Nagły upadek cywilizacji Majów to jedna z największych zagadek historii. Co tak naprawdę doprowadziło do ich zniknięcia?
Upadek cywilizacji Majów od lat tłumaczono katastrofalną suszą. Najnowsze badania naukowców rzucają jednak nowe światło na tę teorię. W jednym z regionów Gwatemali klimat był stabilny, a mimo to miasta się wyludniły. Naukowcy podejrzewają, że przyczyna mogła leżeć zupełnie gdzie indziej.
Majowie należeli do rdzennych ludów zamieszkujących głównie półwysep Jukatan, zachodni Honduras, Gwatemalę i Belize. Na tym terenie powstały liczne państwa-miasta. Wiele z ośrodków tej cywilizacja stanowi dziś atrakcje turystyczne. Są to budowle znane z takich miejsc jak Tikal, Copan, Chichen Itza czy Palenque. Powstały tam na przykład schodkowe piramidy. Najnowsze analiz dotyczą południowo-zachodniej części nizin Majów na terenie Gwatemali. Ukazują one w nieznanym świetle kres tych społeczności. Upadek cywilizacji Majów Między 750 a 900 rokiem n.e. populacja Majów mieszkająca na nizinach obecnej Gwatemali doświadczyła poważnego spadku. Naukowcy wiązali ten fakt z mającymi wówczas miejsce epizodami intensywnej suszy. To „klimatyczne” wyjaśnienie stało się dominujące w archeologii. Ale czy słusznie? Amerykańsko-kanadyjski zespół badaczy opublikował właśnie na ten temat artykuł naukowy na łamach „Biogeosciences”. Ukazuje on upadek Majów w inny sposób. Odpowiedź kryjąca się wiele metrów pod ziemią Archeolodzy i badacze przeszłości poszukują odpowiedzi na swoje pytania nie tylko w czasie wykopalisk. Czasem muszą dostać się wiele metrów pod ziemię i to nie z pomocą łopaty. Badanie, które kwestionuje dominującą teorię o upadku Majów spowodowanym suszą, zostało przeprowadzone metodami paleoekologicznymi i geochemicznymi. Naukowcy pobrali rdzenie osadów z dna jeziora Laguna Itzan w Gwatemali. Osady te (czyli muł i błoto) gromadziły się przez około 3300 lat. Zbadano rdzenie o łącznej długości 5,7 metra. Próbki te były pobierane w odstępach zapewniających rozdzielczość czasową około 50–100 lat. Z osadów wyizolowano cząsteczki chemiczne pochodzące z ludzkich odchodów, a ich stężenie było dobrym wskaźnikiem gęstości zaludnienia w okolicy jeziora. Zmierzono też wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, które powstają przy spalaniu materii organicznej. Wskazują one na częstotliwość i intensywność używania ognia do wypalania lasów pod uprawy. Zbadano też izotopy węgla, które pokazują, jak intensywna była uprawa kukurydzy. Co „mówi” środowisko naturalne? Jak widać naukowcy byli w stanie pozyskać sporo informacji. Po ich dokładnej analizie ustalili co następuje: chociaż odnotowano obecność markerów wskazujących na spadek populacji i zmniejszenie skali rolnictwa, to nie znaleziono dowodów na lokalną suszę w zapisie izotopów wodoru. Wahania klimatu były w tym miejscu znacznie mniejsze niż w innych regionach Majów. To sugeruje, że spadek populacji w południowo-zachodniej części nizin Majów nie był bezpośrednio spowodowany przez lokalną suszę. – Upadek cywilizacji Majów nie jest mechanicznym skutkiem jednolitej katastrofy klimatycznej, lecz złożonym zjawiskiem, w którym klimat, organizacja społeczna, sieci ekonomiczne i dynamika polityczna są ze sobą powiązane. Czynniki społeczno-polityczne i ekonomiczne odegrały decydującą rolę – mówi dr Benjamin Gwinneth z Uniwersytetu Montrealskiego, który jest jednym z autorów publikacji. Jak wyjaśnia, odpowiedź tkwi w współzależności społeczeństw Majów. – Miasta nie żyły w próżni, tworzyły złożoną sieć handlu, sojuszy polityczne i zależności gospodarcze, a gdy susze nawiedzały centralne niziny, mogły wywołać serię kaskadowych kryzysów: wojny między miastami o zasoby, upadek dynastii królewskich, masowe migracje, zakłócenia szlaków handlowych itd. itd. – wylicza naukowiec. Do tego zjawiska doszło 1100-1000 lat temu. Co ciekawe populacja w rejonie Itzan osiągnęła swoje lokalne maksimum tuż przed swoim upadkiem. Źródło: Biogeosciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli kurhan w kształcie skorpiona. Tutaj czczono boga deszczu
Archeolodzy poszukiwali w Meksyku pradziejowych kanałów nawadniających, a natknęli się na spory kurhan. Ale jego kształt jest zaskakujący. Z lotu ptaka przywodzi na myśl skorpiona. Takie odkrycia należą do rzadkości.
To odkrycie pochodzi z centralnej części doliny Tehuacán w Meksyku. Jest to unikatowa budowla, ponieważ tego typu konstrukcje są bardzo rzadkie w Mezoameryce, w przeciwieństwie do Ameryki Północnej. Co wiemy o zagadkowym kurhanie? Kopiec ma imponujące wymiary: około 62,5 metra długości i 22,1 metra szerokości w najszerszym miejscu (w rejonie „szczypiec”). Badania terenowe, choć ograniczone do oględzin powierzchniowych, dostarczyły przekonujących dowodów na to, że kopiec jest dziełem rąk ludzkich, a nie przypadkowym skupiskiem kamieni. Pod warstwą kamieni – odłamków trawertynu – znajduje się ziemny nasyp, a wokół niego natrafiono nawet na kawałki kamienia uformowane w kształt stylizowanych szczypiec. Archeolodzy natknęli się wokół niego na liczne fragmenty naczyń ceramicznych, w tym ceremonialnych importowanych z innych rejonów. Na ich podstawie kurhan wydatowano na późny okres klasyczny i postklasyczny, czyli około 600–1100 n.e. Skorpion – kluczowa postać religii Mezoameryki Skorpion odgrywał kluczową rolę w religii ludów Mezoameryki. Uznawany było za bóstwo niebios (Tlāhuizcalpantēcuhtli) m.in. w wierzeniach Azteków. Symbolizował również planetę Wenus. A ta była ważnym elementem kosmologii ludów mezoamerykańskich. W złożonej mitologii tego rejonu świata skorpion był również powiązany z dwoma innymi ważnymi bóstwami: Tlalocem, bogiem deszczu i wody, oraz Quetzalcoatlem (Upierzonym Wężem), bóstwem opiekuńczym. Wokół kurhanu rozciągają się liczne pozostałości po dawnym systemie irygacyjnym. Dlatego powstał tutaj kurhan w kształcie bóstwa Skorpiona ściśle związanego z wodą. Zapewne w tej „świątyni” modlono się o deszcz, by uprawy się udały. Obserwatorium astronomiczne w kształcie skorpiona Ciało skorpiona i jego szczypce zorientowane są na północny wschód. Archeolodzy przypuszczają, że takie usytuowanie nie było przypadkowe. Kopiec mógł pełnić funkcję obserwatorium astronomicznego zorientowanego na ważne daty w kalendarzu lokalnych społeczności. Ludność ta była silnie uzależniona od intensywnego rolnictwa opartego na irygacji w półsuchym klimacie. Dlatego precyzyjne określenie pory deszczowej i siewu było kluczowe. Orientacja kopca mogła służyć do wyznaczania przesileń letniego i zimowego. Obserwator stojący w miejscu, które badacze nazwali „żądłem” (na końcu ogona), mógł zobaczyć wschód słońca w dniu przesilenia letniego (które sygnalizowało początek pory deszczowej) nad czubkiem północnego „szczypca”. Czy taka była jedna z funkcji kopca? Być może. Nie ulega jednak wątpliwości, że wokół niego gromadziło się sporo ludzi, o czym świadczą liczne zabytki związane ze sferą wierzeń. Wygląda na to, że było to centrum ceremonialne ważne dla całej społeczności. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli bogaty grobowiec majańskiego króla. Umarł bezzębny
Umarł w podeszłym wieku i bez zębów. Te K’ab Chaak był majańskim królem i założycielem dynastii. W jego grobowcu w Caracol w Belize znaleziono paciorki zdobione motywem… małp. Sprawdź, co jeszcze skrywała jego komora grobowa.
Spis treści: Spektakularne odkrycie po latach badań Bogate dary i małpie motywy Badania archeologiczne w Mezoameryce są prawdziwym wyzwaniem dla archeologów. Obszar ten pokrywa w dużej części dżungla, która porasta starożytne miasta. Wiele zabudowań jest niewidocznych i nadal pozostają ukryte przez naukowcami. To się jednak zmienia wraz z postępem technologicznym. Sporo nieznanych archeologom dawnych osad zlokalizowano dzięki LiDAR-owi, czyli lotniczemu skanowaniu laserowemu. Spektakularne odkrycie po latach badań Miasto Majów Caracol odkryto jednak w „klasyczny” sposób – na zagadkowe ruiny natknął się w 1937 roku lokalny drwal, a badania tego stanowiska archeologicznego ruszyły rok później. Po latach badań okazało się, że jest to największe miasto Majów w Belize i na nizinach Majów. Od lat 80. XX wieku miejsce to bada małżeństwo amerykańskich archeologów z Uniwersytetu w Houston – Arlen F. Chase i Diane Z. Chase. Badacze ogłosili właśnie spektakularne odkrycie. Jest to grobowiec Te K’ab Chaaka, czyli pierwszego władcy tego starożytnego miasta Majów i założyciela dynastii królewskiej. Wstąpił na tron w 331 roku n.e. Jest to pierwszy grobowiec władcy, który udało się zidentyfikować w ciągu ponad czterdziestu lat prac w Caracol. Mimo że nie jest podpisany jego imieniem, archeolodzy są przekonani, że należał właśnie do niego. View oEmbed on the source website Rządzona przez Te K’ab Chaaka metropolia odgrywała ważną rolę polityczną w historii Majów. Rozciągała swoje wpływy na południową część półwyspu Jukatan od 560 do 680 roku n.e., zanim została opuszczona około 900 roku n.e. Dynastia królewska założona przez Te K’ab Chaaka przetrwała w Caracol ponad 460 lat. Bogate dary i małpie motywy Te K’ab Chaaka pochowano u podstawy świątyni rodziny królewskiej. W momencie pochówku władca był w podeszłym wieku i miał około 170 cm wzrostu. Nie miał już żadnych zębów. W komorze znajdowało się oprócz ciała: 11 naczyń ceramicznych, rzeźbione rurki z kości, biżuteria z jadeitu zdobiona motywem małp (czepiaków), mozaikowa maska z jadeitu, muszle spondylusa z Pacyfiku. Na naczyniach ceramicznych ukazano różne sceny. Na jednej władca Majów trzyma włócznię i przyjmuje ofiary. Inne naczynie przedstawiają wizerunek Ek Chuaha, boga Majów odpowiedzialnego za handel. Na czterech naczyniach widać związanych jeńców. Ciekawostką są dwa naczynia z pokrywkami z modelowanymi uchwytami w kształcie głów. Dla archeologów znaleziska z grobowca są ważne również dlatego, bo wskazują na wczesne interakcje z cywilizacją Teotihuacan. Źródło: Uniwersytet w Houston Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykła wędrówka pierwszych psów po Ameryce. DNA zdradza jej tajemnicę
Najlepsi przyjaciele człowieka trafili do Ameryki Południowej i Środkowej nie z łowcami i zbieraczami, ale z pierwszymi rolnikami – wynika z najnowszych badań genetycznych. Być może wówczas psy… konsumowano.
Spis treści: DNA psa – zagadka rozwiązana Dziedzictwo prapsów amerykańskich Pierwsze psy wcale nie trafiły do Ameryki wraz z Europejczykami w XVI wieku. Dotarły tam z Azji wspólnie z ludźmi kilkanaście tysięcy lat temu przez przesmyk lądowy między Azją a Ameryką Północną. Ale kiedy i z kim dotarły dalej na południe Nowego Świata? Długo sądzono, że z pierwszymi łowcami i zbieraczami. Zweryfikowały to nowe badania genetyczne. DNA psa – zagadka rozwiązana Pod kierownictwem dr Aurélie Manin z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Oksfordzkiego międzynarodowy zespół naukowców zsekwencjonował 70 kompletnych genomów mitochondrialnych. Próbki pobrano zarówno ze szczątków pochodzących ze stanowisk archeologicznych, jak i od współczesnych osobników żyjących od środkowego Meksyku po środkowe Chile i Argentynę. Okazało się, że psy nie migrowały wspólnie z pierwszymi łowcami-zbieraczami, ale wraz z mobilnymi społecznościami rolniczymi. Stało się to zatem później, niż przypuszczano. Było to w okresie między około 7200 a 5000 lat temu, co silnie zbiega się z wczesnymi uprawami kukurydzy w Meksyku i Ameryce Południowej. Co ciekawe, podobny wzorzec zaobserwowano we Wschodniej Azji. Tam ekspansja populacji psów około 7500 lat temu powiązana była z rozprzestrzenianiem się społeczności rolniczych. Dlaczego psy towarzyszyły rolnikom. To wnioski badaczy Były źródłem mięsa: psy mogły być hodowane jako źródło pożywienia. Ochraniały i towarzyszyły: psy mogły zapewniać ochronę osadom rolniczym oraz pełnić rolę towarzyszy dla ludzi. Żerowały: produkcja nadwyżek żywności przez społeczności agrarne mogła zachęcać psy do padlinożerstwa i umożliwiać im rozmnażanie się w pobliżu osiedli rolniczych. Rozprzestrzenianie się psów na południe kontynentu mogło być związane z hodowaniem psów, ale nie wyklucza się, że zdziczałe egzemplarze również mogły rozprzestrzeniać się samodzielnie. Dziedzictwo prapsów amerykańskich Przybycie Europejczyków spowodowało pojawienie się nowych linii psów, które w dużej mierze zastąpiły rdzenne. Jednak zespół odkrył, że niektóre współczesne chihuahua nadal posiadają matczyne geny (mitochondrialne DNA z kladu A2b), ściśle powiązane z psami mezoamerykańskimi, ich przodkami z Mezoameryki sprzed kontaktu z Europejczykami. Te rzadkie echa genetyczne podkreślają trwałe dziedzictwo pierwszych amerykańskich psów i głębokie korzenie tej kultowej rasy. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egzotyczny kraj chce przyciągnąć polskich turystów. Oferuje „niezapomnianą przygodę”
Jedno z najludniejszych i najpiękniejszych państw Ameryki Środkowej zamierza zachęcić Europejczyków do odwiedzin. Ma do zaoferowania niezapomniane krajobrazy i fascynującą kulturę.
Spis treści: Jeden z krajów Ameryki Środkowej chce wzbudzić globalne zainteresowanie Najpiękniejsze zakątki Gwatemali – jeziora, wulkaniczne plaże i tajemnicze ruiny Ameryka Środkowa zyskuje coraz większą popularność wśród podróżników z całego świata – w samym 2024 roku odwiedziło ją ponad 13,6 mln turystów. Czym przyciąga? Głównie różnorodnością ekosystemów, zapierającymi dech w piersiach krajobrazami oraz bogatą kulturą. Teraz okazuje się, że jedno z ośmiu państw położonych w tym regionie chce zachęcić do wizyt turystów z Europy. W tym celu wdraża nową międzynarodową strategię. Gwatemala chce wzbudzić globalne zainteresowanie Leżąca w sercu Ameryki Środkowej Gwatemala stała się jednym z najbardziej obiecujących kierunków turystycznych. W rekordowym 2024 roku odwiedziło ją ponad 3 mln turystów (to wzrost o 15% w porównaniu do roku poprzedniego). W wyniku tej dynamicznej tendencji rząd postanowił wdrożyć strategię marketingową, mającą na celu przyciągnięcie jeszcze większej liczby podróżników. Dzięki współpracy z agencją turystyczną, Gwatemala chce zwiększyć świadomość na swój temat wśród mieszkańców takich krajów, jak Wielka Brytania, Kanada, USA, Meksyk, Hiszpania oraz innych państw kontynentalnej Europy. Zamierza promować mniej znane, ale zachwycające rejony (m.in. karaibskie wybrzeże czy wyżyny Quetzaltenango). Równocześnie podkreśla, że w odpowiedzi na zainteresowanie turystów, kilka linii lotniczych ogłosiło już nowe połączenia do stolicy kraju. – Każdy powinien odwiedzić Gwatemalę przynajmniej raz w życiu. Od niezwykłej kultury Majów, po zapierające dech w piersiach jeziora, plaże i wulkany... Podróż do Gwatemali to najbardziej niezapomniana przygoda, jaką można przeżyć – stwierdził Paul Charles, CEO agencji turystycznej The PC Agency. Z kolei minister turystyki Gwatemali, Harris Whitbeck, dodał: „Koncentrujemy się na tym, by opowiedzieć jak największej liczbie osób na całym świecie o naszym dynamicznym kraju, kulturze oraz wyjątkowych ludziach”. Najpiękniejsze zakątki Gwatemali – jeziora, wulkaniczne plaże i tajemnicze ruiny Dzięki tym działaniom, Gwatemala ma szansę stać się jednym z najważniejszych i najbardziej pożądanych kierunków turystycznych w Ameryce Środkowej. To kraj, który w magiczny sposób łączy bogatą historię, fascynującą kulturę, tradycję i niezrównane piękno natury. Co więcej, przez cały rok można rozkoszować się tam średnią temperaturą 27 °C. Jednak to, co wyróżnia „Krainę Wiecznej Wiosny”, to aż 360 mikroklimatów – od gorących regionów Petén, po chłodniejsze górskie okolice Quetzaltenango. Niezależnie od wybranego zakątka Gwatemali, pewne jest, że na podróżników czekają niezapomniane krajobrazy. Wśród najpiękniejszych punktów nie sposób pominąć jeziora Atitlán. To pełne uroku i magicznej atmosfery miejsce, otoczone jest trzema wulkanami: Atitlán, Tolimán i San Pedro. Nic dziwnego, że przyciąga nie tylko turystów, ale także artystów i fotografów z całego świata. Innym fascynującym miejscem w Gwatemali jest Tikal – jedno z kluczowych stanowisk archeologicznych kultury Majów, ukryte w gęstej dżungli regionu Petén. Wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO starożytne ruiny opowiadają historię pradawnych cywilizacji i są nasycone magią oraz tajemnicą. Z kolei wulkaniczne plaże wzdłuż wybrzeża Pacyfiku to prawdziwa gratka dla miłośników sportów wodnych. Choć są mniej oblegane przez turystów, oferują doskonałe warunki do surfingu. W okolicznych parkach narodowych miłośnicy przyrody mogą natomiast podziwiać różnorodną faunę – m.in. krokodyle, iguany, a także żółwie morskie. Gwatemala kryje w sobie bowiem jeden z najbogatszych ekosystemów Ameryki Środkowej. Wśród ponad 1200 gatunków ptaków, ssaków i gadów, szczególne wrażenie robi tam quetzal – majestatyczny ptak narodowy, który symbolizuje wolność i piękno regionu. Źródło: Breaking Travel News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi reakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To miało zniknąć na zawsze. Majowie zostawili po sobie więcej, niż sądziliśmy
Nowe znaleziska w Gwatemali, w tym monumentalne piramidy i rzeźby przodków, ukazują nieznane dotąd aspekty kultury Majów. To potwierdzenie ich niezwykłych umiejętności w dziedzinie architektury.
