To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Cywilizacje Majów i Angkor Wat – wspólna przyczyna ich upadku. Grozi też nam
Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Nie była to jedyna cywilizacja, którą to spotkało.
Spis treści: Geoinżynieria Majów Majowie w drodze do upadku Klimat kontra Angkor Wiele przyczyn upadku Angkoru Każda cywilizacja upada Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? Majańska cywilizacja miejska kwitła wbrew znacznym ograniczeniom narzuconym przez przyrodę w latach 250–900 n.e., czyli w epoce zwanej okresem klasycznym w historii Majów. Ich biegłość w architekturze odzwierciedlała postępy w matematyce, astronomii i sztuce. Geoinżynieria Majów Majowie potrafili wpływać na hydrologię regionu przez zmianę podziemnych lejów krasowych w zbiorniki zasilające system intensywnego nawadniania upraw na tarasach rolnych. Las deszczowy został wyrżnięty na skutek wzmożonego rolnictwa żarowego [polegającego na wycinaniu i paleniu lasów – przyp. tłum.]. Umiejętność kontrolowania środowiska pozwoliła tamtejszej populacji w okresie klasycznym szybko się rozrosnąć. Budowa monumentu – znaku bogactwa i śmiałości – osiągnęła szczyt pod koniec tego okresu. Legendarne wysokie zabudowania w Tikalu datuje się na okres tego gorączkowego boomu. Ale gdy działalność przyspieszała, nagle wszystko upadło. Lidar pokazał skalę majańskiego megalopolis, a nowoczesna technologia częściowo wyjaśniła także jego upadek. Stephens mógł wyobrażać sobie, że Majowie mieszkali w miastach zacienionych koroną dżungli, ale niedawne analizy próbek pyłków dowiodły, że pod koniec VIII wieku n.e. Jukatan był wylesiony. Miasta i pola rozlewały się po ogołoconych równinach. Wielkie drzewa ścięto i spalono, aby produkować gips w przemysłowych ilościach. Trzeba było spalić 20 drzew, żeby uzyskać 1 metr kwadratowy tynku wapiennego. Obnażoną ziemię wykorzystywano w celach rolniczych. Gęb do wykarmienia przybywało, a ekosystem naprężał się do granic możliwości. Majowie potrafili przystosowywać się do warunków i łagodzić częste susze wytrawnymi technikami zarządzania, ale nie umieli zaadaptować się do kryzysu, który rozpoczął się około 760 roku. Próbki lodu pobrane z Grenlandii pokazują, że mniej więcej w tym czasie promieniowanie słoneczne nagle osłabło. Temperatury na półkuli północnej spadły na łeb, na szyję, a globalne układy pogodowe przesunęły się na północ. Atlantycki deszcz, który nawadniał Jukatan, nie przyszedł. Próbki osadu z jezior w tym regionie potwierdzają, że Majów dotknęła długa i wyjątkowo surowa susza. Ponadto żyli oni na obszarze już i tak zagrożonym z powodu utraty lasu deszczowego. Majowie w drodze do upadku W dobie katastrofy – po części ludzkiej, po części naturalnej – mieszkańcy zaczęli opuszczać miasta jedno po drugim i zostawiać je przyrodzie. Glebę na półwyspie wyjałowiły deforestacja, erozja i nadmierna eksploatacja. Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Miasta walczyły ze sobą o kurczące się zasoby. Szlaki handlowe, które przecinały niziny i wzbogacały je po drodze, zastąpiono drogami morskimi. W 900 roku Tikal był niemal pusty, stał się jednym z kilkudziesięciu wymarłych miast. Las deszczowy szybko powrócił. Ekosystem mógł w pełni się odrodzić, zanim Avendaño prawie tysiąc lat później przypadkiem natknął się na lasy, ale miasta nigdy się nie odrodziły. Klimat kontra Angkor W Kambodży korzenie gigantycznego baniana (figowca bengalskiego), który wyglądał jak nie z tego świata, mocno obej­mują wspaniałe budowle Angkoru, w XI–XIII wieku n.e. największego miasta na świecie. Angkor, podobnie jak Tikal, był ogromną, rozproszoną aglomeracją, zajmującą teren o powierzchni współczesnego Paryża, na którym mieściło się prawie 1 000 000 