Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
Międzynarodowy zespół naukowców dokonał odkrycia wcześniej nieznanego gatunku płaza. Niewielka żaba nie tylko zachwyca swoich oryginalnym kolorem, ale również zaskakuje nietypowym sposobem komunikowania się
Przez kilka lat badacze przeczesywali tereny tzw. Atlantyckiego Lasu Deszczowego w poszukiwaniu nieodkrytych dotąd stworzeń. W końcu natrafili na przedstawiciela rodzaju Brachycephalus, który wyraźnie odróżnia się od innych płazów bezogonowych. Autorzy badania apelują po tym znalezisku o podjęcie działań ochronnych mających na celu ocalenie endemicznych gatunków Ameryki Południowej. Jak wygląda nowo odkryta żaba? Odkrywcy nadali nowemu gatunkowi nazwę Brachycephalus lulai. Maleńkie stworzenie wyróżnia się jaskrawo pomarańczowym ubarwieniem z brązowymi plamkami. Żabę bardzo łatwo przeoczyć — samce mierzą jedynie od 8,9 do 11,3 milimetra, a samice od 11,7 do 13,4 milimetra. Filigranowa wielkość sprawia, że gatunek odkryty w górach Serra do Quiriri należy do jednych z najmniejszych kręgowców poruszających się po lądzie. Dzięki swojej charakterystycznej barwie zwierzę zyskało potoczne określenie „żabka dyniowa”. W podobny sposób nazywa się również inne gatunki z rodzaju Brachycephalus, których barwy kojarzą się z halloweenową dynią. Nietypowe głosy żabki dyniowej Pod względem wyglądu Brachycephalus lulai nie różni się znacząco od innych miniaturowych żab zamieszkujących brazylijskie lasy tropikalne. Ich rozmiar jest na tyle niewielki, że łatwo pomylić przedstawicieli różnych gatunków. Jak więc naukowcy zdołali wyróżnić zupełnie nowy? Stało się to możliwe dzięki unikatowemu głosowi godowemu, charakterystycznemu dla nowo opisanej żaby. W przeciwieństwie do większości krewnych, którzy wydają długie, ciągłe dźwięki, Brachycephalus lulai komunikuje się za pomocą dwóch krótkich impulsów dźwiękowych. To właśnie ta cecha okazała się kluczowa przy identyfikacji gatunku. Po zarejestrowaniu różnic w zachowaniu głosowym badacze przeanalizowali budowę szkieletu oraz DNA żaby, korzystając ze specjalistycznych technik obrazowania. Analiza genetyczna wykazała, że nowo opisany gatunek jest najbliżej spokrewniony z dwoma innymi żabami żyjącymi w Serra do Quiriri. W trosce o nowe gatunki Odkrycie kolejnego gatunku wiąże się z ekologicznym apelem zespołu naukowców. Badacze nawołują do wdrożenia pilnych działań ochronnych, aby zabezpieczyć te żaby i ich krewniaków. „Proponujemy utworzenie Refúgio de Vida Silvestre Serra do Quiriri (Rezerwat Dzikiego Życia), aby chronić ten i inne endemiczne gatunki, bez konieczności wykupu prywatnych gruntów przez rząd” — piszą autorzy, podkreślając konieczność rozszerzenia ochrony brazylijskich endemicznych płazów. Brak odpowiedniego nadzoru i monitoringu mógłby doprowadzić do zaniku Brachycephalus lulai, a tym samym do zmniejszenia różnorodności biologicznej w południowoamerykańskich lasach. Odkrycie to należy więc przyjąć z umiarkowanym optymizmem, pamiętając, że w naturze o wiele łatwiej coś stracić, niż odkryć ponownie. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
„Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych przypadkach pozwalają nawet odtworzyć ich zachowanie w chwili pozostawienia śladu. Głębokie tropy o długich krokach mogą świadczyć o krótkich sprintach wykonywanych przez duże drapieżniki. Najciekawszym jednak elementem tego rekordowego znaleziska są ślady pływania. Grupa takich odcisków to największa kolekcja tego typu, jaką dotąd udokumentowano. Te rzadkie tropy ukazują rozstawione ślady palców, typowe dla unoszącego się w wodzie zwierzęcia, które tylko sporadycznie odpychało się od dna. Krótka chwila intensywnego ruchu – o czym świadczy boliwijskie odkrycie? Co ciekawe, odkryte ślady wskazują jedynie na krótkotrwałą aktywność dinozaurów na tym terenie. Bardzo intensywny ruch, który pozostawił odciski na mułowo-wapiennej powierzchni, odbył się w ciągu zaledwie kilku godzin. Poszczególne tropy nakładają się na siebie, co sugeruje, że prehistoryczne gady poruszały się po tym obszarze stadnie. Nie zaobserwowano jednocześnie żadnych późniejszych zatarć śladów, co może oznaczać, że po tym krótkim epizodzie żadne inne zwierzę nie kroczyło po tej powierzchni. Pod znakiem zapytania pozostaje jednak cel tak intensywnych i stosunkowo krótkich wędrówek. Naukowcy naliczyli aż 1 321 ciągów śladów, które tworzą istną „autostradę” dinozaurów. Badacze – na razie – nie wskazują jednego konkretnego powodu obserwowanych migracji. Pozostaje więc czekać na kolejne wyniki badań dotyczących wędrówek dinozaurów na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Źródła: New Atlas, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Archeolodzy odnaleźli grę planszową Majów. Była częścią podłogi jednego z domów
W Gwatemali badacze znaleźli planszę do gry w patolli, która wykonana była z setek niewielkich fragmentów ceramiki. Gra została wbudowana w posadzkę jednego z budynków w majańskim mieście Naachtun.
Chociaż gry planszowe biją obecnie rekordy popularności i przeżywają istny renesans, to ta forma rozrywki znana jest od czasów starożytnych. Człowiek bowiem od zawsze potrzebował zabawy, aby oderwać się od codziennego życia. W Egipcie powstała prawdopodobnie jedna z najstarszych gier – senet. Jej początki sięgają około 3100–3500 r. p.n.e. Alternatywnie za najstarszą grę planszową uważa się Królewską Grę z Ur. Znaleziono ją w Mezopotamii, a datowana jest na ok. 2600 rok p.n.e. Uważa się ją za pierwowzór tryktraka. Archeolodzy znaleźli grę planszową Majów Ale gry planszowe były popularne także w Ameryce Południowej wśród ludów prekolumbijskich. Potwierdza to najnowsze odkrycie w Gwatemali. Podczas badań archeologicznych w pradawnym mieście Majów Naachtun, badacze odnaleźli planszę do gry w patolli, która została wykonana z małych, czerwonych kawałków ceramiki. Zostały wbudowane w podłogę budynku mieszkalnego. Patolli to gra planszowa, która znana była na terenie niemal całej Mezoameryki. Jej zasady przypominają klasycznego „chińczyka”. Nazwa tej planszówki wywodzi się z języka nahuatl i pochodzi od słowa patoa, oznaczającego „grać”. Miała to być niezwykle popularna forma rozrywki w czasach prekolumbijskich, ale została zapomniana wraz z najazdem konkwistadorów. Gra została wbudowana w podłogę domu Najnowsze odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Latin American Antiquity”. – Planszę z patolli odnaleźliśmy w dużym kompleksie mieszkalnym z okresu klasycznego (ok. V wieku n.e.) na stanowisku Majów w Naachtun, obecnym Petén w Gwatemali. Chociaż znane są dziesiątki patolli wyrytych na stiukowych podłogach i ławach, patolli z Naachtun zostało wykonane w wyjątkowy sposób poprzez inkrustowanie ceramiki w posadzce – mówi Julien Hiquet z Uniwersytetu Paryskiego i główny autor badania. Stworzenie tej planszy prawdopodobnie wymagało ok. 478 elementów ceramiki, głównie w kolorze czerwonym i pomarańczowym. Tablica przypominała motyw patolii, znany przede wszystkim z kultury