Spis treści: Nieznane oblicze cywilizacji Majów Majowie zaskakują inżynierią Wielu osobom cywilizacja Majów kojarzy się wyłącznie z monumentalnymi piramidami i kalendarzem końca świata. Archeolodzy i historycy wiedzą jednak, że Majowie tworzyli zaawansowaną kulturę z rozbudowanym systemem pisma. Mieli też ogromną wiedzę w zakresie matematyki czy astronomii. Ich wyrafinowana architektura obejmowała nie tylko imponujące świątynie, o czym przypominają kolejne odkrycia. Nieznane oblicze cywilizacji Majów Cywilizacja Majów ukształtowała się około 2000 r. p.n.e. i osiągnęła swój rozkwit między 400 a 900 r. n.e., obejmując tereny dzisiejszego Meksyku, Gwatemali, Belize oraz części Hondurasu i Salwadoru. I to właśnie w północnej Gwatemali archeolodzy odkryli niedawno pozostałości kompleksu liczącego niemal 3000 lat. Majowie wybudowali tam sanktuaria, piramidy oraz unikalny system kanałów. Kompleks został zlokalizowany w trzech miejscach – Los Abuelos, Petnal i Cambrayal. To okolice znanego stanowiska archeologicznego Uaxactún, w regionie Petén. Nazwa „Los Abuelos” jest nawiązaniem do dwóch ludzkich figur wykutych w skale. Według badaczy mogą one przedstawiać parę przodków. To w połączeniu z licznymi świętymi sanktuariami sugeruje, że miejsce pełniło funkcję rytualną. – Znajduje się tu jedno z najważniejszych centrów rytualnych w regionie, z godnymi uwagi sanktuariami, które pomagają nam ponownie ocenić naszą wiedzę na temat historii Majów – mówił podczas konferencji prasowej wiceminister kultury i sportu Gwatemali, Luis Rodrigo Carrillo. Rekonstrukcja jednego z ołtarzy przedstawia pomalowane panele w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym oraz postać w pióropuszu, otoczoną tarczami lub insygniami władzy. Majowie zaskakują inżynierią Na wschód od Los Abuelos znajduje się Petnal, gdzie odkryto piramidę o wysokości 33 metrów. Na jej szczycie zachowały się dwa pomieszczenia z dekoracjami ściennymi, zawierającymi różnorodne symbole. Z kolei w Cambrayal, oddalonym o niespełna pięć kilometrów od Los Abuelos, archeolodzy natrafili na unikalne kanały wodne wewnątrz pałacu. To zaskakujące znalezisko świadczy o zaawansowanej inżynierii i może zmienić dotychczasowe wyobrażenia na temat wykorzystania wody w architekturze Majów. – Te miejsca tworzą nieznany wcześniej trójkąt miejski, którego istnienia nie byliśmy świadomi. Odkrycia te stanowią kolejne potwierdzenie wielkości kultury Majów, którą dziś dzielimy ze światem – przekazało ministerstwo w oficjalnym oświadczeniu. W obrębie krasowego basenu Mirador–Calakmul odkryto również 964 osady połączone siecią grobli. Udało się to dzięki technologii lotniczego laserowego skanowania terenu (LiDAR), która umożliwia mapowanie ukrytych struktur pod koroną drzew tropikalnych lasów. Źródła: Ministerstwo Kultury i Sportu Gwatemali, CNN Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Nie należały do piratów. W Kostaryce namierzono wraki pełne… europejskich cegieł
U wybrzeży Kostaryki w Ameryce Środkowej archeolodzy przebadali dwa wraki. Historia tych jednostek okryta jest tajemnicą – jeden ze statków spłonął. Oba były duńskimi okrętami, które przewoziły niewolników i budulec.
Spis treści: Zagadkowe wraki u wybrzeży Kostaryki Ładunek statków zdradza ich pochodzenie Piraci czy bezwzględni kolonizatorzy? Archeologia jest fascynującą dziedziną nauki. Urzeka w niej różnorodność. Archeolodzy zajmują się zarówno najstarszymi dziejami człowieka, jak i okresem nowożytnym. Można ich spotkać w zasadzie wszędzie, nawet pod wodą. Bo archeologia podwodna to bardzo silna gałąź tej nauki. Zagadkowe wraki u wybrzeży Kostaryki – To był długi proces i byłem bliski poddania się. Bez wątpienia były to najbardziej szalone wykopaliska archeologiczne, w jakich brałem udział – mówi Andreas Kallmeyer Bloch, archeolog podwodny z Muzeum Narodowego Danii. W taki sposób badacz wspomina projekt badawczy u wybrzeży Kostaryki. Celem badań były dwa wraki. Zatopienie tych statków około 300 lat temu Bloch określa jako „jedną z najbardziej dramatycznych katastrof w historii Danii”. Ładunek statków zdradza ich pochodzenie Na podstawie wykopalisk podwodnych przeprowadzonych w ostatnim czasie u wybrzeży Parku Narodowego Cahuita ustalono, że zagadkowe wraki to dwa duńskie statki niewolnicze Fridericus Quartus i Christianus Quintus. Zatonęły u wybrzeży Ameryki Środkowej w 1710 roku. Fridericus Quartus został podpalony, podczas gdy Christianus Quintus miał odciętą linę kotwiczną, po czym rozbił się. Piraci czy bezwzględni kolonizatorzy? Do tej pory sądzono, że jednostki te należały do piratów. Jednak sprawę wyjaśnił ładunek. Były to m.in. cegły i gliniane fajki wykonane w Holandii. Cegły wykonano w Europie. Określa się je mianem „flensburskich”. Były szeroko stosowane w koloniach duńskich. Z analiz drewna wynika z kolei, że jeden ze statków wykonano z drewna dębowego z zachodniej części Morza Bałtyckiego – obszaru obejmującego północno-wschodnią niemiecką Meklemburgię, a także Szlezwik-Holsztyn, Danię i Skanię. Drzewo ścięto w latach 1690–1695. Drewno jest zwęglone i pokryte sadzą, co potwierdza opis historyczny: jeden z okrętów spłonął. Źródło: Muzeum Narodowe w Kopenhadze Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Rytualne figurki na szczycie piramidy – odkrycie polskich archeologów w Salwadorze
Pięć ceramicznych figurek, niektóre z ruchomymi głowami, odkryli polscy archeolodzy na szczycie piramidy sprzed 2400 lat w Salwadorze. Strach, złość, pogarda i uśmiech – takie emocje malują się na ich twarzach. Jaka była ich funkcja?
Spis treści: Ekspresyjne twarze figurek Figurki to nie wszystko – bogaty depozyt Salwador – terra incognita mezoamerykańskiej archeologii Tego niezwykłego znaleziska dokonała jedyna działająca w Salwadorze w Ameryce Środkowej polska misja archeologiczna. Kieruje nią dr Jan Szymański z Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec bada tam od kilku lat stanowisko archeologiczne San Isidro w departamencie Sonsonate. Ekspresyjne twarze figurek W San Isidro archeolodzy zlokalizowali pozostałości kilkudziesięciu monumentalnych piramidokształtnych konstrukcji. Na szczycie najbardziej potężnej i najlepiej zachowanej natknęli się na pięć ceramicznych figurek, które określają też mianem kukiełek. Znalezisko opublikowano właśnie na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Złożono je w formie depozytu, który przywodzi na myśl grób. Jednak artefaktom nie towarzyszyły żadne szczątki ludzkie. Pochodzą z około 400 roku p.n.e., mają zatem 2400 lat. Jaka była funkcja statuetek? Ruchome głowy trzech z nich i sposób ustawienia każą sądzić, że były one rodzajem lalek wykorzystywanych w ważnych, publicznych rytuałach. – Jednym z najbardziej uderzających elementów tych figurek jest ich dramatyczna mimika, która zmienia się w zależności od kąta patrzenia – wskazuje dr Szymański. Gdy patrzymy na nie od góry – wydają się uśmiechnięte. Ale oglądane z poziomu wzroku, wyglądają na złe lub pogardliwe. Z kolei, gdy spoglądamy na nie od dołu – ich wyraz twarzy wskazuje na strach. – To świadomy zabieg, prawdopodobnie mający na celu zwiększenie możliwości wyrazu podczas rytualnych przedstawień – dodaje dr Szymański. Znaleziska dokonano na szczycie konstrukcji określanej jako piramida. Jednak wszystko wskazuje na to, że struktury w San Isidro były sztucznie usypanymi kopcami ziemnymi. Wcześniej badacze przypuszczali, że stosowano cegły mułowe. Figurki to nie wszystko – bogaty depozyt Podobne figurki znane są z zachodniego Salwadoru i południowej Gwatemali. Jednak prawdziwą wartością znaleziska Polaków jest to, że znane jest miejsce odkrycia figurek i ich kontekst. – To dopiero drugi taki zestaw figurek znaleziony in situ i pierwszy zawierający postać męską – zaznacza dr Szymański. Ale warto zauważyć, że w depozycie obok statuetek były też inne przedmioty: jadeitowe, dyskoidalne zawieszki, naczynia ceramiczne, kamienny rozcieracz z trzema nóżkami. Odkrycie tak bogatego depozytu podważa przekonanie, że Salwador był kulturowo izolowany od reszty Ameryki Środkowej. Podobne zabytki znajdowane są na stanowiskach zlokalizowanych w dzisiejszej Nikaragui, Kostaryce, Panamie oraz części Kolumbii i Ekwadoru. Może to oznaczać, że ówczesne elity były ze sobą w kontakcie. Mieszkańcy San Isidro mieli też wspólne, rytualne tradycje i zwyczaje z innymi społecznościami Ameryki Środkowej. – To odkrycie przeczy powszechnemu poglądowi o kulturowym zacofaniu czy izolacji Salwadoru w czasach starożytnych. Odsłania istnienie dynamicznych i szeroko połączonych społeczności, które potrafiły wymieniać się ideami z niezwykle odległymi miejscami – nie ma wątpliwości dr Szymański. Salwador – terra incognita mezoamerykańskiej archeologii Archeolodzy nadal niewiele wiedzą o tym, co się działo na terenie obecnego Salwadoru w okresie prekolumbijskim, czyli przed przybyciem Europejczyków. Przyczyną tego jest wysoka gęstość zaludnienia, utrudniająca wykopaliska i erupcje wulkaniczne, które zasłoniły stanowiska archeologiczne. Dlatego wykopaliska skupiły się na sąsiednich krajach – Gwatemali, Meksyku czy Belize. – Bardzo niewiele wiadomo o tożsamości i afiliacjach etnolingwistycznych twórców starożytnych osad, które istniały przed przybyciem Europejczyków na początku XVI wieku. Im dalej sięgamy wstecz, tym mniej mamy informacji – zauważa dr Jan Szymański. To pierwszy polski projekt archeologiczny w Salwadorze. Jednak w sąsiadującej Gwatemali działa na przykład zespół prof. Jarosława Źrałki z Instytutu Archeologii UJ w Krakowie. Zarówno badania w Salwadorze, jak i te w Gwatemali, prowadzone przez polskich badaczy, finansowo wspiera Narodowe Centrum Nauki. Źródła: Antiquity, Archeowieści Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ludzie stworzyli 4 tys. lat temu wielką instalację. Mogła wyżywić 15 tys. osób rocznie
Złożoną sieć kanałów wykonali cztery tysiące lat temu łowcy i zbieracze, żyjący na terenie dzisiejszego państwa Belize w Ameryce Środkowej. Zdaniem archeologów jest to najwcześniejszy obiekt do połowu ryb na dużą skalę w tym rejonie świata.
Spis treści: Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Mokradła. To ważna sprawa W ostatnich latach archeolodzy znajdują coraz więcej dowodów na to, że społeczności łowców i zbieraczy, wbrew powszechnej opinii, potrafiły się zaangażować się w większe projekty. Mowa zarówno o wznoszeniu monumentalnej architektury, takiej jak na przykład w Göbeklitepe, ale też o instalacjach innego typu. Największa i najstarsza pułapka Ameryki Środkowej Archeolodzy z University of New Hampshire (UNH) w USA opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Sciences Advances” artykuł, w którym prezentują odkrycie z Belize w Ameryce Środkowej, które – jak sami przyznają – nieco ich zaskoczyło. Archeolożka z UNH i szefowa projektu Belize River East Archaeology (BREA) prof. Eleanor Harrison-Buck i jej zespół znaleźli ślady po sporej, prekolumbijskiej instalacji do połowu ryb w Belize. Jest starsza od podobnych założeń o co najmniej tysiąc lat. Zlokalizowano ją w Crooked Tree Wildlife Sanctuary (CTWS), największym śródlądowym terenie podmokłym Belize. Jest to sieć kanałów i stawów, którą stworzyli łowcy i zbieracze w okresie archaicznym (ok. 2000–1900 lat p.n.e.). – Sieć kanałów zaprojektowano tak, aby kierować coroczne wody powodziowe do stawów w celu odłowu ryb. Doprowadzały wystarczającą ilość ryb, aby wyżywić nawet 15 000 osób przez cały rok – mówi prof. Harrison-Buck. Gdy wody opadały ryby, które wpłynęły do stawów za pośrednictwem kanałów, były uwięzione i ludzie mogli je łatwo odławiać. Sieć kanałów jest w zasadzie niewidoczna z powierzchni ziemi. Dlatego naukowcy skorzystali ze zobrazowań lotniczych, wykonali też naloty dronem, aby poznać ich rozplanowanie. Średnia długość blisko 170 odkrytych kanałów wynosi ponad 600 m, a ich szerokość 15–20 m. Łowiska jednym z motorów cywilizacji? Wygląda na to, że instalacja założona przez łowców i zbieraczy była bardzo wydajna i potrzebna. Z analiz badaczy wynika, że z systemu kanałów i stawów korzystano długo, bo aż przez ponad dwa tysiące lat do około 200 r. n.e. Takie ustalenie było możliwe nie tylko dzięki wykopaliskom, ale też wydatowaniu próbek osadów metodą radiowęglową. – Wczesne daty dla kanałów początkowo nas zaskoczyły, ponieważ wszyscy zakładaliśmy, że te masywne konstrukcje zbudowali starożytni Majowie mieszkający w pobliskich centrach miast. Jednak po wykonaniu licznych datowań radiowęglowych stało się jasne, że zostały one zbudowane znacznie wcześniej – powiedziała prof. Harrison-Buck. Z reguły to rolnictwo postrzegane jest jako główny motor rozwoju cywilizacji. Uprawianie ziemi przyczyniło się do upowszechnienia osiadłego trybu życia i uzyskania nadwyżek zasobów. Naukowcy z UNH podkreślają, że masowe pozyskiwanie zasobów wodnych w przypadku cywilizacji mezoamerykańskich mogło odgrywać również ważną rolę. Taka instalacja nie powstała bez powodu. W latach 2200–1900 p.n.e. w Mezoameryce doszło do długoterminowego zaburzenia klimatu. Powstanie sieci kanałów mogło być próbą dostosowania się do nowych warunków i bardziej efektywnego pozyskiwania żywności. – Takie intensywne inwestycje w [zmianę – przyp. red.] krajobrazu mogły ostatecznie doprowadzić do rozwoju złożonego społeczeństwa charakterystycznego dla prekolumbijskiej cywilizacji Majów, która następnie pojawiła się na tym obszarze około 1200 r. p.n.e. – wskazuje zaangażowana w projekt prof. Marieka Brouwer Burg z University of Vermont. Mokradła. To ważna sprawa – Mokradła zawsze były kluczowym ekosystemem dla ludzi na całym świecie – podkreśla współautorka publikacji, prof. Samantha Krause z Texas State University. – Wiedza o tym, jak odpowiedzialnie zarządzać zasobami terenów podmokłych, ma zasadnicze znaczenie dla ciągłej odporności tych ekosystemów zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Archaiczni myśliwi-zbieracze-rybacy wiedzieli, jak chronić swoje zasoby i wykorzystywać je w sposób, który może utrzymać te siedliska, a nie je wyczerpać. To wyjaśnia ich długotrwałą obecność na tym obszarze – dodaje badaczka. Naukowcy nie mają wątpliwości, że obszary wodno-błotne zatrzymują i oczyszczają wodę. Zapewniają też nam bezpieczeństwo, bo przeciwdziałają powodziom. Uznawane są za naturalny filtr oczyszczający różnego rodzaju zanieczyszczenia. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Azteckie gwizdki śmierci brzmiały przerażająco. Używano ich w czasie rytualnych mordów
Dźwięk azteckich gwizdków w kształcie czaszek brzmi przerażająco – przypomina krzyk lub syrenę alarmową. Z najnowszych badań naukowców wynika, że z ich pomocą być może straszono ofiary i publiczność w czasie rytualnych mordów.
