Kim byli rdzenni Amerykanie? Nowe badanie ujawnia DNA pierwszych ludzi na tym kontynencie
Pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mieli geny denisowian. Tak wynika z najnowszego badania, które opublikowano na łamach prestiżowego czasopisma „Science”.
Spis treści: Kim byli pierwsi Amerykanie? Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Od wielu lat toczą się naukowe spory nie tylko o to, kiedy pierwsi ludzie zasiedlili Amerykę Północną, ale także kim byli rdzenni Amerykanie. Najnowsze dowody archeologiczne wskazują, że pierwsza migracja na terytorium kontynentu odbyła się ok. 12–14 tysięcy lat temu. W okresie ostatniej epoki lodowej ludzie z Azji przedostali się tam przez Cieśninę Beringa, a dokładniej przez pas lądu Beringia, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Kim byli pierwsi Amerykanie? Inaczej jest z ludźmi, którzy docierali do Ameryki Południowej. Ci mogli pojawić się tam jeszcze wcześniej, a badania z 2023 roku wykazały, że nawet 25 tysięcy lat temu. Zgodnie z badaniem opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the Royal Society B”, w regionie Santa Elina, w stanie Mato Grosso w centralnej Brazylii odkryto najstarsze ślady zostawione przez Homo sapiens w Ameryce Południowej. Współcześnie plemiona rdzennych Amerykanów to tworzą wiele grup etnicznych i kulturowych, które posługują się różnymi językami i wyznają różne wierzenia. Najnowsze badanie opublikowane na łamach „Science” wykazało, że pierwsi ludzie, którzy pojawili się na tym kontynencie mieli DNA dwóch wymarłych gatunków człowieka – neandertalczyków i denisowian. Badacze uważają, że ta mieszanka genów pozwoliła im przetrwać w nowym środowisku, w którym narażeni byli na zupełnie inne bakterie i wirusy. – Współczesne genomy ludzkie zawierają niewielką liczbę archaicznych genów, będących spuścizną po wcześniejszych krzyżowaniach z neandertalczykami i denisowianami. Większość z nich jest neutralna, ale niektóre występujące u współczesnych ludzi były efektem selekcji naturalnej i mogły odegrać kluczową rolę w adaptacji do nowych środowisk w miarę zasiedlania świata przez ludzi – napisali w swojej pracy naukowcy. Tajemniczy gen człowieka z Denisowej Jaskini Badacze podkreślają, że populacje amerykańskie napotkały niezliczoną ilość nowych środowisk, co umożliwiło selekcji naturalnej „faworyzowanie archaicznych genów w nowym środowisku”. – Rdzenne i mieszane populacje amerykańskie były niedostatecznie zbadane pod tym względem, ale stanowią ogromny potencjał dla badań nad ewolucyjnymi procesami lokalnej adaptacji – podkreślają uczeni. – Każdy żyjący dzisiaj człowiek jest rezultatem połączenia się trzech różnych gatunków – mówi Live Science współautor badania, Fernando Villanea, genetyk z University of Colorado Boulder. – Wraz z ekspansją do Ameryki, ludzie nie musieli czekać na rozwój nowych mutacji genetycznych, aby zwalczać nowe patogeny. Zamiast tego mogli czerpać z arsenału wariantów genetycznych pozyskanych od innych grup, w tym przypadku neandertalczyków i denisowian – dodaje Emilia Huerta-Sanchez, współautorka badania z Brown University. W badaniu naukowcy opisali analizę genu kodującego białka o różnych funkcjach MUC19. Dzięki temu udało im się ustalić, że aż jeden na trzech żyjących współcześnie Meksykanów ma ten właśnie gen podobny do genu denisowian. Wpływ różnych genów na układ immunologiczny rdzennych Amerykanów Szczątki denisowian należały do osobników, które żyły około 41 tys. lat temu w paśmie górskim Ałtaj na Syberii. Kości znaleziono w Denisowej Jaskini, skąd wywodzi się nazwa tego człowieka. Badania wykazały, że denisowianie wykazywali niskie zróżnicowanie genetyczne, ale z drugiej strony wysoki i zróżnicowany poziom hybrydyzacji z neandertalczykiem oraz innym, nieznanym dotąd, archaicznym przedstawicielem rodzaju Homo. Denisowianie zamieszkiwali przede wszystkim Azję od około 200 000 do 30 000 lat temu. Badacze chcieli sprawdzić, czy gen MUC19 specyficzny dla denisowian był korzystny dla rdzennych Amerykanów. W tym celu porównali dane genetyczne dostępne na temat współczesnych Meksykanów, Peruwiańczyków, Kolumbijczyków i Portorykańczyków z sekwencjami genetycznymi 23 rdzennych Amerykanów, z których większość żyła w Ameryce przed XIII wiekiem, a także trzech neandertalczyków i jednego denisowianina. Zespół odkrył, że wariant genu MUC19 najczęściej występował właśnie u współczesnych Meksykanów. Około 33% populacji posiada ten gen. W przypadku Peruwiańczyków to ok. 20%, ale ma go tylko 1% Kolumbijczków i Portorykańczyków. Naukowcy uważają, że to dlatego, że Meksykanie mają więcej DNA rdzennych Amerykanów w swoich genomach niż inne populacje. Naukowcy w kolejnych badaniach chcą dokładnie sprawdzić, w jaki sposób MUC19 wspomagał układ odpornościowy pierwszych Amerykanów. – Podejrzewamy, że działał on radykalnie inaczej niż wariant występujący u współczesnego człowieka – podsumowali naukowcy. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
36-latka sprzedała dom i zamieszkała w swoim samochodzie. Teraz zwiedza świat
W świecie, w którym ceni się stabilność i przewidywalność, jej wybór może wydawać się zaskakujący. Zamiast kupować większe mieszkanie i piąć się po szczeblach kariery, Ashley rzuciła pracę i zaczęła życie w drodze.
Spis treści: Porzuciła pracę i dom, by żyć w podróży. Co ją do tego skłoniło? Ponad 20 krajów, jeden samochód i życie bez planu Choć wiele kobiet marzy o stabilizacji, rodzinie i własnym domu, coraz częściej w mediach pojawiają się historie tych, które wybierają inną drogę. Jedną z nich jest Ashley Kaye, 36-latka z USA, która sprzedała rodzinny dom i postanowiła żyć w podróży. Dziś jej codzienność to setki kilometrów szutrowych tras, przejścia graniczne i noclegi na pustkowiach Ameryki Południowej. Porzuciła pracę i dom, by żyć w podróży. Co ją do tego skłoniło? Ashley Kaye przez większość życia mieszkała w Wisconsin, w tym samym domu, w którym się wychowała. Jej codzienność była uporządkowana – stabilna praca, znajomi z sąsiedztwa, rytm wyznaczany przez zmieniające się pory roku. Przełom nastąpił w 2019 roku, podczas wakacyjnego wyjazdu do Hondurasu. Tam poznała mężczyznę, który od lat żył w drodze. – Po prostu złapaliśmy dobry kontakt. Przez cały mój pobyt dzieliliśmy się doświadczeniami, także tymi trudnymi – wspominała w wywiadzie dla CNBC, dodając, że ich rozmowy o finansach i realiach życia w podróży wywarły na niej szczególne wrażenie. – Powiedział mi, że żałuje, że nie zdecydował się na taki styl życia wcześniej, bo to o wiele łatwiejsze i tańsze, niż się wydaje. To wszystko zmieniło – mówiła. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych Ashley zaczęła intensywniej pracować, by zgromadzić oszczędności, a już rok później odeszła z pracy. Kolejne trzy lata spędziła w podróży m.in. samotnie zwiedzając RPA. Gdy tam przebywała, dotarła do niej wiadomość o chorobie ciotki, przez którą musiała wrócić do Wisconsin. Będąc już na miejscu, sprzedała rodzinny dom i coraz poważniej myślała o życiu ze swoim czworonożnym przyjacielem w drodze. – Podróżowanie samolotem z psem brzmiało jak fatalny pomysł. Poza tym lubię fotografować, więc zależało mi na rozwiązaniu, które pozwoli dotrzeć w trudno dostępne miejsca – tłumaczyła. Ponad 20 krajów, jeden samochód i życie bez planu Przełom nastąpił, gdy na Instagramie skontaktowała się z nią para podróżująca terenówką po RPA. Wymienili się doświadczeniami, a Ashley nabrała pewności, że właśnie taki styl życia najbardziej jej odpowiada. Wówczas za 43 tys. dolarów kupiła Toyotę Tacoma – samochód terenowy, który z czasem przekształciła w pełnoprawne mobilne mieszkanie. Później udała się na południe do Baja California w Meksyku, gdzie dokończyła przebudowę pojazdu. Stamtąd wyruszyła w podróż legendarną Autostradą Panamerykańską (Pan-American Highway), czyli trasą biegnącą od Alaski aż po najbardziej wysunięte na południe rejony Argentyny. – To naprawdę wyjątkowy sposób podróżowania, bo można samodzielnie decydować o tempie. Poza tym, jeśli trafię w piękne i spokojne miejsce, mogę zostać tam tak długo, jak chcę – mówiła w wywiadzie, równocześnie podkreślając jednak, że to życie pełne wyzwań. – Każdy sposób podróżowania ma swoje zalety i wady. Przekraczanie granic to niekończące się formalności, a samotna podróż potrafi być wyczerpująca. Trzeba nauczyć się funkcjonować w rytmie, który naprawdę ci odpowiada – tłumaczyła. Od momentu rozpoczęcia podróży Kaye odwiedziła już ponad 20 krajów, w tym Meksyk, wszystkie państwa Ameryki Środkowej, Kolumbię, Ekwador, Peru, Chile oraz część Argentyny. Jej codzienność nie jest podporządkowana pracy czy kalendarzowi spotkań, lecz zmieniającym się warunkom pogodowym, ukształtowaniu terenu i sprawności technicznej pojazdu. – Nie chcę mówić, że to życie jak z bajki, bo wymaga ono dużego wysiłku. Jest wiele rzeczy, o które trzeba na bieżąco dbać i które stale wymagają uwagi. A jednak to, co daje mi największe poczucie swobody, to poranki bez planu. Budzę się, patrzę na mapę i decyduję: nocleg u podnóża wulkanu, wyprawa w głąb dżungli czy dzień nad oceanem. Możliwości są niemal nieograniczone – i za to jestem wdzięczna – podsumowała 36-latka. Źródła: CNBC, SupercarBlondie Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To najstarsze odciski stóp człowieka w Ameryce. Zagadka migracji rozwiązana?
Są to najstarsze odciski stóp człowieka w Ameryce i jednocześnie jeden z najstarszych dowodów na zasiedlenie tego kontynentu. Archeolodzy potwierdzili, że w Nowym Meksyku łowcy-zbieracze przechadzali się nawet ponad 22 tysiące lat temu.
Spis treści: Starsze dziedzictwo ludzkiej obecności w Ameryce Błoto kluczem do określenia wieku Jest to jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów w światowej archeologii – kiedy ludzie dotarli do Ameryki? Spory na ten temat toczą się od wielu dekad. Przyjmuje się, że pierwsi ludzie trafili do Ameryki od północy – przez Alaskę z obszaru Azji w okresie zlodowacenia, gdy poziom morza był znacznie niższy. Między Syberią a Ameryką Północną (Alaską i Jukonem) istniał pomost lądowy, zwany Beringią. Był to szeroki pas lądu, którym ludzie mieli się przedostać kilkanaście tysięcy lat temu. Starsze dziedzictwo ludzkiej obecności w Ameryce W ostatnich latach na światło dzienne wychodzi coraz więcej dowodów na to, że migracje z Azji rozpoczęły się zdecydowanie wcześniej. Tak jest w przypadku odkryć z White Sands w Nowym Meksyku w USA. To obszar trudny do badań, bo znajduje się obok poligonu rakietowego i chronionego parku narodowego. Krajobraz na zachód od Alamogordo, gdzie dokonano odkrycia w postaci odciśniętych ludzkich stóp w zaschniętym błocie, wygląda surrealistycznie. Widać tu niekończące się faliste wydmy z drobnego beżowego gipsu, pozostałość po starożytnych morzach. Jest to jedna z najbardziej wyjątkowych formacji geologicznych na świecie. Naukowcy z Uniwersytetu w Bournemouth w Wielkiej Brytanii i amerykańskiej służby parków narodowych odkryli ślady stóp w 2019 roku i opublikowali swoją pracę w 2021 roku. Stwierdzono w niej, że stopy zostały odciśnięte między 23 000 a 21 000 lat temu, co zaskoczyło środowisko naukowe. I wzbudziło kontrowersje – były starsze o około 10 tys. lat od śladów pierwszej obecności człowieka w tym terenie. Błoto kluczem do określenia wieku Eksperci postanowili wykonać dodatkowe analizy, aby postawić kropkę nad i. Zespół pod kierunkiem prof. Vance’a T. Hollidaya ze Szkoły Antropologii i Wydziału Nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Arizonie pobrał do analiz radiowęglowych błoto, w którym odciśnięte były ślady stóp. Wynik opublikowano w czasopiśmie „Science Advances”. Uzyskano zakres lat 20 700 do 22 400, co koresponduje z pierwotnym wnioskiem, że ślady mają od 21 000 do 23 000 lat. Poprzednio określono wiek nasion i pyłków. – To niezwykle spójny zapis – powiedział prof. Holliday, który od prawie 50 lat zajmuje się badaniem zaludnienia Ameryk, koncentrując się głównie na Wielkich Równinach i południowo-zachodniej części kontynentu. Ślady stóp odkryto w korycie strumienia, który wpadał do jednego ze starożytnych jezior. Holliday przyznaje, że nowe badania nie odpowiadają na pytanie, które słyszał od krytyków wczesnego ich wczesnego datowania: dlaczego nie ma śladów artefaktów lub osad pozostawionych przez tych, którzy pozostawili ślady stóp? I przyznaje, że nadal nie ma na nie odpowiedzi. Być może wszystko zniszczyła erozja. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Okalecza człowieka i budzi wstręt. Naukowcy poznali nieznane dzieje trądu
Choroba budząca wstręt i odrazę, czyli trąd, była rozpowszechniona w Ameryce przed przybyciem kolonizatorów z Europy w XVI wieku. Takie ustalenie możliwe było dzięki analizie genetycznej bakterii, która ją wywołuje.
Spis treści: „Prezenty” konkwistadorów dla Nowego Świata DNA patogenu zdradza złożoną historię trądu W XVI wieku europejscy konkwistadorzy zaczęli zalewać Nowy Świat. Grabili zastane rdzenne społeczności Ameryk, przyczynili się też do rozpadu istniejących tam cywilizacji, w tym azteckiej czy inkaskiej. „Prezenty” konkwistadorów dla Nowego Świata Europejczycy przywieźli ze sobą też „dary” w postaci chorób, które do tej pory nie były znane na tych kontynentach. Z tego powodu szybko się rozprzestrzeniły i dziesiątkowały lokalne społeczności. Ludzie ci nie posiadali wrodzonej odporności. Wśród chorób, które się pojawiły były: ospa wietrzna, odra, dżuma dymienicza, tyfus, malaria. Długo na tej liście był też trąd (choroba Hansena). Ale najnowsze badania międzynarodowego zespołu badaczy rzuciły na tę sprawę nowe światło. Warto wspomnieć, że dziś trąd można leczyć, ale co roku stwierdza się zachorowanie na tę chorobę u 200 tys. osób. Cięższa jest odmiana lepromatyczna, cechująca się poważnymi zmianami skórnymi, które mogą niszczyć głębsze tkanki. DNA patogenu zdradza złożoną historię trądu Trąd, długo uważany za chorobę sprowadzoną do Ameryki przez europejskich kolonizatorów, może w rzeczywistości mieć znacznie dłuższą historię na kontynencie amerykańskim – ogłosili badacze z Instytutu Pasteura, francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Uniwersytetu Kolorado (USA) na łamach czasopisma „Science”. Udało się im przeanalizować drugi, mniej znany gatunek bakterii odpowiedzialny za trąd, Mycobacterium lepromatosis, który odkryto w 2008 roku w USA. Miał on zarażać ludzi w Ameryce przez co najmniej 1000 lat, a zatem nawet kilka wieków przed przybyciem Europejczyków. W Starym Świecie za trąd odpowiada bakteria Mycobacterium leprae, stąd nazywana jest też leprą. Najnowsza analiza polegała na przebadaniu DNA z prawie 800 próbek, w tym starożytnych szczątków ludzkich (pochodzących ze stanowisk archeologicznych) i niedawnych przypadków klinicznych z objawami trądu. Wyniki potwierdzają, że M. lepromatosis był już szeroko rozpowszechniony w Ameryce Północnej i Południowej na długo przed kolonizacją europejską. Dostarczają informacji na temat obecnej różnorodności genetycznej patogennych prątków. – To odkrycie zmienia nasze rozumienie historii trądu w Ameryce. Pokazuje ono, że forma tej choroby była już endemiczna wśród rdzennej ludności na długo przed przybyciem Europejczyków – powiedziała dr Maria Lopopolo, pierwsza autorka badania i badaczka z Laboratorium Paleogenomiki Mikrobiologicznej w Instytucie Pasteura. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Takiego „jodłowania” mogą im pozazdrościć ludzie. Zaskakujące zdolności małp
Możliwości wokalne małp Nowego Świata wprawiły naukowców w osłupienie. Wydawane przez nie dźwięki przywodzą na myśl ludzkie jodłowanie, ale mają znacznie szerszy zakres częstotliwości. Przekonajcie się sami.
Spis treści: Jodłujące małpy Ameryki Małpy nie mówią, ale dźwięki przez nie wydawane – imponują Tajemnica małpiego jodłowania rozwiązana Jodłowanie to niezwykła tradycja muzyczna spotykana przede wszystkim wśród górali tyrolskich i styryjskich. Jest to rodzaj śpiewu, który charakteryzują nagłe skoki z rejestru piersiowego do głowowego (falset) i w drugą stronę. Co prawda taki rodzaj śpiewu nie ma określonej treści, ale uważa się, że górale używali jodłowania w celu nawoływania bydła. Teraz okazuje się, że mogą mieć konkurencję, tyle że w Nowym Świecie. Jodłujące małpy Ameryki Najnowsze badanie prowadzone przez naukowca zajmującego się głosem dr. Christiana T. Herbsta z Uniwersytetu Wiedeńskiego i współpracowników z Anglia Ruskin University dostarczają nowych informacji na temat możliwości wokalnych małp z Ameryki. W ocenie ekspertów mogą one wytwarzać dźwięki podobne do ludzkiego jodłowania. Ale są w tym nawet lepsze od nas, bo ich aparaty dźwiękowe obsługują znacznie szerszy zakres częstotliwości. Jest to możliwe dzięki specjalnym strukturom anatomicznym w gardle, które znacznie wzbogacają repertuar wokalny. To ustalenie opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Philosophical Transactions of the Royal Society B”. Małpy nie mówią, ale dźwięki przez nie wydawane – imponują Ludzie w toku ewolucji rozwinęli zdolność mówienia, ale nasi najbliżsi krewni w królestwie zwierząt – małpy – nie posiadają tej umiejętności. Dysponują one jednak wyspecjalizowanymi strukturami anatomicznymi w krtani, które ludzie utracili w toku ewolucji. Są to cienkie, lekkie błony tkankowe znajdujące się na górnych krawędziach fałdów głosowych. Poniżej można posłuchać próbki jodłowania zarejestrowanej przez naukowców: Wcześniejsze badania sugerowały, że struktury te przyczyniają się do złożoności wokalizacji zwierząt, ale ich dokładna rola pozostawała w dużej mierze niejasna. Teraz międzynarodowemu zespołowi badawczemu udało się odkryć ich funkcję. Tajemnica małpiego jodłowania rozwiązana Badanie przeprowadzono zarówno na żywych zwierzętach, ale również wypreparowanych krtaniach małp. Nagrywano dźwięki następujących gatunków: kapucynek czubatych (Sapajus apella), czepiaków czarnolicych (Ateles chamek) i kapucynek białoczelnych (Cebus albifrons) wywodzących się z Ameryki Południowej. Nowe analizy wyjaśniają, że membrany głosowe ułatwiają nagłe zmiany częstotliwości, znacznie rozszerzając zakres i złożoność małpich wokalizacji. Naukowcy zidentyfikowali dwa różne tryby wibracji fałdów głosowych. Pierwszy tryb, obejmujący tylko fałdy głosowe, wytwarza dźwięki o niskiej częstotliwości podobne do tych wydawanych przez ludzi. Drugi tryb, obejmujący również błony głosowe, powoduje oscylacje o znacznie wyższej częstotliwości, tworząc dramatyczne „przerwy w głosie”, podobne do ludzkiego jodłowania. Imponujące jest to, że w niektórych przypadkach zmiany te obejmują ponad trzy oktawy. Taki „śpiew” jest daleko poza ludzkimi możliwościami. – Jest to fascynujący przykład tego, jak natura zapewnia środki wzbogacające wokalizację zwierząt, pomimo braku języka. Produkcja tych skomplikowanych wzorów wokalnych jest możliwa głównie dzięki anatomicznemu kształtowi krtani zwierząt. Nie wymaga złożonej kontroli neuronalnej generowanej przez mózg – komentuje dr Christian T. Herbst. Współautor badania Jacob D. Dunn z Anglia Ruskin University podkreśla, że takie małpie jodłowanie może być szczególnie ważne u naczelnych, które prowadzą złożone życie społeczne i muszą komunikować się na wiele różnych sposobów. Źródło: Philosophical Transactions of the Royal Society B Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
100 milionów dolarów w złocie za Grenlandię. Oto, jak USA próbowały potajemnie wykupić wyspę
Od XIX wieku po zimną wojnę, wiele administracji USA próbowało nabyć Grenlandię. Po II wojnie światowej Stany Zjednoczone zaproponowały Danii za tę wyspę 100 milionów dolarów w złocie. Bezskutecznie. Dlaczego Grenlandia jest dla USA tak ważna?
Spis treści: Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Powojenne starania o Grenlandię Ciągłe zainteresowanie Grenlandią Przez ponad sto lat strategiczne położenie i zasoby naturalne Grenlandii sprawiały, że była ona celem amerykańskich ambicji, które osiągnęły swój szczyt podczas zimnej wojny. Jednak przywódcy wyspy konsekwentnie opierali się tym zakusom. Oto dlaczego Grenlandia pozostaje jedną z najbardziej pożądanych wysp na świecie. Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Fascynacja Stanów Zjednoczonych największą na świecie wyspą, niebędącą kontynentem, sięga końca XIX wieku. Wówczas sekretarz stanu William Seward, świeżo po zakupie Alaski od Rosji za 7,2 miliarda dolarów w 1867 roku, zaczął przyglądać się Grenlandii i Islandii jako potencjalnym amerykańskim terytoriom. W raporcie zleconym przez Sewarda (który również miał zakusy na Kanadę) z 1868 roku czytamy o bogatych łowiskach na Grenlandii i bogactwach mineralnych. Według tego dokumentu, przejęcie Grenlandii mogłoby również zmusić Kanadę (położoną między Alaską a Grenlandią) do przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych. Ale Grenlandia, autonomiczne terytorium Danii, nie jest tylko pustą połacią lodu. Wyspa od wieków jest domem dla rdzennych społeczności, głównie Eskimosów. Społeczności te doskonale sobie radziły w surowym arktycznym środowisku Grenlandii. Parały się rybołówstwem, polowaniem. Łączył ich ścisły związek z ziemią, którą zasiedlali. Wczesne zainteresowanie Stanów Zjednoczonych w dużej mierze pomijało te społeczności, skupiając się zamiast tego na strategicznym położeniu wyspy i zasobach naturalnych. Trend ten utrzymywał się przez dziesięciolecia. – Wszystko sprowadza się do dwóch czynników: lokalizacji i minerałów. I to naprawdę się nie zmieniło – mówi Peter Harmsen, dziennikarz z Kopenhagi i autor książki „Fury and Ice: Grenlandia, Stany Zjednoczone i Niemcy podczas II wojny światowej”. Choć starania Sewarda zakończyły się niepowodzeniem, zainteresowanie Grenlandią nie słabło. W 1910 roku ambasador USA Maurice Egan zaproponował skomplikowaną transakcję: Stany Zjednoczone wymieniłyby ziemię na Filipinach na Grenlandię i Duńskie Indie Zachodnie (od Danii). Następnie Duńczycy wymieniliby się ziemiami z Niemcami. Po raz kolejny jednak wysiłki spełzły na niczym. Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Grenlandia znalazła się w centrum uwagi podczas II wojny światowej. Po zajęciu Danii przez Niemcy w 1940 roku, Stany Zjednoczone postanowiły zabezpieczyć wyspę w ramach Doktryny Monroe, która ostrzegała europejskie mocarstwa przed ekspansją na półkulę zachodnią. W kwietniu 1941 r. Stany Zjednoczone podpisały z duńskim ambasadorem umowę o „obronie Grenlandii”, która przyznawała USA prawo do budowy i dostępu do baz wojskowych na wyspie. Złoża kriolitu na wyspie, niezbędne do produkcji samolotów, stały się kluczowym zasobem. Grenlandzkie stacje meteorologiczne były również niezbędne do prognozowania pogody w Europie, wspomagając tym samym plany aliantów. Po kapitulacji nazistowskich Niemiec w maju 1945 r. Duńczycy spodziewali się, że siły amerykańskie spakują się i wrócą do domu. Ci jednak chcieli pozostać na miejscu. – Było to postrzegane jako tak krytyczne dla bezpieczeństwa USA, dlatego opieraliśmy się temu – mówi emerytowany amerykański dyplomata Brent Hardt, obecnie pracownik German Marshall Fund of the United States. Powojenne starania o Grenlandię Po II wojnie światowej Stany Zjednoczone zwróciły uwagę na nowe potencjalne zagrożenie: Związek Radziecki. W obliczu narastającej zimnej wojny amerykańscy oficerowie wojskowi i marynarki wojennej zdali sobie sprawę ze znaczenia położenia Grenlandii w Arktyce jako punktu pomiędzy USA a ZSRR. Owen Brewster, były senator stanu Maine, opisał zakup Grenlandii jako „wojskową konieczność”. Grenlandia oferowała również wiele możliwości eksploracji i badań. W 1946 r. urzędnik Departamentu Stanu John Hickerson poinformował, że amerykańscy przywódcy wojskowi uznali Grenlandię za „niezbędną dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych”. Stany Zjednoczone potajemnie zaproponowały Danii zapłatę 100 milionów dolarów w złocie za Grenlandię. Ten fakt opisała agencja Associated Press kilkadziesiąt lat później. W zamian za część wyspy USA oferowały również bogate w ropę ziemie w dystrykcie Point Barrow na Alasce. – Stany Zjednoczone próbują stworzyć w Europie Zachodniej swój obraz jako pozytywnej siły demokratycznej, utrzymującej transcendentne wartości, uznającej niezależność i autonomię – mówi prof. Ron Doel z Florida State University i redaktor książki „Exploring Greenland: Cold War Science and Technology on Ice”. Hardt twierdzi jednak, że propozycja ta zszokowała duński rząd. – Chociaż wiele zawdzięczamy Ameryce, nie uważam, że jesteśmy im winni całą Grenlandię – powiedział ówczesny duński minister spraw zagranicznych, Gustav Rasmussen. Ciągłe zainteresowanie Grenlandią W 1951 r. USA i Dania zawarły nowe porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone mogły kontynuować działalność i zakładać bazy wojskowe na wyspie. Zostało to uznane za stosowne przez Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) – transatlantycki sojusz wojskowy utworzony w 1949 roku. Układ ten wzmocnił strategiczną rolę Grenlandii w obronie transatlantyckiej podczas zimnej wojny. W latach 70. XX wieku odtajniono dokumenty z amerykańskich archiwów narodowych, ujawniające powojenne próby zakupu Grenlandii. Jednak dopiero w 1991 roku duńska gazeta po raz pierwszy poinformowała o tym, wywołując ponowną debatę na temat suwerenności Grenlandii i historycznych ambicji Stanów Zjednoczonych. Obecnie znaczenie Grenlandii nadal rośnie wraz z ocieplaniem się Arktyki. Odblokowywane są nowe szlaki żeglugowe i dostęp do niewykorzystanych zasobów. Jednak zarówno Dania, jak i Grenlandia są stanowcze: Grenlandia nie jest na sprzedaż. „Grenlandia należy do jej mieszkańców” – napisał w mediach społecznościowych premier Grenlandii Múte Egede. „Nasza przyszłość i walka o niepodległość to nasza sprawa”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Kanał Panamski od ponad 100 lat łączy i dzieli Ameryki. To kluczowe miejsce dla światowego handlu
Kanał Panamski to kolejne obok Zatoki Meksykańskiej i Grenlandii miejsce na mapie świata, jakim zainteresował się 47. prezydent USA. Podczas zaprzysiężenia w Kapitolu Donald Trump zapowiedział odebranie Kanału Panamskiego Panamie. Jaka była rola Stanów Zjednoczonych w budowie słynnego kanału? Oto, co warto wiedzieć.