Majów. Konstrukcja ta nie przypominała jednak żadnego innego patolli, które odnaleziono do tej pory. Na podstawie pozostałości planszy naukowcy ocenili, że cała miała wymiary 80 × 110 cm. Oznacza to, że była dwukrotnie większa niż standardowe. Gry planszowe mogły być codziennością społeczeństwa majańskiego – Taka metoda stworzenia tablicy może rzucić nowe światło na to, jak Majowie cenili różne rozgrywki w swoim społeczeństwie i stworzyli z nich element życia codziennego. Tablice te mogły być tak popularne, że były wkomponowane w architekturę już na etapie planowania budowli – mówi Hiquet. – Co ciekawe, otoczenie, w którym znajdowała się plansza, sugeruje, że budowla ta prawdopodobnie była częścią domu elitarnej rodziny lub mogła być niewielkim, lokalnym ośrodkiem administracyjnym – wyjaśnia badacz. Czy zatem Majowie grali w gry planszowe, tak jak dzisiaj my gramy w Monopoly, Azul, czy Catan? Być może. Na pewno był to element, który umacniał więzi pomiędzy członkami danej społeczności i sprawiał im po prostu frajdę. Jednak część tekstów wskazuje, że był to także element kultu. Plansza w kształcie krzyża mogła symbolizować cztery strony świata, a ruch pionków wędrówkę przez kosmos lub los człowieka. Niektóre patolli bowiem znaleziono także w świątyniach. Pierwsze znane patolli pochodzi z 200 r. p.n.e. Jednak wiedza o tej grze pochodzi głównie z tekstów mezoamerykańskich. Wiadomo, że była to bardzo ważna gra dla Azteków, Tolteków i Majów, ponieważ informacje o niej pojawiają się w dokumentach historycznych, a nawet kodeksach. Źródło: Latin American Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najmniejszy kraj w historii, który zakwalifikował się na Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. Co kryje w sobie ta egzotyczna wyspa?
Fani piłki nożnej przywykli, że prym w tej dyscyplinie sportu wiodą głownie reprezentacje z Europy i Ameryki Południowej. Zbliżające się Mistrzostwa Świata to jednak idealna okazja, aby poszerzyć swoje piłkarskie horyzonty. Tym bardziej, że w USA, Kanadzie lub Meksyku zagra dotychczasowy rekordzista pod względem wielkości reprezentowanego kraju.
Spis treści: Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Historia wyspy Mroczne lata Curaçao Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Willemstad – perła kolonialnej architektury Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Mistrzostwa Świata w piłce nożnej rozpoczną się w czerwcu 2026 roku. To pierwszy raz, kiedy mundial będzie organizowany przez trzech gospodarzy turnieju – Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. Mimo że kwalifikacje do tego turnieju jeszcze się nie zakończyły, już teraz można mówić o kilku nie lada zaskoczeniach. Wśród nich jest Curaçao – jak dotychczas najmniejszy kraj, który zakwalifikował się na mundial. Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Curaçao jest jednym z trzech krajów leżących na Morzu Karaibskim i podlegających pod Królestwo Niderlandów. Wraz z Arubą i Sint Maarten przez lata tworzyły tzw. Antyle Holenderskie – zgrupowane holenderskie terytorium autonomiczne. Status wysp zmienił się w 2010 r., gdy po rozwiązaniu Antyli Curaçao stało się samodzielnym krajem autonomicznym. Państwo posiada m.in. własną flagę, hymn i parlament. Językami urzędowymi są niderlandzki, angielski oraz kreolski język papiamento. Holandii podlegają m.in. wojsko i polityka zagraniczna. Historia wyspy Historia Curaçao zaczyna się na długo przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Tereny