Cywilizacje Majów i Angkor Wat – wspólna przyczyna ich upadku. Grozi też nam
Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Nie była to jedyna cywilizacja, którą to spotkało.
Spis treści: Geoinżynieria Majów Majowie w drodze do upadku Klimat kontra Angkor Wiele przyczyn upadku Angkoru Każda cywilizacja upada Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? Majańska cywilizacja miejska kwitła wbrew znacznym ograniczeniom narzuconym przez przyrodę w latach 250–900 n.e., czyli w epoce zwanej okresem klasycznym w historii Majów. Ich biegłość w architekturze odzwierciedlała postępy w matematyce, astronomii i sztuce. Geoinżynieria Majów Majowie potrafili wpływać na hydrologię regionu przez zmianę podziemnych lejów krasowych w zbiorniki zasilające system intensywnego nawadniania upraw na tarasach rolnych. Las deszczowy został wyrżnięty na skutek wzmożonego rolnictwa żarowego [polegającego na wycinaniu i paleniu lasów – przyp. tłum.]. Umiejętność kontrolowania środowiska pozwoliła tamtejszej populacji w okresie klasycznym szybko się rozrosnąć. Budowa monumentu – znaku bogactwa i śmiałości – osiągnęła szczyt pod koniec tego okresu. Legendarne wysokie zabudowania w Tikalu datuje się na okres tego gorączkowego boomu. Ale gdy działalność przyspieszała, nagle wszystko upadło. Lidar pokazał skalę majańskiego megalopolis, a nowoczesna technologia częściowo wyjaśniła także jego upadek. Stephens mógł wyobrażać sobie, że Majowie mieszkali w miastach zacienionych koroną dżungli, ale niedawne analizy próbek pyłków dowiodły, że pod koniec VIII wieku n.e. Jukatan był wylesiony. Miasta i pola rozlewały się po ogołoconych równinach. Wielkie drzewa ścięto i spalono, aby produkować gips w przemysłowych ilościach. Trzeba było spalić 20 drzew, żeby uzyskać 1 metr kwadratowy tynku wapiennego. Obnażoną ziemię wykorzystywano w celach rolniczych. Gęb do wykarmienia przybywało, a ekosystem naprężał się do granic możliwości. Majowie potrafili przystosowywać się do warunków i łagodzić częste susze wytrawnymi technikami zarządzania, ale nie umieli zaadaptować się do kryzysu, który rozpoczął się około 760 roku. Próbki lodu pobrane z Grenlandii pokazują, że mniej więcej w tym czasie promieniowanie słoneczne nagle osłabło. Temperatury na półkuli północnej spadły na łeb, na szyję, a globalne układy pogodowe przesunęły się na północ. Atlantycki deszcz, który nawadniał Jukatan, nie przyszedł. Próbki osadu z jezior w tym regionie potwierdzają, że Majów dotknęła długa i wyjątkowo surowa susza. Ponadto żyli oni na obszarze już i tak zagrożonym z powodu utraty lasu deszczowego. Majowie w drodze do upadku W dobie katastrofy – po części ludzkiej, po części naturalnej – mieszkańcy zaczęli opuszczać miasta jedno po drugim i zostawiać je przyrodzie. Glebę na półwyspie wyjałowiły deforestacja, erozja i nadmierna eksploatacja. Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Miasta walczyły ze sobą o kurczące się zasoby. Szlaki handlowe, które przecinały niziny i wzbogacały je po drodze, zastąpiono drogami morskimi. W 900 roku Tikal był niemal pusty, stał się jednym z kilkudziesięciu wymarłych miast. Las deszczowy szybko powrócił. Ekosystem mógł w pełni się odrodzić, zanim Avendaño prawie tysiąc lat później przypadkiem natknął się na lasy, ale miasta nigdy się nie odrodziły. Klimat kontra Angkor W Kambodży korzenie gigantycznego baniana (figowca bengalskiego), który wyglądał jak nie z tego świata, mocno obej­mują wspaniałe budowle Angkoru, w XI–XIII wieku n.e. największego miasta na świecie. Angkor, podobnie jak Tikal, był ogromną, rozproszoną aglomeracją, zajmującą teren o powierzchni współczesnego Paryża, na którym mieściło się prawie 1 000 000 osób. Tak jak u Majów, tu też bazowano na zaawansowanej sieci hydraulicznej. I, podobnie jak w majańskich miastach, kambodżańskie megalopolis też niezwykle obciążało ekosystem. Ogromny obszar miejski został zamieniony w wyrafinowaną infrastrukturę sieci wodnych dorzeczy, retencji i redystrybucji, złożoną z kanałów, rowów nawadniających i zbiorników, które radziły sobie z miesiącami suszy oraz intensywnymi monsunowymi opadami deszczu. Miejski styl życia na ogromną skalę obserwowany w Kambodży był możliwy dlatego, że dokonywano redystrybucji wody na obszar ponad 1000 kilometrów kwadratowych, co umożliwiało całoroczne uprawianie roli. Miejską maszynę napędzała spora i wysoce kontrolowana siła robocza. Miejski teren zbiegał się z wiejską ziemią. W rzeczywistości brakowało jakiegokolwiek rozróżnienia między nimi, ponieważ Angkor był jak przerośnięta wioska w podmokłym otoczeniu, z rzadką zabudową mieszkalną zbitą na kopcach wśród pól ryżowych. Setki kilometrów kwadratowych lasu zostały obnażone po to, by stworzyć otwarty i niezwykle przebudowany krajobraz miejski. Zdolność tak kompletnego manipulowania środowiskiem była źródłem siły Angkor i umożliwiła wykarmienie 1 000 000 mieszkańców. Była też jego największą słabością. Dendrochronologia mówi nam o tym, że stały ląd Azji Południowo-Wschodniej dotknęła zmiana klimatu spowodowana przejściem od średniowiecznego optimum klimatycznego do małej epoki lodowcowej. Kanały zamulił osad, który spłynął ze wzgórz razem z nietypowo intensywnymi opadami deszczu, które dręczyły megalopolis powodziami. Ulewy, jak podpowiada nam dendrochronologia, przychodziły jednak między długimi okresami suszy od XIV do XV wieku – był to zarówno najbardziej mokry, jak i najbardziej suchy czas w całym tysiącleciu. Monsun stał się groźnie nieprzewidywalny. Drwił sobie z wyszukanego systemu inżynieryjnego, zaprojektowanego z uwzględnieniem dość przewidywalnego (choć wymagającego) klimatu. System nie mógł poradzić sobie z erozją ani osadem, w dużej mierze spowodowanymi wiekami wylesiania. Populacja zaczęła