkim przykładem ludu, który zrezygnował z życia w ośrodkach miejskich. Jeśli porzucano je na rzecz dżungli lub pustyni. Dochodziło do tego, ponieważ społeczeństwa nie potrafiły przewidzieć zmieniających się warunków środowiskowych ani przystosować się do nich. Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? My jesteśmy w lepszej sytuacji, możemy prognozować zmiany i adaptować się do nich. Miasta są wytrzymałe, tak samo jak ich mieszkańcy, potrafiący przetrwać niszczycielskie katastrofy – nawet ataki atomowe. W dziejach ośrodków miejskich obserwujemy ciągłą ewolucję i odnowę. Zdolność do metamorfozy sprawiła, że nasza zurbanizowana historia od 600 lat jest trwała i pełna sukcesów. Zbite, zaludnione miasta – wiele z nich leży na wybrzeżu – są szczególnie narażone na załamanie klimatu. Żyją jednak w cieniu katastrofy i dają znaki, że przystosowują się do panujących warunków. To jest przedruk z książki autorstwa Bena Wilsona pt. „Miasto i dżungla. Jak natura wrosła w cywilizację”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Moniki Skowron. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
To nie tylko ozdoba. "Święty tatuaż" ma moc [GALERIA]
Działa jak kamizelka kuloodporna i płaszcz przeciw problemom. Sak Yant, w dosłownym tłumaczeniu „święty tatuaż” pochodzi z angkor, starożytnego państwa Khmerów. Sprawia, że żołnierzy nie imają się kule, bokserów ciosy, a gwiazd filmowych Hollywood zawiść branży.
Mistrzem ceremonii powinien być buddyjski mnich. Ale nie musi. Siła tatuażu zawarta jest w jego wzorze i zapisanych mantrach, a nie w tym, kto go wykonuje. I tak wytatuowany hanuman, czyli bóg małpa, daje siłę wielkiego wojownika. Smok zapewnia odwagę i mądrość. A gekon sprawia, że kochasz i będziesz kochany. Podstawowe wzory mają nawet tysiąc lat. Mistrzowie od wieków dodają jednak nowe elementy, które objawiły im się w medytacjach. Nałożenie tatuażu to bardzo ważna chwila, która może zadecydować o całym życiu. Dlatego na ceremonię można zaprosić bliskich. Na początek mistrz miesza barwnik z wodą i sterylizuje we wrzątku bambusowe lub metalowe szpikulce. Te tradycyjne, używane w świątyniach mają nawet pół metra długości. W tym samym czasie artysta tłumaczy znaczenie wzoru i instruuje, jak należy się zachowywać przez następne dni. Aby tatuaż nie stracił mocy, po jego nałożeniu nie wolno rozmawiać z nikim przez trzy dni i trzy noce. Jeśli przerwie się milczenie, jedynym wyjściem, aby Sak Yant dalej działał, jest przestrzeganie pięciu buddyjskich abstynencji do końca życia: nie wolno oszukiwać, być pod wpływem alkoholu, ulegać pożądaniu seksualnemu, kraść i zabijać. Jeśli jednak wytrwa się w ciszy, i tak zabroniona jest arogancja, kradzież, posiadanie więcej niż jednej żony, jedzenie psiego mięsa oraz chodzenie pod domami zbudowanymi na palach. Inaczej magia przestaje działać. Kiedy tusz odpowiednio zgęstnieje, mistrz wyjmuje narzędzie z wrzątku i pociera końcówkę