Spis treści: Krwawi Aztekowie Gwizdek w kształcie czaszki – przerażający aztecki instrument Eksperymenty na ludziach Ludzie używali prostych piszczałek tysiące lat temu. Nawet krewny człowieka, neandertalczyk stworzył już około 60 tysięcy lat temu po raz pierwszy w dziejach flet z kości zwierzęcej. Z kolei najstarszy gwizdek z obszaru Polski ma około 6 tysięcy lat. Z czasem instrumenty stawały się coraz lepiej wykonane. Służyły różnym celom. Czasem były pomocne w odstraszeniu zwierząt, innym razem wykorzystywano je w celach kultowych i religijnych. Tak też było zapewne w przypadku piszczałek w kształcie czaszek, które przebadali naukowcy z Uniwersytetu Zuryskiego w Szwajcarii. Krwawi Aztekowie Aztekowie byli ludem, który w XVI i XVI wieku rządził wielkim imperium prekolumbijskim w Ameryce Środkowej. W kulturze popularnej szczególnie zwraca się ich uwagę na tradycję składania krwawych ofiar. Robiono to w celu przebłagania bogów – aby ich uspokoić i obłaskawić. Zdaniem części badaczy hiszpańscy kronikarze przesadzali w swoich opisach, jeśli chodzi o skalę składania ofiar. Nie ulega jednak wątpliwości, że pod koniec istnienia imperium azteckiego rytualnie mordowano na masową skalę. Według niektórych szacunków mogło być to nawet ćwierć miliona osób rocznie. Ofiarami byli głównie jeńcy. Rytualne mordowanie miało bogatą oprawę. Tym przerażającym wydarzeniom towarzyszyła również warstwa muzyczna. Co wiemy na ten temat? Gwizdek w kształcie czaszki – przerażający aztecki instrument Szwajcarscy naukowcy opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Communications Psychology” wyniki badań archeoakustycznych azteckich gwizdków w kształcie czaszek oraz ich replik. Badacze wzięli na warsztat niewielkie, kilkucentymetrowe egzemplarze wykonane z gliny i datowane szeroko na 1250–1521 lat n.e. „Gwizdki w kształcie czaszek wytwarzają specyficzny, nieliniowy i hałaśliwy dźwięk (podobny do wiatru lub syczenia), który może być przenikliwy, przeszywający i przypominający krzyk, gdy jest odtwarzany z intensywnym ciśnieniem powietrza” – opisują naukowcy w artykule. Co prawda eksperci zwrócili uwagę na te przedmioty już pod koniec XIX wieku, to do tej pory nie jest jasne, w jaki sposób były używane. Wskazuje się na przykład na ich funkcję „odstraszającą” w czasie działań wojennych lub kultową – w czasie rytualnych mordów. Do tej drugiej opcji skłaniają się autorzy nowego opracowania. Czaszka może być wizerunkiem boga Mictlantecuhtla, azteckiego władcy podziemi. Gwizdki tego typu są często znajdowane przez archeologów wśród rytualnych ofiar złożonych przez Azteków. Eksperymenty na ludziach Naukowcy postanowili przetestować dźwięk gwizdków i ich kopii na Europejczykach. Chcieli ocenić fizyczną i akustyczną naturę dźwięków wydawanych przez te niezwykłe artefakty. Wykonano siedem różnych psychoakustycznych i neuronaukowych eksperymentów laboratoryjnych z udziałem pięciu osób. Na potrzeby badań wykonano kilka replik w oparciu o skanowanie trójwymiarowe zabytków. Co się okazało? Dźwięki wydawane przez gwizdki nie były miłe dla ucha: były przeszywające i nieprzyjemne. Słuchaczom towarzyszyły w czasie słuchania negatywne emocje. Porównywano je z bronią palną, syreną czy klaksonem. Wzmagały one pilną reakcję i zakłócały procesy myślowe. Zdaniem badaczy podobne uczucia mogły towarzyszyć Aztekom. Naukowcy porównali też wydawane przez piszczałki dźwięki z tymi słyszalnymi w środowisku naturalnym. Bo według jednej z koncepcji badaczy muzyka płynąca z tych instrumentów miała odwzorowywać zdarzenia opisane w tamtejszej mitologii, która była ściśle związani ze światem przyrody. Okazało się, że dźwięki wydawane przez gwizdki brzmiały nienaturalne w porównaniu do oryginalnych dźwięków biologicznych (ludzi, zwierząt czy natury). „Ogólnie rzecz biorąc, gwizdki czaszkowe wydają się wytwarzać percepcyjnie unikatową grupę dźwięków” – podsumowują badacze. I określają je jako „przerażające i awersyjne”. „Gwizdki w kształcie czaszek mogły być używane do straszenia ludzkich ofiar lub publiczności w czasie ceremonii” – dodają eksperci. I liczą, że pogłębione badania jeszcze lepiej uprawomocnią tą koncepcję. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie. Majowie nie tylko palili tytoń. Oni go też pili
Naczynia znalezione w Gwatemali stanowią rzadki fizyczny dowód używania tytoniu przez starożytnych Majów. Ale tym razem mamy niespodziankę: okazuje się, że nie zawsze wdychali tytoń.
Spis treści: Szukali kakao, znaleźli tytoń Majański pokarm bogów Popalanie w łaźni na cześć bogów Na nizinach w Gwatemali odkryto bezprecedensowe dowody archeologiczne na to, że Majowie używali naparów tytoniowych do rytuałów związanych z ofiarami, kąpielą i porodem. Szukali kakao, znaleźli tytoń Naukowcy pracujący na prekolumbijskim stanowisku archeologicznym El Baúl w Cotzumalhuapa szukali śladów kakao wśród dużych naczyń ceramicznych uzyskanych z depozytów rytualnych. Naczynia, które pochodzą z późnego okresu klasycznego Majów (600–900 r. n.e.), przetestowano też pod kątem innych pozostałości, w tym tytoniu. Kiedy wyniki wróciły z analizy, zespół był zaskoczony. – Nie spodziewaliśmy się znaleźć śladów nikotyny w cylindrycznych naczyniach przeznaczonych do picia – główny badacz Oswaldo Chinchilla Mazariegos. Korzenie kultury Majów sięgają około 2600 r. p.n.e. Państwa Majów rozszerzyły się później na całą Amerykę Środkową, aż do ich pokonania i kolonizacji przez Hiszpanów w XVI wieku. Chociaż nigdy nie zjednoczyli się politycznie, Majowie – którzy nadal żyją w tym regionie – zawsze byli połączeni językiem, kulturą i religią. Majański pokarm bogów Nasza wiedza na temat używania tytoniu przez starożytnych Majów pochodzi głównie z przedstawień wizualnych i opisów słownych. Szesnastowieczne źródła opisują na przykład czarną maść o nazwie teotlaqualli, co oznacza „pokarm bogów”. Wykonana z jadowitych zwierząt, tytoniu i psychoaktywnych nasion, była używana do komunikowania się z duchami. Wyobrażenia i opisy w świętych tekstach wskazują, że Majowie używali tytoń na co dzień. Zwykle go palili. Fizyczne dowody na obecność nikotyny znaleziono już raz na statku Majów, w 2012 roku. Wraz z niedawnym odkryciem w El Baúl, historycy mają teraz pierwszy w historii dowód na używanie płynnego tytoniu w starożytnej Mezoameryce. Płynny tytoń jest wysoce toksyczny i może być śmiertelny. Prawdopodobnie używano go do wywoływania wizji lub transów wróżbiarskich w ramach kontrolowanego ceremonialnego rytuału oraz w celu zminimalizowania bólu u ludzi składanych w ofierze bogom. Popalanie w łaźni na cześć bogów Naczynia noszące ślady nikotyny zostały odkopane w pobliżu łaźni parowych, co wskazuje, że były one związane z praktykami i rytuałami leczniczymi. Dla Majów, wtedy i teraz, świat jest jednorodną przestrzenią duchową, bez rozróżnienia na ożywiony i nieożywiony. A w nim budynki mogą zaszkodzić swoim mieszkańcom, jeśli nie zostaną odpowiednio wynagrodzone ofiarami, takimi jak te naczynia. Kąpiele parowe w kulturze Majów były związane z bóstwami położniczymi i były wykorzystywane do terapeutycznych i rytualnych procedur porodowych. Niektóre z odkrytych naczyń zawierały również obsydianowe ostrza, które mogły być używane do przecinania pępowin. Mazariegos ma nadzieję, że odkrycia zachęcą do dalszych badań nad mezoamerykańskim płynnym tytoniem. Zwłaszcza w regionie wybrzeża Oceanu Spokojnego, który jest „zbyt często zaniedbywany na rzecz lepiej znanych stanowisk Majów”. Źródło: National Geographic Opracowanie: Szymon Zdziebłowski
Rolnictwo istniało na Ziemi już miliony lat temu. Nie zajmowali się nim ludzie
Ludzie zaczęli uprawiać rolę zaledwie kilkanaście tysięcy lat temu. Ale okazuje się, że wcale nie byli pierwsi. Pierwszymi „farmerami” okazały się być… mrówki. Swoje uprawy rozpoczęły po gigantycznej katastrofie, które zmiotła dinozaury z powierzchni Ziemi.
Spis treści: Człowiek jeszcze nie istniał. Rola kwitła Genetyka i setki godzin analiz rzucają światło na rolnictwo mrówek „Katastrofalny” związek mrówek i grzybów Mrówki uzależniły od siebie grzyby. Tak jak ludzie zboża Gdy myślimy o pierwszych rolnikach, stają nam przed oczami społeczności żyjące około 12 tysięcy lat temu w południowo-zachodniej Azji. Wraz z końcem epoki lodowcowej zmienił się klimat i ludzie zaczęli stopniowo udamawiać rośliny. Okazuje się, że jednak nasz gatunek nie był pierwszy, jeśli chodzi o tę innowację. Człowiek jeszcze nie istniał. Rola kwitła W najnowszym wydaniu prestiżowego czasopisma naukowego „Science” naukowcy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej (Smithsonian) w Waszyngtonie w USA przekonują, że to wcale nie człowiek był pierwszym rolnikiem. Według nowego badania to kolonie mrówek już dawno temu zaczęły uprawiać grzyby. Stało się to, gdy planetoida uderzyła w Ziemię 66 milionów lat temu. Impakt ten spowodował globalne masowe wymieranie, ale także stworzył idealne warunki dla rozwoju grzybów. Innowacyjne mrówki zaczęły uprawiać grzyby, tworząc coś, co badacze określają jako „ewolucyjne partnerstwo”. – Mrówki uprawiają rolnictwo i hodowlę grzybów znacznie dłużej, niż istnieją ludzie. Prawdopodobnie moglibyśmy się czegoś nauczyć z rolniczego sukcesu tych mrówek w ciągu ostatnich 66 milionów lat – uważa entomolog Ted Schultz, kurator w Smithsonian i główny autor nowego artykułu. Genetyka i setki godzin analiz rzucają światło na rolnictwo mrówek Rolnictwo mrówek jest powszechne. Prawie 250 różnych gatunków mrówek w obu Amerykach i na Karaibach uprawia grzyby. Różne mrówki mają różne sposoby upraw. Na przykład te liściożerne należą do tych, które praktykują najbardziej zaawansowaną strategię, znaną jako rolnictwo wyższe. Mrówki te zbierają kawałki świeżej roślinności, aby zapewnić pożywienie swoim grzybom. Te z kolei hodują żywność dla mrówek, zwaną gongylidiami. Są to strzępki na końcach grzybów, które mrówki zrywają i zjadają lub karmią nimi larwy, robotnice czy królową. Schultz spędził 35 lat badając ewolucyjny związek między mrówkami i grzybami. Przeprowadził ponad 30 ekspedycji do Ameryki Południowej i Środkowej, aby obserwować tę interakcję na wolności. Ale wyhodował również kolonie mrówek liściożernych i innych mrówek hodujących grzyby w swoim laboratorium w waszyngtońskim muzeum. Przez lata Schultz i jego koledzy zebrali tysiące próbek genetycznych mrówek i grzybów z tropików. Te działania miały kluczowe znaczenie dla najnowszych badań. Naukowcy przeanalizowali dane genetyczne setek gatunków grzybów i mrówek, aby stworzyć szczegółowe drzewa ewolucyjne. Ich porównanie pozwoliło stworzyć ewolucyjną oś czasu rolnictwa mrówek i wskazać, kiedy mrówki po raz pierwszy zaczęły uprawiać grzyby. „Katastrofalny” związek mrówek i grzybów Zespół naukowców wykorzystał próbki do sekwencjonowania danych genetycznych dla 475 różnych gatunków grzybów (z których 288 jest uprawianych przez mrówki) i 276 różnych gatunków mrówek (z których 208 uprawia grzyby). Był to największy zbiór danych genetycznych mrówek uprawiających grzyby, jaki kiedykolwiek zebrano. Porównanie dzikich gatunków grzybów z ich uprawianymi krewnymi pomogło naukowcom określić, kiedy mrówki zaczęły wykorzystywać określone grzyby. Dane ujawniły, że mrówki i grzyby są ze sobą powiązane od 66 milionów lat. Jest to mniej więcej czas, w którym asteroida uderzyła w Ziemię pod koniec okresu kredy. Ta katastrofalna kolizja wypełniła atmosferę pyłem i gruzem, który zablokował słońce i uniemożliwił fotosyntezę przez wiele lat. Wynikające z tego masowe wymieranie zniszczyło około połowy wszystkich gatunków na Ziemi, w tym dinozaury. To, co okazało się zagładą dla jednych, dla drugich było zbawieniem. Grzyby rozmnażały się. Konsumowały martwy materiał roślinny, który zaśmiecał glob. – Wydarzenia związane z wymieraniem mogą być ogromnymi katastrofami dla większości organizmów, ale w rzeczywistości mogą być pozytywne dla innych. Pod koniec kredy dinozaury nie radziły sobie zbyt dobrze, ale grzyby przeżywały rozkwit – zauważa Schultz. Wiele grzybów, które rozmnożyły się w tym okresie, prawdopodobnie żerowało na rozkładającej się ściółce liściowej, co doprowadziło je do bliskiego kontaktu z mrówkami. Owady te wykorzystywały obfitość grzybów jako pożywienie i nadal polegały na odpornych grzybach, gdy życie odradzało się po wyginięciu. Mrówki uzależniły od siebie grzyby. Tak jak ludzie zboża Z nowych analiz wynika również, że mrówki potrzebowały prawie 40 milionów lat, aby rozwinąć wyższe rolnictwo. Naukowcy byli w stanie prześledzić pochodzenie tej zaawansowanej praktyki około 27 milionów lat temu. Mrówki przeniosły grzyby z wilgotnych lasów na bardziej suche obszary. Następnie odizolowały je od ich dzikich populacji przodków. W ten sposób odizolowane grzyby stały się całkowicie zależne od mrówek. Aby przetrwać w suchych warunkach, musiały korzystać w pomocy mrówek. W ten sposób powstało wyższe rolnictwo praktykowane obecnie przez mrówki liściożerne. – Mrówki udomowiły te grzyby w taki sam sposób, w jaki ludzie udomowili zboża – zauważa Schultz. I nadal nie dowierza, że udało się ustalić moment, w którym do tego doszło po raz pierwszy. Źródło: Science. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Parami w zaświaty. W ten sposób Majowie składali ofiary z dzieci 1000 lat temu
Zaskakujące wyniki badań genetycznych z prekolumbijskiego miasta Chichén Itzá w Meksyku. Majowie składali w ofierze blisko spokrewnionych ze sobą chłopców, także bliźniaków. Również pochodzenie dzieci było dla naukowców niespodzianką.
W tym artykule: Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Chichén Itzá jest obecnie jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Półwyspu Jukatan. To starożytne majańskie miasto znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Badania archeologiczne kompleksu rozpoczęły się już w XIX wieku. Jednak miejsce to nadal skrywa sporo zagadek. Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą Chichén Itzá było ważnym i potężnym ośrodkiem politycznym setki lat przed przybyciem Hiszpanów w XVI wieku. Słynie z monumentalnej architektury, w tym niezwykłej piramidy ozdobionej pierzastymi wężami, kilkunastu placów do gry w piłkę i licznych świątyń. Opustoszało w XIII wieku. Miasto to miało jednak mroczne oblicze. Naukowcy znajdują liczne świadectwa składania ofiar z ludzi. Na przykład w 1967 roku odkryto podziemną komorę, w której rozrzucono szczątki ponad setki małych dzieci. Była to pierwotnie zapewne podziemna cysterna, częściowo wykuta w wapiennym podłożu (tzw. chultun). Majowie składali ofiary w takich miejscach, gdyż jaskinie uważano za miejsce, w których można nawiązać kontakt ze światem podziemnym. Mimo dekad badań naukowcy ciągle niewiele wiedzą o rytuałach składania ofiar. Na podstawie wstępnych analiz uznano, że poświęcano bogom głównie dzieci i młodzież. Powszechne było przypuszczenie, że były to głównie dziewczynki lub młode kobiety. DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Zarówno nowe analizy anatomiczne szkieletów, jak i badania genetyczne wskazują, że wiele z ofiar było jednak płci męskiej. Takie samo ustalenie płynie z badań szczątków z podziemnej komory z Chichén Itzá odkrytej w 1967 roku. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” międzynarodowa grupa naukowców zaprezentowała wyniki analiz genetycznych. Dają one niesamowity wgląd w starożytny rytuał. W sumie przeanalizowano genom 64 dzieci. Nieoczekiwanie okazało się, że wszystkie dzieci były płci męskiej. Dalej badaczy czekały kolejne zaskoczenia: wcale nie pochodziły spośród obcych ludów, ale z lokalnych populacji Majów. Dodatkowo, co najmniej 25% dzieci była blisko spokrewniona z co przynajmniej jednym innym dzieckiem złożonym w grocie. – Najbardziej zaskakujące jest to, że zidentyfikowaliśmy dwie pary identycznych bliźniąt – mówi współautorka artykułu, dr Kathrin Nägele z niemieckiego Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka. Według badaczy spokrewnieni chłopcy byli prawdopodobnie wybierani w parach do czynności rytualnych. Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Dzieci składano w tym miejscu przez ponad 500 lat, od VII do XII wieku naszej ery. Ale większość pochowano podczas 200-letniego okresu między 800 a 1000 rokiem naszej ery. Wówczas miasto rozkwitało. Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji? Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Ś... – Podobny wiek i dieta dzieci płci męskiej, ich bliskie pokrewieństwo genetyczne oraz fakt, że był chowane w tym samym miejscu przez ponad 200 lat, wskazują, że chultun jako miejsce pochówku ofiarnego wybrano z określonego powodu – uważa dr Oana Del Castillo-Chávez, współautorka publikacji z meksykańskiego Narodowego Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Méridzie. Eksperci zwracają uwagę na to, że bliźnięta zajmują szczególne miejsce w opowieściach o pochodzeniu i życiu duchowym starożytnych Majów. Poświęcenie bliźniąt jest głównym tematem świętej księgi Majów, znanej jako Popol Vuh. Bliźniacy Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu trafili do podziemi po porażce w meczu w piłkę, gdzie bogowie śmierci złożyli ich w ofierze. W Popol Vuh opisano, że bliźniacy Hunahpu i Xbalanque później pomścili śmierć ojca i wuja. Ostatecznie zmienili się w Słońce i Księżyc. W finale jednej z wersji mitu ożywa ze skorupy żółwia (symbolizującej Ziemię) ich ojciec – bóg kukurydzy. To wydarzenie z kolei umożliwiło stworzenie obecnie istniejącego świata. Bliźnięta-bohaterowie i ich przygody są bogato reprezentowane w klasycznej sztuce Majów. Ponieważ podziemne struktury były postrzegane jako wejścia do świata podziemnego, pochówek dzieci w Chichén Itzá miał zapewne odwzorowywać mitologiczne wydarzenia na temat początków świata. Źródła: Nature, Olko J., Źrałka J, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2008 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy czekolada jest zdrowa? Spożywali ją już Majowie, do dziś jest doceniana
Czy czekolada jest zdrowa? – na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia pojawiło się wiele publikacji medycznych i dietetycznych przypuszczalnie potwierdzających takie jej działanie. Niemal wszystkie przytaczane w nich badania dotyczą jednak tylko jednego jej rodzaju.