osób. Tak jak u Majów, tu też bazowano na zaawansowanej sieci hydraulicznej. I, podobnie jak w majańskich miastach, kambodżańskie megalopolis też niezwykle obciążało ekosystem. Ogromny obszar miejski został zamieniony w wyrafinowaną infrastrukturę sieci wodnych dorzeczy, retencji i redystrybucji, złożoną z kanałów, rowów nawadniających i zbiorników, które radziły sobie z miesiącami suszy oraz intensywnymi monsunowymi opadami deszczu. Miejski styl życia na ogromną skalę obserwowany w Kambodży był możliwy dlatego, że dokonywano redystrybucji wody na obszar ponad 1000 kilometrów kwadratowych, co umożliwiało całoroczne uprawianie roli. Miejską maszynę napędzała spora i wysoce kontrolowana siła robocza. Miejski teren zbiegał się z wiejską ziemią. W rzeczywistości brakowało jakiegokolwiek rozróżnienia między nimi, ponieważ Angkor był jak przerośnięta wioska w podmokłym otoczeniu, z rzadką zabudową mieszkalną zbitą na kopcach wśród pól ryżowych. Setki kilometrów kwadratowych lasu zostały obnażone po to, by stworzyć otwarty i niezwykle przebudowany krajobraz miejski. Zdolność tak kompletnego manipulowania środowiskiem była źródłem siły Angkor i umożliwiła wykarmienie 1 000 000 mieszkańców. Była też jego największą słabością. Dendrochronologia mówi nam o tym, że stały ląd Azji Południowo-Wschodniej dotknęła zmiana klimatu spowodowana przejściem od średniowiecznego optimum klimatycznego do małej epoki lodowcowej. Kanały zamulił osad, który spłynął ze wzgórz razem z nietypowo intensywnymi opadami deszczu, które dręczyły megalopolis powodziami. Ulewy, jak podpowiada nam dendrochronologia, przychodziły jednak między długimi okresami suszy od XIV do XV wieku – był to zarówno najbardziej mokry, jak i najbardziej suchy czas w całym tysiącleciu. Monsun stał się groźnie nieprzewidywalny. Drwił sobie z wyszukanego systemu inżynieryjnego, zaprojektowanego z uwzględnieniem dość przewidywalnego (choć wymagającego) klimatu. System nie mógł poradzić sobie z erozją ani osadem, w dużej mierze spowodowanymi wiekami wylesiania. Populacja zaczęła maleć, dżungla znów pochłonęła nieustannie kurczące się peryferia konającego miasta. Gdy ludzie opadli z sił, nie można już było utrzymać skomplikowanych wodociągów. Dlatego temu, co pozostało z Angkoru, jeszcze bardziej zagrażały powodzie. W końcu mieszkańcy opuścili wspaniałe średniowieczne miasto. Została w nim mała grupa sumiennych mnichów, przestrzegających religijnych rytuałów. Wiele przyczyn upadku Angkoru Nowoczesny analityk systemów przyjrzał się temu, co zdarzyło się w Angkorze, i dostrzegł proces „kaskadowego niepowodzenia decydującej infrastruktury w następstwie skrajnego klimatu”. Zarządzanie wodą w mieście składało się z wielu oddziałujących na siebie i współzależnych elementów. Drobne problemy w funkcjonowaniu złożonego systemu, wywołane zmianą klimatu, wywołały falę potęgujących się porażek. Osiągnęła punkt krytyczny, po przekroczeniu którego powrót do normy nie był możliwy. Nie była to nagła, apokaliptyczna katastrofa – raczej stopniowe pogarszanie się miejskiego środowiska przez kilkadziesiąt lat, aż porzucenie go stało się jedynym wyjściem. Średniowieczny Angkor, jak dowiedli naukowcy, ma liczne wspólne cechy techniczne z dzisiejszymi skomplikowanymi systemami. Powinniśmy widzieć w tym, co się stało, ostrzeżenie. Każda cywilizacja upada Upadek miast Majów oraz Angkoru w obliczu chwiejności klimatycznej to nie są odosobnione przypadki. Imperium akadyjskie w Mezopotamii przeżyło dezurbanizację w wyniku starożytnej megasuszy, kiedy od około 2200 roku p.n.e. obserwowano znaczne ochłodzenie powierzchni subpolarnego Oceanu Atlantyckiego. Efekt domina rozpoczął się wraz z globalną zmianą klimatu, łącznie z wyjaławianiem się Azji Południowo-Wschodniej. Zmiana