wysp położonych na południowym wybrzeżu Ameryki Łacińskiej były zamieszkiwane przez ludy Arawaków – rdzennych Indian tego regionu. Dopiero w 1499 roku wyspa została podbita przez hiszpańskich najeźdźców, którzy w 1634 roku zostali z niej wyparci przez Holendrów. To właśnie okres niderlandzkiego panowania przyniósł najintensywniejszy rozwój infrastrukturalny Curaçao. Holenderska Kompania Zachodnioindyjska założyła obecną stolicę – Willemstad, nazywaną „drugim Amsterdamem”, która dziś stanowi jedną z największych atrakcji wyspy. Mroczne lata Curaçao Czasy kolonialne to nie tylko okres intensywnego rozwoju wyspy, lecz także czas pełen wykorzystywania i prześladowania rdzennej ludności. Ponieważ Curaçao nie posiadało złóż złota, Holendrzy długo szukali najskuteczniejszego sposobu wykorzystania tych zamorskich terenów. Ostatecznie postawiono na handel – Curaçao stało się idealnym węzłem wymiany między koloniami karaibskimi a afrykańskimi. W Willemstad powstało jedno z największych centrów handlu zniewolonymi ludźmi, przywożonymi z obszaru Zatoki Gwinejskiej, a następnie transportowanymi do pracy na poszczególnych karaibskich wyspach. Do dziś na Curaçao można zobaczyć świadectwa tej bolesnej historii, opowiadanej m.in. w Muzeum Kurá Hulanda w stolicy wyspy. Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Curaçao jest niewielką wyspą (ma 444 km kw. powierzchni) zamieszkiwaną przez 150 tys. mieszkańców. Kameralność sprawia, że jest ona idealnym miejscem na kilkudniową wycieczkę. Po wyspie najłatwiej poruszać się samochodem, dzięki któremu można dostać się do wszystkich najważniejszych atrakcji. Curaçao to przede wszystkim obcowanie z egzotyczną przyrodą. Plaże ulokowane na północy wyspy – w rejonie miejscowości Sabana Westpunt – pozwalają nie tylko na zaznanie relaksu, ale również zejście pod taflę wody w celu obejrzenia wyjątkowej podwodnej scenerii. Na Curaçao znajduje się jedna z najzdrowszych raf koralowych, pozwalająca nurkom dostrzec m.in. żółwie morskie, kolorowe papugoryby oraz delfiny białonose. Wśród najatrakcyjniejszych curaçaońskich plaż znajdują się: Kleine Knip – idealna do snorkelingu, Playa Porto Mari – niedaleko Willemstad; na plaży można spotkać wylegujące się miejscowe świnki, Playa Lagún – kameralna plaża na północy wyspy Willemstad – perła kolonialnej architektury Wyspa swój infrastrukturalny rozwój zawdzięcza działalności Holendrów. To oni zbudowali od zera miasto Willemstad – obecną stolicę Curaçao, która w 1997 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Według organizacji miasteczko łączy w sobie „europejskie koncepcje urbanistyczne z adaptacją do tropikalnego klimatu oraz wpływami hiszpańskich, portugalskich i karaibskich stylów”. Zauważalna mieszanina stylów architektonicznych sprawia, że Willemstad ma swój oryginalny, autentyczny klimat, który przez lata funkcjonowania zachował swój pierwotny kształt. Mimo rozwoju turystyki, który ma miejsce na Curaçao od 2010 roku, stare części miasta pozostają nienaruszone, a spacer po wąskich uliczkach Willemstad nadal przenosi w czasie do XVII-wiecznej holenderskiej kolonii. Przy całym pięknie Willemstad należy pamiętać o mrocznych latach tego miejsca. Pamięć o wykorzystywanych tu niewolnikach jest ciągle obecna w tożsamości Curaçaończyków. Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Nazwa Curaçao przywodzi na myśl znany na cały świat likier o niebieskiej barwie. Napój ten powstaje ze skórek lokalnych pomarańczy lahara, które sprowadzili na wyspę hiszpańscy kolonizatorzy. Swój charakterystyczny niebieski kolor drink zyskuje dopiero na kolejnych etapach przygotowań, gdy jest sztucznie barwiony na odcień przypominający wodę oceanu. Co ciekawe, produkt został wymyślony dopiero w latach 50. XX wieku na potrzeby turystycznej promocji regionu. Na Curaçao funkcjonuje jedna z najstarszych synagog obu Ameryk. Budynek został zbudowany w 1732 roku, gdy pierwsi wyznawcy judaizmu osiedlili się w Willemstad. Język papiamento, który jest jednym z języków urzędowych wyspy, łączy w sobie sposoby komunikowania charakterystyczne dla wielu grup zamieszkujących Curaçao na przestrzeni jego historii. Zawiera elementy m.in. języka hiszpańskiego, portugalskiego, holenderskiego oraz języków afrykańskich. Źródła: Lonely Planet, MojaNiderlandia Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ziemia Ognista: co kryje archipelag na skraju Ameryki Południowej – artykuł z mapą
Ziemia Ognista to archipelag na południowym krańcu Ameryki Południowej, który łączy surowe piękno dzikiej przyrody, długą historię i fascynujące tradycje rdzennych mieszkańców. Wraz z dziennikarzami National Geographic Traveler poznaj, jak wygląda życie w krainie ognia i lodu, co warto zobaczyć oraz jakie warunki panują na krańcu świata.
Spis treści: Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Miasta, infrastruktura i życie codzienne Turystyka i atrakcje Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć nazwa Ziemia Ognista może przywodzić na myśl gorące krajobrazy, to rzeczywistość jest zgoła odmienna. To jeden z najbardziej surowych, ale i malowniczych zakątków globu – archipelag oddzielony od kontynentalnej części Ameryki Południowej Cieśniną Magellana, podzielony między Chile i Argentynę. Składa się z ponad 40 tysięcy wysp i wysepek, z których największa – Isla Grande de Tierra del Fuego – zachwyca różnorodnością przyrody i majestatycznymi górami Andów. Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Pierwszym Europejczykiem, który ujrzał Ziemię Ognistą, był Ferdynand Magellan w 1520 roku podczas swojej słynnej wyprawy dookoła świata. Żeglarze nazwali ją „Tierra del Fuego” – „Ziemia Ognista” z powodu licznych ognisk widocznych na wybrzeżu, rozpalanych przez rdzennych mieszkańców. To właśnie te płomienie, unoszące się nad horyzontem, stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych nazw geograficznych świata. W kolejnych wiekach archipelag przyciągał nie tylko żeglarzy, ale i odkrywców, a w XIX wieku – również misjonarzy oraz kolonistów z Europy. Intensywna kolonizacja doprowadziła do dramatycznych konfliktów z rdzenną ludnością, często kończących się ich wysiedleniami i wyniszczeniem. Wpływy hiszpańskie i brytyjskie były szczególnie silne – wprowadzono nowe formy gospodarki, język oraz chrześcijaństwo. Ziemia Ognista stała się także strategicznym punktem żeglugi, zanim otwarto Kanał Panamski. Rdzenni mieszkańcy – kultura, zwyczaje, wpływ na region Na długo przed przybyciem Europejczyków Ziemię Ognistą zamieszkiwały plemiona Jaganie, Selk’namowie, Haush i Kawésqar. Ich życie było w pełni podporządkowane naturze. Jaganie byli doskonałymi kajakarzami, spędzając większość czasu na wodach, gdzie polowali na ryby i ssaki morskie. Selk’namowie z kolei zamieszkiwali tereny wyżynne, zajmując się łowiectwem i koczowniczym trybem życia. Kultura tych plemion była niezwykle bogata – od obrzędów inicjacyjnych po barwne malunki ciała, które miały znaczenie rytualne. Jednym z najbardziej znanych rytuałów