W tym artykule: Masło kakaowe, czyli cukiernicza rewolucja Czekolada czekoladzie nierówna Co jest zaklęte w ziarnie kakao? Czy czekolada jest zdrowa? Alkaloidy w czekoladzie Nowe badania na temat czekolady Co zawiera ziarno kakaowe? Ponad połowę ciężaru przetworzonych i pozbawionych łupiny nasion stanowi tłuszcz, jakkolwiek proporcje zmieniają się w zależności od odmiany kakaowca oraz warunków wzrostu. Masło kakaowe, czyli cukiernicza rewolucja Tłuszcz otrzymywany dzięki poddaniu ziarna mechanicznej obróbce metodą wynalezioną w zeszłym stuleciu przez van Houtena nosi nazwę masła kakaowego. Z pozostałych makuchów kakaowych robi się kakao. Masło kakaowe stanowi cenny towar, ponieważ oprócz roli, jaką odgrywa w produkcji wysokowartościowej czekolady, znajduje wiele zastosowań w przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. Właściwością, która czyni je użytecznym, jest to, że rozpuszcza się w temperaturze nieco poniżej ciepłoty ludzkiego ciała oraz bardzo wolno jełczeje. Co do kulinarnych funkcji masła kakaowego, to wszystko zależy tutaj od dobrej woli wytwórcy czekolady. Jeżeli zależy mu na czekoladzie wysokiej jakości, dodaje on masło kakaowe do innej wysokowartościowej czekolady w trakcie produkcji, by podniosło ono smak wyrobu. Czasami dodaje się podwójną ilość masła, by masa była bardziej gładka, ale prawdziwi koneserzy zwracają większą uwagę na zawartość kakao. Czekolada czekoladzie nierówna Wytwórca, który ma niezupełnie uczciwe intencje, produkuje to, co szanujący się chocolatiers nazywają „wyrobem czekoladopodobnym”. Jedynie w 15 procentach składa się on z kakao (podczas gdy czekolada naprawdę wysokiej jakości miewa aż do 70 procent kakao). Pozostałe składniki to cukier, mleko w proszku oraz tańszy stały tłuszcz roślinny. Cenne masło kakaowe sprzedaje się pod postacią innych wyrobów. Osiemnasto- i dziewiętnastowieczne książki kucharskie ciągle ostrzegają przed fałszowaną czekoladą. Zamiast kakao dodawano najrozmaitsze substancje, poczynając od pyłu ceglanego po minię. Masło kakaowe zastępowano tańszym olejem ze słodkich migdałów, szpikiem kostnym lub smalcem. Miejmy nadzieję, że przynajmniej pył ceglany i minia nie kryją się w naszej czekoladzie. Co jest zaklęte w ziarnie kakao? Oprócz tłuszczu każde ziarno kakaowe zawiera poniżej 10 procent białka i skrobi. Jednak to pozostałe setki składników ziarna powodują tak zróżnicowane opinie o czekoladzie. Są one do tego stopnia odmienne, że czasami można by się nie domyślić, że dwie osoby piszą o tym samym. Kiedy oznajmiają, że „czekolada zawiera to czy tamto”, często nie mamy pojęcia, czy chodzi im o zawartość surowych nasion kakaowca, przetworzonego ziarna, czy może nasion określonej odmiany; o zwykły batonik czy o kuwerturę zawierającą wysoki procent masła kakaowego, która pokrywa wysokiej klasy wyrób. Czy czekolada jest zdrowa? Właściwie literatura dotycząca rzeczywistego składu kakao przywodzi na myśl opowieść o ślepcach, którzy opisywali słonia. Poglądy medycyny na czekoladę są bardzo zróżnicowane. Niektórzy lekarze uważają ją za środek antydepresyjny, wchodzący w reakcje z żeńskimi hormonami i wywołujący przez to przedmiesiączkowe łaknienie czekolady. Czekolada jak piwo? Teraz to możliwe Piwo-lada? Czemu nie! Wszystko za sprawą specjalnych odmian drożdży, które zagnieżdżają się w fermentującym kakao. Inni jednak nie dostrzegają tych skutków. Najobszerniejszą pracą medyczną poświęconą czekoladzie jest wydana w 1990 roku książka francuskiego lekarza Hervé Roberta „Les vertus thérapeutiques du chocolat”. Ku swemu zadowoleniu nie znajduje on potwierdzenia opinii, że czekolada może być przyczyną tak nieprzyjemnych dolegliwości, jak migrena, trądzik, otyłość i próchnica. Przeciwnie: okazuje się, że kofeina, teobromina, serotonina i fenyloetyloamina, które zawiera czekolada, czynią z niej środek tonizujący, antydepresyjny, działający przeciwstresowo i wzmagający odczuwanie przyjemności, łącznie z przyjemnością płynącą z uprawiania seksu. Serotonina jest wytwarzanym przez mózg hormonem poprawiającym nastrój. Fenyloetyloamina przypomina inne substancje odpowiedzialne w mózgu za zmiany nastroju. Przyszłe badania być może wykażą, czy czekolada naprawdę działa jak afrodyzjak. Opinia ta sięga czasów podboju Meksyku przez Europejczyków; czy jednak kiedykolwiek istniała na świecie rzecz nadająca się do jedzenia, która w swoim czasie nie cieszyłaby się gdzieś podobną opinią? Wiadomo, że dwie z substancji wymienionych przez doktora Roberta, stanowiące 1 do 2 procent wagi kakao, mają wpływ na fizjologię człowieka, choć wywołują skutki niezupełnie takie, jakie opisał. Są to alkaloidy, a dokładniej metyloksantyny – kofeina i teobromina. Alkaloidy w czekoladzie Czym są alkaloidy? To substancje pochodzenia roślinnego, skomplikowane pod względem składu chemicznego, które występują u około 10 procent roślin na świecie. Nie jest jasne, jakie korzyści ewolucyjne rośliny czerpią z ich istnienia. W reakcjach z kwasami alkaloidy tworzą sole i mają wpływ na fizjologię spożywających je zwierząt. Dwunożne zwierzęta gonią zapamiętale za niektórymi z nich. Dwa alkaloidy, które zawdzięczają czekoladzie jej amatorzy w Starym Świecie, to teobromina oraz bardziej znana kofeina. Teobromina występuje w świecie roślin dość skąpo: jedynie u dziewiętnastu gatunków, należących w większości do rodziny zatwarowatych (Sterculiaceae) i marzanowatych (Rubiaceae). Znajduje się ona, obok kofeiny, w pochodzących z Afryki orzeszkach kola, które użyczyły swej nazwy – i alkaloidu – najpierw jednemu, a potem całej rodzinie napojów orzeźwiających. Teobrominę zawiera osiem gatunków z rodzaju Theobroma, podobnie jak Camellia sinensis, z której robi się herbatę, oraz sześć gatunków z rodzaju Coffea, łącznie z krzewem kawowym. A także ostrokrzew paragwajski (Ilex paraguariensis), źródło yerba mate – kolejnego napoju dodanego przez Nowy Świat do zestawu napitków zawierających alkaloidy – południowoamerykańskiej herbaty, którą z okutej srebrem tykwy trzeba pić za pomocą srebrnej rurki z dziureczkami. Nowe badania na temat czekolady Na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia pojawiła się znacząca liczba publikacji medycznych i dietetycznych oraz doniesień medialnych na temat przypuszczalnie prozdrowotnego wpływu czekolady. Niemal wszystkie przytaczane w nich badania dotyczą czekolady ciemnej, a nie mlecznej. Ciemna czekolada to niewiarygodnie złożona substancja, zawierająca ponad pięćset, a niewykluczone, że nawet siedemset różnych składników (dlatego właśnie nigdy nie udało się jej sztucznie zsyntetyzować). Oddziaływanie większości z nich na ciało człowieka pozostaje nieznane – dlatego właśnie wobec tego rodzaju rewelacji należałoby zachować zdrowy sceptycyzm. Przede wszystkim dobra wiadomość jest taka, że ciemna czekolada – jak powiedziałby Hipokrates – „po pierwsze – nie szkodzi”, przynajmniej ludziom. Zawiera ona bardzo mało kofeiny: w zwykłej, ważącej sto gramów tabliczce dobrej czekolady, czyli takiej, która zawiera co najmniej 50 procent miazgi kakaowej, jest tego alkaloidu tylko tyle, ile w filiżance kawy americano. To prawda, że masło kakaowe składa się głównie z tłuszczów nasyconych, ale są to w większości trójglicerydy kwasu stearynowego, które – jak wykazano – nie mają wpływu na poziom cholesterolu we krwi. Nie ma bezpośredniego związku między jedzeniem czekolady a rozwojem chorób serca. Ciemna czekolada nie wywołuje cukrzycy, próchnicy zębów czy trądziku ani nie powoduje bólów głowy, co jej się czasami przypisuje. Jeżeli zaś chodzi o otyłość u tak zwanych czekoladoholików, to jest ona prawdopodobnie skutkiem nadmiernego spożywania czekolady mlecznej, która zawiera dużo cukru, w połączeniu z pozbawionym ruchu stylem życia. Teobromina, drugi występujący w czekoladzie alkaloid, podobno poprawia nastrój; wiadomo też, że rozszerza naczynia krwionośne, działa pobudzająco oraz moczopędnie. Łatwo przyswajalna dla człowieka, nawet w dużych ilościach, jest szkodliwa (a nawet śmiertelnie trująca) dla psów i kotów. U małych i średnich zwierząt wywołuje konwulsje i potrafi nawet doprowadzić do śmierci. Należy zawsze dbać, żeby nie miały one nigdy dostępu do ciemnej czekolady w żadnej postaci. Jak ostrzegają Nathaniel Bletter i Douglas C. Daly, „doniesienia o leczniczych właściwości panaceum w postaci czekolady należy traktować z pewną dozą sceptycyzmu”. Niemniej ciemna czekolada prawdopodobnie jest dla człowieka dobra. Niewątpliwie tak właśnie uważali starożytni Majowie: ich królewscy władcy podczas uczt konsumowali ogromne ilości czekolady, a jak wynika z danych archeologicznych, byli znacznie zdrowsi i żyli o wiele dłużej od swoich pozbawionych czekolady poddanych. To jest przedruk z książki autorstwa Michael Douglas Coe, Sophie Coe pt. „Prawdziwa historia czekolady”, której premiera odbędzie się 15 maja 2024 r. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji
Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksploracjach okazała się świetlna metoda badawcza – lidar. Dotychczasowe ustalenia okazały się błędne.
W tym artykule: Przełomowa metoda lidar Jak żyli Majowie? Ich megalopolis zaskakują Nowa szansa dla Gwatemali Tego nie wiedzieliśmy o Majach Marcello Canuto i Francisco Estrada-Belli obaj są archeologami i badaczami National Geographic pracującymi na Uniwersytecie Tulane. Wspólnie spędzili dekady, prowadząc badania w dżunglach Ameryki Środkowej. Z odkrywaniem skarbów starożytnej cywilizacji Majów wiązały się wyczerpujący upał i wilgoć. A dodatkowo spotkania ze śmiercionośną przyrodą i uzbrojonymi wandalami. Cywilizacja ta rozwijała się przez tysiące lat, a następnie w tajemniczy sposób zniknęła pod gęstym lasem. Co ciekawe, archeolodzy dokonali swojego największego odkrycia nie w terenie, a siedząc przy komputerze w klimatyzowanym biurze w Nowym Orleanie. Przełomowa metoda lidar Marcello Canuto otworzył zdjęcie lotnicze lasu w północnej Gwatemali. Początkowo na ekranie nie było widać nic poza wierzchołkami drzew. Jednak zdjęcie zostało wykonane przy użyciu technologii zwanej lidar (z ang. skrót od „wykrywanie światła i określanie odległości”). Jak to działa? Najpierw na samolotach są montowane urządzenia wyposażone w laser. Wystrzeliwują w dół miliardy impulsów świetlnych, a następnie mierzą te, które odbijają się z powrotem. Tylko część z nich przenika przez liście, ale to zapewnia wystarczającą ilość danych, aby stworzyć obraz dna dżungli. Za pomocą kilku kliknięć Canuto cyfrowo usunął roślinność, aby odsłonić trójwymiarowy obraz ziemi. Do tej pory uważano, że region, który oglądali, był w większości niezamieszkany. Nawet u szczytu cywilizacji Majów ponad 1100 lat temu. To, co wyglądało jak zwykłe zbocza wzgórz, zostało wyrzeźbione przez zbudowane przez człowieka tarasy rolnicze i kanały irygacyjne. Z kolei to, co wydawało się małymi górami, było w rzeczywistości dużymi piramidami zwieńczonymi ceremonialnymi budynkami. Osady, które pokolenia archeologów uważały za regionalne stolice, były zaledwie przedmieściami znacznie większych miast prekolumbijskich, połączonych brukowanymi autostradami. Thomas Garrison, archeolog i badacz National Geographic, przeglądał dane mniej więcej w tym samym czasie. Był zdumiony tym, co zobaczył. – Myślę, że czuliśmy coś podobnego do tego, co czuli astronomowie, gdy po raz pierwszy spojrzeli przez Teleskop Hubble'a i zobaczyli te wszystkie puste przestrzenie, które nagle wypełniły się gwiazdami i galaktykami – mówi. – Oto była ta rozległa dżungla, o której wszyscy myśleli, że jest prawie pusta. A potem, kiedy odsunęliśmy drzewa, wszędzie były ludzkie ślady. Majowie składali krwawe ofiary na cześć „umierającego” boga. Rytuał miał związek z zaćmieniem Słońca Majowie wierzyli, że podczas zaćmienia Słońca umiera ich bóg. Aby go uratować, upuszczali sobie krew, którą następnie palili, aby uratować bóstwo. Jak żyli Majowie? Ich megalopolis zaskakują Zastosowanie metody lidar rewolucjonizuje wykopaliska archeologiczne na terenach zamieszkanych niegdyś przez Majów. Nie tylko prowadzi badaczy do obiecujących miejsc, ale także daje im szerszy obraz starożytnego krajobrazu. Dziesiątki badań lidarowych podważyły ugruntowane od dawna wyobrażenia o cywilizacji, która rozwijała się w jednym z najmniej gościnnych regionów Ziemi. – Prawie nie da się przecenić, w jakim stopniu lidar zmienia archeologię – mówi Edwin Román-Ramírez, archeolog z Gwatemali. – Zawsze będziemy musieli kopać, aby zrozumieć ludzi, którzy zbudowali te konstrukcje, ale ta technologia pokazuje nam dokładnie, gdzie i jak to robić. Otrzymane obrazy obalają pogląd mówiący, że niziny Majów były słabo zaludnionym krajobrazem, usianym kilkoma rozproszonymi i autonomicznymi państwami-miastami. Każde nowe badanie lidarowe coraz wyraźniej pokazuje, że Majowie byli cywilizacją o zdumiewającej skali i złożoności. Ich megalopolis z milionami rolników, wojowników i budowniczych posiadały niezwykłe infrastruktury. Nowa szansa dla Gwatemali Dla Gwatemali, kraju, który jest ubogi gospodarczo, ale posiada liczne skarby kulturalne i ekologiczne, odkrycia oferują ekscytującą perspektywę. Wiele z nich może stać się centralnym punktem przemysłu kulturalnego i ekoturystycznego. To z kolei mogłoby pomóc wytyczyć zrównoważoną ścieżkę wyjścia z ubóstwa. Jednak dla Estrady-Belli, Romána-Ramíreza i innych gwatemalskich archeologów i ekologów zaawansowane technologicznie zdjęcia ujawniły także bardziej niepokojący scenariusz, który może sprawić, że te plany staną się dyskusyjne. Charakterystyczne ślady rabusiów, drwali, grabieżców ziemi i handlarzy narkotyków, pokazują, że oblegają oni drugi co do wielkości pozostały las tropikalny w obu Amerykach. Wielu Gwatemalczyków obawia się, że mogą przegrać wyścig o wysoką stawkę, którego celem jest ochrona krajobrazów i skarbów. Duża część najważniejszego dziedzictwa kulturowego kraju jest chroniona w Rezerwacie Biosfery Majów. Obszar jest połączeniem parków narodowych, rezerwatów dzikiej przyrody i koncesji leśnych. Mieszkańcy pozyskują z nich drewno i inne dary lasu. Rezerwat zajmujący około jednej piątej terytorium Gwatemali jest też domem dla jaguarów i ary szkarłatnej. Można tam także spotkać setki innych gatunków ptaków, motyli, gadów i ssaków. W przeciwieństwie do bardziej suchych kolebek cywilizacji, takich jak Egipt i Mezopotamia, wilgotne lasy Ameryki Środkowej rzadko kiedy łatwo zdradzają swoje pogrzebane tajemnice. W połowie XIX wieku amerykański pisarz John Lloyd Stephens i jego brytyjski towarzysz, artysta Frederick Catherwood, badali niektóre z opuszczonych miast Majów na meksykańskim półwyspie Jukatan. Ich opisy i rysunki zarośniętych piramid i pałaców przyciągnęły innych badaczy. Jednak po dekadach kopania archeologom udało się otworzyć tylko kilka małych okienek na świat Majów. W Chichén Itzá odkryto wyjątkową rzeźbę wojownika. Ma hełm w kształcie węża Na terenie jednego z 7 nowych cudów świata dokonano interesującego odkrycia. Archeolodzy pracujący w Chichén Itzá na meksykańskim Jukatanie trafili na rzeźbę przedstawiającą głowę wojo... Tego nie wiedzieliśmy o Majach W 2009 roku archeolodzy Diane i Arlen Chase, obecnie pracujący na Uniwersytecie w Houston, spróbowali czegoś nowego w Caracol, starożytnym mieście w Belize, w którym wykopaliska prowadzili od 1985 roku. Coraz częściej montowano skanery lidar, początkowo używane do meteorologii i śledzenia ciał niebieskich. Urządzenia podczepiano do samolotów w celu ułatwienia mapowania i pomiarów. – Na początku projektu myśleliśmy, że Caracol to tylko kilka piramid i grup świątyń – mówi Arlen Chase. – Ale kiedy zbadaliśmy za pomocą lidaru obszary peryferyjne, odkryliśmy, że w rzeczywistości było to ogromne, misternie zaplanowane miasto. Metropolię prawdopodobnie zamieszkiwało co najmniej 100 000 ludzi, czyli prawie dwukrotnie więcej niż dzisiejsza populacja Belize City. Odkrycia Chase’ów uświadomiły innym archeologom potencjał tej technologii. W 2021 r. wykopaliska przeprowadzone na podstawie danych z Pacunam przyniosły niespodzianki nawet w Tikal, największym stanowisku archeologicznym w Gwatemali. Miasto było co najmniej czterokrotnie większe, niż wcześniej sądzono. Ustalono też, że było częściowo otoczone potężnym przekopem i ciągnącym się kilometrami murem obronnym. Na miejscu odkryto dużą piramidę i tajemniczy kompleks powiązany z kulturą Teotihuacan. – Znalezienie nowych, ważnych zabytków w sercu Tikal – jednego z najintensywniej badanych miejsc na obszarze Majów – pokazuje, jak wiele drzwi otwiera lidar – mówi Román-Ramírez, który kieruje projektem archeologicznym South Tikal. – Odkrywamy obiekty, których nie mogliśmy dostrzec nawet wtedy, gdy po nich chodziliśmy. Źródło: National Geographic (cały artykuł w oryginale). Opracowanie: Mateusz Łysiak
Imponujące odkrycie w Panamie. W grobowcu znajdowały się skarby historycznego lorda
Odkryć skarb to marzenie nie tylko archeologów. Badacze w Panamie mieli sporo szczęścia. Trafili bowiem na świetnie zachowane kolekcje drogocenności z VIII w. n. e.