osłabiła też azjatycki monsun, co skutkowało porzuceniem około 1800 roku p.n.e. kilkudziesięciu ogromnych miast składających się na cywilizację doliny Indusu. Gdy poziom mórz opadł, rzeki zmieniły bieg, a systemy irygacyjne zostały zarzucone, wspaniałe miasta Mezopotamii – kolebkę cywilizacji miejskiej – w końcu pochłonęła pustynia. Miasta upadły z wielu przyczyn. Jeśli w grę wchodził klimat, często był on tylko jednym z wielu czynników. Kiedy dochodziło do katastrofy, a potem porzucenia miasta, nie działo się to z dnia na dzień, ale trwało pokolenia. Ludność rozpierzchała się do innych regionów, osiedlała się w innych ośrodkach miejskich lub zmieniała sposób życia. Społeczeństwa przeważnie potrafiły dojść do siebie po kataklizmach. Choć znikały pojedyncze miasta, miejski styl życia miał się dobrze. Majowie są rzadkim przykładem ludu, który zrezygnował z życia w ośrodkach miejskich. Jeśli porzucano je na rzecz dżungli lub pustyni. Dochodziło do tego, ponieważ społeczeństwa nie potrafiły przewidzieć zmieniających się warunków środowiskowych ani przystosować się do nich. Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? My jesteśmy w lepszej sytuacji, możemy prognozować zmiany i adaptować się do nich. Miasta są wytrzymałe, tak samo jak ich mieszkańcy, potrafiący przetrwać niszczycielskie katastrofy – nawet ataki atomowe. W dziejach ośrodków miejskich obserwujemy ciągłą ewolucję i odnowę. Zdolność do metamorfozy sprawiła, że nasza zurbanizowana historia od 600 lat jest trwała i pełna sukcesów. Zbite, zaludnione miasta – wiele z nich leży na wybrzeżu – są szczególnie narażone na załamanie klimatu. Żyją jednak w cieniu katastrofy i dają znaki, że przystosowują się do panujących warunków. To jest przedruk z książki autorstwa Bena Wilsona pt. „Miasto i dżungla. Jak natura wrosła w cywilizację”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Moniki Skowron. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Kambodża dla początkujących. Poznaj jeden z najbardziej interesujących krajów w Azji
Kambodża to kraj o długiej i szalenie ciekawej – choć nierzadko dramatycznej – historii, intrygującej kulturze, mogący się pochwalić dziełami architektury o światowym znaczeniu. Zobaczcie, na co warto zwrócić uwagę podróżując po tym położonym w Azji Południowo-Wschodniej państwie.
W tym artykule: Angkor Tonle Sap Kuchnia Kambodży Podcast National Geographic Traveler W nowym odcinku podcastu „National Geographic Traveler" Maciej Wesołowski opowiada, co zobaczyć i jak zaplanować podróż do Kambodży. Ten kraj o fascynującej historii i bogatej kulturze od kilku lat przyciąga tłumy turystów z całego świata. Angkor Angkor to największy kompleks świątynny na świecie, a także najważniejszy z zabytków Kambodży. Sama jego nazwa po khmersku oznacza „Miasto świątyń”. Powstał na początku XII wieku na zlecenie króla Khmerów Surjawarmana II (w osadzie Yaśodharapura), który był kolejnym z władców potężnego Imperium Khmerów. Pomiędzy IX a XV wiekiem rozciągało się ono od Wietnamu po Mjanmę. W okresie świętości Angkor liczył sobie od 750 tysięcy do miliona mieszkańców. Uważany był za największe miasto świata w erze przedprzemysłowej (a więc do wieku XIX). Khmerowie wierzyli, że kompleks świątynny – z boską pomocą – powstał w jeden dzień. W rzeczywistości było to 32–35 lat. W założeniu poświęcony był hinduistycznemu bogowi Wisznu. O czym świadczą np. reliefy na murach świątyń – ze scenami z najważniejszych indyjskich eposów: Ramadżany i Mahabharathy. Z czasem, za sprawą kolejnego z władców, główna świątynia Angkor Wat stała się kompleksem buddyjskim. Zniszczono więc część symboli hinduistycznych, zastępując je tymi, które kojarzą się z Buddą. Potem znów przywrócono świątyniom hinduistyczny