Spis treści: Kanał Panamski na mapie Kanał Panamski – mosty Kanał Panamski z geopolityką w tle Kluczowe miejsce na handlowej mapie świata Kanał Panamski – ciekawostki Kanał Panamski może wydawać się Europejczykom odległy i mało znaczący, ale od ponad stu lat odgrywa kluczową rolę w globalnym handlu. Łącząc Ocean Atlantycki z Pacyfikiem, znacznie skraca czas i koszty transportu międzykontynentalnego. Dzięki strategicznemu położeniu jest to jeden z najważniejszych punktów na mapie światowej logistyki, o ogromnym znaczeniu gospodarczym i geopolitycznym. Kanał Panamski na mapie Kanał Panamski to mierzący blisko 82 km długości pas wodny przebiegający przez Przesmyk Panamski w Ameryce Środkowej. Główny cel kanału to umożliwianie statkom oceanicznym uniknięcie długiej i kosztownej podróży wokół południowego krańca Ameryki Południowej, wokół Przylądka Horn. Na mapie świata Kanał Panamski jest czymś więcej niż tylko linią łączącą dwa oceany. To brama do globalnego handlu, przez którą co roku przepływa około 13 tysięcy statków. Region wokół kanału, pełen portów i infrastruktury wspierającej międzynarodowy transport, również ma kluczowe znacznie na światowej gospodarki. Kanał Panamski – mosty Kanał Panamski nie tylko dzieli kontynent, ale także łączy jego przeciwległe strony dzięki imponującym mostom. Najbardziej znany jest otwarty w 1962 roku Most Ameryk. To pierwsze stałe połączenie drogowe między Ameryką Północną a Południową. W kolejnych dekadach nad kanałem powstawały kolejne mosty, w tym Most Centenario czy najnowszy Most Atlántico, oddany do użytku w 2019 roku. Tak był budowany Kanał Panamski Przez cały XIX wiek Stany Zjednoczone, kierując się względami ekonomicznymi i militarnymi, postrzegały Nikaraguę jako bardziej odpowiednią lokalizację dla kanału łączącego Atlantyk z Pacyfikiem. Sytuacja zmieniła się dzięki wysiłkom Philippe’a-Jeana Bunau-Varilli, francuskiego inżyniera zaangażowanego w oba francuskie projekty budowy kanału. Pod koniec lat 90. XIX wieku Bunau-Varilla przekonał amerykańskich ustawodawców do zakupu francuskich aktywów związanych z projektem w Panamie. Przedstawił też argument, że Nikaragua jest zagrożona aktywnością wulkaniczną, co czyni Panamę bezpieczniejszym wyborem. W 1902 roku Kongres USA zgodził się na zakup francuskich aktywów. Gdy jednak w 1903 roku Kolumbia, do której należała wówczas Panama, odmówiła ratyfikacji umowy zezwalającej na budowę kanału, Panamczycy – za namową Bunau-Varilli i przy cichej aprobacie prezydenta Theodore’a Roosevelta – ogłosili niepodległość. Wkrótce potem podpisano traktat Hay-Bunau-Varilla, który przyznał Stanom Zjednoczonym prawo do zarządzania Strefą Kanału o powierzchni ponad 500 mil kwadratowych. USA wydały łącznie 375 milionów dolarów na budowę kanału, w tym 10 milionów przekazano Panamie, a 40 milionów przeznaczono na zakup francuskich aktywów. Budowa kanału wiązała się z licznymi wyzwaniami, takimi jak trudny teren, tropikalny klimat, obfite deszcze i epidemie. Wcześniejsze francuskie próby zakończyły się tragicznie – zginęło ponad 20 tysięcy robotników. Amerykanie również ponieśli duże straty: w latach 1904–1913 życie straciło około 5 600 pracowników, głównie z powodu żółtej febry i malarii. Dopiero zrozumienie roli komarów w przenoszeniu tych chorób umożliwiło ograniczenie śmiertelności poprzez działania sanitarne, takie jak osuszanie terenów ze stojącą wodą i instalowanie osłon okiennych. Po otwarciu kanału narastały napięcia między Panamą a USA o kontrolę nad nim. W 1964 roku Panamczycy wywołali zamieszki, gdy zakazano im wywieszenia swojej flagi w Strefie Kanału obok amerykańskiej. Doprowadziło to do czasowego zerwania stosunków dyplomatycznych z USA. W 1977 roku prezydent Jimmy Carter i generał Omar Torrijos podpisali traktaty przekazujące kontrolę nad kanałem Panamie z zastrzeżeniem prawa USA do obrony jego neutralności. Mimo sprzeciwu części amerykańskich polityków Senat ratyfikował traktaty w 1978 roku. W grudniu 1999 roku Panama przejęła pełną kontrolę nad kanałem, który odtąd zarządzany jest przez Panamczyków. Kluczowe miejsce na handlowej mapie świata Obecnie każdego roku z Kanału Panamskiego korzysta od 13 000 do 14 000 statków. Najczęściej przepływają przez niego jednostki z USA, Chin, Chile, Japonii, Kolumbii i Korei Południowej. Każdy statek musi uiścić opłatę, której wysokość zależy od wielkości statku i ładunku. Opłaty dla największych statków sięgają nawet 450 000 dolarów, podczas gdy najniższa w historii wyniosła zaledwie 36 centów. Tę symboliczną sumę zapłacił w 1928 roku amerykański podróżnik Richard Halliburton, który przepłynął kanał wpław. Roczne dochody z opłat za korzystanie z kanału wynoszą obecnie około 1,8 miliarda dolarów. Przepłynięcie kanału zajmuje przeciętnie od 8 do 10 godzin. W trakcie tej podróży system śluz podnosi statki o niemal 30 metrów nad poziom morza. Kapitanowie statków nie mogą samodzielnie prowadzić swoich jednostek przez kanał – zadanie to przejmują specjalnie przeszkoleni piloci kanałowi. W 2010 roku Kanał Panamski obsłużył milionowy statek od momentu otwarcia w 1914 roku. W 2007 roku rozpoczęto rozbudowę kanału za 5,25 miliarda dolarów, która zakończyła się w 2016 roku. Dzięki temu kanał może teraz obsługiwać statki typu „post-Panamax” – większe niż dotychczasowe statki „Panamax”, zaprojektowane tak, aby mieściły się w śluzach o szerokości 35 metrów i długości 330 metrów. Rozbudowany kanał jest w stanie przyjąć statki transportujące do 14 000 kontenerów 20-stopowych, prawie trzykrotnie więcej niż wcześniej. Mimo tych zmian kanał nadal nie jest wystarczająco duży dla największych jednostek świata, takich jak kontenerowce klasy „Triple E” firmy Maersk. Te ogromne statki mają ponad 60 metrów szerokości, 400 metrów długości i mogą przewozić aż 18 000 kontenerów, co znacznie przekracza możliwości nawet rozbudowanych śluz Kanału Panamskiego. Kanał Panamski – ciekawostki Najwyższa opłata za przepłynięcie Kanału Panamskiego wyniosła ponad 1 milion dolarów. Tę rekordową sumę zapłacił w 2022 roku norweski statek wycieczkowy Norwegian Bliss. Oto inne ciekawostki o Kanale Panamskim, jakie warto znać: W centrum Kanału Panamskiego znajduje się sztuczne Jezioro Gatún, utworzone w 1913 roku w wyniku zbudowania tamy na rzece Chagres. W momencie powstania było największym sztucznym jeziorem na świecie, a jego główną funkcją było umożliwienie statkom pokonywania wzniesionego terenu. Pierwszym statkiem, który przepłynął Kanał Panamski, była amerykańska jednostka SS Ancon. Wydarzyło się to 15 sierpnia 1914 roku, czyli dokładnie w dniu oficjalnego otwarcia kanału. Kanał Panamski miał być pierwotnie kanałem na poziomie morza, bez śluz, podobnie jak Kanał Sueski. Jednak trudny teren i duże różnice wysokości wymusiły zmianę projektu i budowę systemu śluz. W 1969 roku załoga misji Apollo 11, która jako pierwsza wylądowała na Księżycu, przepłynęła Kanał Panamski po powrocie na Ziemię. Było to symboliczne podkreślenie znaczenia globalnych połączeń. Podczas II wojny światowej Kanał Panamski był jednym z najlepiej strzeżonych miejsc na świecie. Obawiano się, że Japończycy mogą próbować zaatakować kanał, by odciąć szlaki handlowe USA. Kanał Panamski działa jako gigantyczny „przenośnik wody”. Przy każdym przejściu statku przez śluzy zużywa się około 200 milionów litrów wody. Teren wokół kanału zamieszkuje wiele gatunków roślin i zwierząt, w tym krokodyli, małp, a nawet rzadkich ptaków, takich jak tukan tęczodzioby. Ochrona miejscowego ekosystemu jest jednym z priorytetów administracji kanału. Źródło: National Geographic Polska
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.
Woodrow Wilson walczył o nowy ład światowy i niepodległą Polskę
Woodrow Wilson, choć zapisał się na kartach historii jako prezydent USA, jest też dobrze znany mieszkańcom Warszawy. Jego imię nosi ważny plac na Żoliborzu (według lokalnej tradycji nazwisko czyta się przez „w”, nie przez „ł”). To właśnie deklaracja Wilsona miała wpływ na stworzenie nowego ładu światowego po pierwszej wojnie światowej, w tym odrodzenie się państwa polskiego.
Spis treści: Zanim Woodrow Wilson został politykiem Droga Woodrowa Wilsona na stołek prezydenta Jakim prezydentem był Woodrow Wilson? Woodrow Wilson – kwestie obywatelskie Tak Woodrow Wilson prowadził politykę w czasie I wojny światowej Woodrow Wilson – druga kadencja i śmierć Woodrow Wilson był dwudziestym ósmym prezydentem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Jego dwie kadencje przypadały na lata 1913-1921, w czasach, gdy na świecie zachodziły fundamentalne zmiany. Musiał poradzić sobie z trudną sytuacją wewnętrzną, ale przede wszystkim międzynarodową. Woodrow Wilson był kandydatem Partii Demokratycznej, a wśród potomnych zapamiętany został jako polityk progresywny, który walczył z korupcją i nieuczciwymi praktykami gospodarczymi. Jako ten, który starał się wzmacniać federacyjną strukturę państwa i dbał o poprawę warunków bytowych najuboższych. Jednocześnie w jego rządzie nadal panował segregacja rasowa, a wpływ na rządzących mieli działacze rasistowskiego Ku Klux Klanu. W polityce międzynarodowej Wilson, początkowo zdystansowany i oszczędny w działaniach, długo zwlekający z przyłączeniem się do I wojny światowej, z czasem się zaktywizował i wyrósł na jednego z kreatorów nowego ładu światowego. Dla nas najważniejsze w jego rządach był to, że głośno zadeklarował potrzebę odrodzenia państwa polskiego po 123 latach zaborów. Zanim Woodrow Wilson został politykiem Thomas Woodrow Wilson oficjalnie urodził się 28 grudnia 1856 roku w Staunton w stanie Wirginia. Co do tego są jednak pewne wątpliwości. Na egzemplarzu Biblii w domu Wilsonów, w którym jego rodzice, Joseph Ruggles Wilson i Jessie Janet Woodrow, robili notatki, znaleziono wpis, według którego mały Thomas przyszedł na świat trzy dni po Bożym Narodzeniu roku pańskiego 1856, o godzinie 12 i ¾. Oznaczałoby to, że poprawną datą jego narodzin był 29 grudnia. Ojciec Thomasa był pastorem prezbiteriańskim, jednym z założycieli Południowego Kościoła Prezbiteriańskiego, zaś matka – córką pastora. On sam siłą rzeczy otrzymał staranne wychowanie w duchu religijnym. To też ukształtowało jego przyszły światopogląd. Wilsonowie mieszkali w Georgii, a następnie w Columbii. Thomas w dalszych latach kształcił się w Davison College w Piedmont w stanie Karolina Północna oraz w College of New Jersey w Princeton. Ten ostatni ukończył w roku 1879, a zaraz potem rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Wirginii. Ze względu na słaby stan zdrowia przerwał naukę, dokończył ją zaocznie i uzyskał dyplom 30 czerwca 1881. Następnie rozwijał karierę akademicką. W 1886 roku obronił doktorat na uniwersytecie Johna Hopkinsa, a od roku 1890 wykładał w Princeton nauki polityczne. Z czasem został rektorem tej ostatniej uczelni (1902-1910). Droga Woodrowa Wilsona na stołek prezydenta Działalność polityczną Woodrow Wilson rozpoczął w 1906 roku, kiedy związał się z Partią Demokratyczną. W 1910 roku z jej ramienia został wybrany gubernatorem New Jersey (funkcję tę pełnił w latach 1911-13). W pierwszych latach nowego stulecia zasłynął z pomysłów i projektów ustaw, które zakładały m.in. odpowiedzialności pracodawców wobec pracowników, a także ściślejszą kontrolę potencjalnych mechanizmów korupcyjnych. To, a także tarcia wewnątrzpartyjne sprawiły, że już w roku 1908 przymierzany był do roli kandydata na prezydenta. W wewnętrznych prawyborach przegrał wówczas z Williamem Bryanem. W czasach prezydentury republikanina Williama Tafta Wilson ostro krytykował jego liczne działania, m.in. protekcjonistyczne taryfy celne. To zaowocowało powierzeniem mu misji kandydowania na urząd prezydenta w roku 1912. Jego głównym rywalem wewnątrz Partii Demokratycznej był Champ Clark, spiker Izby Reprezentantów. Ostatecznie Wilson wygrał z nim dopiero w 46 głosowaniu. Kampanię wyborczą Wilson poprowadził zgodnie ze swoim programem New Freedom (Nowa wolność). Przewidywał on reformę systemu bankowego, regulacje przepisów celnych i zasad panujących w gospodarce. Zakładał też poszanowanie praw wolności jednostki oraz prywatnego biznesu w przemyśle. Jakim prezydentem był Woodrow Wilson? W październiku 1912 roku Woodrow Wilson wygrał wybory powszechne z wynikiem ponad 6 milionów głosów i 435 głosów elektorskich. W pokonanym polu zostali Theodor Roosevelt (88 głosów elektorskich) i William Taft (8 głosów elektorskich). Zaprzysiężenie Wilsona odbyło się 4 marca 1913 roku – dokonał go prezes sądu najwyższego Edward White. Wilson był pierwszym przedstawicielem amerykańskiego Południa, którego wybrano na prezydenta od czasów Jamesa Polka – w 1848 roku. Dzięki jednoczesnemu zwycięstwu demokratów w wyborach parlamentarnych prezydent w kolejnych latach mógł przeprowadzić szereg ważnych ustaw, m.in. o powołaniu – 23 grudnia 1913 roku – Systemu Rezerwy Federalnej, a więc amerykańskiego banku centralnego czy utworzeniu Federalnej Komisji Handlu. Dzięki temu państwo zyskiwało nadzór nad prywatnymi bankami, regulowało politykę monetarną i określało stopy procentowe. Zmniejszał protekcjonalne taryfy celne – początkowo zredukował stawki o ponad 10 procent. Jednocześnie, aby zadbać o odpowiedni poziom wpływów budżetowych, zwiększał podatki. Woodrow Wilson chciał również wzmocnić ustawę antymonopolową Johna Shermana z 1890 roku. Na tej podstawie faworyzował projekty zakładające pociąganie do odpowiedzialności karnej przedstawicieli korporacji za przestępstwa korporacyjne, a także te, które zakładały wypłaty odszkodowań przez wielkie podmioty gospodarcze mniejszym firmom, które poniosły straty w wyniku działań monopolistycznych. Program, który realizował Wilson, był przejawem jego wiary w progresywizm. Miał on na celu wykorzystanie władzy rządu federalnego do kontroli gospodarki, ujawniania korupcji i poprawy życia mieszkańców poprzez ograniczenie negatywnych skutków uprzemysłowienia. Woodrow Wilson – kwestie obywatelskie Jednocześnie na froncie praw obywatelskich za czasów administracji Wilsona nastąpił regres. Współpraca z Demokratami z Południa spowodowała, że Rząd Federalny utrzymał segregację rasową. Po latach walki o prawa obywatelskie swoje przywileje utracili Afroamerykanie, a Ku Klux Klan przeżywał swój wielki renesans. Prezydent Wilson symbolicznie poparł KKK, zamawiając w Białym Domu prywatny pokaz filmu D.W. Griffitha „Narodziny Narodu”. Afroamerykanie byli w nim pokazani jako nieokrzesani barbarzyńcy i przestępcy, a reprezentanci Ku Klux Klanu jako praworządni obywatele, zapewniającej porządek społeczny. Jego istotnym elementem miała być segregacja rasowa. Liczne stowarzyszenia narodowościowe, zrzeszające nie tylko mniejszości narodowe czy rasowe, w tym NAACP, czyli Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Osób Kolorowych, a także grupy wyznaniowe stanowczo potępiały rasistowską politykę Wilsona. Tak Woodrow Wilson prowadził politykę w czasie I wojny światowej Polityka zagraniczna Woodrowa Wilsona zmieniała się w czasie jego ośmioletnich rządów. Początkowo bardziej zainteresowany był problemami Ameryki Łacińskiej niż ingerowaniem w sprawy europejskie. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku prezydent Wilson zadeklarował neutralność Stanów Zjednoczonych wobec uczestników wojny. To stanowisko nie zmieniło się nawet w maju 1915 roku, gdy Niemcy zatopili transatlantyk Lusitania, na którego pokładzie znajdowało się wielu obywateli amerykańskich. Zasadniczy zwrot Wilsona w tej kwestii nastąpił zaraz po reelekcji w 1916 roku. Na początku kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone zdecydowały się na wypowiedzenie wojny Niemcom. Stało się tak niedługo po ogłoszeniu przez europejskie mocarstwo nieograniczonej wojny podwodnej, a także odszyfrowaniu tzw. telegramu Zimmermanna, w którym Niemcy obiecywały Meksykowi pomoc w odebraniu Stanom Zjednoczonym terytoriów Nowego Meksyku, Teksasu i Arizony. Od początku zaangażowania w konflikt prezydent Stanów Zjednoczonych podkreślał, że wojna powinna doprowadzić do ustanowienia nowego ładu światowego, opartego na sprawiedliwych zasadach. Jego kształt zaproponował 8 stycznia 1918 roku w orędziu do amerykańskiego Kongresu. Program pokojowy, a więc słynne „14 punktów Wilsona” zakładał m.in.: stworzenie Ligi Narodów, która będzie stała na straży „niepodległości politycznej oraz integralności terytorialnej wszystkich państw”; „zniesienie barier gospodarczych i ustalenie warunków handlu równych dla wszystkich narodów akceptujących pokój i stowarzyszonych dla jego utrzymania”; „wzajemną wymianę wystarczających gwarancji, tak aby zbrojenia narodowe zostały zredukowane do minimum”. Rozstrzyganie sporów kolonialnych miało odbywać się „w atmosferze swobodnej, otwartej i całkowicie bezstronnej, ale przestrzegając zasady, że interesy ludności zainteresowanej mają równą wagę co interesy rządów”. Punkt trzynasty orędzia prezydenta Woodrowa Wilsona głosił z kolei potrzebę: „stworzenia niepodległego państwa polskiego na terytoriach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską, z wolnym dostępem do morza, niepodległością polityczną, gospodarczą, integralność terytoriów tego państwa powinna być zagwarantowana przez konwencję międzynarodową”. Uznanie przez kanclerza Rzeszy Maksymiliana Badeńskiego tych warunków – co nastąpiło 5 października 1918 roku – pozwoliło usiąść do stołu rokowań pokojowych i w konsekwencji doprowadziło do kończącego wojnę rozejmu. Swój program zagraniczny Woodrow Wilson promował podczas trwającej od stycznia 1919 do stycznia 1920 roku konferencji pokojowej w Paryżu. Za jego sprawą propozycję ustanowienia Paktu Ligi Narodów włączono do traktatu wersalskiego, który określał nowy, powojenny porządek w Europie. Woodrow Wilson – druga kadencja i śmierć Woodrow Wilson bez większego trudu zwyciężył w prawyborach prezydenckich w 1916 r. W swoim programie kładł nacisk na założenia progresywizmu, takie jak ochrona pracownic i pracowników przedsiębiorstw, likwidacja pracy dzieci czy ustanowienie płacy minimalnej. Kampanię prowadził w czasie, gdy w Europie trwała I wojna światowa, a w Meksyku wybuchła rewolucja. W wyborach prezydenckich w 1916 roku Wilson pokonał Charlesa Hughesa z Partii Republikańskiej stosunkiem głosów 49 do 46 procent (oraz 277 do 254 głosów elektorskich). Niemal cała druga kadencja prezydenta upłynęła w cieniu I wojny światowej. Mimo że już kampanię wyborczą prowadził pod hasłem „On nie posłał nas na wojnę”, niemiecka agresja zmusiła Wilsona do zaangażowania się w konflikt. Pragnienie amerykańskiego prezydenta o współdziałaniu narodów w powojennym świecie nie zostało zrealizowane. Mimo prowadzonej w całych Stanach Zjednoczonych wielomiesięcznej agitacji zarówno traktat wersalski, jak i Pakt Ligi Narodów w ojczyźnie Woodrowa Wilsona nie zostały ratyfikowane. Przeszkodą był silny opór amerykańskich izolacjonistów. Mimo to wiele z pomysłów prezydenta z czasem wcielono w życie podczas prac nad statutem Organizacji Narodów Zjednoczonych, która powstała po II wojnie światowej. Wysiłki prezydenta doceniła też Akademia Szwedzka, przyznając mu w 1919 roku pokojową Nagrodę Nobla. W ostatnich latach rządów prezydent coraz bardziej podupadał na zdrowiu. Przeszedł m.in. silne załamanie nerwowe – wówczas w obowiązkach faktycznie zastępowała go żona Edith. Doczekał jednak do końca kadencji i dopiero później wycofał się z życia politycznego. Thomas Woodrow Wilson zmarł 3 lutego 1924 roku w Waszyngtonie. Źródło: National Geographic Polska.