W tym artykule: Wyjątkowy skarb w grobowcu Kogo pochowano z kosztownościami? Wyjątkowe miejsce w Panamie Kolejne odkrycia archeologiczne dowodzą, że skarby poukrywane w grobowcach nie są domeną jedynie legend i filmów o Indianie Jonesie. Grzebanie zmarłych wraz z kosztownościami było powszechne w wielu miejscach na świecie. Między innymi w Ameryce Południowej. Przypomina o tym ostatnie znalezisko badaczy prowadzących wykopaliska w Panamie. Wyjątkowy skarb w grobowcu Mowa o grobowcu w Parku Archeologicznym El Caño, położonym w prowincji Coclé. Wewnątrz komory odkryto prawdziwe bogactwo ofiar pogrzebowych, w tym artefakty wykonane z ceramiki oraz złota. Grobowiec prawdopodobnie został wybudowany około 750 roku n.e. Według archeologów odkrycie to rzuca nowe spojrzenie na to, jak żyły wyższe klasy społeczeństwa Coclé w czasach sprzed najazdu hiszpańskich kolonizatorów. Wspomniany grobowiec jest szczególnie intrygujący. Po badaniach okazało się, że był on używany jako miejsce pochówku nie raz, a wiele razy. Odkrycie jest owocem trwającego projektu archeologicznego w parku. Jego głównym celem jest zbadanie właśnie grobu nr 9, na którego zawartość składa się: 5 napierśników, 2 pasy ze złotych koralików, 4 bransoletki, 2 kolczyki w kształcie postaci ludzkich, kolczyk w kształcie krokodyla, naszyjnik z okrągłych koralików, dwa dzwonki, bransoletki, spódnica wykonana z psich zębów, zestaw kościanych fletów. Kogo pochowano z kosztownościami? Wszystkie te przedmioty są świadectwem kulturowego i społecznego bogactwa społeczności Coclé. Imponująca kolekcja najprawdopodobniej należała do dorosłego mężczyzny o wysokim statusie. Julia Mayo, dyrektorka Fundacji El Caño i liderka projektu, przypomina, że mężczyzna nie jest jedynym pochowanym w grobowcu. Z uwagi na trwające prace wykopaliskowe archeolodzy nie są jednak w stanie określić dokładnej liczby pogrzebanych. Już sam zwyczaj grzebania większej liczby osób w tym samym grobowcu dostarcza cennych informacji na temat wierzeń i rytuałów pogrzebowych lokalnej społeczności. Wspomnianego bogacza pochowano twarzą w dół, co jest zwyczajową praktyką w tej kulturze. Co ciekawe, mężczyzn często grzebano też na szczątkach kobiet. Grobowiec Pierwszego Cesarza Chin nadal jest owiany tajemnicą. Skrywa niezwykły skarb Grobowiec pierwszego cesarza Chin jest uważany za jedno z największych archeologicznych odkryć w historii. Zawiera on niezwykłe skarby, które do dziś pozostają niewidoczne dla oka. Wyjątkowe miejsce w Panamie Miejsce w którym znajduje się dziś Park Archeologiczny El Caño zbudowano około 700 r. n.e. Teren opustoszał około 1000 r. n.e. Setki lat później okazało się, że archeolodzy mają tam pełne ręce roboty. Park jest często kojarzony z kamiennymi monolitami datowanymi na lata 700–1000 n.e. Amerykański odkrywca Hyatt Verrill po raz pierwszy zdał sobie sprawę ze znaczenia tego miejsca w 1925 roku, kiedy odkrył monolity nad rzeką Rio Grande. Oprócz słynnych monolitów w parku zachował się też cmentarz i teren ceremonialny z drewnianymi konstrukcjami. Odkrycie to wyróżnia się wyjątkowością i dostarcza cenny wgląd w praktyki pogrzebowe ówczesnych mieszkańców prowincji Coclé. Źródło: Ministerstwo Kultury Panamy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ciekawostki o Panamie. 30 faktów na temat kraju nad dwoma oceanami
Ciekawostki o Panamie – symbolicznym łączniku pomiędzy Ameryką Północną a Południową. Wąski przesmyk, kojarzący się głównie z Kanałem Panamskim, który na początku XX wieku zrewolucjonizował transport morski pomiędzy oceanami: Atlantykiem i Pacyfikiem.
W tym artykule: Historia Panamy Kanał Panamski Ludność Panamy Kuchnia Panamy Ciekawostki o Panamie O tym, jak zaplanować wyjazd o Panamy, przeczytasz w naszym serwisie. Panama to prawdziwa mekka wielbicieli sportów wodnych. Warunki do uprawiania żeglarstwa, nurkowania czy surfingu są tu wymarzone. Wspaniała pogoda niemal przez cały rok, piękne piaszczyste plaże, palmy, czysta błękitna woda. Warto odwiedzić m.in. składający się z dziesięciu wysp archipelag wysp Bocas del Toro czy wyspę Santa Clara. Surferzy i nurkowie upodobali sobie z kolei plażę Catalina. Koniecznie trzeba odwiedzić też archipelag San Blas, a także parki narodowe: Coiba, La Amistad, Soberania, Chagres czy położony na granicy z Kolumbią – Darien. Wszystkie zasługują na miano tropikalnych rajów. Oto największe ciekawostki o Panamie. Historia Panamy Jako niepodległy kraj Panama istnieje od 1903 roku. Wcześniej była ona częścią Kolumbii, a od XVI do początku XIX wieku – kolonią hiszpańską. W czasach prekolumbijskich na tych terenach mieszkali głównie Czibczowie. Niepodległość Panamczycy zawdzięczają w dużej mierze Amerykanom, którzy na przełomie XIX i XX wieku mocno wspierali ruch separatystyczny. Rzecz jasna nie robili tego z pobudek idealistycznych. Z dużo mniejszą od Kolumbii Panamą łatwiej było negocjować. Już po wyzwoleniu na mocy traktatu Hay–Bunau-Varilla z 1903 roku Stanom Zjednoczonym przyznano wieczystą dzierżawę Strefy Kanału Panamskiego i prawo stacjonowania na terenie Panamy wojsk amerykańskich. Amerykanie wielokrotnie w historii wpływali na sprawy wewnętrzne Panamy. Ich interwencje nasiliły nastroje antyamerykańskie, które przybrały na sile w latach 70. XX wieku, w czasie rządów generała Omara Torrijosa. W 1979 roku (na podstawie układu z 1977 roku) Strefa Kanału Panamskiego została znacjonalizowana, a Amerykanie musieli się z niej wycofać. Przez kolejne 20 lat oba kraje wspólnie sprawowały kontrolę nad Strefą. Obecnie zarządza nią jedynie Panama. W 1983 roku dyktatorskie rządy w kraju objął generał Manuel Noriega, który wcześniej opłacany był przez amerykańską Centralną Agencję Wywiadowczą (CIA). To Amerykanie wynieśli go do władzy i to ich interesy początkowo reprezentował. Z czasem jednak Noriega zmienił front, co sprowadziło na kraj kolejną interwencję USA w 1989. Generała aresztowano i zastąpiono prezydentem Guillermo Endarą. Współczesna Panama to jeden z najszybciej rozwijających się krajów obu Ameryk. Stolica, Panama City, to efektowne, nowoczesne i coraz bogatsze miasto. Jednocześnie w kraju wciąż utrzymują ogromne nierówności społeczne. Kanał Panamski To jedna z najważniejszych dróg morskich świata. Jego długość to 81,6 km. Powstawał w latach 1904–1914, a oficjalnie otwarty został w 1920 roku. Budowa kanału znacznie skróciła czas żeglugi między wschodnim wybrzeżem Ameryki i Europą, a zachodnim wybrzeżem Ameryki i Azją Wschodnią. Wcześniej żeglarze musieli opływać Amerykę Południową wokół Przylądka Horn. Pierwsze prace nad przekopem prowadzili w latach 80. XIX wieku Francuzi. Na początku XX wieku dokończyli je Amerykanie, którzy też przejęli nad inwestycją pełną kontrolę. W kolejnych latach Kanał zapewnił im gigantyczne zyski. Dzięki tej inwestycji droga morska z Nowego Jorku do San Francisco skróciła się aż o 14,5 tys. km. Podczas budowy Kanału Panamskiego zmarło 25 tysięcy robotników. Przez ponad sto lat funkcjonowania Kanał był kilkakrotnie poszerzany, pogłębiany i rozbudowywany. Dzięki temu dziś przepływać mogą przez niego jednostki o szerokości 49 m, długości całkowitej 366 m i zanurzeniu 15 m. Przepustowość szlaku to obecnie 14 tys. statków rocznie. W 2025 roku ma ona wzrosnąć dwukrotnie. Najwęższa część Kanału to tzw. wykop Culebra, szeroki na 91,4 m. Co ciekawe, pomysł na przekopanie Przesmyku Panamskiego wcale nie narodził się w XX wieku. Jako pierwszy chciał tego dokonać hiszpański konkwistador Alvaro de Saavedra – już w roku 1529. „Polska Wenecja” podbija serca zagranicznych turystów. Ogromny wzrost zainteresowania W 2020 roku walczyła o tytuł najlepszej europejskiej destynacji, dziś „Polska Wenecja” stała się nowym ulubionym kierunkiem brytyjskich turystów. Dane mówią same za siebie. Ludność Panamy 2/3 mieszkańców Panamy stanowią Metysi, czyli ludność mieszana – potomkowie rdzennych narodów oraz białych (głównie Hiszpanów). 12% stanowią rdzenni mieszkańcy, głównie lud Kuna, ale też potomkowie m.in. Czibczów i Arawaków, zlokalizowani na Wybrzeżu Karaibskim. 9% to potomkowie niewolników z Afryki, po ok. 7%: mulaci oraz biali. 60% mieszkańców to katolicy, 23% – protestanci, głównie zielonoświątkowcy. Prawie 1/5 (ponad 700 tys.) mieszkańców 4-milionowej Panamy mieszka w stołecznym Panama City Urzędowym językiem Panamy jest język hiszpański, ale dość dobrze znany – co nie jest w tym regionie normą – jest też angielski. Kuchnia Panamy Podstawą jadłospisu Panamczyków są dania z mięsem (głównie kurczakiem) i ryżem. Często jada się też owoce morza i ryby. Najpopularniejsze z nich to pargo rojo i corvina. Uwielbianą przez Panamczyków przekąską jest tamal – gotowane na parze danie, na które składają się liście kukurydzy nadziewane mięsno-mącznym farszem. Poza tym wszędzie znajdziemy empanady – twarde pierożki, zwykle z nadzieniem mięsnym, patacones (smażone „frytki” z bananów) czy ceviche (danie z surowej ryby i m.in. soku z limonki). Najpopularniejszy panamski alkohol to Seco Herrerano. To trzykrotnie destylowany rum z trzciny cukrowej o mocy – przeważnie – 35 proc. Ze słodkich przekąsek jada się hojaldras, czyli bułeczki posypane cukrem i cynamonem. Ciekawostki o Panamie Panama nie posiada własnej waluty; w użyciu jest dolar amerykański. Liczący sobie 3474 m n.p.m. Volcan de Chiriqui to najwyższy szczyt w Panamie. Jak sama nazwa wskazuje, to wygasły wulkan. Flaga Panamy ma bogatą symbolikę. Kolor biały oznacza pokój. Prostokąty czerwony i niebieski symbolizują partie konserwatywną oraz liberalną. Niebieska gwiazda to czystość, a czerwona – prawo. Miasto Panama założył w 1519 roku hiszpański konkwistador Pedro Arias de Avila. U wybrzeży Panamy nietrudno spotkać rekina. Dlatego też wszelkie ostrzeżenia o ich pojawieniu się w lokalnych wodach należy traktować z pełną powagą. Diablo Rojo – tak nazywane są słynne lokalne autobusy. Kupione wiele lat temu od Amerykanów i mocno zdezelowane, dziś są wręcz jednym z symboli kraju. Panama to jedyny kraj na świecie, w którym wschód słońca można oglądać od strony Pacyfiku, zaś zachód – od Atlantyku. I to z jednego miejsca. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Gwatemala i Belize. 3-tygodniowy wypad do Ameryki Środkowej
Dlaczego łączyć te dwa kraje? Bo ze sobą sąsiadują i łatwo przedostać się z jednego do drugiego. Na podróż do Gwatemali i Belize wybieramy się wraz z Agnieszką Kołodziejską, popularną dziennikarka Radia ZET i prowadzącą program telewizyjny „Polacy za granicą".