charakter. Dziś na szczęście obie tradycje ze sobą dość harmonijne współgrają ze sobą na ścianach kompleksu. Zwiedzając Angkor, nie można pominąć świątyni Ta Prohm. Król Dżajkawarman VII zbudował ją dla swojej matki, a wieki później miejsce to rozsławił kręcony tam film Tomb Raider. Główną bohaterkę, Larę Croft, zagrała tam hollywoodzka gwiazda, Angelina Jolie. Uwagę zwracają zwłaszcza gigantyczne korzenie drzew, wystające nad ziemię i oplatające wiele fragmentów budowli. Uważa się, że Angkor to najlepszy przykład architektury dawnych Khmerów. Na dzień dobry uwagę zwracają wspaniałe wieże Angkoru, wzorowane na kwiatach lotosu, usytuowane tuż za wielką fosą. Najwyższa z nich ma 35 metrów. Wewnątrz, na najciekawszych z płaskorzeźb zobaczymy między innymi epicką scenę, w której hinduscy bogowie z demonami ubijają morze mleka, aby uzyskać eliksir nieśmiertelności. Są też interesujące sceny z życia codziennego Khmerów. Dziś Angor Wat to symbol całej Kambodży. Dość powiedzieć, że jego sylweta znalazła się nawet na fladze narodowej. Kompleks położony jest 5,5 km od współczesnego miasta Siem Reap, gdzie w październiku otwarto nowe i bardzo nowoczesne lotnisko. Dolecieć można tu np. liniami Vietnam Airlines, z przesiadką w Hanoi lub Ho Chi Minh. Kambodża – mały kraj z wielkim potencjałem. Wybierz się w podróż życia Kambodża jest niesamowitym krajem w Azji Południowo-Wschodniej z niesamowicie smutną historią, w której przeplatały się blask starożytnej kultury i triumf zdobywców, wstyd dyktatury i niem... Tonle Sap Trzy czwarte powierzchni Kambodży zajmuje Nizina Mekongu – ogromna równina aluwialna. Osią kraju jest sama rzeka Mekong. Jednak nie mniej istotne dla jego krajobrazu jest największe w Indochinach jezioro – Tonle Sap. To niezwykły akwen, który w porze deszczowej kilkukrotnie zwiększa swoją powierzchnię – w stosunku do pory suchej. Zalewa między innymi dużą część powszechnych tu lasów namorzynowych (mangrowców). Z uwagi na wielką obfitość ryb (od 150 do 300 gatunków), Tonle Sap zawsze przyciągało tu rzesze przybyszów z innych części kraju, ale też np. z niedalekiego Wietnamu. Obecnie mieszka tu około 1,2 mln ludzi. Żyją oni w domach na wysokich palach, ustawionych na nabrzeżu lub bezpośrednio na jeziorze, ewentualnie na łodziach mieszkalnych. Na wodzie powstały całe pływające osady. Poza mieszkaniami są tam sklepy, świątynie (buddyjskie i katolickie), szkoły, a nawet pływające boisko do koszykówki czy farma prosiąt. Ciekawostką jest, że wpływająca do jeziora Tonle Sap rzeka o tej samej nazwie dwa razy do roku zmienia swój bieg i płynie w drugą stronę. Jest to efekt nadmiaru wody w potężniejszym, a połączonym z Tonle Sap, Mekongu. No i nie można zapomnieć, że – z powodu bogactwa podwodnego świata – to także prawdziwy ptasi raj. Wypatrzeć można tu orły, bociany, ibisy czy pelikany, a także dziesiątki innych gatunków ptaków. Kuchnia Kambodży Kuchnia Kambodży jest mieszanką wpływów tajskich oraz chińskich, z silnym akcentem kuchni francuskiej. Je się dużo mięsa, zwłaszcza wołowiny, owoce morza, wszelakie owady, pędraki, skorpiony, węże, żaby czy krokodyle syjamskie. Na jeziorze Tonle Sap znaleźć można np. farmy krokodyli, serwujące suszone mięso tych zwierząt, często także wodnych węży. Najpopularniejszym kambodżańskim daniem jest amok, czyli curry na bazie słodkowodnych ryb lub ślimaków. Choć obecnie coraz częściej w restauracjach zamówić można również jego wersje na mięsie. Dodaje się do niego mleczko kokosowe, trawę cytrynową, kurkumę, chili i zioła slogngor. Serwowany jest on z ryżem, czasem też z jajkiem, tradycyjnie na liściach bananowca. Jest pikantny i bardzo aromatyczny. Na śniadanie Kambodżanie przeważnie jadają zupy. Na przykład kuytaev. To bulion z kulkami rybnymi lub wołowymi. Dodaje się do niego makaron ryżowy i warzywa. A przyprawia – olejem czosnkowym oraz sosami: rybnym i ostrygowym. Wspomnieniem po francuskich kolonizatorach są bagietki, wino i niektóre dania z wołowiny. Podcast National Geographic Traveler Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Te malowidła do niedawna były niewidoczne. Miliony turystów przechodziły obok nieświadomie