maleć, dżungla znów pochłonęła nieustannie kurczące się peryferia konającego miasta. Gdy ludzie opadli z sił, nie można już było utrzymać skomplikowanych wodociągów. Dlatego temu, co pozostało z Angkoru, jeszcze bardziej zagrażały powodzie. W końcu mieszkańcy opuścili wspaniałe średniowieczne miasto. Została w nim mała grupa sumiennych mnichów, przestrzegających religijnych rytuałów. Wiele przyczyn upadku Angkoru Nowoczesny analityk systemów przyjrzał się temu, co zdarzyło się w Angkorze, i dostrzegł proces „kaskadowego niepowodzenia decydującej infrastruktury w następstwie skrajnego klimatu”. Zarządzanie wodą w mieście składało się z wielu oddziałujących na siebie i współzależnych elementów. Drobne problemy w funkcjonowaniu złożonego systemu, wywołane zmianą klimatu, wywołały falę potęgujących się porażek. Osiągnęła punkt krytyczny, po przekroczeniu którego powrót do normy nie był możliwy. Nie była to nagła, apokaliptyczna katastrofa – raczej stopniowe pogarszanie się miejskiego środowiska przez kilkadziesiąt lat, aż porzucenie go stało się jedynym wyjściem. Średniowieczny Angkor, jak dowiedli naukowcy, ma liczne wspólne cechy techniczne z dzisiejszymi skomplikowanymi systemami. Powinniśmy widzieć w tym, co się stało, ostrzeżenie. Każda cywilizacja upada Upadek miast Majów oraz Angkoru w obliczu chwiejności klimatycznej to nie są odosobnione przypadki. Imperium akadyjskie w Mezopotamii przeżyło dezurbanizację w wyniku starożytnej megasuszy, kiedy od około 2200 roku p.n.e. obserwowano znaczne ochłodzenie powierzchni subpolarnego Oceanu Atlantyckiego. Efekt domina rozpoczął się wraz z globalną zmianą klimatu, łącznie z wyjaławianiem się Azji Południowo-Wschodniej. Zmiana osłabiła też azjatycki monsun, co skutkowało porzuceniem około 1800 roku p.n.e. kilkudziesięciu ogromnych miast składających się na cywilizację doliny Indusu. Gdy poziom mórz opadł, rzeki zmieniły bieg, a systemy irygacyjne zostały zarzucone, wspaniałe miasta Mezopotamii – kolebkę cywilizacji miejskiej – w końcu pochłonęła pustynia. Miasta upadły z wielu przyczyn. Jeśli w grę wchodził klimat, często był on tylko jednym z wielu czynników. Kiedy dochodziło do katastrofy, a potem porzucenia miasta, nie działo się to z dnia na dzień, ale trwało pokolenia. Ludność rozpierzchała się do innych regionów, osiedlała się w innych ośrodkach miejskich lub zmieniała sposób życia. Społeczeństwa przeważnie potrafiły dojść do siebie po kataklizmach. Choć znikały pojedyncze miasta, miejski styl życia miał się dobrze. Majowie są rzadkim przykładem ludu, który zrezygnował z życia w ośrodkach miejskich. Jeśli porzucano je na rzecz dżungli lub pustyni. Dochodziło do tego, ponieważ społeczeństwa nie potrafiły przewidzieć zmieniających się warunków środowiskowych ani przystosować się do nich. Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? My jesteśmy w lepszej sytuacji, możemy prognozować zmiany i adaptować się do nich. Miasta są wytrzymałe, tak samo jak ich mieszkańcy, potrafiący przetrwać niszczycielskie katastrofy – nawet ataki atomowe. W dziejach ośrodków miejskich obserwujemy ciągłą ewolucję i odnowę. Zdolność do metamorfozy sprawiła, że nasza zurbanizowana historia od 600 lat jest trwała i pełna sukcesów. Zbite, zaludnione miasta – wiele z nich leży na wybrzeżu – są szczególnie narażone na załamanie klimatu. Żyją jednak w cieniu katastrofy i dają znaki, że przystosowują się do panujących warunków. To jest przedruk z książki autorstwa Bena Wilsona pt. „Miasto i dżungla. Jak natura wrosła w cywilizację”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Moniki Skowron. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Angkor Wat – historia, ciekawostki oraz kto i dlaczego zbudował tę olbrzymią świątynię w Kambodży?
Angkor Wat to świątynny kompleks w Kambodży, który jest największym zabytkiem religijnym na Ziemi. Zostało zbudowane przez króla Suryavarmana II na początku XII wieku i przez lata była stolicą Khmerów. Święte miasto Angkor Wat jest symbolem kraju, widnieje nawet na jego fladze. Jak to się stało, że wzniosło się na wyżyny, a potem upadło. Gdzie zniknęła tamtejsza cywilizacja i dlaczego?
W tym artykule: Angkor Wat to symbol dawnego imperium Khmerów Dlaczego imperium Angkoru upadło? Jak przez lata rozwijało się Angkor Wat? Codzienne życie w Angkor Wat Jaki wpływ miała religia na imperium Khmerów? Imperium Angkoru zmagało się z wieloma problemami Niezwykła sztuka inżynierska Khmerów „Nieprawdopodobnie przemyślany system” Strategiczne rolnictwo w państwie Khmerów Początek końca wielkiego królestwa Angkor przez lata zmagał się z dotkliwymi suszami Katastrofa klimatyczna doprowadziła ostatecznie do upadku imperium Khmerów Z powietrza wygląda to jak halucynacja – wiekowa świątynia Angkor Wat pojawia się i znika. Najpierw jest to zaledwie plama umbry na leśnej okrywie północnej Kambodży. Pod nami rozciąga się zaginione miasto Angkor, dziś w ruinie, zaludnione głównie przez wieśniaków uprawiających ryż. Skupiska domów khmerskich, pnące się wysoko w górę na długich cienkich palach – żeby przetrwać monsunowe powodzie – znaczą krajobraz pomiędzy Tonle Sap, „wielkim jeziorem” południowo-wschodniej Azji, i wzgórzami Kulen. Angkor Wat to symbol dawnego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney sprowadza leciutki samolot ku wierzchołkom drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia. Odbudowana w latach 40. ubiegłego stulecia XII-wieczna Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu, to wspomnienie średniowiecznego imperium Khmerów. Świątynia jest zamknięta w kwadracie podwójnych murów. Kiedyś wokół mogła biec fosa, symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczne domostwo hinduistycznych bogów. Bântéay Sâmre jest tylko jednym z ponad