W tym artykule: Gwatemala i Belize Co zobaczyć w Gwatemali? Co zobaczyć w Belize? Z Agnieszką Kołodziejską odwiedziliśmy już Alaskę i Nowy Orlean. Tym razem popularna dziennikarka Radia ZET zabiera nas w podróż do Ameryki Środkowej, gdzie czekają na nas fantastyczna Gwatemala i Belize. Gwatemala i Belize Powierzchnia obydwu odpowiada powierzchni mniej więcej połowy Polski. Wniosek? Można je w krótkim czasie zjechać wzdłuż i wszerz. Z takiego założenia wyszłam, planując trzytygodniowy wypad w tamten region i… nie udało mi się zobaczyć nawet połowy tego, co zaplanowałam. To często popełniany błąd podczas planowania podróży. Wydaje nam się, że jak sobie wszystko idealnie zaplanujemy, to potem wystarczy, że będziemy trzymać się planu. Gwatemala to tak zaskakujący kraj, że wszystkie plany ułożone przed wyjazdem można posłać w diabły. I zdać się na to, co przyniosą kolejne dni. I tak było w moim przypadku. Wylądowałam w Guatemala City po 33 godzinach podróży z Warszawy, wypłaciłam trochę quetzali i ruszyłam w nieznane. Quetzal, nazwa gwatemalskiej waluty pochodzi od nazwy ptaka żyjącego w lasach Ameryki Środkowej. Podobno ta piękna ptaszyna o karmazynowym brzuszku nie przeżyje doby w niewoli. Mam wrażenie, że dokładnie tak samo było z gwatemalskimi pieniędzmi. Banknoty wylatywały mi z portfela jeden po drugim, jakby im było za ciasno. Chcę przez to powiedzieć, że w Gwatemali jest drogo. A przynajmniej jeśli porównać ją z kosztami podróżowania po Azji Południowo-Wschodniej, którą tak sobie ukochałam. W ubiegłym roku w Wietnamie udawało mi się zjeść śniadanie za 35 tysięcy dongów czyli niecałe 6 złotych. W Warszawie mam miejscówkę, w której za 20 złotych dostaję dwie parówki, jajecznicę, trochę pomidora, masło i pieczywo. W Gwatemali śniadanie na mieście to już wydatek 60 quetzali czyli ponad 30 złotych. Co ciekawe dokładnie tyle samo kosztuje butelka całkiem niezłego gwatemalskiego rumu, a więc po co jeść śniadanie? Rajska Gwadelupa. Kiedy jechać na francuską wyspę na Karaibach Feerie kolorów, tropikalne plaże, aromatyczna kuchnia kreolska. Gwadelupa to jeden z najciekawszych departamentów zamorskich Francji. Co zobaczyć w Gwatemali? Gwatemala to przede wszystkim wulkany. Jeśli pojedziecie nad leżące w wulkanicznej kalderze i otoczone trzema wulkanami jezioro Atitlan, wspomnicie moje słowa: to miejsce jest magiczne. Nieważne, jak wielki jest twój jet lag czy ile piw wypiłeś poprzedniego wieczoru w jednej z rozlicznych knajp. I tak wstaniesz na wschód słońca, bo czegoś takiego jeszcze nie widziałeś. O świcie nad brzegiem jeziora zbierają się okoliczni mieszkańcy. Głównie kobiety i dzieci. Zaczynają od kąpieli, a potem robią pranie, używając kamieni jako tarek. Dlaczego kąpią się i piorą w jeziorze? Ponieważ ich domy nie mają kanalizacji. Podobno nie ma takiego miejsca, z którego można zobaczyć całe jezioro. Nie szkodzi. I tak każdego ranka siedziałam na pomoście i patrzyłam przed siebie jak zahipnotyzowana. Pisarz Aldous Huxley porównywał jezioro Atitlan do włoskiego Como. Nazwał je jednym z najpiękniejszych na świecie i powiedział o nim: „To naprawdę za dużo dobrego”. Kiedy opuszczasz Atitlan, chcesz już tylko więcej i więcej. Więcej wulkanów, więcej dżungli, więcej widoków zapierających dech w piersiach. I dostajesz je. Zarówno na wybrzeżu Pacyfiku, gdzie na plażach z czarnym wulkanicznym piaskiem surferzy łapią fale, jak i w głębi kraju, w Tikal, które jest największym świadectwem kultury majańskiej w Ameryce Środkowej. Albo podczas wspinaczek na wulkany, w trakcie których można być świadkiem ich majestatycznych wybuchów. Co zobaczyć w Belize? Kiedy już uznasz, że potrzebujesz odpoczynku na karaibskiej plaży, po prostu przekraczasz gwatemalsko-belizeńską granicę w Melchor de Menecos, skąd nad Morze Karaibskie masz już tylko 120 km. A tam? „Last night I dreamt of San Pedro”, czyli miasteczko na wyspie Ambergris Caye, o którym śpiewała Madonna w piosence „La isla bonita”. Wyspiarskie życie uzależnia i rozleniwia. Hipnotyzujący szum palm nad głową i rum szumiący w głowie sprawiają, że kompletnie poddajesz się temu, co nazywa się tu „caribbean vibe”. Ale nie prześpij całego pobytu i nie zapomnij o tym, że u wybrzeży Belize znajduje się słynna Blue Hole. Głęboka na 124 metry i szeroka na 300 metrów morska jaskinia w Morzu Karaibskim otoczona rafą koralową przyciąga nurków z całego świata. Jeśli masz wolne 400 dol. i uprawnienia nurkowe, zejdziesz na 40 metrów i poczujesz dreszcz. Dreszcz czasem powodowany niższą temperaturą wody na tej głębokości, czasem bliskością przepływającego obok rekina rafowego, a czasem świadomością, że pod tobą na dnie leży ponad 100 ciał ludzi, którzy z jakiegoś powodu utonęli w Blue Hole. To było jedno z najwspanialszych doświadczeń tej podróży. Jest coś metafizycznego w tej ciszy, w której słyszysz wyłącznie własny oddech. Siedzę w gwarnej kawiarni w zatłoczonym centrum Warszawy. Zamykam oczy i przypominam sobie tamten dzień. To trwa chwilę. Zaraz otrząsam się ze wspomnień, wstaję i wychodzę, bo wiem, że muszę zacząć planować kolejną podróż. Gwarna kawiarnia w zatłoczonym centrum Warszawy jest dobra tylko na moment. Posłuchaj również wideopodcastu z Agnieszką Kołodzejską. Nagranie znajdziesz w tym artykule. Nasz ekspert Agnieszka Kołodziejska Jej największą miłością jest radio, ale romansuje też z telewizją. Związana z Radiem ZET i Telewizją POLSAT, gdzie prowadzi program „Polacy za granicą". Prywatnie kocha podróże. Odwiedziła 61 krajów. A może 62. Gubi się w obliczeniach. Najszczęśliwsza, gdy czuje piasek pod stopami i słońce na twarzy.
Stolica Azteków Tenochtitlán odtworzona w trójwymiarze. Widoki zapierają dech w piersiach [GALERIA]
Tenochtitlán, stolica Azteków, której gruzy znajdują się pod współczesnym miastem Meksyk, jeszcze 500 lat temu była jednym z największych miast świata. Eksperci odtworzyli ją w trójwymiarze. Obrazy są spektakularne.
W tym artykule: Tenochtitlán – jedno z największych miast świata Rozplanowanie stolicy Azteków Trójwymiarowa rekonstrukcja Tenochtitlán Aztekowie – kim byli? Tenochtitlán – jedno z największych miast świata Tenochtitlán założono około 1325 roku n.e. Stało się to w miejscu, gdzie, według legendy, ukazał się Aztekom orzeł. Siedział na kaktusie i konsumował węża. Lud ten poszukiwał miejsca na swoją siedzibę. Uznał, że jest to odpowiednie miejsca do zamieszkania. Tyle legenda. Początkowo mała osada na wyspie jeziora Texcoco w ciągu zaledwie dwóch stuleci zmieniła się nie do poznania. Tenochtitlán rozrosło się w wielkie miasto. Stało się ważnym ośrodkiem politycznym, religijnym i handlowym. Naukowcy spierają się do dzisiaj, ile mogło mieszkać w nim osób. Według szacunków było to od kilkuset tysięcy osób do nawet miliona. Rozplanowanie stolicy Azteków W centralnej części miasta wznosiła się wielka piramida schodkowa Teocalli z dwiema świątyniami na szczycie. Były poświęcone Huitzilopochtli (bóg wojny i słońca) i Tlalocowi (bóg płodności i deszczu). Do dziś można podziwiać jej ruiny. Obok znajdowała się świątynia Quetzalcoatla (Pierzastego Węża, jeden z kluczowych bogów Azteków). Piramid było jednak więcej i były poświęcone innym bogom. W sąsiedztwie kompleksu ceremonialnego władca miał olbrzymi pałac. Ściana z ludzkich czaszek w Meksyku. Konstrukcja ma związek z azteckim mitem Kilka lat temu w stolicy Meksyku odkryto pierwszy fragment konstrukcji, która składała się z ludzkich czaszek. Wiele z nich należało do kobiet. Naukowcy sugerują, że ściana ma związek z ... Dalej znajdowała się dzielnica rezydencjonalna, w której mieszkali możni, arsenały i budynku użyteczności publicznej. Zewnętrzną część miasta stanowiły dzielnice zamieszkiwane przez kupców, rzemieślników i rolników. Tenochtitlán było połączone groblą z Tlatelolco. Tam usytuowany był wielki plac – targowisko, gdzie sprzedawano lub wymieniano produkty z nawet bardzo odległych rejonów. Kres miastu położył najazd konkwistadorów – Hiszpanów, w XVI wieku. Trójwymiarowa rekonstrukcja Tenochtitlán Trójwymiarowe obrazy ukazujące stolicę Azteków wykonał w ramach projekty „Portret Tenochtitlán” zespół kilkunastu ekspertów pod kierunkiem artysty duńskiego pochodzenia, Thomasa Kole’a. Prace trwały ponad półtora roku. Odtworzono stolicę u szczyty jej potęgi w 1518 roku, na kilka lat przed jej zniszczeniem przez konkwistadorów, czyli hiszpańskich najeźdźców. Wówczas była to część imperium, które liczyło około 5 mln osób. Aztekowie – kim byli? Pochodzenie Azteków nadal jest niejasne. Prawdopodobnie początkowo byli myśliwymi i zbieraczami zamieszkującymi północny Płaskowyż Meksykański. Potem, w XII wieku migrowali ku Ameryce Środkowej. Być może było to związane z upadkiem cywilizacji Tolteków. Nazwa „Aztekowie” prawdopodobnie nawiązuje do ich pochodzenia. Wywodzi się od słowa od Aztlán, co tłumaczone jest jako „Biała Ziemia”, „Ziemia Białych Czapli” lub „Miejsce Czapli”. Aztekowie byli wojowniczym ludem. Szczególnie okrutna była ich praktyka składania ofiar z ludzi poprzez wydzieranie serca, obdarcie żywcem ze skóry lub dekapitację. Ofiara z ludzi towarzyszyła również… rytualnej grze w piłkę zwanej pokatok. Cywilizacja aztecka upadła po podboju Europejczyków. W ten sposób przepadło mnóstwo cennych źródeł pisanych, które były najczęściej bezwzględnie niszczone przez konkwistadorów i katolickich duchownych. Źródła: A portait of Tenochtitlan Michałowski K. (red.), Encyklopedia sztukia starożytnego, Warszawa 1974 praca zbiorowa, Mitologia. Mity i legendy świata, Warszawa 2009 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wiadomo, kto mieszkał w Machu Picchu. To nie byli tylko Inkowie
Najnowsze badania rzucają nowe światło na społeczność zamieszkującą Machu Picchu. Jak się okazuje, mogła być dość „kosmopolityczna”.
W tym artykule: Machu Picchu odsłania kolejne tajemnice Kto mieszkał w Machu Picchu? Ciekawostki o Machu Picchu Ruiny Machu Picchu znajdują się na wysokości około 2090–2400 m n.p.m. w peruwiańskich Andach. To jedno z najcenniejszych odkryć archeologicznych nie tylko w Peru, ale i całej Ameryce Południowej. Zaskakiwać może fakt, że pozostałości inkaskiego miasta odnaleziono dopiero na początku XX w. Dokładnie 24 lipca 1911 r. Dokonał tego Hiram Bingham, amerykański odkrywca, historyk i naukowiec wykładający na prestiżowym Uniwersytecie Yale. Machu Picchu odsłania kolejne tajemnice Jako że Machu Picchu jest stosunkowo świeżym odkryciem, badacze co jakiś czas docierają do nowych faktów związanych z tą historyczną społecznością. Niedawno naukowcy ustalili, że w rzeczywistości miasto mogło być starsze, niż pierwotnie zakładano. Według dokumentów spisanych przez hiszpańskich konkwistadorów wzniesiono je mniej więcej w połowie XV w. Antropolodzy z Yale twierdzą jednak, że Machu Picchu stanęło kilkadziesiąt lat wcześniej. Nie tylko wiek Machu Picchu pozostaje kwestią sporną. Najnowsze badania sugerują, że pochodzenie społeczności również nie jest oczywiste. Analiza DNA z pochówków wykazuje, że nie wszyscy mieszkańcy byli Inkami. Naukowcy poszli nawet o krok dalej i nazwali Machu Picchu „kosmopolitycznym miastem”. Wygląda na to, że rzeczywiście tak było. Oczywiście na miarę ówczesnych czasów i trudnej lokalizacji. Machu Picchu zamieszkiwali nie tylko członkowie rodziny królewskiej i elity, ale także służący oraz robotnicy. Jak się okazuje, przedstawiciele niższych warstw społecznych nie pochodzili z tego samego regionu. Cytowany przez serwis phys.org.Jason Nesbitt, profesor nadzwyczajny archeologii na Tulane University School of Liberal Arts, podkreśla, że analiza genetyczna dotyczyła wyłącznie szczątków tzw. ludności pomocniczej, nie arystokracji. Kto mieszkał w Machu Picchu? W ramach badań naukowcy porównali DNA 34 osób pochowanych w Machu Picchu z materiałem genetycznym pozyskanym w innych miejscach dawnego imperium Inków. Aby ustalić stopień ich pokrewieństwa, wykorzystano również genomy współczesnych mieszkańców Ameryki Południowej. Analiza wykazała, że pochowani pochodzili z różnych miejsc. Najbardziej odległe tropy prowadzą aż do Amazonii. Co ważne, zmarli rzadko kiedy dzielili to samo DNA. Oznacza to, że trafiali do Machu Picchu pojedynczo, a nie całymi rodzinami czy grupami społecznymi. – Genetyka nie przekłada się na pochodzenie etniczne czy podobne relacje, ale pokazuje, że ludzie mieli różne pochodzenie w różnych częściach Imperium Inków – tłumaczy profesor Nesbitt. Badanie wpisuje się w większy projekt naukowy, mający na celu połączenie tradycyjnych technik archeologicznych z nowymi technologiami i sposobami analiz. W ten sposób badacze chcą lepiej zrozumieć dotychczasowe odkrycia w Machu Picchu. Cuzco, czyli pępek świata. Co wiemy o owianej legendą stolicy państwa Inków? Cuzco przez 200 lat było stolicą wielkiego imperium Inków, ale artefakty świadczą o tym, że tereny te były zamieszkałe już tysiąc lat przed naszą erą. Cuzco jest też miejscem założen... Ciekawostki o Machu Picchu Machu Picchu to jedna z najważniejszych atrakcji turystycznych w Peru. Wycieczka w Andy wymaga nie tylko odpowiedniej kondycji, ale też nakładów finansowych. Zwłaszcza jeśli mówimy o osobach podróżujących z odległej Europy. Sam lot do Peru może kosztować około 5 tys. zł w dwie strony. Co warto wiedzieć przed zwiedzaniem inkaskiego miasta? Zaskakiwać może to, że tak naprawdę nigdy nie było zaginione. Tak, świat usłyszał o nim dzięki amerykańskiemu wykładowcy, ale lokalni mieszkańcy doskonale wiedzieli, że w Andach znajdują się historyczne ruiny. Oto inne ciekawostki o Machu Picchu: Machu Picchu jest odporne na trzęsienia ziemi. Inkowie wznosili jego kamienne mury bez użycia zaprawy. Machu Picchu znaczy „Stara Góra”. Na miejscu można otrzymać stempel do paszportu. W obrębie ruin znajdują się dwa szczyty, które można zdobyć. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji?
Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Środkowej, najbardziej monumentalne znajdziemy w Meksyku. Co wiemy o miastach Majów?