Fascynujące! Coś, co do tej pory uznawano za zwykłą plamę na ścianie okazało się cennym śladem dawnej kultury. Pomogła zaawansowana technologia.
Wzniesiony dziewięć wieków temu na terenie dzisiejszej Kambodży Angkor Wat przyciąga miliony gości. Niektórzy ciągną tu z pobudek religijnych – do buddyjskiej świątyni, pierwotnie poświęconej hinduskiemu bogowi Wisznu. Innych interesują słynne rzeźby. Natomiast zespół archeologów skupił uwagę na mniej oczywistej atrakcji – około 200 malowidłach z XVI w., dotąd niewidocznych. Aby znów ujrzały światło dzienne, Noel Hidalgo Tan wykorzystał technikę, która łączy fotografię cyfrową z analizą komputerową. – To, co kiedyś wydawało się plamą na ścianie, stało się rysunkiem dwóch słoni lub całą orkiestrą – mówi. – Przeznaczenie tej sztuki nie jest znane, ale dalsze badania być może dadzą nam wgląd w historię tego zabytku. Tan podejrzewa, że niektóre malowidła mogły powstać na zamówienie króla. Tekst: Catherine Zuckerman
Spodziewali się co najwyżej starej ceramiki, ale to ich zaskoczyło! W Angkor Wat odnaleziono tajemniczą statuę
Archeolodzy podczas badania Angkor Thom w Kambodży natrafili na prawie dwumetrowy posąg w doskonałym stanie. Ma przynajmniej 800 lat!
Znaleziska dokonano już drugiego dnia z 12 zaplanowanych. Posąg wykopano niedaleko budynku XII-wiecznego szpitala. W wywiadzie dla lokalnej gazety Cambodian Daily archeolodzy z organizacji zarządzającej kompleksem Angkor określili to jako "coś co zdarza się jedynie na filmach." Apsara Authority (wspomniana wyżej organizacja) opisuje, że posąg znajdował się zaledwie około 30 centymetrów. Większość zdobień zachowała się w świetnym stanie, można nawet rozpoznać z jakiego okresu pochodzi suknia wyrzeźbiona na postaci. Niestety brakuje fragmentów obu nóg posągu. Statua przedstawia strażnika, badacze są przekonani, że najprawdopodobniej strzegła ona bramy Angkor Thom. W XII wieku król Jayavarman VII wybudował 102 szpitali. Składały się one z drewnianych budynków i kamiennych kaplic. Te pierwsze przez wieki uległy rozkładowi. Na terenie kompleksu udało się rozpoznać 4 miejsca, w których miały stać szpitale przy bramach świątyni. Tan Boun Suy, szef Apsara Authority przekonuje, że król jak na ówczesne czasy miał wyjątkowe podejście do programów socjalnych. O tym, że w tamtym miejscu znajdują się szpitalne budynki przekonują także pozostałości ceramiki i dachówek. Król Jayavarman rządził Khmerami od 1181 do 1220. U szczytu swojej świetności Imperium Khmerów rozciągało się na sporych obszarach Tajlandii, Laosu i Wietnamu. Angkor Wat, co oznacza "stołeczna świątynia", zostało wzniesione ku czci boga Wisznu, a z czasem przerobione na świątynię buddyjską. Gdy w XV wieku imperium upadło miasto zostało opuszczone. Archeolodzy zgadzają się co do tego, ze odkrycie statui jest jednym z najważniejszych w ostatnich latach. Angkor Wat corocznie odwiedza około dwóch milionów turystów z całego świata. Od 1992 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Posąg zostanie przekazany do muzeum Norodom Sihanouk, gdzie zostanie wyczyszczony i udostępniony do oglądania zwiedzającym. Tekst: Sarah Gibbens Opracowanie: Błażej Grygiel Źródło: National Geographic News Jeśli też lubisz takie wrażenia, chcesz się z nami podzielić swoimi aktywnościami, zgłoś się i stwórz z nami przewodnik po Polsce Pełnej Przeżyć!