Lew górski to drugi największy kot Nowego Świata. Łatwo adaptuje się w różnych środowiskach
Lew górski to jeden z największych kotów. Zajmuje rozległy obszar, który w wielu miejscach pokrywa się z ludzkimi siedzibami. Człowiek często wchodzi w interakcję z tym dużym drapieżnikiem, ale przypadki ataków nie należą do częstych. Jak wygląda lew górski? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak wygląda lew górski? Gdzie występuje lew górski? Tryb życia lwa górskiego Czym żywi się lew górski? Zagrożenia dla lwa górskiego Lew górski, puma górska, puma kostarykańska, puma, kuguar – każda z tych zwyczajowych nazw dotyczy jednego gatunku. Mowa o pumie płowej. Dlaczego do tego pięknego kota przylgnęło tak wiele określeń? Wynika to z niezwykle rozległego zasięgu występowania. Lwy górskie zasiedlają prawie cały Nowy Świat, a w każdym kraju używana jest inna nazwa zwyczajowa. Na całej półkuli zachodniej próżno szukać drugiego ssaka o tak szerokim zasięgu terytorialnym. Jak wygląda lew górski? Puma płowa (Puma concolor) jest największym przedstawicielem małych kotów. Przynależność gatunku do tej grupy może być nieco myląca, bowiem mówimy tu o zwierzęciu znacznie większym niż drobny kot czarnołapy. Puma płowa osiąga od 52 do 78 cm wysokości w kłębie i od 100 do 200 cm długości, z czego na ogon przypada od 52 do 78 cm. Dojrzały samiec waży do 105, a samica – do 50 kg. Puma płowa jest zatem większa niż gepard czy pantera mglista. W swojej rodzinie ustępuje tylko trzem gatunkom: lwu, tygrysowi i jaguarowi. Wynika z tego, że lew górski jest drugim największym kotem Nowego Świata i największym w Ameryce Północnej. Ciekawostka – rozmiary i masa lwów górskich rosną wraz ze wzrostem odległości od równika. Im dalej na północ lub na południe, tym większe są pumy płowe. Niewielka głowa zwierzęcia, na której odznaczają się zaokrąglone uszy, kontrastuje z masywną szyją, wydłużonym, silnie umięśnionym tułowiem, potężnymi łapami (przednie mają pięć, a tylne – cztery palce) i długim, grubym ogonem. Ciało zwierzęcia pokrywa krótka, miękka sierść o jednolicie żółtobrunatnej barwie. Niektóre osobniki (zależnie od biotopu) są szarosrebrzyste lub czarne). Młode koty są pokryte cętkami, a na ogonie mają cztery pierścienie. Z czasem charakterystyczny wzór zaczyna blaknąć, aż w końcu zanika całkowicie. Gdzie występuje lew górski? Lwy górskie zasiedlają rozległy obszar, od Kanady po Patagonię. Zależnie od obszaru występowania, wyróżnia się dwa podgatunki tych zwierząt. P. concolor concolor zamieszkuje Amerykę Południową, najprawdopodobniej z wyłączeniem zachodniej części Andów na północy. Z kolei P. concolor cougar żyje w Ameryce Północnej, od południowo-zachodniej części Kanady, przez zachodnie stany USA, po Amerykę Środkową. Izolowana populacja występuje także na Florydzie. Niezwykle łatwo adaptują się w najróżniejszych środowiskach. Pumy płowe można spotkać zarówno w gęstych lasach, jak i zaśnieżonych zboczach górskich (do wysokości 5800 m n.p.m.), preriach, pampach, a nawet na obszarach półpustynnych. Tryb życia lwa górskiego Tryb życia lwów górskich zależy przede wszystkim od obszaru występowania. Większość osobników to samotnicy, jednak na niektórych obszarach występują niewielkie grupy, na czele których stoi samiec alfa. Przeważnie lwy górskie nie ma stałych legowisk. Przemieszczają się po swoim obszarze łownym, który obejmuje teren o powierzchni od 25 do nawet 1300 kilometrów kwadratowych, a gdy czują zmęczenie, szukają schronienia. Lwy górskie są zdolne do rozrodu przez cały rok i nie moją określonego okresu godowego. Ruja samic trwa ok. 9 dni. W tym czasie spółkują z możliwie największą liczbą samców. Ciąża trwa od 90 do 96 dni. Po tym czasie rodzi się do sześciu nagich i ślepych kociąt. Nowo narodzone pumy płowe ważą od 226 do 453 g. Po 10 dniach zaczynają widzieć, a po 40 przestają być karmione mlekiem matki. Samice wychowują swoje młode nawet przez dwa lata. To imponujący wynik, zwłaszcza jeżeli uwzględni się średnią długość życia tych zwierząt, która w naturalnym środowisku nie przekracza 10 lat. Czym żywi się lew górski? Lew górski jest typowym drapieżnikiem. Jadłospis przedstawicieli tego gatunku zależy przede wszystkim od obszaru występowania. Osobniki żyjące w Ameryce Północnej polują przede wszystkim na ssaki kopytne, zwłaszcza na jelenie. Populacja żyjąca na Florydzie, która składa się ze stosunkowo niewielkich kotów, zadowala się mniejszą zdobyczą – dzikimi świniami i pancernikami. W Ameryce Południowej ofiarą lwów górskich padają przede wszystkim kapibary. Poza tym te zwinne drapieżniki łowią myszy, bobry i inne gryzonie. Populacja patagońska gustuje w pingwinach. Strategia łowiecka lwa górskiego Lwy górskie są niezwykle sprawnymi myśliwymi. Polują przede wszystkim o świcie i zmierzchu, ale mogą być aktywne przez całą dobę. Gdy puma namierzy ofiarę, podąża za nią przez jakiś czas i wyczekuje dogodnego momentu. Kiedy zbliży się na odpowiednią odległość, rozpoczyna bieg lub wykonuje daleki skok. Puma płowa dysponuje najsilniejszymi łapami wśród kotowatych, dzięki czemu może susem może pokonać nawet 12 metrów i wybić się na 5 metrów w górę. Gdy dopada zdobycz, wbija długie zęby w jej kark. Ofiara umiera w wyniku złamania kręgosłupa lub uduszenia. Wówczas kot zawleka ją bezpieczne miejsce i rozpoczyna ucztę. Kiedy zaspokoi największy głód, zagrzebuje szczątki i rusza do wodopoju. Jeżeli drapieżnik złowił odpowiednio duże zwierzę, może pożywiać się nim przez kilka następnych dni. Zagrożenia dla lwa górskiego Żaden drapieżnik nie poluje na pumę płową, ale te okazałe koty z wieloma muszą konkurować o pożywienie. Zdobycz lwa górskiego często kończy w paszczy niedźwiedzia. W tym przypadku myśliwy nie próbuje podejmować walki. Najczęściej odpuszcza też, gdy jego ofiarą interesuje się wataha wilków, ale samotnego osobnika potrafią przepędzić. Interakcje z człowiekiem W wielu krajach myśliwi bezwzględnie tępią te piękne zwierzęta. Należy jednak podkreślić, że populacja lwów górskich utrzymuje się na stabilnym poziomie. Nie można nie wspomnieć o atakach pum płowych na ludzi. Zaledwie kilka proc. spotkań z tymi zwierzętami kończy się atakiem z ich strony. Do takich sytuacji dochodzi najczęściej, gdy człowiek natknie się na matkę z młodymi. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najdłuższa droga na świecie przecina 14 krajów. Mierzy dziesiątki tysięcy kilometrów
Najdłuższa droga na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i przecina dwa kontynenty. Kierowcy, którzy rzucili wyzwanie temu kolosowi, najczęściej przyznają, że przejazd tą trasą był dla nich przygodą życia. Nic dziwnego. Wraz z pokonywanymi kilometrami zmienia się nie tylko krajobraz geograficzny, ale także kulturowy. O jakiej drodze mowa? Odpowiedź na to pytanie znajdziesz poniżej.
Spis treści: Jaka jest najdłuższa droga na świecie? Historia najdłuższej drogi na świecie Przebieg najdłuższej drogi na świecie Ile trwa podróż najdłuższą drogą na świecie? Najdłuższa droga w Polsce, DK8 (która obecnie w niektórych miejscach klasę drogi A i S), mierzy 849 km długości. Trasa rozpoczynająca swój bieg w Kudowie-Zdroju i kończąca w Raczkach przecina pięć województw. Z kolei najdłuższa droga w Europie, prowadząca z Francji do Kazachstanu trasa E40, mierzy aż 8500 km. Imponujące? Z całą pewnością, jednak należy podkreślić, że w porównaniu z najdłuższą drogą świata, krajowa „ósemka” i europejska „e-czterdziestka” są ledwie mikrusami. Jaka jest najdłuższa droga na świecie? Tytuł najdłuższej trasy na świecie dzierży Droga Panamerykańska, nazywana też Autostradą Panamerykańską. Mieszkańcy północy nazywają ją „higway”, natomiast na południu mówią o niej „carretera”. Rozpoczyna się na północy Alaski, skąd biegnie całą Ameryką Północną i Południową, aż do Ziemi Ognistej. Prowadzi przez następujące kraje: Kanada, Stany Zjednoczone (wraz z Alaską, będącą amerykańską eksklawą), Meksyk, Gwatemala, Salwador, Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Ekwador, Peru, Chile, Argentyna. Ile kilometrów mierzy najdłuższa droga na świecie? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi, a wynika to z faktu, że w praktyce nie mówimy tu o jednej trasie, a o sieci połączonych dróg z licznymi odnogami. Przebieg Drogi Panamerykańskiej nie jest jasno zdefiniowany, zwłaszcza na terenie Stanów Zjednoczonych. Najczęściej uznaje się, że najdłuższa trasa na świecie mierzy 30 tys. kilometrów. Warto jednak podkreślić, że w innym wariancie długość tej drogi jest określana na ok. 48 tys. kilometrów. Historia najdłuższej drogi na świecie Skąd pomysł na budowę takiego kolosa? Tak naprawdę pomysł połączenia krajów obu Ameryk narodził się na wiele lat przed tym, zanim Carl Benz zbudował pierwszy samochód. W 1866 roku amerykański konsul Hinton Rowan Helper odbył podróż statkiem z Buenos Aires do Nowego Jorku. Rejs nie przebiegał spokojnie, a mężczyznę niemal przez cały czas dręczyły silne nudności. To właśnie wtedy w jego głowie zrodził się plan połączenia obu Ameryk trasą kolejową. Ta wizja nigdy nie doczekała się realizacji, a najdłuższą żelazną drogą pozostała Centralna Kolej Transandyjska, którą zaprojektował Ernest Malinowski. Śmiały plan Helpera, mimo że wydawał się niemożliwy do zrealizowania, nie umarł. W 1884 roku kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił propozycję budowy międzyamerykańskiego systemu kolejowego. Pięć lat później szczegóły przedsięwzięcia omówiono na Pierwszej Konferencji panamerykańskiej, jednak do budowy nie rozpoczęto. Temat wrócił na tapet w 1901 roku, gdy na czele rządu USA stał Teodor Roosevelt. Jednak dopiero w 1923 roku, kiedy samochody zaczęły stopniowo zastępować linie kolejowe, narodziła się koncepcja budowy autostrady, nie drogi żelaznej. Pomysł został ogłoszony podczas Piątej Międzynarodowej Konferencji Państw Amerykańskich w Santiago de Chile. Dwa lata później w Buenos Aires odbyła się Panamerykańska Konferencja Autostradowa. W 1937 roku 14 państw doszło do porozumienia w sprawie budowy Drogi Panamerykańskiej. Problemy podczas budowy Gdy rząd Stanów Zjednoczonych połączył północną i południową część kraju odcinkami asfaltowymi, można było rozpocząć budowę kolejnych fragmentów. Można było się spodziewać, że tak duża inwestycja, w której partycypuje kilkanaście stron, będzie stwarzała pewne problemy. Jeden z nich do dziś nie doczekał się rozwiązania. Mowa o przesmyku Darién, łączącym Panamę i Kolumbię. Bagnisto-leśny obszar o długości 160 km stał się dla inżynierów wyzwaniem niemożliwym do pokonania. Nie chodzi wyłącznie o drenaż tak dużego obszaru. Przy zaangażowaniu odpowiednich środków, takie przedsięwzięcie byłoby możliwe do zrealizowania. Prawdziwym problemem okazała się tubylcza ludność. Na słabo zaludnionym terenie mieszkały rdzenne plemiona Kuna i Chocó. Indianie nie byli przychylni ingerencji w ich terytoria. W późniejszych latach przeciwko odwodnieniu przesmyku protestowały organizacje ekologiczne. Później Darién stał się schronieniem dla bojówek i karteli narkotykowych. W rezultacie obszar ten do dziś stanowi „dziurę” na mapie Autostrady Panamerykańskiej, którą trzeba omijać drogą morską. Przebieg najdłuższej drogi na świecie Najdłuższa droga na świecie prowadzi przez niegościnne obszary arktyczne, wzdłuż wielkich metropolii pustyń i gór i dzikie pustkowia, by finalnie dotrzeć do wysuniętego najdalej na południe miasta. Autostrada Panamerykańska rozpoczyna się Prudhoe Bay na północy Alaski. Kończy się w argentyńskim mieście Ushuaia, na Ziemi Ognistej. Odcinek z Prudhoe Bay do Dawson Creek Na Alasce najdłuższa trasa na świecie jest częścią dwóch dróg: Dalton Highway i Alaska Highway. Z Prudhoe Bay do Fairbanks wiedzie droga stanowa nazwana na cześć Jamesa Daltona. W Fairbanks najdłuższa droga na świecie staje się częścią trasy Alaska Higway, która prowadzi aż do Dawson Creek w Kanadzie. Odcinek z Dawson Creek do Monterrey Stamtąd droga biegnie do Stanów Zjednoczonych i tutaj zaczynają się „schody”. Na terenie USA przebieg trasy nie jest jasno uregulowany. Na tym odcinku istnieją przynajmniej dwa warianty Autostrady Panamerykańskiej. Pierwszy prowadzi drogą Cariboo Highway i krajową 1, z Kolumbii Brytyjskiej, przez Prince George, do Vancouver. Po przekroczeniu granicy z USA najdłuższa droga na świecie zmienia się w autostradę I-5, która przecina Seattle, Olimpię, Vancouver (w stanie Waszyngton), Portland, Salem, Eugene, Sacramento, Los Angeles i San Diego. Dalej kierowcy jadą drogą I-8 do Case Grande, I-10 do Tucson i I-19 do Nogales, gdzie znajduje się granica z Meksykiem. Dalej droga Mex 15 D prowadzi do Mazatlán, gdzie zmienia się w drogę Mex 40 do Durango. Do Monterrey prowadzi droga Mex 40 D. Drugi wariant przewiduje przejazd z Dawson Creek do Winnipeg, przez Prince George, Edmonton i Saskatoon. Drogą 75 dociera się do granicy z USA, skąd trasa I-29 prowadzi do Grand Forks. Dalej kierowcy zmierzają drogą stanową 2 do Duluth, gdzie wjeżdżają na I-35 prowadzącą do Laredo. Po drodze mijają miejscowości: Des Moines, Kansas City, Wichita, Oklahoma City, Dallas, Austin i San Antonio. Po przekroczeniu granicy, drogą Mex 85, docierają do Monterrey. Odcinek od Monterrey do Yaviza Dalej droga Mex 85 prowadzi do miasta Meksyk. Stamtąd do granicy z Gwatemalą w Chiapas wiodą drogi Mex 150 D, Mex 135 D i Mex 190. W miasteczku La Mesilla rozpoczyna się trasa Central American Highway 1, która dociera do granicy z Salwadorem i dalej do Hondurasu, Nikaragui, Kostaryki i Panamy. W mieście Yaviza kończy się północnoamerykańska część najdłuższej drogi na świecie. Dalej zaczyna się przesmyk Darién. Odcinek z Turbo do Ushuaia Trasa wznawia swój bieg w portowym mieście Turbo. Stamtąd prowadzi przez Chigorodo, Medellín, Cali i Pasto. W Ekwadorze rozpoczyna się autostrada Ecuador Highway 35, która dociera do granicy z Peru. Stamtąd jedzie się do granicy z Chile, gdzie w La Serena Autostrada Panamerykańska skręca na wschód, by dotrzeć do Argentyny. Dociera do Buenos Aires i skręca na południe, by na chwilę powrócić do Chile. Po pokonaniu okręgu Magellan wraca do Argentyny, na Ziemię Ognistą. Ile trwa podróż najdłuższą drogą na świecie? Najdłuższy lot samolotem, na trasie Pekin-Sao Paulo, trwa 25 godzin i 5 minut. Dla wielu osób wizja spędzenia niemal doby (niemal, bo samolot zalicza międzylądowanie w Madrycie, gdzie odbywa się dwugodzinna przerwa) wydaje się czymś przerażającym. To jednak nic. Śmiałkowie chcący pokonać najdłuższą drogę na świecie czas podróży muszą liczyć w tygodniach. Zakładając brak postojów i średnią prędkość na poziomie 120 km/godz., czas podróży wyniesie 250 godzin, czyli ponad 10 dni. To jednak zbyt optymistyczny scenariusz. Nawet przy śmiałym założeniu, że zmieniający się kierowcy będą spać w trakcie podróży, nie obejdzie się bez przystanków na tankowanie, posiłki i toaletę, a należy podkreślić, że na takim dystansie wymagany będzie także przynajmniej jeden serwis olejowy. Poza tym pod uwagę należy brać także lokalne ograniczenia prędkości, zmienność warunków pogodowych i jakość nawierzchni. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jerzy Waszyngton był nie tylko pierwszym prezydentem USA. Jako plantator miał setki niewolników
Jerzy Waszyngton – wraz z Benjaminem Franklinem i Thomasem Jeffersonem – uważany jest za jednego z twórców Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Nazywano ich Ojcami Założycielami. Waszyngton był przy tym pierwszym prezydentem USA.
Spis treści: Jerzy Waszyngton – pierwszy prezydent USA Dzieciństwo i młodość Jerzego Waszyngtona Jerzy Waszyngton jako plantator i polityk Jaki George Washington walczył o niepodległość Stanów Zjednoczonych? Kiedy zmarł Jerzy Waszyngton? Jerzy Waszyngton zapisał się złotymi zgłoskami w historii Stanów Zjednoczonych. Był ich pierwszym prezydentem przez dwie kadencje, w latach 1789 – 97. Wśród jego najważniejszych dokonań wymienia się włączenie Karty Praw (pierwsze dziesięć poprawek, gwarantujących swobody i wolności obywatelskie.) do amerykańskiej konstytucji w 1791 r. Dzięki temu udało się wzmocnić władzę federalną. Poprawki przewidziały m.in. prawo do własności prywatnej, swobodę wyznania i sumienia czy wolność prasy. Jerzy Waszyngton – pierwszy prezydent USA Zasługą pierwszego prezydenta była też stabilna polityka zagraniczna: rozsądne stanowisko USA w wojnie brytyjsko – francuskiej czy zatrzymanie ekspansji Hiszpanów na południu kraju. W roku 1793 Waszyngton wmurował kamień węgielny pod budowę Kapitolu, czyli siedziby federalnej władzy ustawodawczej – co miało duże znaczenie symboliczne. Był generałem, politykiem (m.in. deputowanym do Kongresu) i naczelnym wodzem amerykańskiej Armii Kontynentalnej, a także... znanym masonem. Dzieciństwo i młodość Jerzego Waszyngtona Jerzy Waszyngton (George Washington) urodził się 22 lutego 1732 roku w Pope’s Creek w brytyjskiej kolonii Wirginia. Był najstarszym z sześciorga dzieci Augustine’a Washingtona i jego drugiej żony Mary Ball Washington. Miał on też dwóch przyrodnich braci i przyrodnią siostrę. Rodzina od strony ojca pochodziła z Anglii. Od strony matki miał on zaś przodków wywodzących się z Anglii, Holandii i Niemiec. Jego rodzice byli plantatorami bawełny. Młody George edukowany był w domu, a jego największą młodzieńczą pasją były wojsko, obronność kraju i polityka międzynarodowa. Nauczycielem, opiekunem i mentorem George’a był wówczas przyrodni brat Lawrence. Uczył go arytmetyki, geometrii oraz geografii. To właśnie z bratem młody George jedyny raz w życiu wyjechał za granicę. Była to 5-tygodniowa wycieczka na Barbados w 1751 roku. Niedługo później Lawrence zmarł na gruźlicę, a George wstąpił do milicji kolonialnej. W roku 1754 był tam już pułkownikiem – porucznikiem (według dzisiejszych standardów: podpułkownikiem), a jego pierwszym poważnym sprawdzianem był udział w wojnie amerykańsko-francuskiej. Waszyngton został wysłany do stanu Ohio, gdzie miał za zadanie chronić powstający tam fort. Ta misja była dla niego na tyle wyczerpująca, że zastanawiał się nad porzuceniem służby. Impulsem do dalszej pracy dla wojska był kolejny awans – na pułkownika, a także adiutanta generała Edwarda Braddocka. Z czasem doszło do tego stanowisko dowódcy milicji w stanie Wirginia. Trwało to jednak tylko kilka lat. W 1759 roku Jerzy Waszyngton osiadł w posiadłości Mount Vernon nad rzeką Potomak w Wirginii. Na kolejne szesnaście lat poświęcił się życiu plantatora. Jerzy Waszyngton jako plantator i polityk George Washington ożenił się z bardzo zamożną wdową Marthą Dandridge Curtis. Uroczystość ślubna odbyła się 6 stycznia 1759 roku. To pani Washington wniosła do tego związku w posagu ślubnym między innymi 157 niewolników. Waszyngton szybko dał się poznać jako utalentowany człowiek biznesu i sprawny administrator. Wielkość majątku pary stale się powiększała, podobnie jak liczba niewolników – pod koniec życia prezydent miał ich około trzystu. Gdy nieuchronnie zbliżała się wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775 – 83) George Washington początkowo nie chciał brać w niej udział. Uważał się za Anglika i nie chciał walczyć przeciwko swoim rodakom. Zwolenników oderwania się od brytyjskiej macierzy nazywał zaś ekstremistami. Jego stanowisko zmieniło się w 1774 roku, kiedy to sprzeciwił się tak zwanej ustawie stemplowej, która nakładała dodatkowe podatki na działalność gospodarczą prowadzoną w trzynastu brytyjskich koloniach w Ameryce Północnej, a także propozycji rozwiązania House of Burgesses (zgromadzenie wybranych demokratycznie reprezentantów stanu Wirginia). Jednocześnie poparł ruch oporu stanu Massachusetts. Niedługo później Waszyngton pojechał jako wysłannik stanu Wirginia na I Kongres Kontynentalny do Filadelfii. Wziął też udział w drugim Kongresie, gdzie został mianowany Naczelnym Dowódcą Armii Kontynentalnej. Jego kandydaturę, jako kompromisową, zgłosił John Adams – późniejszy drugi prezydent USA. Jak George Washington walczył o niepodległość Stanów Zjednoczonych? Wspólnie z między innymi Johnem Adamsem, Thomasem Jeffersonem, Benjaminem Franklinem, Robertem R. Livingstonem, Rogerem Shermanem czy Jamesem Madisonem Waszyngton był jednym z sygnatariuszy Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych. Był to dokument ogłaszający prawo do samostanowienia 13 stanów zjednoczonych Ameryki Północnej. Tym samym stał się on jednym z tak zwanych ojców założycieli nowego państwa. Deklarację podpisano 4 lipca 1776 roku; dziś ta data obchodzona jest jako Dzień Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Ustanawiała ona prawo USA do tworzenia wszelkich aktów państwowych, wypowiadania wojny i zawierania pokoju przez dawne kolonie angielskie w Ameryce Północnej. Już wtedy trwała wojna Stanów Zjednoczonych z Wielką Brytanią, a Jerzy Waszyngton jako pierwszy w historii został uhonorowany Złotym Medalem Kongresu. Był to wyraz uznania za jako zasługi jako dowódcy podczas walk w czasie oblężenia i zdobycia Bostonu. Równie ważne zwycięstwa na polu walki przyszły prezydent osiągnął pod Princeton i Saratogą (w tej ostatniej bitwie ważną rolę odegrał również Tadeusz Kościuszko). 19 kwietnia 1783 roku generał George Washington triumfalnie wkroczył do Nowego Jorku. Po zakończeniu działań wojennych nie brakowało głosów, że uznany za bohatera wojny powinien być on wybrany na króla nowego państwa. On sam stanowczo sprzeciwiał się temu pomysłowi, podkreślając federalny charakter nowej republiki. Kiedy zmarł Jerzy Waszyngton? W maju 1787 roku w Filadelfii rozpoczęto prace nad tekstem konstytucji Stanów Zjednoczonych. Waszyngton był tam jednym z delegatów stanu Wirginia. Weszła ona w życie w 1789 roku. Wtedy też Kolegium Elektorskie wybrało Jerzego Waszyngtona na pierwszego prezydenta kraju. Wiceprezydntem został John Adams. W wyborach z roku 1792 Waszyngton wybrany został na drugą kadencję. Został on zapamiętany jako polityk stanowczy, ale też bardzo rozsądny, który mimo nacisków z różnych stron nie pozwolił wciągnąć USA w kolejne konflikty międzynarodowe. Rozpoczął wiele trudnych reform, a pod koniec drugiej kadencji musiał mierzyć się z silną krytyką wewnętrzną. Wskutek tego w 1796 roku przedwcześnie złożył urząd. W przemówieniu pożegnalnym z 17 września 1796 roku ogłosił, że nie będzie ubiegał się o prezydenturę po raz trzeci. Z czasem zaowocowało to zasadą dwukadencyjności każdego z prezydentów kraju. Nikt nie może sprawować tego urzędu dłużej niż 8 lat. Na ostatnie lata życia Waszyngton wrócił do Mount Vernon w Wirginii. Po latach nieobecności swój dom zastał zrujnowany, zarządził więc natychmiastowa remont. Zmarł 14 grudnia 1799 roku. Źródło: National Geographic Polska.
To pierwszy czarny milioner w historii USA. Nie obyło się bez skandali
Pierwszym czarnym milionerem w historii USA był biznesmen, spekulant i fałszerz Jeremiah G. Hamilton. W czasach kiedy na południu kraju okładani batami Afroamerykanie zbierali bawełnę, urzędujący na północy Hamilton zbijał majątek wyceniany w 1875 r. na 2 mln USD.