W tym artykule: Kim byli Majowie? Gdzie mieszkali Majowie? Miasta Majów: Chichén Itzá Miasta Majów: Teotihuacán Miasta Majów: Calakmul Miasta Majów: ciekawostki Majowie stworzyli jedną z najlepiej rozwiniętych cywilizacji Mezoameryki. Ten starożytny lud zamieszkiwał tereny obecnych Gwatemali, Belize, Hondurasu, Salwadoru i południowego Meksyku. Ich kultura rozwinęła się w okresie preklasycznym (2000 p.n.e. - 250 n.e.), a szczyt rozwoju przypadł na lata 250 n.e. - 900 n.e. W tym artykule poznasz najbardziej znane miasta Majów. Kim byli Majowie? Byli znani ze swojej zaawansowanej wiedzy astronomicznej, matematycznej i architektonicznej. Najważniejszymi osiągnięciami Majów były ich system pisma (hieroglify, a nieco później wdrożyli pismo sylabiczne i głoskowe) oraz słynny kalendarz, który opierał się o sprzężenie cyklu rytualnego (260-dniowego) i słonecznego (365-dniowego). Przedstawiciele tej cywilizacji znali również cyfrę 0 i opracowali dwudziestkowy system zapisu matematycznego. Potrafili obliczyć czas obrotu Księżyca, ustalić czas wystąpienia zaćmienia Słońca i poprawnie obliczyć długość roku słonecznego. Co więcej, w majańskich miastach powstawały nawet obserwatoria astronomiczne. Niestety, pomimo swojego olbrzymiego dorobku kulturowego, cywilizacja Majów zaczęła upadać, a miasta opustoszeć. Jedną z wielu hipotez wyjaśniających ostateczny upadek tej kultury, jest susza, która w negatywny sposób wpłynęła na rolnictwo, które było podstawą majańskiej gospodarki. Najnowsze badania wykazały nawet, jaki wpływ miały zmiany klimatyczne na konflikty społeczne i polityczne wśród Majów. Gdzie mieszkali Majowie? Majowie w czasach swojej świetności zbudowali setki, a może i tysiące majestatycznych miast. Ich pozostałości możemy dziś podziwiać m.in. na terenie Belize, Salwadoru, Gwatemali, Hondurasu i Meksyku. Niektóre z dawnych majańskich osad zapierają dech w piersiach, a zarówno naukowcy, jak i turyści doceniają kunszt i rzemiosło, z jakim budowano monumentalne budowle, taki jak piramidy schodkowe i świątynie pradawnych bogów. Majowie bardzo często budowali swoje osiedla w wysokich górach i dżunglach, jednak znajdziemy również osady, które powstały na nizinach i wybrzeżach. Ten starożytny lud był doskonale przystosowany do tych różnorodnych warunków i rozwijał skomplikowany system rolnictwa, który pozwalał im wykorzystywać zasoby naturalne Ziemi. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Warto zaznaczyć, że pomimo upadku wielu większych miast i zakończeniu okresu cywilizacji, część ludności majańskiej przetrwała i nadal zamieszkuje te regiony, kontynuując swoją wyjątkową kulturę i tradycję. Obecnie Majowie stanowią w krajach zamieszkania przede wszystkim ludność wiejską, zajmującą się rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem. Majowie mówią ponad 20 językami i dialektami, a większość z nich posługuje się również językiem hiszpańskim. Ich liczbę szacuje się na ok. 6 mln. Miasta Majów: Chichén Itzá Chichén Itzá to jedno z najpopularniejszych i najbardziej zjawiskowych miast Majów. Uznaje się je za jedno z 7 nowych cudów świata. Chociaż dziś to jedynie ruiny, ponad 1000 lat temu było to jedno z najliczniejszych miast tej prekolumbijskiej cywilizacji. Znajdowało się na Półwyspie Jukatan i zostało założone ok. IV–VI wieku. Zachowane zabytki w częściach południowej i zachodniej są związane z wczesną kulturą Majów, a w części północnej z późniejszą kulturą Tolteków. Największy rozwój miasta przypada na złotą erę cywilizacji Majów, czyli XVIII–XII wiek. Chichén Itzá zamieszkiwało wówczas nawet 90 tys. ludzi. W wieku XIII miasto straciło na znaczeniu, a w XV zostało całkowicie opuszczone. Od 1924 roku prowadzone wykopaliska pozwoliły odkryć pozostałości wielu niezwykłych zabytków. Znajdują się tu słynna piramida Majów, Świątynia Kukulkana i Świątynia Wojowników, czy El Caracol (pl. Ślimak, okrągła, szeroka wieża służąca prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych). W 1988 roku stanowisko archeologiczne w Chichén Itzá wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasta Majów: Teotihuacán Teotihuacán to jedno z największych ze wszystkich prekolumbijskich miast. Położone jest w północno-wschodniej części Kotliny Meksykańskiej, na wysokości 2300 m n.p.m., na obszarze stanu Meksyk. To ok. 40 km od stolicy kraju. Jest uważane za jedno z najważniejszych i najbardziej tajemniczych stanowisk archeologicznych na świecie. Nie wiadomo bowie, kto stworzył miasto, ani dlaczego upadło. Uważa się, że szczytowy okres rozwoju przypada na okres 150 a 600 r. n.e. Zajmowało obszar nawet 22 km2 i mieszkało tam ponad 100 tysięcy mieszkańców. Było jednym z największych ośrodków kultu religijnego w całej Mezoameryce. Najbardziej charakterystycznymi elementami miasta są ogromne piramidy, czyli Piramida Słońca i Piramida Księżyca. Ta pierwsza, z wysokością ponad 65 metrów, jest jedną z największych piramidalnych budowli w Meksyku. Druga konstrukcja natomiast jest mniejsza, ale wciąż imponująca, zwłaszcza wraz z rozległym kompleksem placów, alei i domów mieszkalnych. Miasta Majów: Calakmul Calakmul to również jedno z największych i najważniejszych stanowisk archeologicznych Majów. Starożytne miasto położone jest głęboko w dżungli na południowym-wschodzie stanu Campeche, ok. 30 km od granicy z dzisiejszą Gwatemalą. Miejscowość ta była jednym z najpotężniejszych miast tej prekolumbijskiej cywilizacji. Miasto po raz pierwszy zostało odkryte w 1931 roku z lotu ptaka, przez biologa Cyrusa L. Lundella. Według odkrywcy, który nadał nazwę temu miejscu, w języku Majów miało znaczyć „Miasto Dwóch Sąsiadujących Piramid”. Calakmul jest uważane za główny ośrodek władzy państwa Kaan lub „Królestwa Węża”. Kaan miało tworzyć sojusz z Caracol, a ich głównym konkurentem było Tikál. Lennem starożytnego miasta od około 630 r. n.e. było Uxul. Archeolodzy sugerują, że Calakmul liczyło prawdopodobnie ok. 50 tys. mieszkańców, którzy zamieszkiwali obszar ok. 70 km². Podczas dotychczasowych wykopalisk odnaleziono w sumie 6250 budowli. Wśród nich znalazły się między innymi mur północny oraz zbiorniki wodne. W mieście zbudowano również 45-metrową piramidę, która jest największą spośród wszystkich odkrytych na Półwyspie Jukatan. W 2002 roku stanowisko archeologiczne w Calakmul wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasta Majów: ciekawostki W 2022 roku naukowcy odkryli, że ziemia, którą zamieszkiwali Majowie, została przez nich przed laty poważnie zatruta rtęcią. Uczeni uważają, że tak bardzo, że do dziś może być niebezpieczna dla zdrowia. Autorzy przeanalizowali tereny większości Mezoameryki, którą zamieszkiwali przedstawiciele tej cywilizacji. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Science” zwrócono uwagę, że we wszystkich dawnych ośrodkach kultury i miastach Majów odnajdowano wiele przedmiotów wypełnionych rtęcią oraz artefakty pomalowane cynobrem. Badacze stwierdzili, że między 250 a 1100 r. n.e. ludność ta bardzo często używała rtęci oraz produktów, które ją zawierała. Autorzy odkrycia doszli do wniosków, że zanieczyszczenie wynika z faktu, iż Majowie namiętnie używali rtęci niemalże do wszystkiego. Zarówno w sztuce, jak i podczas wszelkich rytuałów, w tym pogrzebowych. Majowie zazwyczaj wykorzystywali rtęć cynobru, ale rzadkie dowody archeologiczne wykazują, że korzystano nawet z płynnej formy tego pierwiastka, która jest najbardziej niebezpieczna. Takie przypadki odnotowano m.in. w Quiriqua w Gwatemali, El Paraiso w Hondurasie oraz w meksykańskim Teotihuacán. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odkryli nieznane do tej pory miasto Majów. Wiadomo, jak wyglądało
Archeolodzy trafili na kolejne miasto Majów na półwyspie Jukatan. Badania zdradzają, jakie budynki się tam znajdowały i w jakim okresie miasto przechodziło największy rozkwit.
W tym artykule: Archeolodzy odkryli zapomniane miasto Majów Jak wyglądało majańskie miasto w stanie Campeche? Gdzie znajdują się piramidy Majów? Majowie zamieszkiwali północno-zachodniej tereny Ameryki Środkowej, od Chiapas i Jukatanu w Meksyku przez Gwatemalę, Honduras, Belize i Salwador, aż po Nikaraguę. Ich potomkowie do dziś żyją w tym samym regionie. Szacuje się, że na początku XXI wieku ponad pięć milionów ludzi mówiło w sumie w 30 majańskich językach. Dla większości z nich pierwszym językiem był hiszpański. Archeolodzy odkryli zapomniane miasto Majów O dziedzictwie cywilizacji Majów przypominają nie tylko ich potomkowie, ale też kolejne odkrycia archeologiczne. Pod tym względem półwysep Jukatan jest bardzo atrakcyjnym miejscem. To tam turyści moją odwiedzać między innymi Chichén Itzá, czyli jedno z najbardziej znanych majańskich miast. Archeolodzy dowodzą, że nadal nie wiemy wszystkiego o Majach, a na pewno nie o ich miastach. Niedawno w meksykańskim stanie Campeche, na terenie rezerwatu ekologicznego Balamkú odkryto nieznane wcześniej miasto Majów. Nazwano je Ocomtún, co oznacza „kamienną kolumnę”. To nawiązanie do licznych cylindrycznych kolumn zastanych na miejscu. Badacze zmapowali niezbadane dotąd obszary Campache za pomocą fotografii o wysokiej rozdzielczości oraz lidaru. Jest to metoda pomiaru odległości poprzez oświetlanie celu światłem laserowym. Można ją wykorzystać przy tworzeniu trójwymiarowych cyfrowych map krajobrazu. Aby mieć jak najlepszy obraz, naukowcy zaciemnili korony drzew i inne obiekty, które mogłyby zakrywać cenne historyczne obiekty. Jak wyglądało majańskie miasto w stanie Campeche? Badanie wykazało pozostałości struktur miejskich z czasów od około III do XI w. n. e. Zidentyfikowane budynki to między innymi place, wydłużone konstrukcje ułożone na planie koła, możliwe boisko do gry w piłkę oraz kilka konstrukcji piramidalnych o wysokości ponad 15 metrów. Otaczają je tereny podmokłe. Największe skupisko budynków znajduje się północno-zachodniej części badanego terenu. Tam też odkryto prostokątny „akropol” o długości 80 metrów, wraz z piramidą wznoszącą się na wysokość 25 metrów. Archeolodzy twierdzą, że miasto przechodziło największe zmiany w tzw. okresie klasycznym. Był to szczytowy okres rozkwitu cywilizacji Majów, trwający do około 900 r. n. e. Miały wtedy powstawać świątynie, tarasy oraz pałace wykorzystywane do ceremonialnych rytuałów. Do X wieku populacja Ocomtún znacząco spadła, aż w końcu miasto zupełnie opustoszało. Naukowcy sugerują kilka potencjalnych przyczyn upadku cywilizacji Majów na południowych nizinach. W tym przeludnienie, degradację środowiska, działania wojenne, zmiany szlaków handlowych i przedłużające się susze. Naukowcy w końcu rozwiązali zagadkę kalendarza Majów. W ten sposób liczyli czas Naukowcy odkryli jedną z tajemnic kalendarza Majów. Stworzyli system, który opierał się na obserwacji planet widzianych z Ziemi. Gdzie znajdują się piramidy Majów? Piramidy Majów to jedna z największych atrakcji turystycznych Meksyku. Podróżnicy najchętniej odwiedzają Chichen Itza, gdzie kluczową budowlą jest właśnie mierząca 30 metrów wysokości piramida Kukulkana. Ale piramida piramidzie nierówna. Przykładowo te w Tulum nie są tak wielkie i zjawiskowe, ale turyści chętnie odwiedzają je ze względu na malownicze położenie nad Morzem Karaibskim. Piramidalne konstrukcje można podziwiać także w Calakmul. Pozostałości jednego z największych starożytnych miast Majów są schowane w dżungli, blisko granicy meksykańsko-gwatemalskiej. Źródło: Heritage Daily. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Popol Vuh – święta księga Majów. To bardzo ważne źródło wiedzy o tej prekolumbijskiej cywilizacji
Popol Vuh została spisana przez naród Kicze, który należał do cywilizacji Majów i zamieszkiwał tereny dzisiejszej Gwatemali. W tekście znajdziemy opowieści o dziejach tego prekolumbijskiego ludu, jak i historie i mity dotyczące powstania majańskiego społeczeństwa.
W tym artykule: Kto napisał Popol Vuh? Hiszpańskie tłumaczenie Popol Vuh odnaleziono dopiero w połowie XIX wieku Co znajdziemy w Popol Vuh? Popol Vuh składa się z kilku najważniejszych ksiąg „Księga Wspólnoty”, „Księga Rady” lub Rękopis z Chichicastenango. To kilka nazw Popol Vuh, czyli świętej księgi majańskiego narodu Kicze. To również jedno z najważniejszych źródeł pisanych o losach, historii i kulturze cywilizacji Majów. Dla mieszkańców prekolumbijskiej Ameryki była niczym Biblia dla chrześcijan lub Koran dla muzułmanów. W tekście znajdziemy opowieści i mity dotyczące powstania narodu na terenach dzisiejszej Gwatemali. Kto napisał Popol Vuh? Nie wiadomo dokładnie, kto jest autorem Popol Vuh. Niektórzy historycy sugerują, że księga mogła zostać również spisana przez wielu anonimowych autorów. Wiadomo, że teksty powstały w latach 1554–1558. W okresie konkwisty Majowie z narodu Kicze spisywali również swoje relacje o podboju hiszpańskim, które znajdują się na końcu księgi. Popol Vuh została odkryta dopiero w 1701 roku. Znalazł ją hiszpański dominikanin Francisco Ximeneza, który został mianowany proboszczem w Chichicastenango, mieście w środkowej Gwatemali. Duchowny wykonał transkrypcję tekstu, a następnie przetłumaczył go na język hiszpański. Oryginalne rękopisy zwrócił rdzennym mieszkańcom kraju z narodu Kicze, które po latach prawdopodobnie przepadły. Hiszpańskie tłumaczenie Popol Vuh odnaleziono dopiero w połowie XIX wieku Kopia ojca Ximeneza pozostawała przez ponad 100 lat w klasztorze w Gwatemali, a później trafiła do zbiorów Uniwersytetu San Carlos. Niemalże zapomniano o jej istnieniu. W latach 1852–1855 austriaccy etnologowie Moritz Wagner i Carl Scherzer podróżowali po Ameryce Środkowej. Wówczas, przeszukując zbiory biblioteki uniwersyteckiej, natknęli się na dzieło hiszpańskiego dominikanina. Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów? Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-majow-osiagniecia-rytualy-i-budowle-majow-co-wiemy-o-tej-cywilizacji-fot-getty-images-7056056.jpg" width="938" height="625" alt="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" title="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" /> Naukowcy zlecili stworzenie kopii Popol Vuh. W 1856 roku w Wiedniu po raz pierwszy wydano świętą księgę Majów, zarówno w języku Kicze, jak i po hiszpańsku. W 1861 r. opat Charles Etienne Brasseur de Bourbourg przetłumaczył majańskie teksty i opublikował je we francuskiej wersji w Paryżu. Wersja ta zawierała obszerne komentarze, wyjaśnienia i przypisy. Tłumaczenia Ximeneza i Brasseura stały się później podstawą większości współczesnych wydań Popol Vuh. Co ciekawe, w Polsce święta księga Majów ukazała się po raz pierwszy dopiero w 1980 roku nakładem Polskiego Instytutu Wydawniczego. Za tłumaczenie odpowiadali Halina Czarnocka i Carlos Marrodána Casas. Co znajdziemy w Popol Vuh? Jednym z najważniejszych mitów, który opowiada o początkach ludu Kicze, jest historia o bliźniakach Ixbalanque i Hunahpu. Według majańskich wierzeń była to para bogów, twórców cywilizacji Majów. Popol Vuh przedstawia je jako małpy, które są zarówno istotami dobrotliwymi, jak i bezwstydnymi, przynoszącymi nieszczęście i nieustannie manifestującymi siłę swojej seksualności. Matką bliźniaków była Ixquic, czyli bogini ziemi, która została zapłodniona przez Hun-Hunaphu, boga ognia. Według świętej księgi Majów bracia brali udział w walce dobra i zła. Epicka batalia miała miejsce na placu gry w ullamalitztli (to rytualna gra w piłkę). W wyniku przegranej Hunahpu stracił głowę, a Ixbalanque musiał dokończyć grę w pojedynkę. Odcięcie głowy miało symbolizować „śmierć słońca” oraz powrót do życia boga kukurydzy i walkę księżyca z siłami ciemności. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Drugi z bliźniaków odzyskał głowę brata i postanowił nad nią czuwać. Miał być to symbol odrodzenia słońca oraz możliwość zapewnienia kiełkowania kukurydzy. Gdy słońce zachodziło, Ixbalanque samotnie bronił ludzkość przed nocą i jej potworami. Wieczna walka przez całą dobę oznaczała cykliczność życia. Właśnie dlatego rozgrywka w ullamaliztli w Mezoameryce miała znaczenie duchowe. Popol Vuh składa się z kilku najważniejszych ksiąg Popol Vuh, podobnie jak Biblia, składa się z kilku rozdziałów lub ksiąg. Dzieło rozpoczyna się od wstępu, w którym znajdziemy informacje o powstaniu świata według mitologii Majów oraz opis naszej planety. W księdze pierwszej spisano proces powstania wszystkich istot żywych. Według Majów ludzie zostali stworzeni z ziemi i błota. Księga druga opowiada o walkach bogów i ostatecznym przywróceniu porządku i równowagi na świecie. W księdze trzeciej znajduje się wspomniana wcześniej historia bliźniaków. Ostatni fragment Popol Vuh opisuje lud Kicze oraz jest pewnego rodzaju poradnikiem moralności, który zawiera wskazówki etyczne. W ostatniej części znajdziemy również kroniki i dzieje Majów. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów?
Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obiektów budowlanych i artefaktów archeologicznych. Dla naukowców te zabytki są jak otwarta księga, przedstawiająca dzieje tej niezwykłej cywilizacji. Co wiemy o Majach? Poniżej wymieniamy najciekawsze fakty dotyczące ich życia, kultury, osiągnięć, wierzeń i rytuałów.