tysiąca przybytków kultu wzniesionych przez Khmerów w mieście Angkor podczas gorączki budowania, którego skala i poziom ambicji dorównują piramidom Egiptu. Minęliśmy świątynię, a ja wykręcam szyję, by spojrzeć na nią jeszcze raz. Zniknęła w lesie. Angkor to miejsce upadku, jednego z największych królestw w dziejach. Imperium Khmerów istniało od IX do XV w. i panowało nad szeroką połacią Azji Południowo-Wschodniej od Birmy (Myanmaru) na zachodzie po Wietnam na wschodzie. W stołecznym Angkorze na obszarze większym od współczesnego Paryża mieszkało aż 750 tysięcy ludzi. Był to najrozleglejszy zurbanizowany kompleks świata przedindustrialnego. Pod koniec XVI w., gdy portugalscy misjonarze dotarli do przypominających kształtem lotos wież Angkor Wat, najwymyślniejszej ze świątyń miasta i zarazem największego na świecie religijnego monumentu, olśniewająca niegdyś stolica imperium dogorywała. Dlaczego imperium Angkoru upadło? Uczeni sporządzili długą listę domniemanych przyczyn, obejmującą najazdy, zmianę wierzeń religijnych i zwrot ku handlowi morskiemu, który okazał się wyrokiem na miasto położone w głębi lądu. To w głównej mierze zgadywanki: na ościeżach świątynnych wrót i na wolno stojących stelach zachowało się ok. 1300 inskrypcji, ale nie ma tam nic, co wyjaśniałoby powody upadku królestwa. Przez 8 stuleci leżała ukryta na dnie rzeki. Niedługo będzie można ją obejrzeć Naukowcy ustalili wiek łodzi odkrytej w pustym korycie rzeki koło Angkor Wat w Kambodży – informuje serwis internetowy Star Tribune. Niedawne wykopaliska, związane nie ze świątyniami, lecz infrastrukturą, która umożliwiała funkcjonowanie tak ogromnego miasta, podpowiadają nową teorię. Śmiała myśl, która przekształciła zlepek drobnych terytoriów lennych w imperium, przesądziła, jak się wydaje, również o końcu Angkoru. Ta cywilizacja nauczyła się poskramiać sezonowe powodzie, a potem podupadła, gdy przestała panować nad wodą, najważniejszym ze swoich zasobów. Jak przez lata rozwijało się Angkor Wat? Ciekawa relacja z pierwszej ręki pozwala wyobrazić sobie miasto w zenicie rozwoju. Pod koniec XIII w. chiński dyplomata Zhou Daguan spędził tam blisko rok. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej, w której jadło się ryż łyżkami z kokosowych skorupek i piło wino z miodu, liści lub ryżu. Opisuje makabryczne praktyki (zaniechane na krótko przed jego pobytem) pobierania żółci od żywych dawców, by przyrządzać napój zapewniający odwagę i waleczność. W ramach uroczystości religijnych urządzano pokazy sztucznych ogni i walki odyńców. Największe widowiska odbywały się, gdy król raczył się pokazać poddanym. W monarszych pochodach uczestniczyły słonie i konie ze złotymi ozdobami oraz setki kobiet z pałacu, przystrojonych w kwiaty. Codzienne życie w Angkor Wat Rytm codziennego życia jest też utrwalony w rzeźbach, które przetrwały stulecia powolnego niszczenia i, w mniej odległych czasach, wojnę. Płaskorzeźby na fasadach świątyń pokazują codzienne sceny, na przykład dwóch mężczyzn pochylonych nad grą planszową, kobietę rodzącą w cienistym pawilonie. Oddają też hołd światu ducha zamieszkanemu przez takie istoty jak apsary – ponętne niebiańskie tancerki służące jako posłańcy pomiędzy ludźmi i bogami. Płaskorzeźby odsłaniają wszakże i problemy tego raju. Wśród wizji ziemskiej harmonii i najwyższego oświecenia przewijają się sceny wojenne. Na jednym z reliefów wojownicy sąsiedniego królestwa Czampy wypełniają okręt na jeziorze Tonle Sap od dziobu po rufę. Scena została uwieczniona w kamieniu oczywiście dlatego, że Khmerzy tę bitwę wygrali. Chociaż w tym starciu zwycięstwo było po stronie Angkoru, miasto rozdzierały konflikty, czyniące je mniej odpornym na ataki Czampy ze wschodu i potężnego królestwa Ajutthajaa z zachodu. Królowie khmerscy mieli po kilka żon, co gmatwało linię sukcesji i niosło nieustanne intrygi, ponieważ książęta rywalizowali o władzę. – Przez wieki to było jak wojna dwóch róż o angielski tron. Państwo Khmerów często było niestabilne – mówi Roland Fletcher, archeolog z uniwersytetu w Sydney, współkierujący przedsięwzięciem naukowym pod nazwą Projekt Wielkiego Angkoru. Jaki wpływ miała religia na imperium Khmerów? Religia była bardzo ważna w codziennym życiu mieszkańców Angkoru. Antropolodzy nazywają takie miasta regal-ritual city. Tamtejsi królowie mieli się za hinduistycznych władców świata i wznosili świątynie dla samych siebie. Gdy jednak w XIII i XIV w. hinduizm stopniowo oddawał pole buddyzmowi theravada z jego zasadami równości społecznej, elita Angkoru mogła poczuć się zagrożona. – To była religia wywrotowa, tak jak chrześcijaństwo było wywrotowe dla cesarstwa rzymskiego – mówi Fletcher. – I niezmiernie trudno byłoby powstrzymać jej szerzenie się. W poszukiwaniu dawnych cywilizacji. W tych miejscach odkryjesz duchy przeszłości Po starożytnych cywilizacjach została już tylko historia. Jednak dzięki kolejnym odkryciom archeologicznym i naukowcom, ta jest wciąż żywa. Na świecie wciąż są miejsca, które pamiętaj.. Taka religijna zmiana mogła niszczycielsko podkopywać władzę królewską. Regal-ritual city prowadziło gospodarkę bez pieniądza, opierając się na daninach i opodatkowaniu. Rzeczywistą walutą królestwa był ryż, podstawa pożywienia przymusowych robotników budujących świątynie i wielu tysięcy ludzi, którzy je obsługiwali. Inskrypcja w kompleksie Ta Prôhm podaje, że w tej jednej świątyni służyło 12 640 osób. Była tam też adnotacja, że przeszło 66 tys. rolników produkowało prawie trzy tysiące ton ryżu rocznie, by nakarmić to mrowie kapłanów, tancerek i robotników świątynnych. Jeśli dodać do tego tylko trzy wielkie świątynie – Preăh Khăn i jeszcze większe kompleksy Angkor Wat oraz Bayoăn, to rzesza niezbędnych do pracy chłopów rozrasta się do 300 