pociętymi cytrynami. Systematycznie, trochę jak maszyna do szycia nakłuwa skórę, wbijając w nią kropelki barwnika. Zaczyna od środka i rozprzestrzenia wzór na boki, nie przestając recytować mantr. Od czasu do czasu ściera szmatką wypływający ze skóry nadmiar atramentu. Gdy tatuaż jest gotowy, mistrz musi go jeszcze konsekrować. Zapala pięć świec i pięć kadzideł symbolizujących pięć inkarnacji Buddy. Tatuaże najpopularniejsze są wśród ludzi, którym na co dzień zagraża niebezpieczeństwo – żołnierzy, gwiazd tajskiego boksu, policjantów. Ludzie wierzą, że to dzięki Sak Yant uniknęli kuli w czasie strzelaniny i cało wyszli z wypadku samochodowego. W siłę świętych tajskich tatuaży wierzy też Angelina Jolie, która w świątyni w Tajlandii wytatuowała sobie na łopatce mantrę, zaś niżej na plecach tygrysa. Jest wyjątkiem. Kobiety zazwyczaj proszą o tatuaż niewidoczny, który wykonuje się poprzez wstrzyknięcie pod skórę bezbarwnego oleju. Od wieków wzory Sak Yant stosuje się także na tkaninach, a od niedawna na karoseriach samochodów. Też działają. Święty tatuaż można zrobić w wielu miejscach Tajlandii, Kambodży, Laosu, a ostatnio także Singapuru. Tajowie uważają jednak, że najlepiej przyjechać po niego do Wat Bang Phra, blisko tysiącletniej świątyni znajdującej się 50 kilometrów od Bangkoku. To tu raz do roku odbywa się festiwal tatuaży. Można zrobić sobie kolejny wzór, a także odnowić siłę zawartą w starym. Wielu uczestników popada wówczas w ekstazę. Tajowie przeistaczają się w syczące gekony, wrzeszczące małpy i ryczące smoki. Właśnie takie jakie noszą na skórze.
Te malowidła do niedawna były niewidoczne. Miliony turystów przechodziły obok nieświadomie
Fascynujące! Coś, co do tej pory uznawano za zwykłą plamę na ścianie okazało się cennym śladem dawnej kultury. Pomogła zaawansowana technologia.
Wzniesiony dziewięć wieków temu na terenie dzisiejszej Kambodży Angkor Wat przyciąga miliony gości. Niektórzy ciągną tu z pobudek religijnych – do buddyjskiej świątyni, pierwotnie poświęconej hinduskiemu bogowi Wisznu. Innych interesują słynne rzeźby. Natomiast zespół archeologów skupił uwagę na mniej oczywistej atrakcji – około 200 malowidłach z XVI w., dotąd niewidocznych. Aby znów ujrzały światło dzienne, Noel Hidalgo Tan wykorzystał technikę, która łączy fotografię cyfrową z analizą komputerową. – To, co kiedyś wydawało się plamą na ścianie, stało się rysunkiem dwóch słoni lub całą orkiestrą – mówi. – Przeznaczenie tej sztuki nie jest znane, ale dalsze badania być może dadzą nam wgląd w historię tego zabytku. Tan podejrzewa, że niektóre malowidła mogły powstać na zamówienie króla. Tekst: Catherine Zuckerman
Co łączy piramidy z całego świata? Tajemnicze budowle od Azji, przez Afrykę po Amerykę
Egipskie piramidy to największe i najstarsze budowle tego typu na świecie. Ale przecież znały je też inne cywilizacje. Dlaczego zatem w różnych częściach globu budowano przed wiekami podobnie?