Dziś, gdybyśmy wzięli pod uwagę PKB USA, jego majątek byłby wart 4,2 mld USD. Hamilton wskoczyłby na listę najbogatszych ludzi świata. Co więcej, był także pierwszym czarnym maklerem na Wall Street. Jak pisze prof. Shane White z University of Sydney w książce „Prince of Darkness: The Untold Story of Jeremiah G. Hamilton, Wall Street’s First Black Millionaire” (Książę ciemności. Nieopowiedziana historia Jeremiaha G. Hamiltona, pierwszego czarnego milionera na Wall Street), była to wówczas taka sensacja jak pojawienie się w ostatnich latach pierwszego czarnego golfisty Tigera Woodsa, ponieważ świat nowojorskich finansów stanowił wyłącznie domenę białych biznesmenów. Zresztą w tamtych czasach jakakolwiek praca umysłowa Afroamerykanina wzbudzała zainteresowanie jako kuriozalna ciekawostka. Hamilton tak bardzo wyróżniał się z tłumu, że w latach 30., 40. i 50. XIX w. był celebrytą, o którego poczynaniach rozpisywały się dzienniki, tytułując go „księciem ciemności” albo (te, które za nim nie przepadały) „czarnuchem Hamiltonem”. Makler ukrywał swoje pochodzenie. Celowo? Źródła podają różne informacje o miejscu urodzenia Hamiltona. Wynika to prawdopodobnie z celowej dezinformacji. Z jakiegoś powodu (być może chciał ukryć jakiś czyn ze swojej młodości) czarny makler nie chciał, by wiedziano, skąd pochodził. W 1836 r. i w 1843 r. Hamilton w sądzie pod przysięgą zeznał, że urodził się w Richmond w stanie Wirginia. To samo pisały magazyny „Commercial Advisor” i „Freedom’s Journal” w 1828 r. Jednak na pytania urzędnika w czasie spisu powszechnego w 1850 r. i 1870 r. Hamilton odpowiedział, że pochodzi z „zachodnich Indii”, jak wówczas określano Karaiby. Tę informację potwierdza akt zgonu, w którym zanotowano, że miejscem urodzenia rodziców Hamiltona był Port-au-Prince – stolica Haiti. Która wersja była prawdziwa? Nie wiadomo. Prof. White uważa, że pierwszy czarny makler pochodził z Karaibów. Jego zdaniem świadczy o tym m.in. płynność, z jaką Hamilton posługiwał się francuskim. Na południu USA niewielu Afroamerykanów znało ten język, tymczasem na Karaibach miała swoje kolonie Francja. Niewiele wiadomo również o młodości Hamiltona. Pierwsze wzmianki na jego temat pojawiają się w gazetach w 1828 r. Wówczas 21-letni Hamilton zajmował się na Haiti rozprowadzaniem fałszywych monet, wyprodukowanych w Kanadzie na zlecenie konsorcjum prominentnych kupców z Nowego Jorku (ówczesnym śledczym nie udało się ustalić ich nazwisk). Kiedy władze zorientowały się, co robi, musiał uciekać – za to przestępstwo groziła kara śmierci. Przez 12 dni ukrywał się w okolicy portu w stolicy kraju Port-au-Prince, by wślizgnąć się na pokład statku kierującego się w stronę Nowego Jorku. Hamilton został zaocznie skazany na śmierć przez rozstrzelanie. Za złapanie czarnego fałszerza i dostarczenie go władzom oferowano 300 USD nagrody (wartość nabywcza tej sumy wynosiła ok. 7700 współczesnych dolarów). Amerykańska prasa szczegółowo opisała szwindel z Haiti, co bardzo utrudniło Hamiltonowi robienie interesów w USA. Z czego zatem żył w tym okresie? Wygląda na to, że z cudzych pieniędzy. Z akt sądowych wynika, że w latach 1830–1835 dziesięć osób pozwało go o zwrot pieniędzy, które mu pożyczyli (były to kwoty rzędu kilku tysięcy współczesnych dolarów). Z pewnością wierzycieli było więcej – przecież nie wszyscy decydują się na skierowanie sprawy do sądu. Przynajmniej dwukrotnie szeryf próbował wyegzekwować sądowy nakaz zapłaty od Hamiltona. Bez skutku. Nie był w stanie zlokalizować żadnego jego majątku (co nie znaczy, że go nie miał; jak wynika z późniejszych akt, Hamilton był mistrzem w ukrywaniu majątku przed wierzycielami, i to nawet wówczas, gdy już stał się bardzo bogatym człowiekiem). Co ciekawe, gazety z tego okresu i akta spraw sądowych, w których był stroną, dostarczają jedynych informacji o jego wyglądzie. Nie zachowało się bowiem żadne jego zdjęcie! Hamilton miał 1,67 m wzrostu i krótkie kręcone włosy. Na początku lat 30., gdy przeprowadził się do Nowego Jorku, ogolił głowę i aż do śmierci nosił perukę z prostymi włosami (prawdopodobnie chciał wyglądać bardziej „biało”, ponieważ wówczas to kręcone włosy bardziej niż kolor skóry określały Afroamerykanów). Niekiedy też nosił wąsy. Miał ponadto piskliwy głos, który sprawiał, że zawsze było go dobrze słychać. Tym, co wyróżniało go z tłumu, były diamenty, którymi lubił przyozdabiać ubranie. Około 1834 albo 1835 r. sytuacja finansowa Hamiltona zdecydowanie się poprawiła. Świadczy o tym fakt, że mniej więcej w tym okresie to on zaczął pozywać ludzi do sądu – i to białych biznesmenów! – o kwoty stanowiące odpowiednik dzisiejszych kilkudziesięciu tysięcy dolarów. Wiele wskazuje na to, że jego pierwsze poważne źródło dochodu stanowiły oszustwa ubezpieczeniowe: ubezpieczał na wysokie kwoty majątek, a następnie niszczył go i domagał się odszkodowania. Hamilton pozwał trzy z dziewięciu największych firm ubezpieczeniowych w Nowym Jorku. Sprawa była na tyle poważna, że owych dziewięć firm wspólnie zadecydowało, że nie będą ubezpieczać niczego, co należy do Hamiltona. Niesławny łajdak znany z oszustwa Rok 1835 r. był przełomowy dla Hamiltona także z innego powodu. 16 grudnia tego roku wybuchł bowiem w Nowym Jorku wielki pożar, który czarny biznesmen bezwzględnie wykorzystał, aby zarobić. Spłonęło wówczas kilkaset budynków, a straty przekraczały równowartość dzisiejszego pół miliarda dolarów. Tak się złożyło, że kilka miesięcy wcześniej grupa kupców odwiedziła biuro Hamiltona mieszczące się przy Front Street w Nowym Jorku i powierzyła mu 25 tys. USD (dziś to równowartość 693 tys. USD), by je z zyskiem zainwestował (Hamilton prowadził coś w rodzaju dzisiejszego funduszu hedge: inwestorzy powierzali mu pieniądze, on brał dodatkowo kredyty, by zwiększyć stopę zwrotu, i całość inwestował na giełdzie). Wielki pożar strawił biura kontrahentów przy Pearl Street, a wraz z nimi pokwitowanie. Gdy kupcy zjawili się u Hamiltona, żeby wyjaśnić sytuację, odpowiedział: „Panowie, nie przypominam sobie, by taka suma kiedykolwiek była w moim posiadaniu. Ale teraz jestem zajęty. Jeżeli skontaktujecie się ze mną jutro albo w przyszłym tygodniu, sprawdzę to w mojej księgowości”. Oczywiście żadnej wzmianki nie znalazł. Kupcy opowiadali dziennikarzowi „New York Herald”, który w lipcu 1836 r. opisał całą sprawę, że kiedy weszli do biura Hamiltona zaraz po ugaszeniu pożaru, był on zajęty udzielaniem pożyczek dla pogorzelców nawet na 5 proc. miesięcznie. Dziennikarz skomentował całą sprawę, pisząc, że doskonale zna Hamiltona, który jest „niesławnym łajdakiem znanym z oszukania tylu ludzi na Wall Street, iż powinien trafić do stanowego więzienia na 15 lat”. Czarny biznesmen próbował bronić swojego dobrego imienia, nazywając w liście do gazety podane informacje kłamstwami, ale bez większego rezultatu. Wszystko wskazuje na to, że Hamilton rzeczywiście zatrzymał pieniądze kupców, bo niedługo zainwestował podobną sumę w nieruchomości. W maju 1836 r. zapłacił około 35 tys. USD (częściowo sfinansował to kredytem) za ziemie w Hallet’s Cove w hrabstwie Queens w Nowym Jorku oraz w Hudson River w Poughkeepsie. Tymczasem w listopadzie tego roku rozpoczął się kryzys gospodarczy – ceny nieruchomości spadały na łeb na szyję. W maju 1837 r. Hamilton nie zapłacił raty za kredyt wzięty na zakup ziemi. Został pozwany do sądu, ale jego prawnicy w nieskończoność przedłużali postępowanie. Niedługo po tym, jak zapadł wyrok nakazujący mu spłatę długu w 1841 r., kongres uchwalił prawo umożliwiające osobom fizycznym ogłoszenie bankructwa i pozbycie się długów (zniesiono je już 3 marca 1843 r.). Hamilton skorzystał z okazji – 29 czerwca 1842 r. jego wniosek o bankructwo został rozpatrzony pozytywnie w sądzie południowego dystryktu Nowego Jorku. Już 6 października czarny biznesmen udał się na licytację… swoich aktywów. Wystawiono na sprzedaż wierzytelności warte ok. 68 tys. USD oraz nieruchomości, za które zapłacił 27 tys. USD. Kupił jedno i drugie na aukcji, płacąc 20 USD gotówką za majątek, który w 1836 r. był wart 95 tys. USD. Miał więc wszystko to, co wcześniej, a jednocześnie dzięki bankructwu pozbył się długów. Korzystając z okazji, dokupił na aukcji trochę ziemi, dwadzieścia akcji firmy kolejowej (za 12,5 USD) oraz wierzytelność za 25 USD. Ogłoszenie bankructwa nie przeszkadzało mu w prowadzeniu interesów. Transakcje (na przykład kupna akcji) zawierał, występując jako pełnomocnik Daniela Robinsona, który… nigdy nie istniał! (Posługiwanie się fałszywymi tożsamościami nie było w ówczesnych USA trudne, ponieważ nie istniały dowody tożsamości – zresztą nie ma ich za Oceanem do dzisiaj – Amerykanie do identyfikacji najczęściej używają praw jazdy). Niebezpieczne związki Radykalne poprawienie sytuacji materialnej Hamiltona wiązało się z ustabilizowaniem się jego sytuacji osobistej. W rezultacie nie tylko bogactwo wyróżniało Jeremiaha G. Hamiltona spośród Afroamerykanów w XIX w. W czasach gdy za sam spacer z białą kobietą Murzyn mógł zostać zlinczowany, Hamilton miał białą żonę, która urodziła mu dziesięcioro dzieci. Co więcej, pierwsze dziecko – córkę Mirandę – urodziła w 1837 r., gdy miała około 14–15 lat (on skończył wtedy 30). Nie wiadomo, w jakich okolicznościach się poznali. Eliza Jane Morris urodziła się w Filadelfii w 1822 r. Od połowy lat 30. mieszkała w Nowym Jorku z owdowiałą matką, która prowadziła internat. Co ciekawe, w artykule z 14 lipca 1836 r. opublikowanym w „New York Herald”, autor napisał, że po pracy Hamilton udawał się do domu w Bloomingdale, gdzie uśmiechami oczarowywała go niemająca czarnego koloru skóry „houri” (arabski termin, oznaczający piękną zmysłową kobietę). Opisana sytuacja zdarzyła się w 1835 r. Oznacza to, że albo Hamilton miał wcześniej także inne białe partnerki, albo już wtedy był z Elizą Morris, która wówczas miała 12–13 lat. Wydaje się, że biała żona jedynie raz sprowadziła na maklera kłopoty. W 1863 r. podczas rozruchów na tle rasowym w Nowym Jorku o mały włos nie zawisł na latarni. Do jego domu wdarł się wówczas tłum chcący dokonać samosądu. Hamilton zdążył jednak chwilę wcześniej wymknąć się tylnym wyjściem. Najbogatszy kolorowy w kraju Kryzys nie tylko nie przeszkodził, ale nawet pomógł Hamiltonowi w pomnażaniu majątku. W marcu 1852 r. w magazynie „Frederick Douglass’ Paper” czarny intelektualista James McCune Smith twierdził, że Hamilton jest „jedynym czarnym milionerem w Nowym Jorku”. Nic się nie zmieniło przez 23 lata aż do jego śmierci w 1875 r. Wówczas gazety – od Ohio przez Luizjanę, Missouri aż po Teksas i Kalifornię – publikowały jego nekrologi, pisząc, że był „najbogatszym kolorowym w kraju”. Zapamiętano także jego starcie z magnatem transportowym i jednym z najbogatszych Amerykanów w historii Corneliusem Vanderbiltem. W połowie lat 50. tamtego stulecia Hamilton toczył z nim boje o kontrolę nad spółką Accessory Transit Company (firma zajmowała się transportem pasażerów z Nowego Jorku do Kalifornii przez Nikaraguę). W jednym z nekrologów Vanderbilta (zmarł w 1877 r.) napisano, że „był tylko jeden człowiek, który walczył z »komandorem« (przydomek Vanderbilta) do końca i był nim Jeremiah G. Hamilton”. Co się stało z pieniędzmi czarnego biznesmena po jego śmierci? Zgodnie z testamentem podzielono je pomiędzy czwórkę żyjących wówczas dzieci oraz żonę. Co ciekawe, żadne z dzieci Hamiltona, które pozostały w USA, nie miało potomków. Adelaide Morris Krizek w 1880 r. w Genewie urodziła chłopca Alphonse’a Morrisa Hamiltona Krizeka i wszyscy żyjący dziś potomkowie Jeremiaha G. Hamiltona pochodzą od niego. Najciekawsze jest jednak to, że amerykańscy historycy, którzy dosłownie rozłożyli na czynniki pierwsze historię Afroamerykanów w USA, nie zainteresowali się dziejami Hamiltona. Od początku XX w. aż do wydania książki Australijczyka prof. Shane’a White’a, czyli przez ponad sto lat, tylko czterech autorów umieściło wzmianki na jego temat, które w znacznej części zawierały nieprawdziwe informacje (na przykład takie, że był biały). Co więcej, do 2013 r. Hamilton nie miał nawet swojej strony na Wikipedii.
Zaginione piramidy i miasto Majów. Nowe odkrycia archeologów w Meksyku
Nowe znaleziska archeologów sugerują, że nadal nie udało się odkryć wszystkich osad Majów. Tym razem badacze namierzyli duże miasto z piramidami sprzed setek lat. Otaczały je wsie.
Spis treści: Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo Cywilizacja Majów nie przestaje zaskakiwać naukowców. Lud ten osiągnął w czasie kilku tysięcy lat istnienia mistrzostwo w zakresie architektury i sztuki kamiennej. Ta rdzenna ludność zamieszkująca niegdyś obecne tereny Meksyku, Gwatemali, Belize, Salwadoru i Hondurasu ciągle jest badana przez archeologów i nie tylko. Najnowsze analizy, wykonane z pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), przyniosły intrygujące wyniki. Opublikowano je na łamach czasopisma „Antiquity”. Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Celem badań naukowców z USA i Meksyku był stan Campeche w południowo-wschodnim Meksyku. Do tej pory archeolodzy niewiele wiedzieli na temat aktywności Majów w tym rejonie. Rozpoznanie starożytnych konstrukcji na porośniętym dżunglą terenie jest bardzo trudne. Klasyczne rozpoznanie okolicy polega na marszu wśród roślinności i torowaniu sobie drogi maczetą. W ten sposób można jednak przeoczyć cenne zabytki. Dlatego właśnie coraz częściej badacze przeszłości sięgają po LiDAR. Ta laserowa technologia umożliwia „zdjęcie” powierzchni roślinności z badanego terenu i wykrycie reliktów zabudowań, nawet tych, które są zniwelowane i niewidoczne gołym okiem. Niestety, LiDAR jest kosztownym narzędziem. Organizacje przyznające granty nie chcą wydawać pieniędzy na badanie obszarów, które są całkowicie nieznane i potencjalnie pozbawione historii Majów. Właśnie dlatego jedna z części stanu Campeche wciąż pozostawała białą plamą na mapach archeologów. Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Technologia LiDAR jest jednak stosowana w innych celach, początkowo tylko przez wojskowych, a teraz również przez leśników, ekologów czy inżynierów lądowych. I tu szczęście uśmiechnęło się do archeologów. Okazało się, że w 2013 roku konsorcjum zajmujące się pomiarem i monitorowaniem emisji dwutlenku węgla w lasach Meksyku wykonało już bardzo dokładne badanie lidarowe. Dane te trafiły do badaczy z Uniwersytetu Tulane, Meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii oraz Narodowego Centrum Lotniczego Mapowania Laserowego Uniwersytetu w Houston w USA. Naukowcy przeanalizowali 122 km kw. powierzchni stanu Campeche w Meksyku, które nigdy wcześniej nie były badane przez archeologów. Na zobrazowaniach dostrzegli ponad 6,6 tysiąca struktur, zapewne konstrukcji wzniesionych przez Majów. Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo W ocenie badaczy udało się zidentyfikować gęstą i zróżnicowaną siatkę niezbadanych dotąd osad Majów rozsianych po całym regionie. – Znaleźliśmy nie tylko obszary wiejskie i mniejsze osady. Znaleźliśmy również duże miasto z piramidami tuż obok jedynej autostrady w okolicy, w pobliżu miasta, w którym ludzie od lat aktywnie uprawiają ziemię wśród tych [niewidocznych – przyp. red.] ruin – mówi główny autor publikacji, archeolog Luke Auld-Thomas. Zidentyfikowane piramidy porównują do tych znanych z Chichén Itzá lub Tikal. Skoro odkryć dokonano w tak eksponowanym terenie, oznaczać to może, że archeolodzy dokonają w tym rejonie kolejnych odkryć również w bardziej niegościnnych dziś lokalizacjach. – Jest jeszcze wiele do odkrycia – dodaje badacz. Archeolodzy chcą udać się teraz w teren i zweryfikować swoje wstępne ustalenia. Analiza osadnictwa sprzed setek lat – w ich ocenie – może odegrać kluczową rolę w rozwiązywaniu współczesnych problemów związanych z rozwojem miast. – Starożytny świat jest pełen przykładów miast, które są zupełnie inne niż te, które mamy dzisiaj. […] Biorąc pod uwagę wyzwania środowiskowe i społeczne, przed którymi stoimy związanymi z szybkim wzrostem populacji, badanie starożytnych miast może pomóc i poszerzyć naszą wiedzę, jak może wyglądać życie w mieście – mówi badacz. Liczy, że wzorując się na dawnych osiedlach, będziemy mogli wypracować bardziej zrównoważone miasta przyszłości. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Henryk Sienkiewicz odwiedził Nowy Jork. Nasz wieszcz narodowy nie był zachwycony Ameryką
Młodego Sienkiewicza zszokowały kontrasty: bogactwo i niedbalstwo, gigantomania i brak smaku. Nie przypadły mu do gustu marna kuchnia i „prowokacyjnie” zachowujące się kobiety. Z westernowej Ameryki wywiózł jednak pomysł na swój własny historyczny „eastern”.
Spis treści: Żucie tytoniu i połykanie jedzenia Wielki biznes w domu wariatów Prowokacje i sensacje Kozacy jak Indianie Henryk Sienkiewicz odwiedził Nowy Jork w marcu 1876 roku. Spędził tam tylko kilka dni, ponieważ amerykańska metropolia nie była właściwym celem jego podróży. Pierwotny pomysł miał inny. Trzydziestoletni wówczas Sienkiewicz wraz z grupą znajomych artystów, wśród których znajdowała się słynna aktorka Helena Modrzejewska, chcieli udać się do Kalifornii i założyć tam farmę. Utopijną komunę na wzór wspólnot postulowanych przez francuskiego filozofa Charlesa Fouriera. Niewiele z tego wyszło. Jednak podróż przez Amerykę Północną zaowocowała prasowymi korespondencjami, które przyniosły Sienkiewiczowi sławę. To, co pisał o Nowym Jorku, może nas dziś zadziwić. „Miasto, które na pierwszy rzut oka z morza zarysowywało się tak majestatycznie i wdzięcznie, widziane z bliska nie zachwyciło mnie wcale. Pobrzeże portu brudne, między drewnianymi budynkami nie masz bruków; wszędzie leżą kupy śmieci; doki drewniane połyskujące brudną wodą, ludność zaś, jak zwykle ludność portowa, wygląda jakby przed chwilą urwała się od szubienicy” – opisał swoje pierwsze wrażenie. Żucie tytoniu i połykanie jedzenia Sienkiewicz zamieszkał w hotelu Central na Broadwayu. Na słynnej ulicy „wystawy sklepowe biły łuną gazowego światła, czarna i biała ludność tłoczyła się na chodnikach, szeregi latarni ginęły w oddaleniu”. Sienkiewicz całkiem dobrze poczuł się w „w białym marmurowym przedsionku hotelu, ubranym w kwiaty, dywany, jaśniejącym tysiącami świateł”. Szybko jednak uznał, że w tym przepychu brak smaku. Zdziwiło go także, że oprócz gości hotelowych w ogromnych salach „mnóstwo osób z miasta zbiera się wieczorem (…) dla czytania gazet, spotkania się ze znajomymi, palenia lub żucia tytuniu, wreszcie dla pokołysania się na jednym z biegunowych krzeseł, których tu mnóstwo”. Dostało się też hotelowej kuchni. „Według zwyczajów amerykańskich, przed każdym z gości stawiają tu mnóstwo porcelanowych miseczek ze wszelkiego rodzaju jadłem od razu. Masz przed sobą od razu zupę, mięsiwa, ryby, jaja, pudingi, pomidory, kartofle, lody, poziomki, jabłka, migdały, kawę, słowem niezliczoną ilość dań w małych dozach. Zaczynaj skąd chcesz, jedz co chcesz, nikt tu na to nie patrzy. Murzyn stoi nad tobą jak kat nad dobrą duszą i ustawicznie dolewa ci wody z lodem w szklankę, skoro ją tylko wypijesz, odpowiadając niezmiennym: Yes, sir! na wszystkie twoje żądania“ – narzekał Sienkiewicz. Polak uznał, że Amerykanom nie chodzi o to, by zjeść smacznie i zdrowo, lecz jak najprędzej i wrócić do interesów. „Skutkiem tego systemu w jedzeniu, wszystko tu jada się zimne, skrzepłe, zdębiałe, nawet w najlepszych restauracjach. Kuchnia amerykańska jest najniegodziwszą kuchnią na świecie” – ocenił pisarz. Wielki biznes w domu wariatów Samo miasto Sienkiewicza ogromnie rozczarowało. Nie znalazł tam pomników historii i monumentów, jak na Starym Kontynencie. W czasie, gdy odwiedził Nowy Jork, nie było tam jeszcze imponujących wieżowców, nie stanął jeszcze nawet Most Brooklyński (1870–1883). Central Park wydał mu się nijaki. Wielkie muzea i galerie dopiero się tworzyły. Giełdową ulicę Wall Street porównał do domu wariatów: „Spokojnego widza strach przejmuje na widok tego, co się tu dzieje! Gwar tu, wrzask i wrzawa taka, jakby za chwilę miało przyjść do bitwy”. Nie widział w Amerykanach narodu w sensie europejskim. Widoczna energia mieszkańców nie rekompensowała Sienkiewiczowi zauważonych braków. „W New Yorku masz tylko kupców. Handel, handel i handel, business i business, oto, co widzisz od rana do wieczora, o czym ustawicznie słyszysz i czytasz” – utyskiwał. Jego daniem metropolia „imponuje ci ogromem, ruchliwością, przemysłową cywilizacją, ale nuży cię jednostronnością społecznego życia nie wytwarzającego nic więcej prócz pieniędzy”. A chociaż Sienkiewicz przyjechał z Kongresówki – spod zaboru rosyjskiego, który był zacofany w stosunku do Zachodu – przerażało go nowojorskie niedbalstwo. „Na chodnikach przed lustrzanymi szybami sklepów, leżą kupy śmieci. Miasto zabłocone, brudne, źle wybrukowane; miejscami stoją małe kałuże czarnego błota, które nie może spłynąć przez zatkane ścieki ku morzu. Mnóstwo papierków, szczątków z gazet, podeptanych skórek z jabłek i pomarańcz” – wymieniał zbulwersowany. Prowokacje i sensacje „Między pysznymi powozami, omnibusami, jeżdżą wozy ładowne ogromnymi pakami towarów lub przechadzają się świnie, nie wiadomo do kogo należące, z powystrzępianymi przez psy uszami. Świń tu mnóstwo“. W tym miejscu swej relacji Sienkiewicz powołał się na podobną refleksję słynnego angielskiego pisarza Charlesa Dickensa, który odwiedził Nowy Jork 35 lat przed nim. Nie był więc Sienkiewicz w swej opinii odosobniony, ani oryginalny. Kto wie, może nawet był z lekka uprzedzony? Warto też zauważyć, że zdaniem literaturoznawców Sienkiewicz lubił relacje podkolorować, dodać trochę od siebie. A jako że miał nad Wisłą opinię kobieciarza, nie mógł też pominąć tematu dam, które widywał za Atlantykiem. Zauważył, że „Amerykanki stroją się więcej jak wszystkie kobiety na świecie”. Skrytykował jednak, że brak im gustu. Na dodatek zaskoczyło go, że mieszkanki Nowego Jorku są „nadzwyczajnie śmiałe, wyzywające i kokietki do tego stopnia, że słusznie można rzec, iż role tu zostały zmienione, i stroną prowokującą jest kobieta“. Po powrocie do kraju sensacyjne opowieści o Ameryce – a relacje z Nowego Jorku były dopiero ich początkiem – przyciągnęły do Sienkiewicza wiele słuchaczek i czytelniczek. Swoje wrażenia zza oceanu opisał najpierw w prasie (w „Gazecie Polskiej”), a potem zebrał w „Listach z podróży do Ameryki”. Kozacy jak Indianie Nie był to jednak koniec amerykańskiego doświadczenia pisarza. Zaowocowało ono czymś jeszcze. „Dorobek literacki Sienkiewicza po powrocie z wyprawy na drugi kontynent nie zamyka się na tekstach powiązanych z tą podróżą lub z kwestiami amerykańskimi. Sienkiewicz wzmacnia w nich już istniejący mit Ameryki jako ziemi obiecanej, ale wzbogaca go o akcenty nowe, silnie naznaczone indywidualizmem. Ponieważ rodzi się też w niej jako człowiek pióra – tu kiełkują w nim pomysły na wielką powieść o polskich Kresach, rodzaj easternu, a Kozacy – jako ludzie pogranicza, żyjący z naturą i z wojny nasuwają daleką analogię z Indianami” – ocenia badaczka dr hab. Jolanta Sztachelska w eseju „Co Sienkiewicz przywiózł z Ameryki? Wokół podróży z 1876 roku”. Już niedługo po powrocie zza Atlantyku Sienkiewicz zasiądzie do pisania noweli „Niewola tatarska”, a w 1883 roku zacznie publikować w odcinkach „Ogniem i mieczem”, dając początek Trylogii. Źródła: Longin Pastusiak, „Pierwsi polscy podróżnicy w Stanach Zjednoczonych”, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980 Henryk Sienkiewicz „Listy z podróży do Ameryki”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988 Jolanta Sztachelska, „Co Sienkiewicz przywiózł z Ameryki? Wokół podróży z 1876 roku”, w: materiały z I Ogólnopolskiej Konferencja Naukowej „Narodziny nowoczesnej świadomości. Młodzi pozytywiści warszawscy: Przegląd Tygodniowy 1866–1876. Edycja pierwsza: Obraz człowieka – rewizje", 5–6 grudnia 2014 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Prom kosmiczny Buran był technologicznym cudem ZSRR. Pogrzebały go gruzy upadającego imperium
Powstał dzięki paranoi Breżniewa i genialnym umiejętnościom pewnego szpicla KGB. Na jego produkcję wydano 20 miliardów rubli. Ale duma ZSRR – Orbitalnyj Korabl Buran – nie przetrwał katastrofy radzieckiego imperium.