tys. To według szacunków niemal połowa ludności Wielkiego Angkoru. Nowa, egalitarna religia, taka jak buddyzm theravada, mogła prowadzić do buntu. Lub też, być może, dwór królewski po prostu odwrócił się od Angkoru. Kolejni władcy zazwyczaj wznosili nowe kompleksy świątynne, pozwalając, by starsze chyliły się ku upadkowi. To upodobanie do budowania od nowa za każdym razem, gdy zmieniała się władza, mogło okazać się zgubne dla miasta, gdy zaczął rozkwitać handel morski pomiędzy Azją Południowo- Wschodnią i Chinami. Być może zwykły ekonomiczny interes sprawił, że przed wiekiem XVI ośrodek władzy Khmerów przeniósł się w miejsce bliższe rzeki Mekong, niedaleko dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, skąd łatwiejszy był dostęp do Morza Południowochińskiego. Imperium Angkoru zmagało się z wieloma problemami Ekonomiczne i religijne zamieszanie mogły przyśpieszyć upadek Angkoru, ale jego władcy zostali zaskoczeni przez inne jeszcze przeciwieństwo losu. Angkor stało się średniowieczną potęgą dzięki rozbudowanemu systemowi kanałów i zbiorników, który pozwalał gromadzić cenną wodę w miesiącach posuchy i pozbywać się jej nadmiaru w sezonie deszczowym. Moce, na które miasto nie miało wpływu, sprawiły, że ta doskonale wyregulowana machina zacięła się. Jedno z najświętszych miejsc Angkoru leży wysoko na wzgórzach Kulen w strefie górnego biegu rzek Puok i Siem Réab. W cieniu poskręcanych figowców, w przejrzystej wodzie leniwego strumienia widać rzędy, jeden obok drugiego, guzów o średnicy ok. 15 centymetrów, wyciętych w piaskowcu koryta. To spłukane i zwietrzałe już lingamy, cylindryczne rzeźby kamienne przedstawiające istotę hinduistycznego boga Sziwy. Lingamy wiodą jak droga do innej rzeźby w korycie rzecznym – kwadratu o boku metra, z grubą obwódką i wąskim wlotem. To joni, symbol hinduistycznego źródła życia. Wyżsi kapłani z Angkoru przychodzili tu dziękować bogom za zapewnianie królestwu jego sił witalnych. Po krótkim spacerze w górę potoku dociera się do naturalnego mostu z piaskowca, który użyczył temu świętemu miejscu nazwy – Kbal Spean w języku Khmerów znaczy „przyczółek”. Woda wpada przez szczelinę, rozpryskując się na przyległej ścianie skalnej, gdzie Wisznu ze skrzyżowanymi nogami medytuje ponad wzburzonym oceanem. Z jego pępka wyrasta kwiat lotosu, z którego rodzi się Brahma. Na wzgórzach Kulen bogowie czerpią nieustanną przyjemność z zażywania płynącej wody. Niezwykła sztuka inżynierska Khmerów Umiejąc wykorzystać monsunowe wody spływające ze wzgórz Kulen, Angkor i jego władcy mieli się świetnie. Od epoki Dżajawarmana II, który położył podwaliny królestwa na początku IX w., rozrost imperium opierał się na rekordowych zbiorach ryżu. W południowej Azji prawdopodobnie tylko stare, sławne ze swoich zbiorników miasta Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance mogły się równać z Angorem zdolnością gwarantowania stałego dopływu wody. Tę niezawodność zapewniała wielka liczba dzieł sztuki inżynierskiej, wśród których był rezerwuar zwany Barajem Zachodnim, długości 8 km i szerokości 2,5 km. Aby tysiąc lat temu zbudować ten trzeci, najbardziej skomplikowany zbiornik w Angkorze, potrzeba było nie mniej niż 200 tys. khmerskich robotników do przerzucenia 11 mln m3 ziemi. Uformowano z niej wały niemal stumetrowej szerokości wysokie na trzy piętra. Do dziś prostokątny rezerwuar, czyli baraj, jest zasilany wodą skierowaną do niego z rzeki Siem Réab. Pierwszym uczonym, który zdał sobie sprawę ze skali urządzeń wodnych w Angkorze, był Bervnard-Philippe Groslier, archeolog z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu (EFEO). W przełomowym raporcie z roku 1979 przedstawił obraz Angkoru jako „hydropolis”. Wielkie baraje służyły dwóm celom: symbolizowały pierwotne morze z hinduistycznej kosmogonii i nawadniały pola ryżowe. „Nieprawdopodobnie przemyślany system” Kiedy architekt i archeolog Christophe Pottier w roku 1992 ponownie otwierał stację badawczą EFEO w Angkorze, najwyższy priorytet miało wspomaganie Kambodży w odbudowie zniszczonych i splądrowanych świątyń. Pottiera ciągnęło jednak w dżunglę za murami świątyń. Całymi miesiącami przemierzał południową część Wielkiego Angkoru pieszo lub na motocyklu, nanosząc na mapę ukryte w dżungli domy i kaplice, które stały kiedyś w pobliżu sztucznych stawów nazywanych basenami. Naukowców zdumiała ambicja inżynierów z Angkoru. – Zdaliśmy sobie sprawę, że cały krajobraz Wielkiego Angkoru jest sztuczny – mówi Fletcher. Przez kilka stuleci zespoły robotników budowały setki kilometrów kanałów i grobli. Wykorzystując naturalne, niewielkie różnice nachylenia terenu, system ten przejmował wodę z rzek Puok, Rôluos oraz Siem Réab i kierował ją do barajów. W letnie miesiące monsunowe kanały przelewowe odprowadzały nadmiar wody. Po ustaniu opadów w październiku lub listopadzie kanały rozprowadzały wodę zmagazynowaną. Baraje stabilizowały wody gruntowe. Na polach otaczających zbiorniki parowanie powierzchniowe powodowało podciąganie wód gruntowych, z czego korzystały uprawy. – To nieprawdopodobnie przemyślny system – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo w państwie Khmerów Większą część ryżu uprawiano w królestwie w polderach, które w innym przypadku byłyby zależne od deszczów monsunowych oraz okresowych wezbrań i „stanów niskich” na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Irygacja pomagała powiększać zbiory. Jak mówi Fletcher, system pozwalał też uniknąć głodu, gdy w porze deszczowej było za mało wody. Oprócz tego możliwość kierowania przepływem wody i stawiania jej tamy oznaczała ochronę przed powodziami. Gdy inne królestwa Azji Południowo-Wschodniej zmagały się z okresowymi nadmiarami lub niedostatkami wody, dodaje Fletcher, melioracje Angkoru musiały