Choć w turystycznych folderach wciąż prezentują się dumnie na tle pustyni, piramidy w Gizie to dziś przedmieścia wielomilionowego Kairu. Sąsiadujące z nimi wiecznie niedokończone wielopiętrowe budynki mieszkalne odzierają starożytne budowle z majestatu. Bezużyteczna i głupia manifestacja królewskiego bogactwa – pisał o piramidach rzymski historyk Pliniusz. A jednak, jak zauważa Sławomir Paweł Markowski, autor W kręgu piramid Egiptu, spełniły swoją funkcję – dały nieśmiertelność władcom półpustynnego kraju na północy Afryki. Żeby wejść do piramidy Mykerynosa, trzeba kucnąć i schylić głowę podczas stopniowego schodzenia w dół pochyłego korytarza. To nie jest miejsce dla klaustrofobów. Surowe, nieprzyjazne wnętrze budzi podziw, choć to tylko najmniejsza z trzech budowli w Gizie, sięgająca raptem 65,5 m.Niemal tyle co 20-piętrowy blok mieszkalny. To klasyczna, ostrosłupowa piramida. Jedna z wielu, jakie wybudowano w dorzeczu Nilu. Skąd piramidy w głowach? Dlaczego budowniczowie nadali im takie, a nie inne kształty? Na to pytanie architekci mają swoją odpowiedź, a religioznawcy swoją. Piramidy Egipcjan były nie tylko grobowcami faraonów i notabli, ale też wizualizacją padających na ziemię promieni słonecznych. Celem zmarłych miało być wstąpienie do nieba, zetknięcie się ze słońcem i gwiazdami. Pochyła ściana piramidy mogła być więc symboliczną drabiną lub schodami. W tym ostatnim przypadku nie trzeba było nawet szukać metaforyczności. Pierwsze piramidy miały właśnie taki kształt i były wyższą formą mastaby – dawniejszego grobowca. W pewnym momencie zaczęto po prostu budować jedną mastabę na drugiej. Najsłynniejsza taka piramida stoi dziś w Sakkarze na południe od Kairu. Wznoszenie tego typu obiektów szybko zarzucono na rzecz ostrosłupa. O tym, że pierwsze próby nie były udane, świadczy piramida łamana z Dahszuru powstała ok. 2600 r. p.n.e. W końcu jednak wypracowano model, jaki znamy z Gizy. Ostrosłupowe piramidy z czasów IV dynastii były monumentalne. Największe – Cheopsa i Chefrena – mierzyły 146,5 i 143,5 m wysokości. Z czasem budowniczym zaczęło brakować budulca, a przedsięwzięcie przerosło możliwości królewskiego budżetu. Grobowce kolejnych władców budowano więc coraz mniejsze, choć forma została niezmieniona. Wreszcie w czasach Nowego Państwa zrezygnowano z piramid. Zamiast nich zaczęto drążyć w skale hypogea. Ale idea przetrwała. Ożywili ją zapatrzeni w królów Starego Państwa władcy nubijscy, budując piramidy na terenie dzisiejszego Sudanu. Różnią się one jednak od tych z północy. Ta sama jest forma ostrosłupa, inne rozmiary i proporcje. Mają nie więcej niż 20 m, a ich sylwetka jest o wiele bardziej smukła. Stoją blisko siebie, jakby się wspierały. To samo było natomiast ich grobowe zastosowanie. Tyle religia. A architektura? Jak powstawały piramidy w Egipcie? Teorii jest wiele. To co wiemy, zawdzięczamy rysunkom i malowidłom przedstawiającym robotników. Metody musiały być zresztą najprostsze. – W tamtych czasach nie znano materiałów, może poza bambusem, które przenosiłyby naprężenia rozciągające. Budowano więc z tych, które były pod ręką, czyli kamieni – mówi prof. dr hab. inż. Krzysztof Szulborski, kierownik Katedry Projektowania Konstrukcji Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. – W tych konstrukcjach nie ma żadnych rewelacji. Są najprostsze z możliwych, nie wymagają ani wiedzy, ani zaawansowanej technologii. Kiedy dzieci bawią się piaskiem, budują te same kształty. Mają one swoje zalety, ale i mnóstwo ograniczeń. Proszę zwrócić uwagę, że wszelkie otwory w egipskich piramidach są bardzo małe. Większych po prostu nie dało się zbudować – tłumaczy profesor. Jego słowa można odnieść do wszystkich monumentalnych budowli stawianych przez dawne cywilizacje. Kiedy pyszni władcy postanawiali postawić pomnik czy to sobie samym, czy też bogom, piramidalna konstrukcja była pierwszą, jaka przychodziła do głowy, i jedyną, jaką przy ówczesnym stanie wiedzy dało się zrealizować. Znajomy skądinąd widok musiał zaszokować Francisca Hernándeza de Córdobę i jego ludzi, gdy 3 marca 1517 r. dotarli do wybrzeży dzisiejszego Hondurasu. Na nieznanym brzegu ujrzeli szereg piramid okolonych murem. Skojarzenie nasunęło się samo. Oto Wielki Kair – oznajmił odkrywca przekonany, że widzi przed sobą budowle znane z podróży nad Nil. Podobne wrażenie musieli mieć późniejsi odkrywcy 30-metrowej świątyni Kukulkana w Chichén Itzá w Meksyku, piramid Księżyca i Słońca w Teotihuacán czy też budowli Majów z terenów dzisiejszego Hondurasu i Gwatemali. Architektura kontra natura - Indiańskie miasto El Pitalna terenie dzisiejszego Meksyku rozkwitło w połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Choć ruiny zagarnęła przyroda, wśród zieleni wyróżniają się kształty dawnych świątyń. Co z Ameryką? Przez kilka wieków spekulowano, skąd wzięły się one w Ameryce. Wielu zakładało, że majańskie i azteckie konstrukcje to wynik pracy potomków europejskich emigrantów, którzy na zachodnią półkulę dotarli przez Islandię i Grenlandię. Dopiero Amerykanin John Lloyd Stephens po latach badań stwierdził, że jukatańskie ruiny są pozostałością po tubylczej cywilizacji. Powstały bez jakichkolwiek zewnętrznych wpływów. Kształt piramidy był w każdym kraju wynikiem rozumowania, że jest to najprostszy i najpewniejszy sposób wzniesienia wysokiej budowli na mocnych fundamentach. Nie można więc na tej podstawie przypisać wspólnego pochodzenia wszystkim ludom, które wznosiły tego rodzaju budowle, nawet jeżeli budowle te wykazują bardzo podobne cechy – pisał Stephens, zauważając, że piramidy egipskie były tylko surową obudową grobowców, podczas gdy amerykańskie odznaczały się różnorodnością pod względem kształtu i ornamentyki i miały znaczenie sakralne. Takie same zastosowanie miały budowle wielu cywilizacji hinduistycznych. Bogato zdobione świątynie w kształcie piramid budowali choćby Khmerowie. Wierzyli oni, że w ten sposób odzwierciedlają kształt hinduistycznej wersji Olimpu – góry Meru będącej jednocześnie osią i pępkiem świata, otoczonej siedmioma oceanami (podobne przekonanie było obecne także w buddyzmie). Na jej szczycie żyć mieli bogowie. Stąd chęć dotykania nieba swoimi budowlami sakralnymi. Góra Meru miała mieć ponad 5200 km i na taką samą odległość sięgać w głąb ziemi. Jej ziemskie alter ego było odpowiednio mniejsze. Tak jak mityczną górę otaczały łańcuchy górskie i oceany, tak świątynie chowano za murami i fosami. Doskonale widać to chociażby w XII-wiecznej Angkor Wat, najsłynniejszej świątyni kompleksu Angkor w Kambodży. Centralna, piramidalna część świątyni ma 65 m. Kompleks świątynny ma prawie 1,5 km długości i niemal tyle samo szerokości. Do jej budowy, która trwała 37 lat, użyto więcej kamienia niż do piramidy Cheopsa. Angkor, Borobudur na indonezyjskiej Jawie, Pagan w Mjanmie, budowle w Tajlandii czy Laosie – w południowo-wschodniej Azji na każdym kroku można natknąć się na strzeliste świątynie o podobnych kształtach. Monumentalne, a jednocześnie z dzisiejszej perspektywy wyjątkowo proste. – Jeśli spojrzymy na przekrój ostrosłupa, możemy sobie wyobrazić, z jak dużymi siłami nacisku mamy w środku do czynienia – mówi prof. Szulborski. Ta prosta konstrukcja i budulec zapewniły więc dawnym piramidom nie tylko wielkość w czasach