W tym artykule: „Pan nikt” wychodzi z cienia Przebiegły konstruktor Głuszko Cudo z Ramieńskoje Pogrzebani w hangarze Gwiezdny autobus Od połowy 1972 roku na biurko szefa radzieckich służb specjalnych Jurija Andropowa zaczęły trafiać raporty sporządzone przez agentów Pionu X Pierwszego Zarządu Głównego KGB (zajmującego się wywiadem naukowo-technicznym). Były to alarmujące doniesienia o spotkaniach nowego szefa NASA Jamesa Fletchera z dyrektorem prezydenckiego Biura Zarządzania i Budżetu George’em Schulzem. W trakcie jednej z takich narad – zdaniem agentów KGB – zatwierdzono plan sfinansowania budowy nowego dużego kosmicznego samolotu. Wahadłowca, jak nazwali go specjaliści. Informacje o planach stworzenia takiego statku pojawiły się już w styczniu 1971 roku. Prawdziwy niepokój sowieckich analityków wywołały doniesienia, że amerykański prom będzie miał przedział towarowy o wymiarach 4,6 na 18,3 m. „Wystarczająco dużo miejsca, żeby na pokładzie wynieść w przestrzeń nuklearne głowice” – stwierdzili eksperci KGB. „A gdy już pociski znajdą się na orbicie, zostaną odpalone wprost na Moskwę” – dodawali radzieccy generałowie. Nic więc dziwnego, że informacje o planach NASA dotarły na Kreml. Wizja amerykańskich rakiet spadających z kosmosu na głowy Rosjan spowodowała, że Breżniew nakazał przygotować sowiecką ripostę. „Pan nikt” wychodzi z cienia Ale kto miał tego dokonać? Rosyjski program kosmiczny od początku lat 70. był w głębokim kryzysie. Ledwie pięć lat wcześniej, po nieudolnie przeprowadzonej przez ministra zdrowia Borysa Pietrowskiego operacji usunięcia krwawiącego polipa, zmarł Siergiej Korolow. Dla zwykłych Rosjan Korolow był przed śmiercią „Panem Nikt”. Sam o sobie mówił: „Jestem jak górnik. Pracuję w podziemiu”. I nie chodziło mu wcale o to, że podczas stalinowskich czystek pracował jako „skazany N1442” w kopalni złota. Dopiero po złożeniu jego prochów pod murami Kremla, z nekrologu w „Prawdzie” zwykli obywatele Kraju Rad dowiedzieli się, kim był człowiek nazywany do tej pory „głównym konstruktorem”. Inżynier Korolow stał za największymi sukcesami radzieckiego przemysłu kosmicznego. W tym wystrzeleniem pierwszego satelity Sputnik i pierwszego załogowego statku kosmicznego Wostok z Jurijem Gagarinem na pokładzie. Lecz po tamtych triumfach pozostało ledwie wspomnienie. Tymczasem w rosyjskim establishmencie naukowym trwała wojna – inżynierowie walczyli o schedę po Korolowie, a także o wpływy i pieniądze z Kremla. Żaden nie był jednak w stanie zdobyć takiej pozycji jak „główny konstruktor”. Do czasu. W 1974 roku szala bratobójczej bitwy przechyliła się na stronę Walentina Głuszki. USA i ZSRR chciały zrzucić na Księżyc bomby atomowe. Plany były bardzo zaawansowane Niewiele brakowało, a człowiek zbombardowałby Srebrny Glob, zanim postawił na nim stopę! Taką szaleńczą demonstrację siły planowali i sowieci, i Amerykanie. Przebiegły konstruktor Głuszko Kim był ten człowiek? Od 1932 roku współpracował z Korolowem. Był jedną z ważniejszych postaci założonego przez marszałka Tuchaczewskiego Instytutu Rakietowego (RNII) w Moskwie. Stworzył tam pierwszy w ZSRR udany silnik na paliwo ciekłe. W 1938 roku, po aresztowaniu przez NKWD Tuchaczewskiego, fala stalinowskich czystek sięgnęła również RNII. Głuszko został aresztowany i osadzony w specjalnym więzieniu. W śledztwie załamał się i na zamówienie śledczych NKWD oskarżył Korolowa. „Zostałem zdradziecko oczerniony przez dyrektora instytutu Klejmienowa, jego zastępcę Łangiemaka i inżyniera Głuszkę” – pisał w liście z więzienia wybitny konstruktor. Sytuacja zmieniła się po wybuchu wojny z Niemcami. Korolow dostał zadanie stworzenia więziennego zespołu inżynierów rakietowych. Poprosił NKWD o zgodę na dołączenie do grupy Głuszki. Po tych wydarzeniach pracowali ze sobą przez wiele lat, lecz sprawa donosu tkwiła między nimi jak zadra. Wróciła, gdy przed śmiercią Korolowa w 1966 r. zaczęły się problemy z rakietą N-1 mającą być odpowiedzią na amerykański program Saturn V. „Główny konstruktor” odmówił użycia silnika zaprojektowanego przez Głuszkę. Ten odpłacił mu pięknym za nadobne, oświadczając, że w takim razie wcale nie będzie z nim współpracował. Co więcej, Głuszko peregrynował na Kreml i rozpowiadał wszystkim, którzy chcieli go słuchać, że „z dobrym silnikiem nawet kij od szczotki potrafiłby latać”. A jeśli Korolow takiego silnika nie chce, to jego sprawa… Zwaśnionych naukowców próbował pogodzić Chruszczow. Korolow był jednak uparty. „Głuszko był nielojalny za Stalina, jest i teraz” – twierdził. Ambitny inżynier został odsunięty na boczny tor, natomiast schedę po Korolowie objął Wasilij Miszyn. Do czasu. Porażka N-1 oznaczała triumfalny powrót Głuszki, który znalazł protektora w osobie szefa resortu obrony marszałka Dimitrija Ustinowa. Nowy „główny konstruktor” swoje szefowanie zaczął od decyzji „o zawieszeniu radzieckiego programu księżycowego” i kompletnym zniszczeniu pozostałych dwóch rakiet N-1. Jeden z dyrektorów pracujących nad tym programem napisał później: „Nie podano choćby słowa wyjaśnienia. Razem z N-1 na złom poszli też jej budowniczowie”. Tymczasem w biurach konstrukcyjnych ruszyła praca nad rakietą, która miała zastąpić znienawidzony przez Głuszkę projekt N-1. Nazwano ją Energia. Była prawdziwym fenomenem. Mogła wynieść w kosmos ładunek ważący 100 ton! Nawet amerykański Saturn V nie był w stanie jej dorównać. Energia była też wprost stworzona do tego, by na swym grzbiecie wynieść najnowsze dziecko radzieckich inżynierów – olbrzymi Orbitalnyj Korabl Buran (po rosyjsku śnieżna burza). Wahadłowiec, który miał pokonać Amerykę. Cudo z Ramieńskoje Projekt jego budowy został zatwierdzony w 1976 roku, jednak pierwsze testy poligonowe rozpoczęto dopiero w czerwcu 1983 r. W 1985 roku w bazie Ramieńskoje przeszedł on próby lądowania oraz testy systemów automatycznego sterowania. Jaki był Buran? Dziś nawet amerykańscy specjaliści przyznają, że sowiecki prom przewyższał ich dokonania. Thomas A. Heppenheimer w swojej książce „Podbój kosmosu” pisze: „Z wyglądu (Buran) przypominał nasz zestaw promu kosmicznego, ale były istotne różnice. Amerykański prom wykorzystuje rakiety na paliwo stałe. To one spowodowały śmierć załogi Challengera. (…) Głuszko użył rakiet pomocniczych na paliwo ciekłe, sprawdzonego typu”. Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? Uciekały ziemskiej grawitacji dzięki potężnej rakiecie nośnej, a powracały na Ziemię jak szybowce. Wahadłowce kosmiczne miały być niedrogą metodą na obecność ludzi w kosmosie. Nie by.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wahadlowce-kosmiczne-lataly-jak-rakiety-wracaly-na-ziemie-jak-samoloty-dlaczego-z-nich-zrezygnowano-fot-hum-images-universal-images-group-via-getty-images-5ae6463.jpeg" width="938" height="693" alt="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" /> Czym jeszcze różnił się Buran od swojego amerykańskiego odpowiednika? Przede wszystkim mógł lecieć bez załogi, zupełnie automatycznie. Takie rozwiązanie mogło odegrać ważną rolę, gdyby pojawiła się konieczność np. ewakuacji kosmonautów z innego, zagrożonego statku lub stacji orbitalnej. Amerykanie nie myśleli również wtedy o systemach katapultowania pilotów. W Buranie miały one być standardem. Co więcej, rosyjski wahadłowiec mógł przewozić nawet 10 kosmonautów, gdy prom amerykański zabierał ich ośmiu. Rosyjski wahadłowiec miał też inną ważną innowację. Zaprojektowano go tak, by podczas lotów w atmosferze wykorzystywał silniki odrzutowe. Co to oznaczało w praktyce? Podczas lądowania pilot mógł sterować Buranem jak samolotem, podczas gdy amerykański wahadłowiec po wejściu w atmosferę opadał jak szybowiec. Rosjanom pozostała jeszcze odpowiedź na najważniejsze pytanie. Jak te wszystkie rozwiązania sprawdzą się w kosmosie? Inżynierowie przygotowali kilkanaście egzemplarzy promu. Część z nich przeznaczono wyłącznie do testów, osiem wykonano jako funkcjonalne modele w skali 1:1, a trzy szykowano do lotu w kosmos (do zamknięcia programu rozpoczęto budowę 5 promów). Egzemplarz bezzałogowy nazwano Buran. Prom załogowy oficjalnie miał nazywać się Burya, ale mówiono o nim Pticzka. Trzeci zyskał przydomek Bajkał. W ośrodkach treningowych ruszyły szkolenia załóg, które miały pokierować flotyllą promów. We wrześniu 1988 roku reporter Radia Moskwa Władimir Dżenibekow poinformował, że sześciu radzieckich kosmonautów szykuje się do startu w Gwiezdnym Miasteczku pod Moskwą. Ale Dżenibekow nie wiedział, że to nie „szóstce z Gwiezdnego Miasteczka” miała przypaść rola pionierów. Pierwsze cztery loty miały być bezzałogowe. Do tych misji wyznaczono Burana i wahadłowiec Bajkał. Podczas lotu Bajkała (pierwsza połowa 1992 roku) miało dojść do automatycznego połączenia ze stacją Mir. Od lotu piątego do ósmego wahadłowiec miał być już kierowany przez dwóch kosmonautów bezpośrednio z pokładu. Za sterami Pticzki przewidziano miejsce dla Igora Wołka (dowódca) oraz Rimantasa Stankjevicziusa (inżynier pokładowy). Wołk był doświadczonym wojskowym, pierwszym pilotem, który na samolocie Su-27 wykonywał, wydawałoby się niemożliwe do zrobienia, akrobacje powietrzne, ale też – jak sam się chwalił – pilotował wszystkie typy samolotów produkowane w tamtym czasie przez rosyjski przemysł lotniczy. Najważniejszy lot w jego karierze miał dopiero nadejść. Lecz by w ogóle do tego doszło, musiał ruszyć program lotów bezzałogowych. Pierwszy start Burana zaplanowano na 29 października 1988 roku. Wszystko szło bez zarzutu. Jednak na 51 sekund przed startem komputery dały znać, że jedno z naziemnych urządzeń w centrum lotów szwankuje. Trzeba było zatrzymać odliczanie. Start promu przełożono na 15 listopada 1988 roku. Pogrzebani w hangarze Nad kosmodromem Bajkonur przechodziła właśnie burza śnieżna. Była szósta rano. Wiatr wiał już z szybkością 20 metrów na sekundę i wydawało się, że wahadłowiec Buran zostanie pokonany przez inny buran – prawdziwy śnieżny żywioł. Korzystając z chwilowej poprawy pogody – a także mocno naginając przepisy – dyrektor centrum lotów wydał komendę: Start! Prom oderwał się od ziemi. Bez problemów sunął w górę. Osiem minut po starcie gładko od wahadłowca oddzieliła się wielka rakieta Energia. Centrum dowodzenia w Kaliningradzie meldowało, że prom wznosi się już na orbitę 250 kilometrów. Stacjonujące na południowym Atlantyku statki szpiegowskie Wołkow i Biełajew oraz znajdujące się u wybrzeży Chile okręty Marszałek Niedielin i Dobrowolski raportowały, że po godzinie i 30 minutach lotu wahadłowiec dwukrotnie okrążył ziemię, a teraz zwalnia i szykuje się do powrotu w atmosferę. Równo po 206 minutach lotu, ledwie sekundę wcześniej niż zakładał plan, Buran bezpiecznie wylądował na pasie kompleksu nr 251 – Jubilejnyj. W Bajkonurze wybuchła euforia. Radość była tym większa, że odpadło ledwie 5 z 38 tys. płytek termicznych chroniących kadłub wahadłowca. Amerykańskie promy traciły ich znacznie więcej. Głuszko był zachwycony. Ale nad jego dzieckiem wisiało jakieś fatum. Ledwie dwa miesiące po pierwszym starcie Burana, 10 stycznia 1989 roku, w Moskwie poinformowano o śmierci genialnego inżyniera. Pół roku później, wraz z wyborami w Polsce, zaczął się ostatni akt upadku radzieckiego imperium. Na kosztowny program budowy wahadłowców zabrakło środków. Hiperinflacja dusiła rubla. W miejscowości Tiuratam położonej obok Bajkonuru wybuchł bunt żołnierzy strzegących kosmodromu. W 1992 roku rosyjskie gazety pisały: „Wyrzutnia Energii-Burana przedstawia posępny widok. Można by tam kręcić filmy science fiction o umierającej cywilizacji kosmicznej”. Nowy dyrektor programu kosmicznego Jurij Siemionow próbował jeszcze walczyć o Burana, ale rok później prezydent Borys Jelcyn uznał, że pogrążona w chaosie rosyjska gospodarka nie jest w stanie udźwignąć dalszego finansowania projektu, na który wydano już 20 miliardów rubli. W opuszczonych obiektach zaczęli grasować szabrownicy, którzy wzniecali pożary, chcąc ukryć coraz większe dzieło zniszczenia. Wiosną 2002 r. kolejny buran, czyli zamieć śnieżna przeszła nad kosmodromem Bajkonur. Przywalony czapą śniegu, osłabiony silnym wiatrem, dach hangaru nr 112 o godzinie 9.20 pękł, zachwiał się, a w końcu runął, grzebiąc ośmiu pracowników obsługi. I roztrzaskując przy tym Burana (egzemplarz nr OK-1.01) oraz Energię. Uratowała się Pticzka (nr OK-1.02), która... stanęła następnie w hangarze na kazachskim kosmodromie. Trzeci wahadłowiec Bajkał (nr OK-2.01) niszczał zaś latami na parkingu przed fabryką TMZ obok podmoskiewskiego lotniska Tuszyno. Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych nie przyjęła historycznej rezolucji dotyczącej wyścigu zbrojeń w przestrzeni kosmicznej z powodu weta Federacji Rosyjskiej. Tymczasem Pe... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-rosjanie-szykuja-nam-prawdziwe-gwiezdne-wojny-rosyjska-bron-antysatelitarna-budzi-powazne-obawy-ryc-getty-images-3703f7d.jpg" width="938" height="624" alt="Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy (ryc. Getty Images)" title="Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy (ryc. Getty Images)" /> Gwiezdny autobus Poplątane są także losy kolejnego testowego promu, tym razem oznaczonego kryptonimem OK-GLI. Pod koniec lat 90. zainteresował się nim australijski biznesmen i były astronauta Paul Scully-Power. Założył nawet specjalną firmę Buran Space Corporation, która odkupiła prom od Rosjan. Scully-Power chciał z niego zrobić turystyczną atrakcję olimpiady Sydney 2000. Pomysł okazał się jednak totalną klapą i Scully-Power zbankrutował. Żeby odzyskać choć trochę pieniędzy, amerykańska firma First FX wystawiła wahadłowiec na licytację. Nikt jednak nie zaoferował minimalnej sumy sześciu milionów dolarów. Statek został więc kupiony w 2002 r. przez firmę Space Shuttle World Tour z Singapuru. Przedsiębiorstwo przetransportowało go do Manama w Bahrajnie, gdzie w 2002 r. prom stał się jedną z atrakcji Letniego Festiwalu. Potem miał popłynąć do Tajlandii, ale firmie zabrakło pieniędzy. Przez kolejne lata prom niszczał na nabrzeżu w Bahrajnie, a Space Shuttle World Tour kłócił się w sądzie z Rosjanami z firmy NPO Mołnia, kto ma prawa do dalszego użytkowania wahadłowca. Sprawa była o tyle istotna, że w 2004 roku chęć kupna OK-GLI wyraziło Auto+Technik Museum z Sinsheim/Speyer i zaoferowało przy tym czek na dziesięć milionów euro (koszt projektu z transportem do Niemiec). Zaczęła się długa prawna bitwa przed Międzynarodowym Sądem Arbitrażowym w Londynie, którą ostatecznie wygrali Rosjanie. W czwartek, 6 marca 2008 roku, o godzinie 5.30 zaczęła się operacja ładowania wahadłowca na statek. Najpierw z nabrzeża w Bahrajnie załadowano OK-GLI na specjalne pontony, które podprowadziły wahadłowiec do stojącego na redzie kontenerowca. Pływający dźwig zacumowany obok okrętu uniósł wielki kosmiczny orbiter i powoli opuścił go na pokład. Przez Zatokę Perską i Adeńską, Morze Czerwone oraz Suez wahadłowiec ruszył w drogę do Niemiec. Minął Gibraltar i w końcu wpłynął do portu w Rotterdamie. Tam znów przeniesiono go na pontony i OK-GLI spławiono z wielką pompą Renem do leżącej nieopodal Heidelbergu i Frankfurtu małej osady Sinsheim. Miejscowe muzeum przygotowało tam dla testowego Burana duży, 22-metrowy hangar o 9 tysiącach metrów kwadratowych powierzchni. Ale jeszcze przez jakiś czas pojawiały się w internecie przecieki, że Rosjanie chcą przy okazji finansowania lotów na Marsa przywrócić program Burana do życia. Inni miłośnicy astronautyki spekulowali, że jeśli w ramach wspólnych międzynarodowych programów udałoby się zbudować dużą kosmiczną stację orbitalną lub bazę na Księżycu, to przebudowany Buran mógłby służyć jako kosmiczny autobus i zabierać nawet do 50 pasażerów. Czyli służyć w zupełnie innej sprawie, niż sobie to wyobrażał Breżniew ponad 35 lat temu.
Dlaczego w Ameryce nie mówi się po arabsku? Jeden z powodów zaskoczył historyków
Islamscy zdobywcy byli nie tylko świetnymi żołnierzami, ale i zręcznymi żeglarzami. Dysponowali mapami i instrumentami nawigacyjnymi umożliwiającymi dalekie podróże. Jednak to nie oni skolonizowali Nowy Świat.
W tym artykule: Od kosmitów do muzułmanów Przez morze mgieł i ciemności Więcej pytań niż odpowiedzi Arabski na Karaibach Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Kto w końcu odkrył Brazylię? Fałszywka z Kalifornii Z Koranem na Malaje Ocean oceanowi nierówny Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie odkryli Amerykę trzy wieki przed Kolumbem – oznajmił w listopadzie 2014 r. prezydent Turcji Recep Erdoğan. Kilka miesięcy później, podczas wizyty na Kubie, dodał, że płynąc wzdłuż wybrzeża wyspy Kolumb dostrzegł na jednym ze wzgórz meczet. Czy te zdumiewające wypowiedzi były jedynie propagandowym chwytem polityka zabiegającego o popularność w świecie islamu? Teoria o prekolumbijskich przeprawach muzułmanów przez Atlantyk wydaje się absurdalna. Ale nie jest nowa i nie wymyślił jej prezydent Turcji. Sensacja wybuchła już w 1929 r., gdy niemiecki biblista Gustav Deissman odkrył w pałacu Topkapi w Stambule mapę wykonaną przez rodaka Erdoğana – admirała Piri Reisa. Zaznaczono na niej wybrzeża Ameryki z Labradorem i Florydą, Kubę, Haiti, Jamajkę, Grenlandię. Była datowana na rok 1528, nasuwało się więc pytanie, skąd turecki oficer, który nigdy nie wypłynął na Atlantyk, wiedział, co znajduje się po jego drugiej stronie? Od kosmitów do muzułmanów Co prawda sam Piri Reis napisał, że sporządził swoje dzieło na podstawie 20 innych map (w tym tej, którą posługiwał się Kolumb), jednak nie przeszkadzało to tropicielom sensacji. Angielski dziennik „Illustrated London News” pisał w lutym 1932 r.: „Kolumb w swej trzeciej podróży dotarł jedynie w okolice ujścia Orinoko, zatem odwzorowanie linii brzegowej Ameryki Południowej na mapie Piri Reisa musiało zostać skopiowane z innego źródła”. Jeszcze większe emocje wzbudzał wyrysowany na dole mapy olbrzymi ląd. Gdy archeolog amator Arlington Mallery obwieścił, że to Antarktyda, można już było spekulować do woli. Bo jeśli Reis przyznawał się do kopiowania, to kto i kiedy sporządził oryginał? Kolumb tak daleko na południe na pewno nie dotarł. Amerykański historyk nauki prof. Charles Hapgood zasugerował, że zrobili to przedstawiciele nieznanej cywilizacji; brytyjski dowódca okrętów podwodnych i historyk amator Gavin Menzies – że Chińczycy; szwajcarski tropiciel śladów pozaziemskich cywilizacji Erich von Däniken – że kosmici. Wszystkie te teorie naukowcy uznali za niepoważne, gdyż wystarczy dobrze przyjrzeć się mapie, by zauważyć, że Reis nie miał pojęcia o kształcie linii brzegowej Ameryki Południowej, a rzekoma Antarktyda jest ostro skręcającym na wschód przedłużeniem Ameryki. Admirał puścił po prostu wodze fantazji i umieścił w swoim dziele domniemaną Terra Australis, o której pisali już starożytni Grecy, słusznie podejrzewając, że ogromne masy lądu na półkuli północnej są równoważone przez jakiś kontynent na południu. Inną drogą poszedł muzułmański historyk dr Youssef Mroueh związany z działającą w USA Fundacją As-Sunnah of America. Zasiadł nad średniowiecznymi tekstami arabskich podróżników i uczonych, zinterpretował je na nowo i sformułował teorię o islamskich odkrywcach Ameryki. To na wynikach jego dociekań oparł się Recep Erdoğan. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o odkrywcy Nowego Świata Odkrywca Ameryki skrywa nadal wiele zagadek. Naukowcy spierają się o różne wydarzenia związane z jego życiem. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o jednym z najsłynniejszych żeglarzy świata. ... Przez morze mgieł i ciemności „Żeglarz Khashkhash ibn Aswad wypłynął z Delby w roku 889, pokonał Morze Mgieł i Ciemności, zza którego przywiózł bajeczne skarby” – zapisał w traktacie „Łąki złota i kopalnie drogich kamieni” arabski podróżnik, geograf i historyk Al-Masudi. To jeden z największych erudytów średniowiecza, który objechał niemal cały znany w X w. świat: od Hiszpanii po Madagaskar, Cejlon i Indie. W swej 30-tomowej „Historii czasu” wspomniał nawet o ziemiach Słowian, wymieniając z nazwy Wolin i Kraków. Jego świadectwa nie można zatem ignorować. Wymieniona przez niego Delba została po rekonkwiście Hiszpanii przemianowana na Palos, czyli port, z którego pół tysiąca lat później w historyczny rejs wyruszył Krzysztof Kolumb. Morzem Mgieł i Ciemności Arabowie nazywali Ocean Atlantycki. Youssef Mroueh wyciągnął z tekstu Al-Masudiego wniosek, że arabski żeglarz dotarł do wybrzeży Ameryki. I przesunął datę odkrycia Nowego Świata nie na trzy, lecz na pięć wieków przed Kolumbem. Fundacja As-Sunnah próbowała nawet w 1996 r. zorganizować obchody „Millenium obecności muzułmanów w Ameryce”. Wywody Mroueha to jednak tylko spekulacje, ponieważ – na co zwraca uwagę Frederik W. Dame, autor książki „The Muslim Discovery of America” – nie wiadomo, dokąd tak naprawdę dotarł Khashkhash ibn Aswad. Zdaniem większości badaczy nie była to Ameryka, lecz Czarna Afryka. Więcej pytań niż odpowiedzi O kolejnym intrygującym wydarzeniu donosi XI-wieczny historyk Umar Al-Gutiyya. Według niego w lutym 999 r. z Kadyksu wypłynął na Morze Mgieł i Ciemności żeglarz Ibn Farrukh. Po postoju na wyspie Gando (prawdopodobnie Gran Canaria), gdzie spotkał się z królem Guanarigą, kontynuował rejs na zachód. Tam natrafił na nieznane wyspy, którym nadał nazwy Capraria i Pluitania. W maju powrócił do Hiszpanii. I znów otwarte pozostaje pytanie, dokąd rzeczywiście dopłynął Ibn Farrukh. Capraria to niewielka wysepka między Włochami a Sardynią, świetnie znana już starożytnym Rzymianom. Z całą więc pewnością to nie ją miał na myśli arabski historyk, który prawdopodobnie pomylił nazwy. Jego notatka jest jednak zbyt lakoniczna, by ustalić, jakie wyspy mogły wchodzić w grę. Zwłaszcza że ich nazwy nie pojawiają się już w żadnych innych źródłach. Arabski na Karaibach Od XII do połowy XV w. najdokładniejszą mapą znanego wówczas świata była tzw. Tabula Rogeriana (Księga Rogera) – dzieło arabskiego kartografa i podróżnika Al-Idrisiego. Wykonał ją na zlecenie króla Sycylii Rogera II, u którego się schronił przed prześladowaniami w ojczystej północnej Afryce. Al-Idrisi pracował nad mapą i obszernymi komentarzami do niej przez szesnaście lat (1138–1154). Opierał się na własnych obserwacjach (przemierzył cały obszar dawnego Cesarstwa Rzymskiego – od Bliskiego Wschodu po Hiszpanię, od Anglii po Bałkany) oraz relacjach kupców, marynarzy i podróżników. Przytoczył między innymi opowieść o grupie śmiałków, którzy wypłynęli z Lizbony. Po jedenastu dniach żeglugi trafili na straszliwą burzę; przerażeni zmienili kierunek na południowo-zachodni i po kolejnych dwunastu dniach dotarli do nieznanej wyspy. Zostali uwięzieni przez jej mieszkańców, ale czwartego dnia niespodziewanie pojawił się człowiek mówiący po arabsku. Za jego pośrednictwem przekazali lokalnemu władcy informację o pokojowym charakterze swej podróży. Uspokojony król nie tylko kazał ich uwolnić, ale zorganizował podróż łodziami w głąb wyspy. Tam również napotykali osoby znające ich język. Jeśli – jak sugerują niektórzy historycy muzułmańscy – była to któraś z wysp Morza Karaibskiego, kto nauczył tubylców arabskiego? Możliwości są dwie. Inni przybysze z opanowanego przez muzułmanów Półwyspu Iberyjskiego albo też z islamskiej zachodniej Afryki. Nawet jeśli wierzyć w opowieść żeglarzy, nie ma pewności, że faktycznie dotarli na wyspy, które znamy dziś jako Karaiby. Bardziej prawdopodobna jest hipoteza, że dopłynęli do położonych niedaleko afrykańskich wybrzeży Wysp Zielonego Przylądka. Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Z drugiej strony o tym, że muzułmanie mogli jednak dotrzeć do Ameryki, świadczy pewna historia związana z królestwem Mali. W archiwach kairskiego uniwersytetu Al-Azhar zachowała się datowana na 1324 r. relacja ze spotkań uczonych z pielgrzymującym do Mekki sułtanem Mansu Musą – islamskim władcą Mali, lubiącym popisywać się bogactwem. W Kairze Mansu Musa opowiedział o kulisach objęcia przez siebie władzy. Jego starszy brat, sułtan Abu Bakri I, zorganizował dwie wyprawy na ocean, by sprawdzić, jak daleko sięgają granice malijskiego imperium. Z drugiej z nich, w 1311 r., nie powrócił i na opuszczonym tronie mógł zasiąść Mansu Musa. Znacznie ciekawsza była jednak historia pierwszej ekspedycji. Miało na nią wypłynąć dwa tysiące łodzi żaglowych. Uczestnicy zaopatrzeni w duży zapas słodkiej wody, żywności oraz złota popłynęli w nieznane i słuch o nich zaginął. Gdy już wszyscy pogodzili się z myślą, że śmiałków pochłonęło morze, niespodziewanie powróciła jedna łódź. Jej dowódca opowiedział, że wyprawa dotarła do ujścia olbrzymiej rzeki. Większość łodzi wpłynęła na nią, on pozostał na wybrzeżu. Po długim i bezowocnym oczekiwaniu na wieści od towarzyszy zdecydował się na powrót. Kto w końcu odkrył Brazylię? Zdaniem nie tylko arabskich historyków jest możliwe, że niesiona przez morskie prądy malijska ekspedycja dotarła do dzisiejszej Brazylii. Wiadomo przecież, że uznany za jej odkrywcę Portugalczyk Pedro Alvaro Cabral też znalazł się u wybrzeży Ameryki Południowej przypadkowo. Płynął szlakiem Vasco da Gamy wokół Afryki do Indii i zniosło go daleko na zachód. Opierając się m.in. na relacji sułtana Mali, amerykański historyk i lingwista Leo Wiener w wydanej w 1922 r. książce „Africa and the Discovery of America” (Afryka i odkrycie Ameryki) stwierdził, że muzułmanie z Afryki utrzymywali kontakty handlowe z amerykańskimi Indianami. Ćwierć wieku później wsparł go biolog i antropolog z uniwersytetu w Johannesburgu prof. Mervyn David Jeffreys, przekonując, że na długo przed Kolumbem w Afryce uprawiano odmiany kukurydzy pochodzące z Ameryki Środkowej. Fałszywka z Kalifornii Znacznie bardziej ryzykowną hipotezę przedstawił zoolog z Uniwersytetu Harvarda i archeolog amator dr Barry Fell. Jego zdaniem rzeką, o której opowiadał sułtan Mali, była Missisipi, a muzułmanie pozostawili na terenach dzisiejszego Meksyku i Stanów Zjednoczonych sporo śladów. Na przykład wyryte na skałach arabskie inskrypcje „Yasus ben Maria” (Jezus syn Marii), które Fell odkrywał w kalifornijskim Inyo County, czy arabskie słowa, które odnajdywał w językach Indian. Jego wywody lingwistyczne okazały się jednak mocno naciągane, a inskrypcje znacznie późniejsze lub wręcz sfałszowane. Pomimo to dr Youssef Mroueh z Instytutu Al-Sunnah podtrzymuje i rozwija pomysły Barry’ego Fella. Jego zdaniem nawet nazwy indiańskich plemion (Cherokee, Hopi, Apache, Cree itp.) mają arabski źródłosłów. Tworzenie teorii na podstawie podobieństw fonetycznych to jednak działalność naukowa na poziomie Wincentego Kadłubka. Niewiele więcej wynika z benedyktyńskiej pracy Mroueha, który zadał sobie trud policzenia nazw miejscowości, rzek, jezior itp. związanych z islamem. W sumie znalazł ich w USA i Kanadzie aż 565, m.in. Mekkę (w stanie Indiana), Medinę (Nowy Jork, Idaho, Ohio, Tennessee, Teksas) i Mahometa (Illinois). Jego zdaniem miejsca te nazwano tak jeszcze przed przybyciem europejskich osadników. Żaden amerykański historyk tego jednak nie potwierdza. W obu Amerykach nie odkryto także śladów jakiegokolwiek prekolumbijskiego meczetu. Budowla na Kubie, o której mówił Erdoğan, nie istniała. Kolumb – wbrew twierdzeniom tureckiego prezydenta – nie napisał w dzienniku pokładowym, że „widział na szczycie góry meczet”, lecz „wzniesienie przypominające meczet”. To zasadnicza różnica! Z Koranem na Malaje Odrzucenie najbardziej ekscentrycznych teorii nie oznacza, że fałszywe są wszystkie. Ale jeśli Arabom udało się pokonać Atlantyk na długo przed Kolumbem, dlaczego to chrześcijanie, a nie oni skolonizowali Nowy Świat? Arabowie byli przecież ludem bardzo ekspansywnym. Już w ćwierć wieku po śmierci Mahometa (632 r.), który ich zjednoczył, opanowali Persję, Syrię, Egipt i Cypr; do końca VII wieku zajęli tereny dzisiejszego Afganistanu i Uzbekistanu, w 709 r. zakończyli podbój północnej Afryki, docierając do Maroka, w 714 r. byli w Hiszpanii, systematycznie zajmowali kolejne wyspy Morza Śródziemnego. Po operacjach militarnych przystępowali do islamizacji i arabizacji zdobytych terenów. Robili to tak skutecznie, że chrześcijanom udało się odbić i rechrystianizować jedynie Hiszpanię, Kretę, Rodos, Sardynię, Sycylię, Korsykę, Baleary oraz częściowo Cypr. Nienasyceni zdobywcy zatrzymali się dopiero na wybrzeżu Atlantyku. Czy dlatego, że Morze Mgieł i Ciemności okazało się dla nich barierą nie do przebycia? Żeglować wszak potrafili. Jeszcze za życia Mahometa jego prześladowani zwolennicy szukali schronienia w Afryce, przepływając Morze Czerwone. Ci pierwsi osadnicy zapoczątkowali kolonizację całego wschodniego wybrzeża Czarnego Lądu. Mogadiszu, Mombasa, Dar es-Salam to portowe miasta założone przez muzułmanów. Regularnie zawijały do nich statki arabskich kupców, wyspy Zanzibar i Pemba stały się klasycznymi koloniami. Pustynnych Arabów w tajniki żeglugi wprowadzali dużo lepiej obeznani z morzem Persowie. To oni przetarli szlaki do Indii i dalej: do Azji Południowo-Wschodniej. O przebiegu tej ekspansji niewiele wiadomo, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty. Jedynie legendy i „Mikuyat Raja Pasai” – mocno zmitologizowana kronika pierwszego na Malajach islamskiego królestwa Samudera-Pasai – opowiadają o niestrudzonych misjonarzach, którzy nieśli w tropiki naukę Mahometa. Rzeczywistość była bardziej prozaiczna. Prawdopodobnie jako pierwsi ruszyli na Daleki Wschód zislamizowani perscy kupcy z okolic Bombaju w Indiach. Podobnie jak później Europejczycy zakładali na swych odkrywczo-biznesowych szlakach faktorie, w których dokonywali transakcji, uzupełniali zapasy żywności i bezpiecznie odpoczywali. Dopiero za nimi podążyli sufi – mistycy gotowi na największe poświęcenia dla sprawy islamu. Nauki sufich trafiały na podatny grunt, gdyż tradycyjne religie plemienne ustępowały już wówczas miejsca hinduizmowi przybywającemu z coraz liczniejszymi osadnikami z Indii. Ludy z dzisiejszej Indonezji, Malezji, Indochin miały jednak ogromne problemy z ogarnięciem olbrzymiego panteonu hinduskich bóstw, a przede wszystkim z akceptacją systemu kastowego. Islam z jedynym Bogiem był prostszy, bardziej przekonujący i – co najważniejsze – egalitarny. Przyjmowali go władcy lokalnych państewek, tworząc niezliczone sułtanaty, i ich poddani. Nie nawracano ich siłą. Przykład szedł z góry i z dołu, od sufich, którzy tubylców leczyli, uczyli rolnictwa, rozstrzygali spory. W efekcie hinduizm ostał się tylko na indonezyjskiej wyspie Bali. Ocean oceanowi nierówny Do momentu rozpoczęcia przez Europejczyków zamorskiej ekspansji islam rozprzestrzenił się na ogromnym obszarze Azji Południowo-Wschodniej, od Malediwów po Borneo, Moluki (Wyspy Korzenne) i południowe Filipiny. Docieranie w tak odlegle rejony wymagało sporych umiejętności żeglarskich. Średniowieczni muzułmanie nabywali je nie tylko w praktyce. Już w IX w. w Bagdadzie utworzono obserwatorium astronomiczne i zasobną bibliotekę Bajt al-Hikma (Dom Mądrości). W następnym stuleciu w Kairze powstał Dom Nauki (Dar al-Ilam). W tych placówkach gromadzono i studiowano dzieła starożytnych Greków, Persów i Hindusów. Arabscy geografowie jako pierwsi zaczęli mierzyć długość geograficzną, co bardzo ułatwiało żeglugę. W XIII w. Al-Farghani oszacował długość Morza Śródziemnego na 42 stopnie, a Abdul Hassan Ali obwód kuli ziemskiej na 47 tys. km. Obaj niewiele się pomylili. Dzięki osiągnięciom uczonych muzułmańscy żeglarze dysponowali najdokładniejszymi wówczas mapami i podstawowymi urządzeniami nawigacyjnymi, m.in. busolą wodną. Wypływali więc bez obaw na dobrze im znany Ocean Indyjski i przez cieśninę Malakka na Morze Południowochińskie. Przeprawa przez Atlantyk stanowiła jednak wyzwanie zupełnie innej kategorii. Od wschodnich wybrzeży Afryki po Chiny i Filipiny dało się płynąć, nie tracąc z oczu brzegu lub oddalając się od niego na krótko, a szlak prowadził od portu do portu, gdzie zaopatrywano się w świeżą żywność i wodę. Wyruszając na Morze Mgieł i Ciemności, trzeba się było przygotować do wielodniowej żeglugi bez zawijania na ląd. Na pokładzie musiał się więc zmieścić nie tylko ekwipunek dla załogi (Kolumb na swój pierwszy rejs zabrał zapas żywności na ponad rok i wody na 6 miesięcy), ale także wszystko, co niezbędne do naprawy uszkodzonego statku – deski, smoła, liny, pakuły uszczelniające itp. Wymagało to znacznie większych okrętów niż łodzie pływające po Oceanie Indyjskim. Europejczycy od XV w. dysponowali spełniającymi te warunki 2- lub 3-masztowymi karawelami; Arabowie takich okrętów nie posiadali. Koszt budowy i wyposażenia karaweli przekraczał możliwości indywidualnego żeglarza. W Europie od XIII w. kupcy hanzeatyccy tworzyli stowarzyszenia, których członkowie dzielili się kosztami i potencjalnymi zyskami. Właściciele statków oferowali im udział w przedsięwzięciu, rozkładając jego koszt najpierw na kilka, a z czasem nawet na kilkadziesiąt części: to ważne, bo większa liczba inwestorów umożliwiała budowę dużych okrętów i zmniejszała ryzyko bankructwa w razie zatonięcia okrętu. Finansowanie wypraw handlowych stało się jeszcze łatwiejsze dzięki rozwojowi banków i systemu kredytowego. W krajach islamskich takich rozwiązań nie znano. Dlatego nawet jeśli któremuś z muzułmańskich żeglarzy udało się przepłynąć Atlantyk, jego śladem nie podążyli ani kupcy, ani osadnicy. Odkryto wrak statku z czasów Kolumba? Amerykański poszukiwacz przekonuje, że namierzył „Santa Marię” Podwodni archeolodzy odnaleźli wrak, który – jak przekonują – należał do floty Krzysztofa Kolumba. Innego zdania są eksperci współpracujący z UNESCO. Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie nie odczuwali zresztą takiej potrzeby. Europejczycy też nie szukali Ameryki, lecz drogi morskiej do Indii, by bez pośrednictwa Arabów i Turków sprowadzać gwarantujące ogromne zyski przyprawy. Ze względu na układ wiatrów i prądów morskich zadanie wymagało nieprzeciętnej odwagi i determinacji. Sztuką nie było bowiem wypłynięcie na zachód czy południe, ale powrót stamtąd. Na wysokości afrykańskiego przylądka Bojador, nazywanego przez żeglarzy Przylądkiem Strachu, natrafiano na tak silny prąd przeciwny, że do końca XIV w. nawet najodważniejsi profilaktycznie zawracali do Hiszpanii lub Portugalii. W 1346 r. Jaume Ferrer odważył się popłynąć dalej i nigdy więcej o nim nie usłyszano. Dopiero sto lat później Gil Eanes odkrył, że jeśli po minięciu Przylądka Strachu skieruje się żaglowiec na pełne morze, po kilku dniach zachodnie wiatry przygnają go z powrotem do Lizbony. Bartolomeo Diaz w 1487 r. odważył się na podobne ryzyko już po drugiej stronie równika. Wychodząc z założenia, że układ wiatrów jest tam symetryczny do tego z półkuli północnej, odbił daleko od lądu i dzięki temu opłynął Przylądek Dobrej Nadziei. Portugalczycy zazdrośnie strzegli wiedzy zdobywanej dzięki szaleńczej odwadze swoich żeglarzy. W 1504 r. król Manuel I pod groźbą surowych kar zabronił upubliczniania szczegółowych informacji o tym, co odkryto na południe od równika. Rywalizujący z nimi Hiszpanie byli równie tajemniczy. Jednym i drugim nie chodziło o prestiż, lecz o biznes. Europie brakowało nie tylko przypraw, lecz także złota. Na naszym kontynencie praktycznie nie było już jego złóż, na domiar złego wyczerpywały się także pokłady srebra. A rozwijająca się gospodarka potrzebowała coraz więcej kruszców, które były jedynym pełnowartościowym pieniądzem. Motywacji do podejmowania ryzyka Europejczykom zatem nie brakowało. Wzmacniały ją dodatkowo okoliczności, w jakich znaleźli się hiszpańscy hidalgowie, którym po zdobyciu w styczniu 1492 r. Granady – ostatniej twierdzy islamu na Półwyspie Iberyjskim – zagroziło bezrobocie. Skierowanie ich energii na podbój i chrystianizację nowych lądów rozwiązywało problem. Muzułmanie mieli w tym czasie niemal wszystko, czego brakowało mieszkańcom naszego kontynentu. Przyprawy sprowadzali w dowolnych ilościach z Indii i Moluków; kontrolowali złoża złota w Nubii (islamski Egipt), Środkowej Afryce (arabscy władcy Maghrebu i Mali) oraz w rejonie Kaukazu (Persowie, Turcy); panowali też nad Jedwabnym Szlakiem, którym importowali towary z Chin. Nie musieli więc szukać żadnych nowych dróg, a ponieważ islam w tym czasie zaczął już kostnieć, gasła też ich żądza poznawania świata. Ameryka, nawet jeśli o niej słyszeli, nie była im do niczego potrzebna. Skolonizowali ją więc Europejczycy, którzy m.in. dzięki jej bogactwom na kilka wieków zdominowali nie tylko Nowy, ale cały świat.
Jan z Kolna. Czy Polak odkrył Amerykę przed Kolumbem?
Nie wiemy, czy tajemniczy żeglarz był Polakiem. Nie ma pewności, czy jego wyprawa się odbyła. W XIX i XX wieku postać Jana z Kolna rozbudzała jednak wyobraźnię Polaków, szukających powodów do narodowej dumy. Obecnie inspiruje tych, którzy uważają, że nie znamy całej prawdy o Krzysztofie Kolumbie.
W tym artykule: Kim był Jan z Kolna? Tak powstał mit Jana z Kolna Tajemniczy odkrywca znad Bałtyku Czy Jan z Kolna i Krzysztof Kolumb to ta sama osoba? W Kolnie ma poświęcony swojej osobie mural. Kim był Jan z Kolna – tajemniczy podróżnik, któremu niektórzy przypisują odkrycie Ameryki, a nawet bycie samym Krzysztofem Kolumbem? Kim był Jan z Kolna? – Był to człowiek wzrostu wielkiego, w barach szeroki, twardy w karku, o grubym brzuchu, a kolanach i stopach potężnych. Latem i zimą w koszuli na piersiach rozpiętej, z gołą głową, którą włos długi, gęsty i bujny porastał, w skórzniach po same pachwiny i lekkim na ramionach kaftanie, lubował się w deszczach i mrozie, a oddychał wielkiemi płucami naprawdę szeroko dopiero wśród wichrów północy – opisywał Jana z Kolna sam Stefan Żeromski w swoim „Wietrze od morza” (1926). Przedstawiał go jako żeglarza, który „wrócił był z podróży dalekich z trzosem złotem nabitym”, lecz wciąż targany ambicjami i marzeniami nad Wisłą „zbijał siekierą swój okręt arktyczny”. Pisarz musiał być pod wpływem polskiego emigracyjnego historyka Joachima Lelewela, który w XIX wieku przedstawił owego żeglarza następująco: „Jan Szkolny (Scolnus) – Polak, wraz z Krystianem królem duńskim, w roku 1476 odkrył cieśninę Anjan i ziemię Laboratoris (Labrador), będąc trzecim z Europejczyków, co Amerykę odkryli przed Kolumbem w sto lat blisko po braciach Zenach” [rozsławieni za sprawą mapy niepewnego pochodzenia XIV-wieczni podróżnicy z Wenecji, raczej negowani przez współczesnych badaczy; przyp. red.]. Później Lelewel sprostował jeszcze, że ów Jan Scolnus, który o szesnaście lat wyprzedził Kolumba, to jego zdaniem „Jan z Kolna, czyli de Colno [...] z małego miasta mazowieckiego Prusom pogranicznego”. Tak powstał mit Jana z Kolna Za szanowanym historykiem informację te powtarzały rozmaite polskie encyklopedie i leksykony. Nic dziwnego, że pisząc swoją książkę o związkach Polaków z morzem Żeromski, nie mógł pominąć postaci, która od czasów Lelewela wbiła się do panteonu największych rodaków. Dziś środowisko naukowe traktuje ją jako niewiele więcej niż opowieść rozdmuchaną dla pokrzepienia serc w czasach zaborów. Z drugiej strony wciąż trwają regionalne spory, z jakiego Kolna miał pochodzić odkrywca Ameryki. Czy „z małego miasta mazowieckiego Prusom pogranicznego”, czy z Kolna w Ziemi Chełmińskiej, czy z Kolna wielkopolskiego? A może z Kielna koło Wejherowa? Wątpliwości nie miał prof. Janusz Tazbir. – Zbiorowa wyobraźnia Polaków pełna jest postaci, które nigdy nie istniały, i zdarzeń, które nigdy nie miały miejsca w historii – pisał – Jedną z przyczyn upowszechniania podobnych zmyśleń była chęć budzenia narodowej dumy. Kazała ona Polakom twierdzić, że w odkryciu Ameryki ubiegł Krzysztofa Kolumba ich rodak Jan z Kolna, który także nigdy nie istniał. Sama sugestia, że w spisie studentów Akademii Krakowskiej z 1455 roku udało się znaleźć Joannesa Colnensisa czy Joannisa de Colno, to zbyt mało. A odszukanie przez Lelewela żeglarskiego czy kupieckiego rodu „z Kolna” w XVI-wiecznym Gdańsku okazało się chybione: w rzeczywistości familia ta pochodziła z niemieckiej Kolonii. Tyle że przecież Lelewel sam nie wymyślił postaci Scolnusa. Oparł się na wcześniejszych dziełach. Najstarsze z nich pochodziły z XVI stulecia! Tajemniczy odkrywca znad Bałtyku O ile jednak pierwotne źródła sugerowały skandynawską proweniencję odkrywcy, to w roku 1570 francuski historyk François de Belleforest napisał w swojej „Historii powszechnej świata” o odkryciu Labradoru: „należy pokrótce ukazać, komu należy się sława odkrycia tego kraju borealnego. Nie przysługuje ona Hiszpanowi, Portugalczykowi, ani Francuzowi, gdyż Polak to Jan Scolnus dotarł tam”. Podobnego zdania, wbrew zwolennikom wersji skandynawskiej, był Holender Cornelius Wytfielt. W 1597 roku pisał o północnych wybrzeża Ameryki Północnej jako wpierw odkrytych przez rybaków z bliskiej mu Fryzji, potem z Wenecji, a na koniec „zaszczyt ponownego odkrycia tej ziemi przypadł Janowi Scolnus, Polakowi, który, żeglując w roku 1476, wypłynął poza Norwegię, Grenlandię, Fryzlandię, wpłynął na Morze Północne i dopłynął pod samym kręgiem polarnym do owych ziem Labradoru i Estotilandii”. Zdaniem współczesnych historyków Scolvus – czy też Scoluuss, Scoluo, Scolue, Scolus, Scolmus, Scovvuus, Scolno, Seduco, Scolua, bo tak pojawia się w źródłach historycznych z XVI-XVII wieku – mógł uczestniczyć w wyprawie, którą potwierdza pewien list. Mowa o korespondencji z 1551 roku od władz Kolonii do króla Danii Chrystiana III, w którym mowa o szyprach Dietrichu Piningu i Hansie Pothorście, wysłanych przez dziada monarchy króla Chrystiana I (zm. 1481), „na prośbę króla Portugalii (Alfonsa V, zm. 1481) w celu odkrycia nowych wysp i ziem na północy”. Skoro jednak pismo wysłano z Kolonii, to może jednak mówimy cały czas o Hansie z Kolonii, a nie o Janie z Kolna?! Inna sprawa, że jeszcze w roku 1439 Szwecją, Danią i Norwegią rządził Eryk Pomorski z dynastii Gryfitów. Pochodził z Darłowa, znał język polski, a odsunięty od władzy uwił sobie pirackie gniazdo na Gotlandii. To w jego czasach mógł wychowywać się na Bałtyku przyszły „odkrywca Ameryki przed Kolumbem”. Kod Wita Stwosza. Jakie zagadki kryje Ołtarz Mariacki? Krakowski Ołtarz Mariacki to jeden z największych skarbów sztuki na ziemiach polskich. Okazuje się, że nie tylko to późnogotyckie arcydzieło kryje niejedną tajemnicę. Niewiele wiadomo o s... Czy Jan z Kolna i Krzysztof Kolumb to ta sama osoba? Ciekawą teorię wyłożył peruwiański badacz Luis Ulloa, dla którego Scolnus/de Colno skojarzył się z nazwiskiem Colon, czyli – w polskiej wersji – Kolumb. Wystarczy przecież tylko przestawić parę liter… Na dodatek sam Krzysztof Kolumb twierdził, że w 1477 roku dotarł do ziem położonych daleko za „Tile”. Ta przekręcona nazwa może oznaczać Thule (Islandię) lub Tullię (Grenlandię). W tym drugim przypadku ziemia położona dalej oznaczałaby okolice Nowej Fundlandii. Data pokrywa się z duńsko-portugalską wyprawą Pininga i Pothorsta i z wyprawą Scolnusa. Może w rzeczywistości wszyscy uczestniczyli w tym samym rejsie? ŹRÓDŁA: Czesław Brodzicki, „Kolno na Mazowszu”, PWN, Warszawa 1982, Jarosław Molenda, „Polskie odkrywanie świata”, Wydawnictwo SBM, Warszawa 2017, Karol Jacek Stachelski, „Mityczny Jan z Kolna”, w: „Zeszyty Kolneńskie” nr 1/2006, Janusz Tazbir, „Errare humanum est?”, w: „Academia” nr 3/2010 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Trudne życie na Pacyfiku. Skąd się wzięli Polacy na Hawajach
Kilkuset pierwszych Polaków przeżyło w „raju dla turystów” srogie rozczarowanie. Śnili o dobrych płacach, a czekał ich tam niemal pańszczyźniany wyzysk. Skąd się wzięli Polacy na Hawajach? Pierwsi dotarli na egzotyczny archipelag już w XIX wieku.
W tym artykule: Co robił Strzelecki na wulkanie Polacy na Hawajach zmuszeni do niewolniczej harówki Plantacje nie dla Polaków Hawaje, egzotyczny archipelag na Pacyfiku, nie od dziś rozbudza wyobraźnię. Rdzenni Hawajczycy byli pochodzenia polinezyjskiego. W XVI wieku do wysp dotarli Hiszpanie, potem zainteresowali się nimi Brytyjczycy, a w 1898 roku zaanektowali je Amerykanie. Od 1959 roku Hawaje są 50. stanem USA, z coraz mniejszym odsetkiem rdzennej ludności. A skąd się wzięli Polacy na Hawajach? Co robił Strzelecki na wulkanie O ile nie było żeglarzy polskiego pochodzenia na statkach hiszpańskich i wśród załóg kapitana Cooka, to pierwszym naszym rodakiem na Hawajach był słynny Paweł Edmund Strzelecki (1797–1873), jeden z najwybitniejszych polskich podróżników. Zatrzymał się tam w drugiej połowie 1838 roku, podczas podróży z wybrzeża Chile do Australii. „W początkach września statek zawinął do portu w zatoce Kealakekua, tej samej, w której 14 lutego 1779 r. zginął odkrywca Hawajów James Cook. W trakcie pobytu Strzeleckiego Hawaje były jeszcze niepodległym państewkiem rządzonym przez króla z dynastii Kamehameha. Poświęcił tam wiele czasu badaniom tutejszych, największych na świecie wulkanów. Zbadał wulkany Mauna Kea, Mauna Loa, Kilauea. Na zboczach tego ostatniego rozbił obóz dokonując obserwacji wypełniającego dno krateru, pulsującego zbiornika lawy. Przy okazji Strzelecki zapisywał również wierzenia tubylców związane z ich wiarą w nadprzyrodzoną moc wulkanów. Prace naukowe na temat wulkanów hawajskich, jakie opublikował Strzelecki były jednymi z pierwszych w światowej literaturze fachowej”, czytamy w biogramie podróżnika na stronach polonijnego stowarzyszenia Wspólnota Polska. Po Strzeleckim, już w 2. połowie XIX wieku, pojawili się na Hawajach m.in.: literat i turysta Julian Florian Horain, kartograf i inżynier Adam Joachim Kulczycki, misjonarz Józef Hołubowicz, inżynier górnik Modest Maryański oraz hrabia Władysław Zamoyski – podczas półtorarocznej podróży po Australii i Oceanii z ramienia francuskiej komisji rządowej na wystawę powszechną w Sydney. Na Hawaje trafiali jednak nie tylko turyści, ludzie nauki, pióra i Kościoła. Polacy na Hawajach zmuszeni do niewolniczej harówki Jak pisze Adam Walaszek w książce „Migracje Europejczyków 1650-1914” pod koniec wieku XIX Polacy trafili na Hawaje jako... ofiary oszustwa. Nierzetelni pośrednicy namawiali ich na wyjazd do prac rolniczych w krajach Ameryki Północnej, a tymczasem wylądowali na egzotycznych plantacjach. Krakowskie „Nowości Illustrowane” pisały w roku 1913: „Pierwsza partya polskich wychodźców zawitała na wyspy Hawajskie przed 14-tu laty [czyli w 1899 roku; przyp. red.] w liczbie około 250 włościan, pochodzących przeważnie z powiatu czortkowskiego. Podróż ich z Bremy do Honolulu na okręcie żaglowym trwała 4 i pół miesiąca. W półtora roku później przybyła tam druga partya naszych wychodźców w liczbie około pięciuset. Sprowadzono ich na plantacye trzciny cukrowej, które tworzą gros rolnictwa hawajskiego i stanowią olbrzymie przedsiębiorstwa akcyjne. Wieśniaków naszych, których nie poinformowano o panującej na wyspach drożyźnie, czekało gorzkie rozczarowanie, gdyż umówione zarobki zaledwie pozwalały na skromne utrzymanie, uniemożliwiając robienie jakichkolwiek oszczędności. Nadto oczekiwała tam ich formalna niewola, a brutalność dozorców dawała się niemiłosiernie we znaki. O ucieczce nie mogło być mowy, a wszelkie próby uporu tłumione były od razu przemocą, choćby przy użyciu broni”. 5 tajemnic starożytnego świata. Czy kiedykolwiek uda się je wyjaśnić? Wyspa Wielkanocna, El Dorado, czy rysunki z Nazca. Wciąż są na świecie miejsca, które do dziś fascynują naukowców. Udało się odkryć część ich tajemnic, ale wciąż pozostają pytania ... Nie pomagały listy i skargi. Część polskich Hawajczyków uciekła więc do Kalifornii, inni wrócili do kraju. Amerykanie ostatecznie ucywilizowali jednak warunki pracy Polaków. Na miejsce dotarli też kolejni Polacy, dawni zesłańcy z Syberii i Mandżurii. „Z tych polskich Hawajczyków nikt już nie myśli o powrocie do kraju ojczystego, wszyscy pogodzili się z losem, wielu pozawierało mieszane małżeństwa, dziatwa, tam zrodzona, często nie włada już wcale, albo tylko bardzo słabo polskim językiem”, czytamy w artykule. Plantacje nie dla Polaków Przed I wojną światową było 300 Polaków pośród 190 tys. mieszkańców wysp – z czego naliczono 25 tys. miejscowych, 80 tys. Japończyków, 20 tys. Chińczyków, 20 tys. Portugalczyków, 5 tys. Portorykańczyków, 5 tys. Filipińczyków, 2 tys. Hindusów, 2 tys. Rosjan, a resztę stanowili Amerykanie. W 1913 roku odwiedził rodaków na Hawajach naczelny dyrektor Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego Józef Okołowicz. Zachowało się nawet jego zdjęcie na brzegu krateru wulkanu Kīlauea. „Nowości Illustrowane” tak zrelacjonowały jego refleksje i wnioski z pobytu na archipelagu: „Aczkolwiek w ostatnich czasach stosunki robotnicze na wyspach Hawajskich uległy radykalnej naprawie, a obchodzenie się z najmitami na plantacyach nie daje obecnie powodu do żadnych zażaleń, to jednak kraj ten absolutnie nie może być brany w rachubę jako teren dla naszego wychodztwa. Pomijając już bowiem olbrzymią jego odległość od Europy, płace robotników są tam znacznie niższe, niż w Stanach Zjednoczonych, a drożyzna ogromna. Robotnik zatrudniony przy robotach w polu pobiera tam rzadko kiedy więcej ponad 24 dolary miesięcznie – oprócz wolnego mieszkania, gdy parobek, najmujący się do farmerów amerykańskich, choćby w okolicy Nowego Jorku (gdzie płace są niższe niż w zachodnich Stanach) otrzymuje przynajmniej 25 dolarów na miesiąc wraz z całym utrzymaniem. Zresztą wychodźca nasz garnie się zwykle do pracy w przemyśle, gdzie zarobki są w ogóle większe, niż przy rolnictwie, tymczasem na wyspach Hawajskich oprócz cukrowni niema wcale fabryk i wobec braku na miejscu węgla i żelaza prawdopodobnie kraj ten na zawsze pozostanie rolniczym”. Jak konkludowała autor artykułu, „»Raj dla turystów« nie stanie się nigdy rajem dla europejskich emigrantów”. Dziś, grubo ponad sto lat później, na Hawajach żyje ćwierć miliona obcokrajowców, stanowiąc prawie jedną piątą całej populacji. Jest wiele problemów (choćby koszty utrzymania), ale ekspatów i turystów – także z Polski – nie brakuje. ŹRÓDŁA: Marian Kałuski, „Polacy na Hawajach”, Adam Walaszek, „Migracje Europejczyków 1650-1914”, Wydawnictwo UJ 2007, „Paweł Edmund Strzelecki”, Stowarzyszenie Wspólnota Polska, „Wychodźcy polscy na wyspach Hawajskich”, w: „Nowości Illustrowane” nr 17/1913. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
To odkrycie może napisać historię od nowa. Pierwsi ludzie przybyli tu wcześniej, niż sądzono
W amerykańskim Maryland archeolodzy odnaleźli prehistoryczne narzędzia. Badacze twierdzą, że są dowodem na przybycie pierwszych ludzi do Ameryki nawet 7000 lat wcześniej, niż dotychczas uważano.