Przez 8 stuleci leżała ukryta na dnie rzeki. Niedługo będzie można ją obejrzeć
Naukowcy ustalili wiek łodzi odkrytej w pustym korycie rzeki koło Angkor Wat w Kambodży – informuje serwis internetowy Star Tribune.
Pozostałości łodzi o długości 12,8 metra, wyciosanej z jednego pnia drzewa, odkryto przypadkowo w kwietniu br. w zamulonym korycie rzeki w prowincji Siem Reap w północnej Kambodży, w pobliżu kompleksu budowli Angkoru – stolicy Imperium Khmerskiego (IX-XIV w.) w Kambodży – i słynnej świątyni Angkor Wat. Jak poinformował Long Kosal, rzecznik państwowej agencji APSARA, testy próbek łodzi wykonane w instytucie badawczym w Nowej Zelandii wykazały, że znalezisko pochodzi sprzed ok. 800 lat, z początków XIII wieku. Agencja APSARA została powołana w 1995 roku przez władze Kambodży do ochrony i zarządzania parkiem archeologicznym otaczającym kompleks Angkor, wpisany jako obiekt na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1992 roku. Odkryta łódź została tymczasowo zatopiona w stawie koło świątyni Angkor Wat dla lepszego zachowania jej w dobrym stanie do czasu, kiedy zostaną podjęte decyzje dotyczące jej konserwacji i przygotowania do ekspozycji. Wcześniej w czerwcu br. australijski archeolog dr Damian Evans, badający od kilkunastu lat kompleks Angkor, poinformował o odkryciu przez jego zespół - nowych śladów osadniczej i rolniczej infrastruktury wokół dawnej stolicy Imperium Khmerskiego - dokonanym w wyniku przeprowadzonych badań dżungli z zastosowaniem technologii skanowania laserowego. Źródło: PAP Reporterzy National Geographic Traveler odwiedzili Słowenię. Zobaczcie czym potrafi zaskoczyć ten nieduży i piękny kraj! View oEmbed on the source website
Nowe odkrycia w Kambodży. Dżungla skrywa zaginione miasta
Pod warstwą roślinności i ziemią wciąż znajdują się ukryte przed nami starożytne miasta. Opublikowane w Journal of Archeological Science zdjęcia wykonane lidarami (rodzaj radaru wykorzystujący laser) pokazują pozostałości XII-wiecznych miast w Kambodży.
Archeolodzy w Kambodży odnaleźli kilka nieopisanych wcześniej miast w okolicy świątyni Angkor Wat. O sprawie pisze dziennik Guardian. Australijski archeolog dr Damian Evans podsumowując badania w Journal of Archeological Science pisze, że znaleziska mają od 900 do nawet 1,400 lat. Część z nich dorównuje wielkością obecnej stolicy Kambodży – Phnom Penh. Badania przeprowadzono z powietrza, użyto nowczesnej technologii zdjęć lidarowych (light detection and ranging). Oprócz śladów budnków na zdjęciach widać pozostałości po systemach irygacyjnych. Według naukowców znaleziska pozwolą w przyszłości odpowiedzieć na pytanie co stało się z imperium Khmerów. Źródło: The Guardian Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website