stanowić „niezmiernie cenny atut strategiczny”. Toteż Fletcher zdumiał się, gdy jego ekipa wykopała znaczny fragment infrastruktury wodnej Angkoru, jedno z niezwykłych świadectw fachowości, i stwierdziła, że to dzieło zostało najwyraźniej zniszczone przez jego twórców. Idealnie spasowane kamienne bloki uformowane zostały z laterytu – gąbczastej, czerwonawej, bo żelazistej ziemi, która pod działaniem powietrza twardnieje. Gdy Fletcher i Pottier kilka lat temu po raz pierwszy natknęli się na fragment tej konstrukcji, myśleli, że to szczątek małych wrót wodnych. Początek końca wielkiego królestwa – Okazało się, że mamy do czynienia z prawdziwym monstrum – mówi. Bloki to pozostałość progu przepływowego w zboczu tamy, która mogła mieć długość boiska piłkarskiego. Pod koniec IX w., w czasie rozkwitu Angkoru, budowniczowie wykopali długi kanał, który zmienił bieg rzeki Siem Réab, kierując ją na południe, do nowo stworzonego zbiornika Baraj Wschodni, prawie tak wielkiego, jak powstały później Baraj Zachodni. Tama na rzece zmieniła kierunek nurtu, by woda zasilała kanał. Część tej potężnej struktury mogła też jednak funkcjonować jako kanał odprowadzający wodę w okresach monsunowych wezbrań. Wysoka woda przez obniżenie w tamie spływała wtedy do starego koryta. Ruiny progu przepływowego są najważniejszym świadectwem heroicznej walki toczonej przez pokolenia khmerskich inżynierów, zmagających się z coraz bardziej skomplikowanym i coraz mniej sterowalnym systemem wodnym. – Życie trawili pewnie na naprawach – mówi Fletcher. Część z bloków tamy leży bezładnie. Brakuje dużych partii wymurowań. – Najlogiczniejsze jest wyjaśnienie, że tama puściła – twierdzi Fletcher. Być może zmyła ją nadzwyczaj potężna powódź, z gatunku tych zdarzających się raz na 100 albo nawet i 500 lat. A potem Khmerzy rozebrali większość murów, które pozostały, żeby odzyskać bloki do innych celów. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Jakakolwiek niesprawność systemu wodnego czyniła Angkor nieodpornym na zjawiska naturalne, których żaden inżynier tamtego czasu nie mógł przewidzieć. Od XIV w. Europa przechodziła przez kilka stuleci nieprzewidywalnej pogody z ostrymi zimami i chłodem w lato. Informacje o tym, co działo się w innych częściach świata w tym czasie zwanym małą epoką lodową, były skąpe. Obecnie pojawiają się dane mówiące, iż południowo-wschodnia Azja też doświadczyła wtedy klimatycznych zaburzeń. Angkor przez lata zmagał się z dotkliwymi suszami Zbitka ich cieniutkich słojów pokazała, że przetrwały okresy następujących rok po roku susz od 1362 do 1392 i od 1415 do 1440 roku. W tych latach monsun był słaby, opóźniony lub zawiódł całkowicie. Kiedy indziej w region uderzały monsuny o niezwykłej sile. Dla chwiejącego się królestwa pogodowe ekstrema mogły być ciosem ostatecznym. Już kilkadziesiąt lat wcześniej infrastruktura wodna nie była w pełni sprawna, sądząc z tego, że Baraj Zachodni nie był używany. – Nie wiemy, dlaczego system pracował poniżej przepustowości. Ale oznacza to, że Angkor nie miał nic w odwodzie. Miasto było zagrożone suszą bardziej niż kiedykolwiek w swojej historii – mówi Penny. Przedłużające się i dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi ulewami, zdaniem Fletchera „mogły zrujnować system wodny”. Jednak miejsce to nie stało się pustynią – zaznacza Penny. Ludzie na równinie zalewowej Tonle Sap, na południe od głównych świątyń, byli chronieni przed najgorszym. Tonle Sap jest zasilane przez rzekę Mekong, której źródła w polach lodowych Tybetu były raczej odporne na skutki zaburzeń monsunowych. Jednak khmerscy inżynierowie, przy całej swojej biegłości, nie mogli złagodzić spiekoty na północy, kierując wody Tonle Sap wbrew ukształtowaniu terenu, grawitacja była ich jedyną pompą. Katastrofa klimatyczna doprowadziła ostatecznie do upadku imperium Khmerów Do klimatycznego chaosu trzeba dodać wichry politycznych i religijnych przemian. – Świat wokół się zmieniał. Przekształcało się społeczeństwo. Byłoby dziwne, gdyby Angkor się temu oparło – mówi Fletcher. Imperium Khmerów nie było pierwszą cywilizacją obaloną przez katastrofę klimatyczną. Wieki wcześniej po drugiej stronie globu podobna utrata równowagi środowiskowej ciężko doświadczyła miasta-państwa Majów w Meksyku i Ameryce Środkowej. Wielu naukowców jest obecnie przekonanych, że Majowie przepadli na skutek przeludnienia i degradacji środowiska po serii trzech okresów morderczej suszy w IX stuleciu. – W gruncie rzeczy to samo zdarzyło się w Angkorze – mówi Coe, który w latach 50. jako pierwszy dostrzegł podobieństwa pomiędzy cywilizacjami Khmerów i Majów. Współczesne społeczeństwa być może powinny przygotować się do podobnych wyzwań. Według Buckleya najbardziej prawdopodobną przyczyną katastrofalnych suszy w Angkorze był silny i nieustępliwy prąd El Nino, podgrzewający wody powierzchniowe środkowego i wschodniego, tropikalnego Pacyfiku. Naukowcy spierają się, czy spowodowana przez człowieka zmiana klimatyczna może prowadzić do intensywniejszych El Nino, ale słoje wietnamskich drzew pokazują, że nawet naturalne wahania na Pacyfiku potrafią wywołać katastrofę. Upadek Angkoru to otrzeźwiająca lekcja na temat granic ludzkiej pomysłowości. Khmerzy przekształcili swój świat. Ich system wodny był zdumiewająco sprawny. Tamtejsi inżynierowie potrafili utrzymać to szczytowe osiągnięcie cywilizacji w działaniu przez sześć wieków. Aż w końcu pokonała ich większa siła.
To nie tylko ozdoba. "Święty tatuaż" ma moc [GALERIA]
Działa jak kamizelka kuloodporna i płaszcz przeciw problemom. Sak Yant, w dosłownym tłumaczeniu „święty tatuaż” pochodzi z angkor, starożytnego państwa Khmerów. Sprawia, że żołnierzy nie imają się kule, bokserów ciosy, a gwiazd filmowych Hollywood zawiść branży.