W tym artykule: Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? Tajemnicza wyspa Parsons Artefakty kultury Clovis? Problemy z najnowszymi badaniami To, kiedy pierwsi ludzie przybyli do Ameryki, od dawna jest przedmiotem licznych sporów i kontrowersji. Naukowcy badają historię zasiedlenia tego kontynentu i próbują dokładnie ustalić momenty, gdy człowiek po raz pierwszy opuścił Eurazję w kierunku wschodnim. Wiele dowodów wskazuje, że nastąpiło to ok. 14–15 tysięcy lat temu. Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? W okresie ostatniej epoki lodowcowej azjatyckie ludy przedostały się na amerykańskie ziemie przez Beringię. Czyli prehistoryczny pas lądu, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Z czasem zaczęli migrować na południe kontynentu i zasiedlać kolejne tereny dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Oliwy do ognia tej zażartej dyskusji dolał właśnie geolog Darrin Lowery ze Smithsonian Institution. To największy na świecie kompleks muzeów i ośrodków edukacyjno-badawczych, który swoją siedzibę ma w Waszyngtonie. Naukowiec uważa, że w stanie Maryland, na wyspie Parsons, odnalazł nowe dowody, które wskazują na dużo wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki. Tajemnicza wyspa Parsons Lowery wraz ze swoim zespołem badawczym w ciągu 10 lat podróżował na wyspę Parsons niemal 100 razy. Podczas swoich ekspedycji udało mu się odnaleźć 286 artefaktów, głównie w zatoce Chesapeake. Były to najczęściej kamienne narzędzia. Datowanie wykazało, że najstarszy zabytek pochodził sprzed ponad 22 000 lat. Według geologa oznacza to, że ludzie byli tu nawet 7000 lat wcześniej, niż przypuszczano. Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej. Kim są rdzenni mieszkańcy Ameryki? Plemiona Indian w Ameryce Północnej są potomkami pierwszych ludzi, którzy kilkanaście tysięcy lat temu przeszli na ten kontynent z Azji, po wynurzonym w okresie zlodowaceń pasie lądu, zwa... Problem polega na tym, że Lowery opublikował swoją pracę – skądinąd bardzo obszerną i szczegółową – w portalu Research Gate i nie została ona jeszcze zrecenzowana. Nie oznacza to, że jego ustalenia są błędne, ale trzeba brać poprawkę na to, że żaden recenzent nie dokonał oceny jakościowej tych badań. A recenzowanie prac naukowych (peer review) co do zasady ma prowadzić do wysokiego standardu nauki. Artefakty kultury Clovis? Oczywiście bywały sytuacje, gdy publikacje nierzetelne bywały poddawane recenzjom i były publikowane w prestiżowych czasopismach naukowych. Tak było m.in. w przypadku indonezyjskiego stanowiska archeologicznego Gunung Padang. Na łamach „Archeological Prospection” opublikowano artykuł, w którym uznano, że kompleks megalityczny może być najstarszą konstrukcją piramidalną wybudowaną przez człowieka. Jednak po publikacji duża część środowiska archeologicznego wyraziła swój sprzeciw wobec tej pracy. Wracając do Lowery’ego, ten na zarzuty o nierecenzowaną publikację odparł w rozmowie z Washington Post, że „życie jest za krótkie, aby debatować z innymi ekspertami na temat procesu recenzji”. Lowery przekonuje, że wraz z zespołem odkryli rzetelne dowody na obecność pierwszych ludzi już w 2013 roku. To właśnie wtedy odnaleźli kamienne narzędzie w kształcie liścia, które przypominało grot strzały kultury Clovis, uważanej za pierwszych mieszkańców Ameryki. Problemy z najnowszymi badaniami Naukowcy przesłali próbki osadów do laboratoriów, aby poddać je analizie. To umożliwiło badaczom sporządzenie geologicznej osi czasu. – Narzędzia pochodziły z okresu sięgającego ostatniego zlodowacenia, a dokładniej z najzimniejszego okresu epoki lodowcowej – powiedział Lowery. Jest jeszcze jeden problem z badaniami wyspy Parsons. To miejsce, w którym bardzo szybko postępuje erozja terenu. Większość artefaktów odnaleziono po tym, jak oddzieliły się od osadów, co oznacza, że ich datowanie jest bardziej skomplikowane. Jednak teoria Lowery’ego wcale nie musi być kontrowersyjna. Wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki potwierdzają inne badania, które zawarto w recenzowanej publikacji na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science”. W 2023 roku naukowcy opisali analizę skamieniałych śladów ludzkich stóp, które odkryto w Parku Narodowym White Sands w Nowym Meksyku. Datowano je na okres od 21 000 do 23 000 lat. Źródła: Research Gate, Washington Post. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Amerykański rząd współpracował z mafią. Czy to właśnie dzięki temu władzę na Sycylii zdobyli gangsterzy?
W czasie II wojny światowej amerykański rząd zawarł przymierze z włoską mafią. Czy w zamian za pomoc w zwycięstwie nad faszyzmem alianci oddali władzę na Sycylii gangsterom?
W tym artykule: Strach przed nazistami Cel 1: kontrola portu Luciano trzymał łapę na wszystkim Cel 2: podbić Sycylię Wykorzystanie kontaktów z mafią Amerykański wywiad we współpracy z mafią Euforia lokalnej społeczności Cel 3: Zabić Hitlera Cel 4: komunizm stop! W 1942 roku Ameryka toczyła zaciekłą wojnę z Japonią na Pacyfiku. Jednocześnie dźwigała ciężar walk w Europie, dostarczając Wielkiej Brytanii i ZSRR broń. Konwoje wypływały z Nowego Jorku i przemierzały Atlantyk na wschód, wioząc sprzęt i żywność. Niemieckie U-Booty w ciągu kilku miesięcy zatopiły ponad setkę alianckich okrętów. Strach przed nazistami W lutym 1942 r. w porcie w Nowym Jorku wybuchł największy okręt transportowy US Navy: SS Normandie (był to de facto francuski statek zajęty w 1941 r. przez Amerykanów). Opinia publiczna w USA podejrzewała sabotaż ze strony faszystów. Dobrze pamiętała serię zamachów w portach w czasie I wojny światowej, za którymi stali agenci cesarza Wilhelma II. Pożar na SS Normandie oznaczał, że wojna toczona na wodach Atlantyku zawitała na amerykańskie wybrzeże. Dostawy broni do Europy stanęły pod znakiem zapytania. Statki handlowe były zagrożone nie tylko przez niemieckie U-Booty na otwartym oceanie, ale także w dokach, w samym sercu Nowego Jorku. Specjalna komisja powołana w trybie pilnym przez Kongres ustaliła, że to błędy ekipy remontowej doprowadziły do pożaru. Rząd amerykański chciał mieć jednak pewność, że porty nie staną się miejscem obcej infiltracji. Jak to zrobić? Dogadać się z ludźmi, którzy je kontrolują. Porty wschodniego wybrzeża nadzorowała mafia. Amerykańska, ale stworzona przez sycylijskich imigrantów. Było regułą, że trzeba płacić jej haracz od każdej większej transakcji. Działalność w portach stanowiła jedno z głównych źródeł dochodów mafii w USA. Administracja Roosevelta podjęła więc ryzykowną i brzemienną w skutki decyzję: zawrzeć porozumienie z przestępcami. To porozumienie miało dalekosiężne konsekwencje nie tylko dla Ameryki, ale przede wszystkim dla Europejczyków. Cel 1: kontrola portu Charles Haffenden z wywiadu marynarki został wyznaczony jako dowódca operacji „Underworld”. Cel: zawarcie porozumienia ze światem przestępcznym i mafią Nowego Jorku, by zapewnić spokój w portach w czasie wojny. Rooseveltowi chodziło o to, aby mafia wytropiła sympatyków faszystów, odsunęła ich od interesów w portach i wydała amerykańskiemu rządowi. Operacja Haffendena musiała być ściśle tajna. Przez całe lata 30. amerykańska władza toczyła wojnę z mafią. Wyborcy domagali się, by rząd ukręcił jej głowę. Najwięksi gangsterzy zostali w latach 30. okrzyknięci wrogami publicznymi. Informacje o porozumieniu z mafią nie mogły zatem wyjść poza gabinet szefów służb i portowe meliny. Haffenden nawiązał kontakt z Josephem „Skarpetką” Lanzą. W jego rękach znajdował się handel rybami – mówiło się, że w Nowym Jorku żadna większa sztuka nie mogła być sprzedana bez jego wiedzy! A Lanza skierował Haffendena do grubej ryby z mafii: Charlesa „Lucky’ego” Luciano. Wyemigrował on z Włoch jeszcze jako dziecko, a z czasem został capo di tutti capi w USA. Jego kuzyni i przyjaciele we Włoszech należeli do samego trzonu mafii rozbitej przez Benito Mussoliniego. Mafia sycylijska miała z faszystowskim rządem na pieńku. Zaraz po przejęciu władzy Mussolini wydał jej wojnę: „We Włoszech nie może być dwóch władców. Mafię trzeba zniszczyć. Faszyzm, który uleczył Włochy z tak wielu ran, wypali rozpalonym żelazem ranę, jaką jest przestępczość na Sycylii”. Wpływy mafii stały na drodze do jego absolutnej władzy. Liczył także na zdobycie popularności u tych, którym mafia dawała się we znaki. Luciano był dobrze znany amerykańskiej opinii publicznej. Media nazwały go wrogiem publicznym numer jeden. Kiedy powstały Stany Zjednoczone? Oto krótka historia powstania USA Czy wiesz, kiedy powstały Stany Zjednoczone? Historia USA to historia wielu europejskich nacji. Jak wiadomo, dzisiejszą potęgę założyli właśnie kolonizatorzy. Po drodze mieli jednak wiele t... Luciano trzymał łapę na wszystkim Handlował alkoholem i heroiną, kontrolował rynek domów publicznych, stał za podpaleniami i morderstwami, które regularnie zakłócały spokój mieszkańców Nowego Jorku. W 1937 r. trafił w końcu za kratki. Dostał 50 lat, w celi miał siedzieć do 1987 r. Haffenden odwiedził go w nowojorskim więzieniu. W zamian za skrócenie wyroku Luciano zgodził się współpracować. Gdyby odmówił, przypuszczalnie już nigdy nie patrzyłby na świat inaczej niż przez kraty. Odwiedzali go po kolei kolejni mafiosi, którym nakazywał współpracę z amerykańskim rządem. Kontrolujący port gangsterzy dostarczali informacji o panoszących się faszystach, pacyfikowali wszelkie próby dywersji przeciwko okrętom wypływającym z pomocą dla Europy. Dzięki kooperacji z mafią przez całą wojnę transporty do Europy szły sprawnie, a kontrolowany przez mafię port w Nowym Jorku pracował jak w zegarku. Amerykański historyk Tim Newark oceniał, że Luciano, Lansky (pochodzący z Polski Żyd, przyjaciel Luciano), Lanza i ich wspólnicy „stanowili pierwszą linię wywiadu przeciwko jakimkolwiek agentom wysłanym przez Hitlera czy Mussoliniego do sabotowania alianckiej żeglugi. W rezultacie alianckie konwoje mogły wykonywać kluczowe dla prowadzenia wojny zadanie przewożenia żołnierzy i zaopatrzenia Europy”. Cel 2: podbić Sycylię W 1943 r., kiedy na wschodzie Europy armia radziecka spychała Niemców do defensywy, Roosevelt i Churchill podjęli decyzję o utworzeniu frontów w Europie Zachodniej, tak aby Hitlera wziąć w kleszcze. Pierwszy front miał powstać na południu. Wojska amerykańskie i brytyjskie szykowały się w Afryce do desantu na Sycylię. W operację „Husky” zaangażowano około 200 tys. żołnierzy. Opanowanie Sycylii dałoby aliantom kontrolę nad Morzem Śródziemnym i umożliwiłoby dalszą ofensywę na Włochy. Pokonanie Włoch z kolei osłabiłoby III Rzeszę. Amerykanie zdecydowali się zwrócić o pomoc do mafii. Uznali, że udaną współpracę ze światem przestępczym można rozszerzyć też na Europę. Liczyli, że przyniesie równie cenne korzyści. Wszak Sycylia to bastion mafii. „Specjalny Plan Wojny Psychologicznej na Sycylii” opracowany dla Kolegium Połączonych Szefów Sztabów armii amerykańskiej stwierdzał potrzebę „nawiązania kontaktu i łączności z przywódcami ośrodków separatystycznych, z niezadowolonymi robotnikami oraz podziemnymi organizacjami radykalnymi, w tym także mafią, i udzielaniu im wszelkiej możliwej pomocy”. Plan został zatwierdzony i przekazany amerykańskiemu dowódcy w północnej Afryce generałowi Dwightowi Eisenhowerowi. Również administracja Winstona Churchilla, na co wskazują raporty MI6, zalecała kontakt z grupą kilku mafiosów na Sycylii, którzy mogą okazać się pomocni podczas inwazji. Meyer Lansky wspominał, że Luciano „chciał znaleźć się w armii inwazyjnej i pójść z pierwszym rzutem. Uważał, że jego obecność wpłynie na Sycylijczyków, którzy ze względu na niego będą współpracować z Amerykanami. Powiedział nawet, że można wyposażyć go w spadochron i zrzucić na Sycylię”. Jego pomysł został przedstawiony dowództwu amerykańskiej marynarki, które uznało jednak to rozwiązanie za zbyt daleko idące. Luciano na razie miał pozostać w Stanach Zjednoczonych. Gangsterski raj w Salwadorze [REPORTAŻ] Przestępcze bandy z Salwadoru mają dziesiątki tysięcy członków, a ich walka o władzę wstrząsa tym niewielkim krajem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czlonkowie-gangu-ms-13-tlocza-sie-w-ciasnej-celi-zakladu-karnego-chalatenango-na-polnocy-kraju-wladze-osadzaja-czlonkow-rywalizujacych-band-w-osobnych-wiezieniach-by-uniknac-krwawych-rozruchow-ale-niewiarygodne-przepelnienie-i-tak-stanowi-d-4230f1b.jpeg" width="835" height="514" alt="Członkowie gangu MS-13 tłoczą się w ciasnej celi zakładu karnego Chalatenango na północy kraju. Władze osadzają członków rywalizujących band w osobnych więzieniach, by uniknąć krwawych rozruchów, ale niewiarygodne przepełnienie i tak stanowi dla systemu p" title="Członkowie gangu MS-13 tłoczą się w ciasnej celi zakładu karnego Chalatenango na północy kraju. Władze osadzają członków rywalizujących band w osobnych więzieniach, by uniknąć krwawych rozruchów, ale niewiarygodne przepełnienie i tak stanowi dla systemu p" /> Wykorzystanie kontaktów z mafią Haffenden, oficer odpowiedzialny za współpracę z mafią w USA, spotkał się w Nowym Jorku ze wspomnianym wcześniej Lanskym. „Rozmowy dotyczyły ukształtowania wybrzeża i terenów na Sycylii” – wspominał. Lansky opowiadał, że „marynarka chciała uzyskać od Włochów fotografie wszystkich sycylijskich portów, wszystkich kanałów, a także mieć kontakt ze wszystkimi, którzy byli ostatnio we Włoszech i znali wody i wybrzeża”. Senator Estes Kefauver, który w latach 50. przewodniczył komisji badającej związki urzędników z przemytnikami narkotyków, opowiadał: „Proponowana umowa zakładała, że Luciano użyje swojej pozycji w mafii do zapewnienia kontaktów amerykańskim agentom wywiadu, dzięki czemu Sycylia stanie się znacznie łatwiejszym celem militarnym”. W zamian Luciano miał domagać się zwolnienia go z więzienia. Na jego prośbę amerykańscy Włosi (samych Sycylijczyków mieszkało w USA pół miliona) zaczęli dostarczać wywiadowi marynarki swoje zdjęcia i mapy Sycylii, a także własne wspomnienia i informacje dotyczące ukształtowania terenu, rozmieszczenia wsi i miast. Kiedy nie chcieli współpracować i opowiadać wystarczająco dużo, Lansky tłumaczył im: „Lucky nie będzie zadowolony słysząc, że nie okazaliście się pomocni”. Pozyskane od Włochów informacje okazały się pożyteczne i ułatwiły szybkie i bezpieczne zdobycie Sycylii. Przygotowany po wojnie w USA raport Herlandsa, opisujący kontakty pomiędzy rządem USA i mafią, informował: „Wielu Włochów pochodzących z Sycylii oraz ich krewnych zostało wykorzystanych, by dostarczyć kapitanowi Haffendenowi i jego współpracownikom informacje na temat terenu i portów na Sycylii. W ten sposób uzyskano nazwiska przyjaźnie nastawionych mieszkańców Sycylii, a nawet członków sycylijskiego półświatka i członków mafii. Wiedza ta została użyta w czasie kampanii sycylijskiej”. Amerykański wywiad we współpracy z mafią 10 lipca 1943 r. rozpoczęła się aliancka inwazja na Sycylię. 160 tys. żołnierzy zeszło z okrętów na wyspę. Wśród nich znajdowali się członkowie wywiadu USA, w tym czterej agenci, którzy dobrze znali amerykańską mafię. Ich zadaniem było nawiązywanie kontaktu z lokalnymi mafiosami. Anthony Marsloe, Paul Alfieri, Joachim Titolo, James Murray – wszyscy czterej agenci, którzy brali udział w kierowanej przez Haffendena operacji „Underworld” w Nowym Jorku, teraz wylądowali na Sycylii. „W Nowym Jorku opowiadano, że na Sycylii mafia i Lucky Luciano to były hasła, które otwierały drzwi. Gdy żołnierze wypowiadali te słowa, ludzie uśmiechali się i po tym wszystko szło łatwo” – wspominał Meyer Lansky. Zdobyte od nowojorskich Sycylijczyków informacje okazały się bardzo przydatne: „Poznaliśmy trochę zwyczaje i nawyki tych ludzi. Dowiedzieliśmy się o ideologii politycznej i jej działaniu na niższych szczeblach, o sposobie działania portów, o szczeblach dowodzenia, o kulturze materialnej, co pozwoliło nam wykonać założenia i cele naszej misji” – wspominał Marsloe. Michel Pantaleone, jeden z włoskich polityków socjalistycznych i mieszkaniec sycylijskiego miasteczka Villalba, wspominał później pewien incydent z inwazji na Sycylię. 14 lipca nad domami w Villalba przeleciał aliancki samolot. Pantaleone wspominał: „Przeleciał tak nisko, że niemal muskał wierzchołki dachów, zaś z boku jego kabiny było widać dziwną flagę. Była wykonana z żółtej tkaniny, na środku zaś znajdowała się wielka czarna litera L”. Ten tajemniczy znak miał oznaczać Luciano. Następnie nad posiadłością bosa lokalnej mafii i przyjaciela Luciano Don Calogero Vizziniego z samolotu zrzucono worek, w którym znajdowała się m.in. tradycyjna fularowa chustka – od lat narzędzie porozumiewania się włoskiej mafii. W odpowiedzi Vizzini wysłał list do innego mafiosa: „Przyjadę z krowami, osłami pociągowymi i bykiem. Przygotuj chrust na robienie sera i zagrody dla owiec”. „Krowy” miały oznaczać żołnierzy USA, a za pomocą takiej przykrywki Vizzini zawiadamiał, że wraz z amerykańskimi żołnierzami przybędzie i prosi o uprzejme przyjęcie. Euforia lokalnej społeczności Niedługo po przelocie samolotu do miejscowości Villalba wjechały dwa czołgi amerykańskiej piechoty morskiej. Ich widok wywołał wielką radość w kilkutysięcznej społeczności. Kilkaset osób wybiegło na powitanie Amerykanów. Żołnierze wyjrzeli z wieżyczek, wyciągnęli na wierzch żółte flagi z wielką literą L na środku, co wywołało jeszcze większy entuzjazm zebranych. Żołnierze krzyczeli: „Zawołajcie Vizziniego”. Vizzini był jednym z ważnych lokalnych mafiosów. Jak wspominał Pantaleone: „I pojawił się Vizzini. W koszuli z krótkim rękawem, z marynarką przerzuconą przez ramię, z cygarem i w kapeluszu nasuniętym na jego grube okulary”. Żołnierze amerykańscy rozdali jeszcze mieszkańcom cukierki i paczki dobrych papierosów. Żółte flagi stały się przepustką do nawiązania dobrych kontaktów z lokalnymi bonzami, zapewnienia sobie bezpieczeństwa i przyjaźni wśród lokalnych społeczności. Następnego dnia wojska włoskie w pobliżu natychmiast poddały się dowództwu USA. Niektórzy żołnierze wspominali, że w nocy przyszli do nich tajemniczy ludzie z informacją, że obrona nie ma sensu, a przewaga amerykańska jest zbyt wielka. Nie jest pewne, czy ta relacja jest prawdziwa. Nie zachowały się żadne inne wspomnienia, które opisywałyby owe wydarzenia z Villalba. Tim Newark, który wiele lat poświęcił na badanie biografii Luciano i współpracy amerykańskiego rządu z mafią, powątpiewa w wiarygodność tego opisu. Wszak mafia nie cieszyła się na Sycylii popularnością. Stanowiła ważną siłę polityczną, jednak większość Sycylijczyków odnosiła się do niej wrogo. Wątpliwe, by powoływanie się na Luciano mogło przysporzyć Amerykanom powszechnej akceptacji i sławy. Jednakże z drugiej strony Sycylijczycy mogli spełniać życzenia amerykańskich żołnierzy nie z uwielbienia dla Luciano, ale z lęku przed zemstą jego przyjaciół. Opowieści z sycylijskiej krypty. W poczekalni dla umarłych Na wyspie nikt nie lubi rozmawiać o mafii z obcymi – to wstydliwa tajemnica „rodzinna”. A Sycylia jest miejscem pełnym tajemnic. . Cel 3: Zabić Hitlera A mafia mogła w jeszcze większym stopniu wpłynąć na bieg wojny – mogła ją zdecydowanie skrócić. Luciano zapisał we wspomnieniach, że w 1943 r. porozumiał się z więzienia z dwoma współpracownikami-zabójcami: Joe Adonisem i Tommym Lucchese. Prasa amerykańska przypisywała im ponad 30 zabójstw. Luciano opowiadał: „Powiedziałem im, że coś trzeba zrobić z tym całym Hitlerem. Mówiłem, że jeśli ktoś może stuknąć tego gościa, wojna skończy się w pięć minut. Mieliśmy tam najlepszego zabójcę na świecie – Vito Genovese”. „Don Vito” Genovese, przyjaciel Luciano, który uciekł do Włoch przed karą śmierci za zabójstwo, trzymał się blisko współpracowników Mussoliniego i teoretycznie mógłby znaleźć sposobność do zabicia Hitlera. Przypuszczalnie rozkaz Luciano do niego nie dotarł. Być może jednak w ogóle nie został wydany, a Luciano jedynie przechwalał się w swoich wspomnieniach. Oprócz włoskich imigrantów amerykańską mafię tworzyli też Żydzi, w dużej mierze pochodzący z Polski. W czasie wojny mieli szczególną motywację do walki z nazistami. Wiemy, że kilku z nich myślało o zorganizowaniu zamachu na kluczowych nazistów: Hitlera, Göringa, Bormanna i Goebbelsa. Jeszcze przed wojną chciał to zrobić Benjamin „Bugsy” Siegel, jeden najważniejszych żydowskich gangsterów w USA. Podczas wizyty we Włoszech dzięki przyjaciołom bywał na przyjęciach wydawanych przez Mussoliniego dla niemieckich sojuszników, Göringa i Goebbelsa. Gdyby tych kilku gangsterów nie poprzestało tylko na pomysłach, Europa i USA byłyby znacznie większymi dłużnikami mafii. Cel 4: komunizm stop! W 1946 r. „Lucky” Luciano wyszedł na wolność. Odsiedział 10 lat z zaplanowanych 50. W zamian za pomoc w kontroli nad portami i w wyzwoleniu Sycylii wróg publiczny numer 1 został przez amerykański rząd wypuszczony na wolność. Musiał jednak opuścić terytorium USA i nie wolno było mu wrócić. Mafia skorzystała na zdobyciu Włoch i klęsce III Rzeszy. Nie wiadomo, czy Amerykanie spodziewali się tego, co gangsterzy urządzą zaraz po wyzwoleniu. Dosłownie chwilę po przejściu wojsk amerykańskich Sycylia stała się areną mafijnych pojedynków. Oswobodzona z faszystowskiego ucisku mafia wreszcie mogła rozkwitnąć. Trupy słały się gęsto, kieszenie urzędników pęczniały od kopert z pieniędzmi, postrach siały wybuchy w urzędach i knajpach. Czy taka swoboda uzyskana przez mafię na Sycylii była również formą zapłaty za pomoc w trakcie wojny? Czy rząd amerykański celowo oddał władzę na Sycylii mafii? Biuro Służb Strategicznych USA (Office of Strategic Services – poprzednik Centralnej Agencji Wywiadowczej) informowało Waszyngton: „Tylko mafia jest w stanie spowodować opanowanie czarnego rynku i wpłynąć na większość ludności. Odbyliśmy spotkania z przywódcami świata przestępczego i zawarliśmy umowę, że będą działać tak, jak im każemy lub zasugerujemy. Poprzez nich będziemy mieli na wyspie sieć wywiadowczą. Działaliśmy w największej tajemnicy i nasza obecność jest znana jedynie pięciu osobom”. Wiemy, że rząd okupowanej Sycylii, tzw. AMGOT (Allied Military Government for Occupied Territory), kierowany przez płk. Charlesa Panettiego, nominował sporą grupę osób powiązanych z mafią na stanowiska burmistrzów i urzędników. 24 lipca 1943 r. merem Villalba został… Calogero Vizzini, merem Vallelunga – Salvatore Malto, jednym z urzędników w Mussomeli – Genco Russo. W wielu miastach (włącznie z Palermo, stolicą Sycylii) na fotelach merów zasiedli mafiosi bądź ich przyjaciele. W tym samym czasie na wolność wyszło wielu mafiosów wsadzonych do więzień przez Mussoliniego. Być może mafia była po raz kolejny potrzebna Amerykanom. Zaraz po wojnie celem polityki USA w Europie i przede wszystkim we Włoszech stało się przeciwdziałanie wpływom partii komunistycznych. Rząd amerykański starał się nie dopuszczać do sytuacji, w której w rządzie zasiedliby jacykolwiek komuniści. Rząd USA widział, że we Włoszech mafia sympatyzuje z partiami prawicowymi, i jest wrogo nastawiona do komunistów. Amerykanie zatem nie chcieli z nią walczyć, aby nie osłabiać antykomunistycznego frontu. Przypuszczalnie jednak silna pozycja mafii wynikała z chaosu, który zapanował na Sycylii zaraz po wyzwoleniu. Przestępcy mogli zasiąść na stołkach w radach gmin i miast nie na mocy tajnego paktu z Amerykanami, ale wskutek zwyczajnej korupcji. Lord Rennell, brytyjski administrator wojskowy Sycylii, wspominał: „W swoim zapale do usuwania faszystowskich urzędników moi oficerowie w pewnych przypadkach z powodu nieznajomości miejscowych stosunków mianowali kilku szefów mafii”. Jak ocenia Tim Newark, „nie było żadnego alianckiego spisku mającego na celu przywrócenie mafii do władzy. Zamiast tego alianci przez nieporozumienia i zbyt małą liczbę personelu omyłkowo pozwolili mafii wrócić na dawne pozycje władzy”. Niemniej rola mafii w ogólnoświatowym konflikcie okazała się zaskakująca. Na frontach ginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy i to od nich zależały losy wojny, ale także mafiosi ułatwili aliantom pokonanie Hitlera! A gdy w końcu światło dzienne ujrzą utajnione dokumenty amerykańskiego i brytyjskiego rządu, o roli mafii będzie można powiedzieć jeszcze więcej.