świetności, ale i trwałość na długie wieki. Sześć z siedmiu cudów starożytnego świata znamy tylko z relacji kronikarzy. Piramidy w Gizie wciąż stoją. W ruinach majańskiego miasta Tikál w Gwatemali stoi sześć piramid schodkowych zwieńczonych świątyniami i obserwatoriami astronomicznymi. Najwyższe mają ponad 60 metrów. Nie każdy czubek wieńczy piramidę Piramidy budowali dawni mieszkańcy Afryki, Ameryk, Azji. A co z Europą? Mamy kilka starożytnych piramid rzymskich budowanych pod wpływem kultury egipskiej. Prof. Anthony Harding, archeolog z Uniwersytetu Exeter, były przewodniczący Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów, przekonuje, że nic więcej nie powstało, a wszelkie piramidopodobne góry są tylko zaskakującymi formami terenu. Kilka lat temu świat obiegła informacja o ich odkryciu w Bośni. Sprawą zainteresowały się rzesze domorosłych archeologów. Jednak zawodowcy z prof. Hardingiem na czele szybko obalili tę teorię. – Jestem już od paru lat poza biznesem piramidowym. To, co widziałem w 2006 r., było z całą pewnością wytworem natury. Nigdy nie wykluczyłbym zaskakujących odkryć, gdy mamy do czynienia z prehistorią, ale te tzw. konstrukcje to czysta fantastyka. Znalazł pan zawodowego archeologa, który twierdzi inaczej?
Spodziewali się co najwyżej starej ceramiki, ale to ich zaskoczyło! W Angkor Wat odnaleziono tajemniczą statuę
Archeolodzy podczas badania Angkor Thom w Kambodży natrafili na prawie dwumetrowy posąg w doskonałym stanie. Ma przynajmniej 800 lat!
Znaleziska dokonano już drugiego dnia z 12 zaplanowanych. Posąg wykopano niedaleko budynku XII-wiecznego szpitala. W wywiadzie dla lokalnej gazety Cambodian Daily archeolodzy z organizacji zarządzającej kompleksem Angkor określili to jako "coś co zdarza się jedynie na filmach." Apsara Authority (wspomniana wyżej organizacja) opisuje, że posąg znajdował się zaledwie około 30 centymetrów. Większość zdobień zachowała się w świetnym stanie, można nawet rozpoznać z jakiego okresu pochodzi suknia wyrzeźbiona na postaci. Niestety brakuje fragmentów obu nóg posągu. Statua przedstawia strażnika, badacze są przekonani, że najprawdopodobniej strzegła ona bramy Angkor Thom. W XII wieku król Jayavarman VII wybudował 102 szpitali. Składały się one z drewnianych budynków i kamiennych kaplic. Te pierwsze przez wieki uległy rozkładowi. Na terenie kompleksu udało się rozpoznać 4 miejsca, w których miały stać szpitale przy bramach świątyni. Tan Boun Suy, szef Apsara Authority przekonuje, że król jak na ówczesne czasy miał wyjątkowe podejście do programów socjalnych. O tym, że w tamtym miejscu znajdują się szpitalne budynki przekonują także pozostałości ceramiki i dachówek. Król Jayavarman rządził Khmerami od 1181 do 1220. U szczytu swojej świetności Imperium Khmerów rozciągało się na sporych obszarach Tajlandii, Laosu i Wietnamu. Angkor Wat, co oznacza "stołeczna świątynia", zostało wzniesione ku czci boga Wisznu, a z czasem przerobione na świątynię buddyjską. Gdy w XV wieku imperium upadło miasto zostało opuszczone. Archeolodzy zgadzają się co do tego, ze odkrycie statui jest jednym z najważniejszych w ostatnich latach. Angkor Wat corocznie odwiedza około dwóch milionów turystów z całego świata. Od 1992 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Posąg zostanie przekazany do muzeum Norodom Sihanouk, gdzie zostanie wyczyszczony i udostępniony do oglądania zwiedzającym. Tekst: Sarah Gibbens Opracowanie: Błażej Grygiel Źródło: National Geographic News Jeśli też lubisz takie wrażenia, chcesz się z nami podzielić swoimi aktywnościami, zgłoś się i stwórz z nami przewodnik po Polsce Pełnej Przeżyć!