Mistrzem ceremonii powinien być buddyjski mnich. Ale nie musi. Siła tatuażu zawarta jest w jego wzorze i zapisanych mantrach, a nie w tym, kto go wykonuje. I tak wytatuowany hanuman, czyli bóg małpa, daje siłę wielkiego wojownika. Smok zapewnia odwagę i mądrość. A gekon sprawia, że kochasz i będziesz kochany. Podstawowe wzory mają nawet tysiąc lat. Mistrzowie od wieków dodają jednak nowe elementy, które objawiły im się w medytacjach. Nałożenie tatuażu to bardzo ważna chwila, która może zadecydować o całym życiu. Dlatego na ceremonię można zaprosić bliskich. Na początek mistrz miesza barwnik z wodą i sterylizuje we wrzątku bambusowe lub metalowe szpikulce. Te tradycyjne, używane w świątyniach mają nawet pół metra długości. W tym samym czasie artysta tłumaczy znaczenie wzoru i instruuje, jak należy się zachowywać przez następne dni. Aby tatuaż nie stracił mocy, po jego nałożeniu nie wolno rozmawiać z nikim przez trzy dni i trzy noce. Jeśli przerwie się milczenie, jedynym wyjściem, aby Sak Yant dalej działał, jest przestrzeganie pięciu buddyjskich abstynencji do końca życia: nie wolno oszukiwać, być pod wpływem alkoholu, ulegać pożądaniu seksualnemu, kraść i zabijać. Jeśli jednak wytrwa się w ciszy, i tak zabroniona jest arogancja, kradzież, posiadanie więcej niż jednej żony, jedzenie psiego mięsa oraz chodzenie pod domami zbudowanymi na palach. Inaczej magia przestaje działać. Kiedy tusz odpowiednio zgęstnieje, mistrz wyjmuje narzędzie z wrzątku i pociera końcówkę pociętymi cytrynami. Systematycznie, trochę jak maszyna do szycia nakłuwa skórę, wbijając w nią kropelki barwnika. Zaczyna od środka i rozprzestrzenia wzór na boki, nie przestając recytować mantr. Od czasu do czasu ściera szmatką wypływający ze skóry nadmiar atramentu. Gdy tatuaż jest gotowy, mistrz musi go jeszcze konsekrować. Zapala pięć świec i pięć kadzideł symbolizujących pięć inkarnacji Buddy. Tatuaże najpopularniejsze są wśród ludzi, którym na co dzień zagraża niebezpieczeństwo – żołnierzy, gwiazd tajskiego boksu, policjantów. Ludzie wierzą, że to dzięki Sak Yant uniknęli kuli w czasie strzelaniny i cało wyszli z wypadku samochodowego. W siłę świętych tajskich tatuaży wierzy też Angelina Jolie, która w świątyni w Tajlandii wytatuowała sobie na łopatce mantrę, zaś niżej na plecach tygrysa. Jest wyjątkiem. Kobiety zazwyczaj proszą o tatuaż niewidoczny, który wykonuje się poprzez wstrzyknięcie pod skórę bezbarwnego oleju. Od wieków wzory Sak Yant stosuje się także na tkaninach, a od niedawna na karoseriach samochodów. Też działają. Święty tatuaż można zrobić w wielu miejscach Tajlandii, Kambodży, Laosu, a ostatnio także Singapuru. Tajowie uważają jednak, że najlepiej przyjechać po niego do Wat Bang Phra, blisko tysiącletniej świątyni znajdującej się 50 kilometrów od Bangkoku. To tu raz do roku odbywa się festiwal tatuaży. Można zrobić sobie kolejny wzór, a także odnowić siłę zawartą w starym. Wielu uczestników popada wówczas w ekstazę. Tajowie przeistaczają się w syczące gekony, wrzeszczące małpy i ryczące smoki. Właśnie takie jakie noszą na skórze.
Te malowidła do niedawna były niewidoczne. Miliony turystów przechodziły obok nieświadomie
Fascynujące! Coś, co do tej pory uznawano za zwykłą plamę na ścianie okazało się cennym śladem dawnej kultury. Pomogła zaawansowana technologia.
Wzniesiony dziewięć wieków temu na terenie dzisiejszej Kambodży Angkor Wat przyciąga miliony gości. Niektórzy ciągną tu z pobudek religijnych – do buddyjskiej świątyni, pierwotnie poświęconej hinduskiemu bogowi Wisznu. Innych interesują słynne rzeźby. Natomiast zespół archeologów skupił uwagę na mniej oczywistej atrakcji – około 200 malowidłach z XVI w., dotąd niewidocznych. Aby znów ujrzały światło dzienne, Noel Hidalgo Tan wykorzystał technikę, która łączy fotografię cyfrową z analizą komputerową. – To, co kiedyś wydawało się plamą na ścianie, stało się rysunkiem dwóch słoni lub całą orkiestrą – mówi. – Przeznaczenie tej sztuki nie jest znane, ale dalsze badania być może dadzą nam wgląd w historię tego zabytku. Tan podejrzewa, że niektóre malowidła mogły powstać na zamówienie króla. Tekst: Catherine Zuckerman
Co łączy piramidy z całego świata? Tajemnicze budowle od Azji, przez Afrykę po Amerykę
Egipskie piramidy to największe i najstarsze budowle tego typu na świecie. Ale przecież znały je też inne cywilizacje. Dlaczego zatem w różnych częściach globu budowano przed wiekami podobnie?
Choć w turystycznych folderach wciąż prezentują się dumnie na tle pustyni, piramidy w Gizie to dziś przedmieścia wielomilionowego Kairu. Sąsiadujące z nimi wiecznie niedokończone wielopiętrowe budynki mieszkalne odzierają starożytne budowle z majestatu. Bezużyteczna i głupia manifestacja królewskiego bogactwa – pisał o piramidach rzymski historyk Pliniusz. A jednak, jak zauważa Sławomir Paweł Markowski, autor W kręgu piramid Egiptu, spełniły swoją funkcję – dały nieśmiertelność władcom półpustynnego kraju na północy Afryki. Żeby wejść do piramidy Mykerynosa, trzeba kucnąć i schylić głowę podczas stopniowego schodzenia w dół pochyłego korytarza. To nie jest miejsce dla klaustrofobów. Surowe, nieprzyjazne wnętrze budzi podziw, choć to tylko najmniejsza z trzech budowli w Gizie, sięgająca raptem 65,5 m.Niemal tyle co 20-piętrowy blok mieszkalny. To klasyczna, ostrosłupowa piramida. Jedna z wielu, jakie wybudowano w dorzeczu Nilu. Skąd piramidy w głowach? Dlaczego budowniczowie nadali im takie, a nie inne kształty? Na to pytanie architekci mają swoją odpowiedź, a religioznawcy swoją. Piramidy Egipcjan były nie tylko grobowcami faraonów i notabli, ale też wizualizacją padających na ziemię promieni słonecznych. Celem zmarłych miało być wstąpienie do nieba, zetknięcie się ze słońcem i gwiazdami. Pochyła ściana piramidy mogła być więc symboliczną drabiną lub schodami. W tym ostatnim przypadku nie trzeba było nawet szukać metaforyczności. Pierwsze piramidy miały właśnie taki kształt i były wyższą formą mastaby – dawniejszego grobowca. W pewnym momencie zaczęto po prostu budować jedną mastabę na drugiej. Najsłynniejsza taka piramida stoi dziś w Sakkarze na południe od Kairu. Wznoszenie tego typu obiektów szybko zarzucono na rzecz ostrosłupa. O tym, że pierwsze próby nie były udane, świadczy piramida łamana z Dahszuru powstała ok. 2600 r. p.n.e. W końcu jednak wypracowano model, jaki znamy z Gizy. Ostrosłupowe piramidy z czasów IV dynastii były monumentalne. Największe – Cheopsa i Chefrena – mierzyły 146,5 i 143,5 