Archeolodzy trafili na najstarsze dowody użycia tytoniu w Mezoameryce. Zaskakuje to, że nie był palony
Tytoń jest znany w Mezoameryce od tysiącleci. Nie zawsze była to jednak używka dostępna dla wszystkich. Badania wskazują, że tytoń pojawiał się w niespotykanej formie podczas rytuałów.
W tym artykule: Nikotyna do... picia? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Zażywanie tytoniu jest znane ludzkości od tysięcy lat. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej i Południowej byli jednymi z pierwszych, którzy uprawiali tytoń i używali go. Roślina miała zostać udomowiona na terenie dzisiejszego Meksyku jeszcze przed naszą erą. Kultury rdzennych Amerykanów korzystały z niej m.in. podczas rytuałów i ceremonii religijnych. Jak się okazuje, tytoń nie zawsze był palony. Jakie inne formy jego stosowania były znane w obu Amerykach? Nikotyna do... picia? Nowe światło na ten temat rzuca ostatnie odkrycie archeologów pracujących w Gwatemali. Badania wykazały bowiem pozostałości nikotyny w ceramicznych wazach sprzed tysiąca lat. Odkrycia opisane na łamach „Antiquity” są teraz uważane za najstarszy fizyczny dowód praktyk rytualnych z wykorzystaniem tytoniu w Mezoameryce. Wazy odkryto w latach 90. ubiegłego wieku podczas wykopalisk w Cotzumalhuapa. Było to jedno z największych miast południowej Mezoameryki w okresie późnego klasyku (około 650–950 n.e.). Dopiero niedawno badacze przeprowadzili analizę chemiczną próbek pobranych z wnętrza artefaktów. Okazało się, że w przypadku trzech z siedmiu badanych waz wyniki na obecność nikotyny były pozytywne. To z kolei wskazało na obecność tytoniu. Badacze nie kryli zadziwienia. Kształt naczyń sugerował bowiem, że były wykorzystywane do przechowywania i spożywania płynów. Co więc robił w nich tytoń? Zaskakujące odkrycie w Gwatemali Naukowcy tłumaczą, że w wazonach mógł znajdować się tytoń w postaci płynnej. Chodzi o „ofiary nasączone tytoniem”. Takie przedmioty chowano jako dary dla ziemi lub konkretnych bóstw. Naukowcy dysponują jednak niewielką wiedzą na ich temat. Rzadkość tego typu dowodów archeologicznych wynika z faktu, że pozostałości tytoniu nie zachowują się wystarczająco dobrze, by można je było zbadać. Ostatnie odkrycia badaczy rodzą pytania o to, jak i dlaczego używano tytoniu w Cotzumalhuapa. Zwłaszcza że jest to miejsce, którego rytualna historia od dawna umyka archeologom. – Pomimo swojego znaczenia wybrzeże Pacyfiku w Gwatemali jest poważnie zaniedbywane w badaniach archeologicznych. Mamy nadzieję, że te ekscytujące wyniki pobudzą dalsze badania i analizę odzyskanych próbek archeologicznych – tłumaczy współautor Oswaldo Chinchilla Mazariegos cytowany przez „Smithsonian Magazine”. Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Czemu służył tytoń w Mezoameryce? Przez ubogą dokumentacją badacze ostrożnie podchodzą do interpretacji odkrycia w Gwatemali. – Wyniki badań sugerują, że w czynnościach rytualnych w Cotzumalhuapa stosowano napary tytoniowe. Nie wiemy, czy faktycznie pito takie napary i jak często. Nie twierdzimy też, że mieszkańcy mieli zwyczaj spożywania tytoniu w tej postaci – komentuje Mazariegos. Jak dodają autorzy artykułu, spożywanie tytoniu w postaci płynnej „nie jest najpowszechniejszą metodą zażywania w obu Amerykach”. Powód jest oczywisty. Nikotyna przyjęta doustnie w dużych ilościach może być toksyczna, a nawet śmiertelna. To sugeruje, że tytoń w takiej formie prawdopodobnie był używany nie codziennie, a podczas rytuałów. Mógł służyć na przykład wywoływaniu wizji oraz wprowadzaniu ludzi w trans. Najczęściej jednak w Mezoameryce tytoń był palony. Jak wynika z badań, do XVI wieku „włączano go do życia społecznego jako element spotkań i ceremonii”. Palenie tytoniu miało wspomagać trawienie po posiłkach. Zwyczaj uważano za właściwe zakończenie uczt. Tytoń był powszechny nie tylko w Mezoameryce, ale też Ameryce Południowej. Świadczą o tym, chociażby wyniki badań mumii znalezionych na pustyni Atakama w Chile. Okazało się wówczas, że dawni mieszkańcy tego regionu regularnie palili tytoń, a nawet byli uzależnieni od nikotyny. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce
Najstarszy paciorek odkryty w Ameryce ma blisko 13 tysięcy lat. Pierwsi ludzie, którzy dotarli na ten kontynent wykonali go z maleńkiej kości zająca. Zdobił ciało lub odzienie.
W tym artykule: Zaskakujące znalezisko w obozowisku Z czego wykonano paciorek? Funkcja ozdoby Naukowcy od dekad spierają się i dyskutują na temat zasiedlenia przez ludzi Ameryki. Wraz z postępem badań i coraz to nowymi wykopaliskami moment ten cofa się coraz bardziej w przeszłość. Obecnie przyjmuje się, że pierwsi ludzie z Azji dotarli do Nowego Świata kilkanaście tysięcy lat temu. Ludzie przedostali się z Azji przez pas lądu określany Beringią. Łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Zaskakujące znalezisko w obozowisku Do zaskakującego znaleziska z wczesnego okresu pobytu człowieka w Ameryce doszło na stanowisku archeologicznym La Prele Mammoth w hrabstwie Converse w stanie Wyoming. To stan w środkowo-zachodniej części USA znany z pięknych gór. Wśród pozostałości po pradziejowym obozowisku archeolodzy natknęli się na miniaturowych rozmiarów zabytek, który wprawił ich w osłupienie. To kościana rurka o długości zaledwie 7 mm i szerokości prawie 3 mm. Zdaniem odkrywców jest to najstarszy paciorek znaleziony do tej pory na kontynencie amerykańskim i ma około 12 940 lat. Badacze opublikowali właśnie na ten temat artykuł na łamach prestiżowego czasopisma „Scientific Reports”. Szefem badań był prof. Todd A. Surovell z Uniwersytetu w Wyoming. Paciorek znajdował się niedaleko szczątków młodego mamuta. Na kościach zwierzęcia zachowały się nawet ślady pokonsumpcyjne, dlatego badacze wiedzą, że go upolowano i zjedzono. Centralną część obozowiska stanowiło palenisko. Widoczne są też ślady wykorzystania czerwonego mineralnego barwnika, ochry. Stosowano go szeroko w pradziejach na całym świecie, zarówno zdobienia ciała, ale też wykonywania sztuki naskalnej w jaskiniach. Barwnik ten wsypywano też do grobów. Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń ora... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polacy-odkryli-w-usa-tajemnicze-ryty-naskalne-sprzed-setek-lat-znaki-sluzyly-do-obserwacji-astronomicznych-b12997c.jpg" width="933" height="700" alt="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" title="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" /> Z czego wykonano paciorek? Znalezienie tak drobnego przedmiotu jak kilkumilimetrowy paciorek było sporym sukcesem. Ale to był dopiero początek pracy nad nietypowym zabytkiem. Eksperci postanowili przeprowadzić szereg analiz specjalistycznych. W ten sposób wykluczyli, że kostka ta uzyskała taką, a nie inną formę na skutek trawienia przez drapieżniki. Ustalono, że drapieżniki nie były częstymi gośćmi w obozowisku. Pod mikroskopem naukowcy dostrzegli wyryte rowki na koraliku. Wyglądają dokładnie tak, jakby wykonał je człowiek z pomocą narzędzia kamiennego. Przedmiot wykonano z maleńkiej kości jednej z kończyn zająca wielkouchego, polarnego lub północnoamerykańskiego. Analizy kolagenu, czyli głównego składnika tkanki łącznej, były mocno utrudnione, dlatego odpowiedź nie jest jasna. Funkcja ozdoby Archeolodzy przypuszczają, że paciorek był prawdopodobnie używany do ozdabiania ciała lub odzienia w postaci skór. Ale skąd wziął się pomysł na jego stworzenie? Produkcja i używanie są ważnymi wskaźnikami rosnącej złożoności kulturowej i społecznej człowieka. Eksperci uważają, że w ten sposób ówcześni ludzie chcieli się odróżnić od innych grup ludzkich. Pojawienie się koralików w górnym paleolicie kilkadziesiąt tysięcy lat temu w Europie wiązano z większą gęstością zaludnienia. Ludzie mieli spotykać przedstawicieli swojego gatunki z innych, obcych grup. A ozdoby miały ich odróżniać od siebie. W tym kontekście odkrycie ozdoby w Ameryce w okresie, gdy ludzi było bardzo niewielu, jest dość zaskakujące i każe archeologom zrewidować wcześniejsze koncepcje. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To nie konkwistadorzy zarażali? Choroby pokrewne syfilisowi były obecne w Ameryce na długo przed Kolumbem
Naukowcy znaleźli najstarsze znane DNA bakterii spokrewnionych z patogenem wywołującym kiłę. Pochodzą ze szkieletów sprzed dwóch tysiącleci, które odkryto w Brazylii.
W tym artykule: Syfilis w XVI-wiecznej Europie Kroniki i kości Skąd się biorą krętkowice? Choroba przed Kolumbem Skąd w Europie wzięła się kiła – groźna choroba weneryczna? Jej potężna epidemia przetoczyła się przez Stary Kontynent pod koniec XV wieku. Wybuch miał nastąpić na początku 1495 roku, kiedy wojska króla Francji Karola VIII wkroczyły do Neapolu. Żołnierzy zaczęła wówczas dręczyć choroba, którą – na podstawie historycznych opisów - współcześni naukowcy zidentyfikowali jako syfilis. Syfilis w XVI-wiecznej Europie Karol VIII nie wojował we Włoszech długo. Jego kampania zakończyła się szybkim powrotem do Francji już w lipcu 1495 roku. Wojska królewskie – składające się w dużej części z najemników – zostały rozwiązane, a żołnierze wrócili do domów. Razem z nimi zaś powędrował krętek blady. A konkretnie jego podgatunek Treponema pallidum pallidum, wywołujący kiłę. W 1500 roku groźna i nieuleczalna wówczas choroba była już rozpowszechniona w całej Europie. Jako nowe schorzenie, budziła zainteresowanie ówczesnych medyków i kronikarzy. A ponieważ największym wydarzeniem tamtego okresu było odkrycie Ameryk, szybko zaczęto łączyć ze sobą oba fakty. Jak można przeczytać w jednym z artykułów naukowych zajmujących się pochodzeniem syfilis, już na początku XVI w. w kronikach zaczęły pojawiać teorie łączące kiłę z marynarzami Krzysztofa Kolumba. Szesnastowieczni Europejczycy podejrzewali, że plaga została przywleczona do ich domu z Nowego Świata przez konkwistadorów. Kroniki i kości Czy to prawda? Naukowcy spierali się o to bardzo długo. Co ciekawe, istniała również teoria odwrotna – że syfilis i choroby pokrewne pojawiły się w Ameryce Południowej wraz z Krzysztofem Kolumbem. W przypadku obu tych hipotez „winni” rozpowszechnienia się krętków mieli być pierwsi żeglarze, którzy już w XV w. potrafili przepłynąć Atlantyk. Zweryfikowanie tych teorii wymagało rozwoju genetyki, upowszechnienia się analiz DNA oraz wykorzystania ich w archeologii. Dzięki temu naukowcy mogą zdobić znacznie pewniejsze dowody niż wnioski wynikające z analizy dzieł dawnych medyków i kronikarzy. I pewniejsze niż badania zmian w kościach albo uzębieniu mogących być skutkiem danego schorzenia (w 2015 r. pojawiła się praca sugerująca – właśnie na podstawie badań uzębienia – że syfilis był obecny w Środkowej Europie już w czasach przedkolumbijskich). Skąd się biorą krętkowice? Dopiero jednak znalezienie „historycznego” DNA określonego patogenu dobitnie dowodziłoby, że wywoływana przez niego choroba atakowała ludzi w danym okresie i na danym terytorium. Z tym jednak długo był problem. Dżuma w Europie zabiła co najmniej 100 mln ludzi. Tylko w jeden sposób można było powstrzymać epidemię Wielkie epidemie wielokrotnie nękały naszą cywilizację. Jedną z najstraszniejszych była dżuma w Europie. W XIV wieku zabiła co trzeciego mieszkańca Starego Kontynentu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdzie-zaczela-sie-czarna-smierc-naukowcy-odkryli-miejsca-pochodzenia-szczepu-dzumy-jest-tam-do-dzis1-50cdf20.jpeg" width="908" height="700" alt="Gdzie zaczęła się Czarna Śmierć? Naukowcy odkryli miejsca pochodzenia szczepu dżumy. Jest tam do dziś" title="Gdzie zaczęła się Czarna Śmierć? Naukowcy odkryli miejsca pochodzenia szczepu dżumy. Jest tam do dziś" /> – Według naszej wiedzy nie ma żadnych genomicznych dowodów na treponematozę wykrytych ani w obu Amerykach, ani w Starym Świecie, które można by wiarygodnie datować na okres poprzedzający pierwsze kontakty transatlantyckie – piszą autorzy najnowszej pracy na ten temat opublikowanej w „Nature”. Trepomenatozy – inaczej zwane krętkowicami endemicznymi – to przewlekłe choroby wywoływane przez krętki z rodzaju Trepomena. Tego samego, do którego należy krętek blady. O ile jednak kila przenosi się drogą płciową, to krętkowicami endemicznymi można zarazić się bezpośrednio, np. przez dotyk. Do tej grupy chorób należą bejel, pinta albo frambezja. Wszystkie wywołują bakterie będące podgatunkami krętka bladego. Ich objawy to m.in. owrzodzenie jamy ustnej i zmiany skórne. Choroba przed Kolumbem I właśnie z nimi musiał zmagać się ludzie, którzy żyli 2000 lat temu na terenach dzisiejszej Brazylii. Na stanowisku archeologicznym Jabuticabeira II naukowcy z Uniwersytetu w Bazylei i Uniwersytetu w Zurychu znaleźli szkielety 200 osób pochodzące z okresu 1200 r. p.n.e – 400 n.e. Połowę z nich przebadano na obecność DNA patogenów. W czterech próbkach znaleziono niespodziankę – materiał genetyczny bakterii T. pallidum endemicum, wywołującej bejel. Bejel występuje również dzisiaj. Ogniska tej choroby mogą pojawiać się w gorącym i suchym klimacie np. Afryki lub wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Bejel jest uleczalny, terapia wymaga podania antybiotyków. Jednak – jak zauważają badacze – dwa tysiąclecia temu w Ameryce Południowej ludzie musieli po prostu z tym schorzeniem żyć. I chociaż objawy, jakich doświadczali, musiały być przykre, to jednak widoczne zmiany skórne nie powodowały ostracyzmu. – Osoby z pozytywnym wynikiem na obecność DNA bakterii Trepomena nie były chowane oddzielnie od innych, co sugeruje, że były traktowane jednakowo – piszą badacze. Ich praca dowodzi, że bakterie wywołujące krętkowice endemiczne były obecne w Ameryce Południowej na długo przed Kolumbem. Nie mówią jednak nic o samym syfilis – śladów Treponema pallidum pallidum nie znaleziono. Mimo to coraz więcej wskazuje, że różnego rodzaju krętki atakowały i Europejczyków i mieszkańców Nowego Świata na długo przed tym, jak Krzysztof Kolumb wyruszył w swoją przełomową podróż. Źródło: Nature, Wiley Online Library, Medycyna Tropikalna Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Krzysztof Kolumb – ciekawostki o odkrywcy Nowego Świata
Odkrywca Ameryki skrywa nadal wiele zagadek. Naukowcy spierają się o różne wydarzenia związane z jego życiem. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o jednym z najsłynniejszych żeglarzy świata. Tutaj zebraliśmy to, co powinniście o nim wiedzieć i informacje, które mogą zaskoczyć.
W tym artykule: Skąd pochodził Krzysztof Kolumb? Kiedy Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę? W jakim celu Krzysztof Kolumb rozpoczął swoją wyprawę? Przebieg pierwszej wyprawy Kolumba w 1492 roku Dziedzictwo Kolumba Krzysztof Kolumb – ciekawostki Kolumb jest postacią znaną każdemu. Kojarzony jest jako wielki i odważny żeglarz, który odkrył Amerykę. Kim był i jak doszło do tego kluczowego momentu w dziejach Europy? Krzysztof Kolumb – ciekawostki na jego temat, poznajcie je. Skąd pochodził Krzysztof Kolumb? Krzysztof Kolumb pochodził z Genui we Włoszech. Nie jest znana dokładna data jego urodzin. Przyszedł na świat między 26 sierpnia a 31 października 1451 r. Zmarł 20 maja 1506 r. w Valladolid w Hiszpanii. Trwa dyskusja, czy aby na pewno pochodził z Włoch. Badacze mają rozbieżne opinie. Wskazuje się też Katalonię lub Galicję w Hiszpanii, a nawet Korsykę lub Portugalię. Z kolei w 2010 roku Manuel da Silva Rosa ogłosił, że słynny żeglarz był potomkiem króla Władysława III z dynastii Jagiellonów, który przetrwał bitwę pod Warną w 1444 roku. Kropkę nad i w kwestii pochodzenia Kolumba mają postawić trwające analizy DNA krewnych żeglarza. Co ciekawe, nie jest to końca jasne, gdzie znajdują się szczątki żeglarza. Przyznaje się do ich posiadania hiszpańska Sewilla, ale także Republika Dominikany. Kiedy Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę? Kolumb kierował kilkoma wyprawami morskimi. Transatlantyckie podróże odbył w latach 1492-93, 1493-96, 1498-1500 i 1502-04. Uznaje się, że w 1492 roku odkrył Amerykę, chociaż początkowo wylądował na Karaibach: Bahamach, Kubie, Santo Domingo i Jamajce. Dopiero podczas dwóch ostatnich rejsów Kolumb dobił do wybrzeży wschodniej Ameryki Środkowej i północnej części Ameryki Południowej. Nie trafił do Ameryki Północnej. W pierwszej wyprawie wzięły udział trzy statki: „Santa María”, „Niña” i „Pinta” pod flagą Kastylii. Jednostki nie były duże. Miały od 15 do 36 metrów długości. Było na nich około 90 osób. Pokutuje przekonanie, że Kolumb „odkrył Amerykę”. Nie jest to do końca prawda. Wiadomo, że już wikingowie w okresie średniowiecza dobijali swoimi łodziami do wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej. Wśród nich był na przykład Leif Eriksson. Obie Ameryki były zamieszkane na długo przed przybyciem Kolumba. Istniały tam potężne królestwa, niektóre z wielkimi miastami, których liczba mieszkańców nie ustępowała miastom europejskim. Europejczycy przyczynili się do ich zniszczenia. W jakim celu Krzysztof Kolumb rozpoczął swoją wyprawę? Wyprawa Kolumba związana była z handlem. W XV i XVI wieku Europejczycy poszukiwali nowych szlaków morskich na Daleki Wschód. Kolumb poszukiwał dróg do Indii, Chin, Japonii i Wysp Korzennych. Do końca XV w. statki opływały Afrykę, aby dotrzeć do tych krain. Żeglarz zdawał sobie sprawę z tego, że świat jest kulisty. Stwierdził, że jeśli będzie płynął na zachód z Hiszpanii, to w końcu dotrze do Azji. Pomylił się jednak w kalkulacjach i nie zdawał sobie sprawy z tego, że pomiędzy znajduje się nieznanych Europejczykom kontynent. Liczył, że przywiezie z Indii do Europy jedwab i przyprawy. Pierwsza wyprawa Kolumba była kosztowna. Złożyło się na nią konsorcjum składające się głównie z genueńskich i florenckich bankierów w Sewilli. Wsparła ją też królowa Kastylii i Leónu w latach 1474–1504, Izabela I Katolicka. Mitem jest to, że w tym celu zastawiła swoje klejnoty. Przebieg pierwszej wyprawy Kolumba w 1492 roku 3 sierpnia 1492 roku statki: „Santa María”, „Niña” i „Pinta” wyruszyły z portu Palos w hiszpańskiej Andaluzji. Po postoju na Wyspach Kanaryjskich marynarze dostrzegli ląd dopiero 12 października. Zapewne pierwszym miejscem zejścia na ląd była wyspa Guanahani – w archipelagu Bahamów. Pewności jednak nie ma. Trwają co do tego spory. Następne Kolumb obrał nowy kurs na południowy zachód. 28 października odkrył Kubę, a 6 grudnia Haiti (Hispaniolę). Wyprawa była pełna niebezpieczeństw. W Boże Narodzenie 1492 r. Santa Maria roztrzaskała się o skały i utonęła. Kolumb przeniósł się na statek Nina i pozostawił 39 członków załogi Santa Marii na wyspie Hispaniola. Chciał, aby założyli oni nową osadę. Bez nich Kolumb wrócił do Hiszpanii w marcu 1493 roku. Wcześniej, w lutym załoga zmagała się ze sztormem, w jego konsekwencji wylądował na Azorach, gdzie Portugalczycy chwilowo uwięzili go wraz z marynarzami. W końcu dotarł portu w Palos. Stamtąd w triumfalnym pochodzie udał się na dwór królewski do Barcelony. Otrzymał liczne nagrody i tytuł admirała. Dziedzictwo Kolumba Najkrócej rzecz ujmująć: jest niejednoznaczne. Wraz z odkryciem Nowego Świata Europejczycy rozpoczęli na przełomie XV i XVI wieku liczne wyprawy. W ich wyniku wymordowano liczne lokalne ludy. Rozpoczęła się rabunkowa gospodarka i przymusowa chrystianizacja. Wówczas zniszczono też wiele cennych zabytków. Mimo że Kolumb dokonał ważnego odkrycia, to jego życie nie było usłane różami. Liczne zarzuty kierowane pod jego kierunkiem kumulowały się latami. Niezadowoleni byli m.in. europejscy koloniści. Skarżyli się na kiepskie warunki życia. Nowy Świat nie był krainą mlekiem i miodem płynącą, dlatego szlachta hiszpańska, która powróciła z niczym z odkrytych przez Kolumba terenów, publicznie go oskarżała. Na Hispanioli, gdzie admirał miał swoją siedzibę, uknuto spisek przeciwko odkrywcy Ameryki. Wtrącono go nawet do więzienia. Po dwóch miesiącach odesłano do kraju i pozbawiono praw i tytułów. Kolumb zmarł w zapomnieniu w 1506 roku. Krzysztof Kolumb – ciekawostki W 1476 roku Krzysztof Kolumb przeżył katastrofę statku u wybrzeży przylądka Saint Vincent w południowo-zachodniej części Portugalii. Ląd w czasie wyprawy w 1492 roku dostrzegł jako pierwszy żeglarz Rodrigo Bernajo. Sam Kolumb przypisał sobie tę zasługę. Wszystkie napotkane ludy Kolumb określał mianem „Indian”, ponieważ był pewien, że dotarł do Indii. Gdy Kolumb umierał w 1506 roku, nadal był przekonany, że odkrył nową drogę do wschodnich Indii. Źródła: Britannica Manuel Rosa/strona prywatna PAP Nauka w Polsce PWN Royal Museum Greenwich The Irish Times Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.