W tym artykule: Kim byli Majowie? Jak żyli Majowie? Co budowali Majowie? Osiągnięcia Majów Rytuały Majów Dlaczego cywilizacja Majów upadła? Pozostałe ciekawostki o cywilizacji Majów Pierwsze cywilizacje prekolumbijskie pojawiły się w Ameryce na długo przed tym, zanim mieszkańcy Starego Kontynentu przybyli do Nowego Świata. Każda z nich wpłynęła na swój sposób na obecną Mezoamerykę, ale należy podkreślić, że większość nie zdołała stworzyć zorganizowanych struktur. Zdaniem naukowców, największy wpływ na ówczesny świat wywarły trzy wielkie kręgi kulturowe: cywilizacja Azteków, cywilizacja Inków i oczywiście cywilizacja Majów. Kim byli Majowie? Mówiąc o Majach, na myśli trzeba mieć cywilizację stworzoną przez ludy indiańskie porozumiewające się językami z rodziny maja. W starożytnych czasach zamieszkiwali półwysep Jukatan, zachodni Honduras, Gwatemalę i Belize. To główny obszar ich występowania, jednak należy podkreślić, że majańskie pozostałości odkryto także w Salwadorze. Na tak rozległym terenie powstało wiele państw-miast. Wymieniając te, które wyróżniają się najwybitniejszą architekturą, należy wskazać na 8 stanowisk: Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego Kolejna część cyklu: Siedem wrót do chwały Calakmul, El Mirador, Tikal, Copan, Chichen Itza, Uxmal, Palenque, Yaxchilan. Majowie pojawili się w Mezoameryce ok. 1200 r. p.n.e. Zmierzch tej cywilizacji nastał w 1542 r. n.e. Uwzględniając zmiany, jakie na przestrzeni lat zachodziły w obszarze kultury majańskiej i ważne wydarzenia dziejowe, historię tej cywilizacji należy dzielić 4 okresy: okres preklasyczny (od 2000 r. p.n.e. do 250 r. n.e.), okres klasyczny (od 250 r. n.e. do 950 r. n.e.), okres poklasyczny (od 950 r. n.e. do 1539 r. n.e.) okres konkwisty (od 1511 r. n.e. do 1697 r. n.e.). Jak żyli Majowie? Majowie zamieszkiwali państwa-miasta, które nie tworzyły jednolitego aparatu państwowego z centralnym systemem władzy. W każdym mieście funkcjonowały podstawowe jednostki społeczne, nazywane klanami. Tworzyły je wspólnoty sąsiedzkie korzystające ze wspólnej ziemi, na której wydzielano indywidualne działki. Każdy klan miał swojego naczelnika, który sprawował władzę za pośrednictwem miejskich urzędników. Głową państwa był władca (tron był dziedziczony), a jego prawą ręką – arcykapłan. Klany stanowiły najniższą warstwę społeczną w majańskich miastach. Nad nimi plasowali się wolni właściciele ziemscy i wojowie. Jeszcze wyższe miejsce w hierarchii zajmowali dowódcy wojsk i kapłani, a najwyższe – arystokracja. Majowie trudnili się przede wszystkim pracą na roli. Uprawiali kukurydzę i bób. Wykorzystywali przy tym technikę wypaleniskową, potrafili też też tworzyć systemy irygacji. W historii zapisali się także jako zręczni rzemieślnicy. Potrafili wytwarzać przedmioty z kamienia, gliniane i ceramiczne naczynia i tkaniny. Osiągnęli wysoki kunszt w dziedzinie produkcji ozdób. Co budowali Majowie? Najbardziej charakterystycznym składnikiem kultury Majów była ich architektura. W miastach zamieszkiwanych przez tą niezwykłą cywilizację powstawały wysokie piramidy schodkowe, na szczycie których (na najwyższej platformie/tarasie) znajdowała się świątynia. Bomba zegarowa i królestwo umarłych. Zagadki i tajemnice Majów Tuż za miastem Cancún naukowcy znaleźli nowe wejście do krainy cieni Majów. We wszystkich częściach majańskiego imperium można zaobserwować dość spójny styl architektoniczny, jednak należy podkreślić, że niektóre cechy poszczególnych budowli wykazywały sporą różnorodność. W tym miejscu należy wskazać choćby na kąt nachylenia ścian piramid. Obiekty wzniesione w Chichen Itza są niezbyt strome, ale piramidy w Tikal charakteryzują się znacznie większym kątem nachylenia. Większość obiektów powstawała na planie kwadratu, ale także ta cecha nie może być rozpatrywana jako obowiązująca w świecie majów cecha architektoniczna. W Coba odkryto piramidę wzniesioną na planie koła, z kolei w Uxmal powstał prostokątny obiekt, którego krótsze boki mają półkolisty kształt. Osiągnięcia Majów Nie ulega wątpliwości, że wspaniałe świątynie i pałace należą do największych osiągnięć cywilizacji Majów. Należy jednak podkreślić, że na tej liście należy umieścić także inne dokonania. Majowie stworzyli własne pismo. Początkowo do zapisu używali hieroglifów, nieco później wdrożyli pismo sylabiczne i głoskowe. Mieli wybitne osiągnięcia w dziedzinie astronomii. Potrafili obliczyć czas obrotu Księżyca, ustalić czas wystąpienia zaćmienia Słońca i poprawnie obliczyć długość roku słonecznego. W majańskich miastach powstawały obserwatoria astronomiczne. Na podstawie nabytej wiedzy (i wiedzy zaczerpniętej od innych ludów) opracowali własny kalendarz. Opierał się o sprzężenie cyklu rytualnego (260-dniowego) i słonecznego (365-dniowego). Nie można nie wspomnieć, że osiągnięcia Majów dotyczą także matematyki. Przedstawiciele tej cywilizacji znali cyfrę 0 i opracowali dwudziestkowy system zapisu matematycznego. Rytuały Majów Kultura Majów miała też ciemne strony. Najważniejszym rytuałem religijnym tej cywilizacji było składanie ofiar z ludzi. Majowie wierzyli, że zobowiązuje ich do tego pakt zawarty między bogami a ludźmi. Istoty demoniczne miały być przychylne ludzkiej rasie tylko wtedy, gdy były karmione krwawymi ofiarami. Naukowcy przebadali pozostałości ogromnej cywilizacji Majów. Rozwijała się w Gwatemali w tysiącleciu przed naszą erą Z pomocą lidaru udało się dokładnie zbadać obszar w Gwatemali, na którym 3–2 tys. lat temu rozkwitała potężna cywilizacja Majów. Jak się okazuje, potrafiła ona zarządzać dużym skup... Warto jednak wspomnieć, że we wczesnych przekazach nie występują żadne krwawe obrzędy z udziałem ludzi. Te pojawiły się w majańskiej obyczajowości dopiero później, można więc domniemywać, że nastąpiło to, gdy Majowie zostali podbici przez inne plemiona. Należy jednak podkreślić, że w odróżnieniu od niektórych cywilizacji prekolumbijskiego świata, Majowie nie praktykowali kanibalizmu. Dlaczego cywilizacja Majów upadła? Okres schyłkowy cywilizacji Majów nastąpił zanim konkwistadorzy przybyli do Nowego Świata. Wielu naukowców wyraża przekonanie, że za upadek cywilizacji Majów odpowiadały zmiany klimatyczne. Przedłużające się okresy suszy skutkowały nieurodzajem. Spadek obfitości plonów był przyczyną ograniczenia majańskich wpływów politycznych. Mówiąc wprost, podległe im ludy zaczynały się buntować, czego efektem była dezintegracja społeczna. Kolejnym rezultatem spadku plonów była klęska głodu. Niedawno pojawiły się dowody, które mogą wskazywać, że wbrew popularnemu poglądowi przyczyną upadku Majów nie były susze, a prowadzone przez nich działania wojenne. Badacze przez długi czas sądzili, że cywilizacja majańska była dość pokojowa (jak na prekolumbijskie standardy). Mieli prowadzić rytualne wojny, których celem było zmuszenie wrogiej dynastii do poddaństwa lub wymuszenie okupu, ale ludność zamieszkująca atakowane osady miała na tym nie cierpieć. Jako najbardziej krwawy okres w dziejach Majów wskazywano czas wielkiej suszy. W 2019 roku badacze z Służby Geologicznej USA i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkley trafili na dowód, który wyraźnie sugeruje, że działania wojenne Majów miały charakter krwawy, brutalny i niszczycielski nie tylko pod koniec istnienia cywilizacji, ale właściwie od samego początku, nawet w szczytowym okresie jej rozwoju. Dowód, o którym mowa, został ujawniony w północnej Gwatemali. To 2-centymetrowa warstwa sadzy na dnie jeziora Laguna Ek'Naab. Znalezisko ma dowodzić wystąpienia wielkiego pożaru miasta Witzna i jego okolic, przy czym należy podkreślić, że zdaniem naukowców ogień nie rozpętał się w sposób naturalny. Znalezisko jest datowane na ok. 700 r. n.e. Wiążąc tę datę z zabytkami pisanymi, należy stwierdzić, że barbarzyńskiego aktu dopuścili się właśnie Majowie. Dokładne badania udowodniły, że wszystkie ruiny miasta noszą ślady pożaru. To odkrycie zestawione z wcześniejszymi znaleziskami (w postaci masowych grobów i fortyfikacji) pozwala przypuszczać, że Majowie nie mieli wiele wspólnego z pokojową cywilizacją, za jaką byli uważani wcześniej. Czy wyniszczające wojny, prowadzone według strategii spalonej ziemi, rzeczywiście były faktyczną przyczyną upadku cywilizacji Majów? Ta kwestia wciąż pozostaje otwarta, jednak wydaje się być wysoce prawdopodobna. Pozostałe ciekawostki o cywilizacji Majów Na koniec prezentujemy kilka intrygujących ciekawostek o cywilizacji Majów. Dlaczego Majowie wwiercali w zęby drogocenne klejnoty? Naukowcy odkryli, że nie tylko dla wyglądu Przyozdabianie zębów cennymi kamieniami szlachetnymi było powszechną praktyką wśród starożytnych Majów. Najnowsze badania wykazały jednak, że w tej praktyce nie chodziło jedynie o ładn... Prace archeologiczne w Teotihucan udowodniły, że w momencie poświęcenia świątyni Quetzalcoatla złożono ponad 200-osobową ofiarę. Liczba ciał w poszczególnych grobach wskazuje na związek ofiary z kalendarzem, ze stronami świata i z poziomami światów, niebiańskiego i ziemskiego. Podstawowy system, na którym Majowie oparli swój kalendarz, obowiązywał w całym regionie już od V w. p.n.e. Majowie potrafili zapisywać nawet złożone wyrazy, wykorzystując w tym celu zasadę rebusu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Calakmul – co wiemy o jednym z największych starożytnych miast Majów?
Gdzie leży Calakmul? Co wiemy na temat tego niezwykłego miejsca i jakie skarby przeszłości odkryli archeolodzy na jego terenie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Gdzie leży Calakmul? Co wiemy o Calakmul? Odkrycie Calakmul Życie Majów w Calakmul Ruiny Calakmul Odkrycia archeologiczne w Calakmul W apogeum swojej świetności Calakmul było najpotężniejszym państwem-miastem Majów. Potężny ośrodek dominował nad większością pozostałych, nie tylko pod względem powierzchni, ale także populacji. Położony w trudno dostępnym miejscu, przez lata pozostawał zapomniany, ale w I połowie XX wieku świat ponownie usłyszał o stolicy królestwa Kaan. Dawne Niziny Majów to prawdziwa skarbnica wiedzy na temat jednej z najbardziej rozwiniętych ze wszystkich cywilizacji prekolumbijskich. Liczne stanowiska archeologiczne ujawniają kolejne niezwykłe budowle, potwierdzające majańską potęgę. Wymieniając najcenniejsze odkrycia, nie można pominąć Calakmul – miasta, które w okresie klasycznym stało się największą potęgą świata Majów. Gdzie leży Calakmul? Starożytne miasto Calakmul jest położone na Jukatanie, półwyspie otoczonym wodami Morza Karaibskiego i Zatoki Meksykańskiej. Wielka stolica królestwa Kaan rozciąga się w południowo-wschodniej części meksykańskiego stanu Campeche (w gminie Calakmul), na obszarze Niecki Mirador-Calakmul. Od meksykańsko-gwatemalskiej granicy dzieli ją ok. 30 km. Ze wszystkich stron miasto otacza las deszczowy, a gęsta roślinność skrywała jego tajemnice przez wiele setek lat. Co wiemy o Calakmul? Początki miasta Calakmul (Chiik Nahb/Uxte'tunn) sięgają okresu preklasycznego. Najstarsze odkryte budowle zostały tam wzniesione w latach 1000–400 p.n.e. Należy podkreślić, że największy rozwój miasta nastąpił po 250 r. n.e. Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego Kolejna część cyklu: Siedem wrót do chwały Wiadomo, że w okresie preklasycznym w mieście funkcjonował duży ośrodek ceremonialny. Potwierdza to jedna z odkrytych tam budowli, którą w późniejszych latach przekształcono w wielką piramidę, największą w całym Calakmul. Przynajmniej do 400 r. p.n.e. miasto sprawowało kontrolę nad szlakiem handlowym, wytyczonym wzdłuż sieci hydrologicznej Candelaria-Tomatillo-Rio Hondo. W VII w. n.e. – w szczytowej fazie okresu klasycznego – Calakmul urosło do rangi najpotężniejszego ośrodka Majów. Najstarsze odnalezione stele, wyświęcone po przejęciu miasta przez dynastię Kaanul pochodzą z 623 r. n.e. Nie jest jednak jasne, kiedy miasto stało się stolicą królestwa, jednak zdaniem badaczy nastąpiło to przynajmniej kilkaset lat wcześniej. Władca Calakmul zdołał podporządkować sobie większość sąsiednich ośrodków. O władzę musiał walczyć z innym potężnym miastem. Mowa o Tikal, położonym na terenie dzisiejszej Gwatemali. Krwawe wojny trwały ponad 100 lat. W 562 r. n.e. wrogi król został zabity, a na tronie Tikal zasiadł wasal wyznaczony przez władcę Calakmul. Stolica królestwa nadal toczyła wojny o hegemonię. Pod koniec VII stulecia potęga Tikal zaczęła się odradzać. W 695 r. n.e. królestwo Kaan poniosło klęskę, która zapoczątkowała upadek wspaniałego miasta. Sprzymierzeńcy zaczęli zrywać zawarte sojusze, a poniesione straty nie pozwoliły na stawianie skutecznego oporu. Calakmul zostało ostatecznie opuszczone w 909 r. n.e. Odkrycie Calakmul Skrywane w gęstych zaroślach dżungli miasto czekało na odkrycie do 1931 roku, kiedy na jego pozostałości natknął się botanik Cyrus Longworth Lundell. Amerykański badacz nazwał je Calakmul, co można przetłumaczyć jako „dwa sąsiednie pagórki” albo „miejsce dwóch sąsiednich pagórków”, co stanowi nawiązanie do dwóch najwyższych piramid. Lundell niezwłocznie poinformował o swoim odkryciu archeologów, którzy prowadzili prace w Chichén Itzá. Sylvanus Griswold Morley, sławny archeolog-szpieg, polecił zorganizować pierwszą ekspedycję Carnegie Institution of Washington, którą sam pokierował. Lundell zaznaczył na swojej mapie 12 piramid i 62 stele. Niebawem archeolodzy dodali kolejnych 41 znalezisk. Szerzej zakrojone badania rozpoczęły się dopiero w latach 80. XX wieku. Życie Majów w Calakmul Co na temat życia Majów mówią znaleziska odkryte w Calakmul? Dużo, w pewnym sensie znacznie więcej niż inne majańskie miasta. Starożytne miasta Majów były bardzo toksyczne. Naukowcy wyjaśniają, czym dokładnie zostały zatrute Badacze odkryli, że ziemia, którą zamieszkiwali Majowie, została przed laty poważnie zatruta rtęcią. Co więcej, tak bardzo, że do dziś stanowi potencjalne niebezpieczeństwo. Jak zatem do... Podział na klasy był wyraźnie widoczny w społeczeństwie Majów. Elita mieszkała w kilku kompleksach pałacowych. Obok wystawnych rezydencji wznoszono tam także mniejsze domy, w których najprawdopodobniej mieszkała służba. Majowie dbali, by osoby o niższym statusie społecznym nie mieszały się z arystokracją. Potwierdzeniem tego jest choćby 6-metrowy mur wzniesiony w północnej części tzw. Wielkiego Akropolu, który odgradzał największy w mieście kompleks pałacowy od nietrwałych domów, w których mieszkali zwykli ludzie. Sercem miasta był wielki dziedziniec, który dziś nazywany jest Wielkim Placem. Znajdują się tam monumentalne budowle o charakterze rytualnym, a sam plac mógł zmieścić nawet 20 tys. osób. Badacze wyrażają przekonanie, że to właśnie na Wielkim Placu odbywały się wszystkie ważne ceremonie, o czym świadczą wybudowane tam ołtarze. W tym miejscu mieściły się też ośrodki polityczne i administracyjne. Calakmul zapisało się w historii jako jedna z największych potęg majańskiego świata, a taki status nie jest nadawany z przydziału. Dla mieszkańców miasta, krwawe boje z innymi ośrodkami były w zasadzie codziennością. Nie można jednak powiedzieć, że w stolicy Kaan mieszkali wyłącznie wojownicy. Na temat życia zwykłych ludzi sporo mówią kunsztowne malowidła naścienne (które każą przypuszczać, że w Calakmul mieszkało wielu wybitnych artystów). W tym miejscu warto wspomnieć, że takie dzieła nie były powszechne w prekolumbijskiej Ameryce Środkowej. Na ścianach ważnych budowli zwyczajowo uwieczniano sceny z życia władców i kapłanów, przedstawiciele niższych warstw społecznych nie byli w ten sposób upamiętniani. Malowidła odkryte w Calakmul przedstawiają mieszkańców zajętych zwykłymi codziennymi sprawami – pracami domowymi, przygotowywaniem posiłków itp. Każda uwieczniona postać jest opisana hieroglifami, z których większość wciąż stanowi przedmiot badań naukowców. Ruiny Calakmul W czasach swojej świetności, Calakmul zajmowało powierzchnię ok. 70 km kw. Większość tego obszaru wciąż skrywa dżungla. Ruiny udostępnione do zwiedzania są zlokalizowane na wzniesieniu o powierzchni ok. 25 km kw. Odrestaurowany teren jest podzielony na sześć części: Wielki Plac, Wielki Akropol. Akropol Chik Naab, Mały Akropol, Grupę Południowo-Wschodnią, Grupę Południowo-Zachodnią. Do dziś odkryto tam ponad 6 tys. budowli i ok. 120 stel! Odkrycia archeologiczne w Calakmul Najważniejsze znaleziska są zlokalizowane w obszarze Wielkiego Placu. To właśnie tam wzniesiono piramidę Budowla II (wokół wspomnianego wcześniej obiektu ceremonialnego), największą w świecie Majów. Monumentalna konstrukcja mierzy ok. 50 m wysokości i zajmuje powierzchnię ok. 2 ha. W 1996 roku badacze odkryli w jej wnętrzu grób władcy. Ujawnione szczątki były przykryte jadeitową maską. Obok odnaleziono kolejną komorę, w której złożono ciała kobiety i dziecka, najprawdopodobniej mających towarzyszyć królowi w zaświatach. Do tej pory w Budowli II odkryto 10 królewskich grobowców. Nieopodal znajduje się mniejsza, ale i tak okazała (bo mierząca ok. 40 m wysokości) piramida Budowla I. Na Wielkim Placu odkryto jeszcze 6 obiektów o charakterze rytualnym, ołtarze i liczne stele. Ciekawe znaleziska ujawniono w Budowli VII. Archeolodzy odkryli tam kryptę grobową, w której znajdowało się ok. 2 tys. przedmiotów z jadeitu, w tym wiele masek. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Na terenie Wielkiego Akropolu istniało kilkanaście dziedzińców o różnych rozmiarach, przy których wzniesiono ok. 80 budowli. Na tym obszarze odkryto też boisko do gry w piłkę. Wspomniane wcześniej malowidła ścienne odkryto na obszarze Akropolu Chiik Nahb. Poza życiem zwykłych mieszkańców, majańska sztuka przedstawia lokalny festyn (lub jarmark), zwierzęta i roślinność wodną. Na koniec warto wrócić do stel, które odkryto w Calakmul. O ile znaleziska pozwoliły poznać historię miasta i lepiej zrozumieć obyczaje Majów, to należy wspomnieć, że inskrypcji na większości z nich nie da się odczytać. Wynika to z faktu, że wątpliwej jakości kamienie uległy erozji. Wiadomo też, że w latach 60. XX wieku handlarze artefaktów bezlitośnie grabili to miejsce z jego bogactw historycznych, w tym także z najlepiej zachowanych steli. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.