m wysokości. Z czasem budowniczym zaczęło brakować budulca, a przedsięwzięcie przerosło możliwości królewskiego budżetu. Grobowce kolejnych władców budowano więc coraz mniejsze, choć forma została niezmieniona. Wreszcie w czasach Nowego Państwa zrezygnowano z piramid. Zamiast nich zaczęto drążyć w skale hypogea. Ale idea przetrwała. Ożywili ją zapatrzeni w królów Starego Państwa władcy nubijscy, budując piramidy na terenie dzisiejszego Sudanu. Różnią się one jednak od tych z północy. Ta sama jest forma ostrosłupa, inne rozmiary i proporcje. Mają nie więcej niż 20 m, a ich sylwetka jest o wiele bardziej smukła. Stoją blisko siebie, jakby się wspierały. To samo było natomiast ich grobowe zastosowanie. Tyle religia. A architektura? Jak powstawały piramidy w Egipcie? Teorii jest wiele. To co wiemy, zawdzięczamy rysunkom i malowidłom przedstawiającym robotników. Metody musiały być zresztą najprostsze. – W tamtych czasach nie znano materiałów, może poza bambusem, które przenosiłyby naprężenia rozciągające. Budowano więc z tych, które były pod ręką, czyli kamieni – mówi prof. dr hab. inż. Krzysztof Szulborski, kierownik Katedry Projektowania Konstrukcji Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. – W tych konstrukcjach nie ma żadnych rewelacji. Są najprostsze z możliwych, nie wymagają ani wiedzy, ani zaawansowanej technologii. Kiedy dzieci bawią się piaskiem, budują te same kształty. Mają one swoje zalety, ale i mnóstwo ograniczeń. Proszę zwrócić uwagę, że wszelkie otwory w egipskich piramidach są bardzo małe. Większych po prostu nie dało się zbudować – tłumaczy profesor. Jego słowa można odnieść do wszystkich monumentalnych budowli stawianych przez dawne cywilizacje. Kiedy pyszni władcy postanawiali postawić pomnik czy to sobie samym, czy też bogom, piramidalna konstrukcja była pierwszą, jaka przychodziła do głowy, i jedyną, jaką przy ówczesnym stanie wiedzy dało się zrealizować. Znajomy skądinąd widok musiał zaszokować Francisca Hernándeza de Córdobę i jego ludzi, gdy 3 marca 1517 r. dotarli do wybrzeży dzisiejszego Hondurasu. Na nieznanym brzegu ujrzeli szereg piramid okolonych murem. Skojarzenie nasunęło się samo. Oto Wielki Kair – oznajmił odkrywca przekonany, że widzi przed sobą budowle znane z podróży nad Nil. Podobne wrażenie musieli mieć późniejsi odkrywcy 30-metrowej świątyni Kukulkana w Chichén Itzá w Meksyku, piramid Księżyca i Słońca w Teotihuacán czy też budowli Majów z terenów dzisiejszego Hondurasu i Gwatemali. Architektura kontra natura - Indiańskie miasto El Pitalna terenie dzisiejszego Meksyku rozkwitło w połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Choć ruiny zagarnęła przyroda, wśród zieleni wyróżniają się kształty dawnych świątyń. Co z Ameryką? Przez kilka wieków spekulowano, skąd wzięły się one w Ameryce. Wielu zakładało, że majańskie i azteckie konstrukcje to wynik pracy potomków europejskich emigrantów, którzy na zachodnią półkulę dotarli przez Islandię i Grenlandię. Dopiero Amerykanin John Lloyd Stephens po latach badań stwierdził, że jukatańskie ruiny są pozostałością po tubylczej cywilizacji. Powstały bez jakichkolwiek zewnętrznych wpływów. Kształt piramidy był w każdym kraju wynikiem rozumowania, że jest to najprostszy i najpewniejszy sposób wzniesienia wysokiej budowli na mocnych fundamentach. Nie można więc na tej podstawie przypisać wspólnego pochodzenia wszystkim ludom, które wznosiły tego rodzaju budowle, nawet jeżeli budowle te wykazują bardzo podobne cechy – pisał Stephens, zauważając, że piramidy egipskie były tylko surową obudową grobowców, podczas gdy amerykańskie odznaczały się różnorodnością pod względem kształtu i ornamentyki i miały znaczenie sakralne. Takie same zastosowanie miały budowle wielu cywilizacji hinduistycznych. Bogato zdobione świątynie w kształcie piramid budowali choćby Khmerowie. Wierzyli oni, że w ten sposób odzwierciedlają kształt hinduistycznej wersji Olimpu – góry Meru będącej jednocześnie osią i pępkiem świata, otoczonej siedmioma oceanami (podobne przekonanie było obecne także w buddyzmie). Na jej szczycie żyć mieli bogowie. Stąd chęć dotykania nieba swoimi budowlami sakralnymi. Góra Meru miała mieć ponad 5200 km i na taką samą odległość sięgać w głąb ziemi. Jej ziemskie alter ego było odpowiednio mniejsze. Tak jak mityczną górę otaczały łańcuchy górskie i oceany, tak świątynie chowano za murami i fosami. Doskonale widać to chociażby w XII-wiecznej Angkor Wat, najsłynniejszej świątyni kompleksu Angkor w Kambodży. Centralna, piramidalna część świątyni ma 65 m. Kompleks świątynny ma prawie 1,5 km długości i niemal tyle samo szerokości. Do jej budowy, która trwała 37 lat, użyto więcej kamienia niż do piramidy Cheopsa. Angkor, Borobudur na indonezyjskiej Jawie, Pagan w Mjanmie, budowle w Tajlandii czy Laosie – w południowo-wschodniej Azji na każdym kroku można natknąć się na strzeliste świątynie o podobnych kształtach. Monumentalne, a jednocześnie z dzisiejszej perspektywy wyjątkowo proste. – Jeśli spojrzymy na przekrój ostrosłupa, możemy sobie wyobrazić, z jak dużymi siłami nacisku mamy w środku do czynienia – mówi prof. Szulborski. Ta prosta konstrukcja i budulec zapewniły więc dawnym piramidom nie tylko wielkość w czasach świetności, ale i trwałość na długie wieki. Sześć z siedmiu cudów starożytnego świata znamy tylko z relacji kronikarzy. Piramidy w Gizie wciąż stoją. W ruinach majańskiego miasta Tikál w Gwatemali stoi sześć piramid schodkowych zwieńczonych świątyniami i obserwatoriami astronomicznymi. Najwyższe mają ponad 60 metrów. Nie każdy czubek wieńczy piramidę Piramidy budowali dawni mieszkańcy Afryki, Ameryk, Azji. A co z Europą? Mamy kilka starożytnych piramid rzymskich budowanych pod wpływem kultury egipskiej. Prof. Anthony Harding, archeolog z Uniwersytetu Exeter, były przewodniczący Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów, przekonuje, że nic więcej nie powstało, a wszelkie piramidopodobne góry są tylko zaskakującymi formami terenu. Kilka lat temu świat obiegła informacja o ich odkryciu w Bośni. Sprawą zainteresowały się rzesze domorosłych archeologów. Jednak zawodowcy z prof. Hardingiem na czele szybko obalili tę teorię. – Jestem już od paru lat poza biznesem piramidowym. To, co widziałem w 2006 r., było z całą pewnością wytworem natury. Nigdy nie wykluczyłbym zaskakujących odkryć, gdy mamy do czynienia z prehistorią, ale te tzw. konstrukcje to czysta fantastyka. Znalazł pan zawodowego archeologa, który twierdzi inaczej?