Przez 8 stuleci leżała ukryta na dnie rzeki. Niedługo będzie można ją obejrzeć
Naukowcy ustalili wiek łodzi odkrytej w pustym korycie rzeki koło Angkor Wat w Kambodży – informuje serwis internetowy Star Tribune.
Pozostałości łodzi o długości 12,8 metra, wyciosanej z jednego pnia drzewa, odkryto przypadkowo w kwietniu br. w zamulonym korycie rzeki w prowincji Siem Reap w północnej Kambodży, w pobliżu kompleksu budowli Angkoru – stolicy Imperium Khmerskiego (IX-XIV w.) w Kambodży – i słynnej świątyni Angkor Wat. Jak poinformował Long Kosal, rzecznik państwowej agencji APSARA, testy próbek łodzi wykonane w instytucie badawczym w Nowej Zelandii wykazały, że znalezisko pochodzi sprzed ok. 800 lat, z początków XIII wieku. Agencja APSARA została powołana w 1995 roku przez władze Kambodży do ochrony i zarządzania parkiem archeologicznym otaczającym kompleks Angkor, wpisany jako obiekt na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1992 roku. Odkryta łódź została tymczasowo zatopiona w stawie koło świątyni Angkor Wat dla lepszego zachowania jej w dobrym stanie do czasu, kiedy zostaną podjęte decyzje dotyczące jej konserwacji i przygotowania do ekspozycji. Wcześniej w czerwcu br. australijski archeolog dr Damian Evans, badający od kilkunastu lat kompleks Angkor, poinformował o odkryciu przez jego zespół - nowych śladów osadniczej i rolniczej infrastruktury wokół dawnej stolicy Imperium Khmerskiego - dokonanym w wyniku przeprowadzonych badań dżungli z zastosowaniem technologii skanowania laserowego. Źródło: PAP Reporterzy National Geographic Traveler odwiedzili Słowenię. Zobaczcie czym potrafi zaskoczyć ten nieduży i piękny kraj! View oEmbed on the source website
Nowe odkrycia w Kambodży. Dżungla skrywa zaginione miasta
Pod warstwą roślinności i ziemią wciąż znajdują się ukryte przed nami starożytne miasta. Opublikowane w Journal of Archeological Science zdjęcia wykonane lidarami (rodzaj radaru wykorzystujący laser) pokazują pozostałości XII-wiecznych miast w Kambodży.
Archeolodzy w Kambodży odnaleźli kilka nieopisanych wcześniej miast w okolicy świątyni Angkor Wat. O sprawie pisze dziennik Guardian. Australijski archeolog dr Damian Evans podsumowując badania w Journal of Archeological Science pisze, że znaleziska mają od 900 do nawet 1,400 lat. Część z nich dorównuje wielkością obecnej stolicy Kambodży – Phnom Penh. Badania przeprowadzono z powietrza, użyto nowczesnej technologii zdjęć lidarowych (light detection and ranging). Oprócz śladów budnków na zdjęciach widać pozostałości po systemach irygacyjnych. Według naukowców znaleziska pozwolą w przyszłości odpowiedzieć na pytanie co stało się z imperium Khmerów. Źródło: The Guardian Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website