Spodziewali się co najwyżej starej ceramiki, ale to ich zaskoczyło! W Angkor Wat odnaleziono tajemniczą statuę
Archeolodzy podczas badania Angkor Thom w Kambodży natrafili na prawie dwumetrowy posąg w doskonałym stanie. Ma przynajmniej 800 lat!
Znaleziska dokonano już drugiego dnia z 12 zaplanowanych. Posąg wykopano niedaleko budynku XII-wiecznego szpitala. W wywiadzie dla lokalnej gazety Cambodian Daily archeolodzy z organizacji zarządzającej kompleksem Angkor określili to jako "coś co zdarza się jedynie na filmach." Apsara Authority (wspomniana wyżej organizacja) opisuje, że posąg znajdował się zaledwie około 30 centymetrów. Większość zdobień zachowała się w świetnym stanie, można nawet rozpoznać z jakiego okresu pochodzi suknia wyrzeźbiona na postaci. Niestety brakuje fragmentów obu nóg posągu. Statua przedstawia strażnika, badacze są przekonani, że najprawdopodobniej strzegła ona bramy Angkor Thom. W XII wieku król Jayavarman VII wybudował 102 szpitali. Składały się one z drewnianych budynków i kamiennych kaplic. Te pierwsze przez wieki uległy rozkładowi. Na terenie kompleksu udało się rozpoznać 4 miejsca, w których miały stać szpitale przy bramach świątyni. Tan Boun Suy, szef Apsara Authority przekonuje, że król jak na ówczesne czasy miał wyjątkowe podejście do programów socjalnych. O tym, że w tamtym miejscu znajdują się szpitalne budynki przekonują także pozostałości ceramiki i dachówek. Król Jayavarman rządził Khmerami od 1181 do 1220. U szczytu swojej świetności Imperium Khmerów rozciągało się na sporych obszarach Tajlandii, Laosu i Wietnamu. Angkor Wat, co oznacza "stołeczna świątynia", zostało wzniesione ku czci boga Wisznu, a z czasem przerobione na świątynię buddyjską. Gdy w XV wieku imperium upadło miasto zostało opuszczone. Archeolodzy zgadzają się co do tego, ze odkrycie statui jest jednym z najważniejszych w ostatnich latach. Angkor Wat corocznie odwiedza około dwóch milionów turystów z całego świata. Od 1992 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Posąg zostanie przekazany do muzeum Norodom Sihanouk, gdzie zostanie wyczyszczony i udostępniony do oglądania zwiedzającym. Tekst: Sarah Gibbens Opracowanie: Błażej Grygiel Źródło: National Geographic News Jeśli też lubisz takie wrażenia, chcesz się z nami podzielić swoimi aktywnościami, zgłoś się i stwórz z nami przewodnik po Polsce Pełnej Przeżyć!
Przez 8 stuleci leżała ukryta na dnie rzeki. Niedługo będzie można ją obejrzeć
Naukowcy ustalili wiek łodzi odkrytej w pustym korycie rzeki koło Angkor Wat w Kambodży – informuje serwis internetowy Star Tribune.
Pozostałości łodzi o długości 12,8 metra, wyciosanej z jednego pnia drzewa, odkryto przypadkowo w kwietniu br. w zamulonym korycie rzeki w prowincji Siem Reap w północnej Kambodży, w pobliżu kompleksu budowli Angkoru – stolicy Imperium Khmerskiego (IX-XIV w.) w Kambodży – i słynnej świątyni Angkor Wat. Jak poinformował Long Kosal, rzecznik państwowej agencji APSARA, testy próbek łodzi wykonane w instytucie badawczym w Nowej Zelandii wykazały, że znalezisko pochodzi sprzed ok. 800 lat, z początków XIII wieku. Agencja APSARA została powołana w 1995 roku przez władze Kambodży do ochrony i zarządzania parkiem archeologicznym otaczającym kompleks Angkor, wpisany jako obiekt na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1992 roku. Odkryta łódź została tymczasowo zatopiona w stawie koło świątyni Angkor Wat dla lepszego zachowania jej w dobrym stanie do czasu, kiedy zostaną podjęte decyzje dotyczące jej konserwacji i przygotowania do ekspozycji. Wcześniej w czerwcu br. australijski archeolog dr Damian Evans, badający od kilkunastu lat kompleks Angkor, poinformował o odkryciu przez jego zespół - nowych śladów osadniczej i rolniczej infrastruktury wokół dawnej stolicy Imperium Khmerskiego - dokonanym w wyniku przeprowadzonych badań dżungli z zastosowaniem technologii skanowania laserowego. Źródło: PAP Reporterzy National Geographic Traveler odwiedzili Słowenię. Zobaczcie czym potrafi zaskoczyć ten nieduży i piękny kraj! View oEmbed on the source website
Nowe odkrycia w Kambodży. Dżungla skrywa zaginione miasta
Pod warstwą roślinności i ziemią wciąż znajdują się ukryte przed nami starożytne miasta. Opublikowane w Journal of Archeological Science zdjęcia wykonane lidarami (rodzaj radaru wykorzystujący laser) pokazują pozostałości XII-wiecznych miast w Kambodży.
Archeolodzy w Kambodży odnaleźli kilka nieopisanych wcześniej miast w okolicy świątyni Angkor Wat. O sprawie pisze dziennik Guardian. Australijski archeolog dr Damian Evans podsumowując badania w Journal of Archeological Science pisze, że znaleziska mają od 900 do nawet 1,400 lat. Część z nich dorównuje wielkością obecnej stolicy Kambodży – Phnom Penh. Badania przeprowadzono z powietrza, użyto nowczesnej technologii zdjęć lidarowych (light detection and ranging). Oprócz śladów budnków na zdjęciach widać pozostałości po systemach irygacyjnych. Według naukowców znaleziska pozwolą w przyszłości odpowiedzieć na pytanie co stało się z imperium Khmerów. Źródło: The Guardian Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website