Selk’namów był ceremoniał „hain”, w którym mężczyźni, przebrani w maski i pomalowani na biało, odgrywali duchy. Niestety, wraz z nadejściem kolonistów, rdzenne społeczności zostały brutalnie zepchnięte na margines. Europejskie choroby, na które nie miały odporności, a także konflikty o ziemię i zasoby, doprowadziły do gwałtownego spadku ich liczby. W XX wieku wielu badaczy uznało te kultury za niemal całkowicie wymarłe. Obecnie podejmuje się działania mające na celu ochronę i dokumentację ich dziedzictwa. W muzeach w Ushuaii czy Punta Arenas można zobaczyć rekonstrukcje ich domostw, stroje i przedmioty codziennego użytku. Tradycje Jaganów i Selk’namów wciąż żyją w opowieściach i przekazach potomków, którzy walczą o zachowanie pamięci i tożsamości swoich przodków. Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Ziemia Ognista położona jest na styku Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Spokojnego, co sprawia, że to miejsce jest jednym z najbardziej wietrznych i surowych regionów świata. Klimat określany jest jako subpolarny, z długimi, chłodnymi zimami i krótkimi, ale intensywnie wietrznymi latami. Temperatura rzadko przekracza 10°C, a silne wiatry i wysoka wilgotność nadają krajobrazowi dzikość i dramatyzm. Geografia archipelagu jest niezwykle zróżnicowana – od majestatycznych Andów Ziemi Ognistej, przez lodowce spływające do fiordów, aż po bezkresne stepy i torfowiska. Subarktyczne lasy zdominowane przez drzewa bukany (Nothofagus blume) rozciągają się na północy, podczas gdy południowe krańce archipelagu urzekają surowymi formacjami skalnymi. Tereny te są nie tylko piękne, ale i trudne do życia – mieszkańcy muszą na co dzień zmagać się z trudnymi warunkami pogodowymi. Flora i fauna oraz unikalne ekosystemy Przyroda Ziemi Ognistej jest jedną z największych atrakcji tego regionu. W gęstych lasach dominują drzewa lenga, guindo oraz coihue – gatunki wyjątkowo odporne na niskie temperatury i silne wiatry. Tutejsze torfowiska, pokryte mchami i porostami, magazynują wodę i są kluczowym elementem lokalnego ekosystemu. Fauna archipelagu jest równie bogata. Guanako, spokrewnione z lamą, swobodnie przemierza stepowe obszary. Spotkać można również lisy andyjskie, a w niektórych rejonach także bobry, które zostały sprowadzone z Ameryki Północnej, lecz z czasem stały się gatunkiem inwazyjnym, wpływającym na krajobraz rzek i jezior. Miłośników ornitologii zachwyci obecność albatrosów, kormoranów, kondorów i pingwinów magellańskich, które gniazdują na nadbrzeżnych wyspach. Z kolei w wodach otaczających archipelag pojawiają się orki, delfiny, foki oraz wieloryby, co czyni region rajem dla obserwatorów morskiej fauny. Ochronę przyrody zapewniają m.in. Park Narodowy Tierra del Fuego w Argentynie i liczne rezerwaty w części chilijskiej. To właśnie dzięki nim możliwe jest zachowanie niezwykłej bioróżnorodności oraz stworzenie warunków do rozwoju zrównoważonej turystyki. Miasta, infrastruktura i życie codzienne Największym i najbardziej znanym miastem archipelagu jest Ushuaia, które reklamuje się jako „najbardziej wysunięte na południe miasto świata”. Położone u stóp Gór Martial i nad brzegiem Kanału Beagle, stanowi ważny punkt zarówno dla mieszkańców, jak i turystów. Mimo trudnych warunków klimatycznych rozwinięto tu port morski, międzynarodowe lotnisko oraz bazę turystyczną, obsługującą rejsy w stronę Antarktydy. Ziemia Ognista, choć odległa, posiada także dobrze rozwiniętą infrastrukturę – sieć dróg łączących większe miasta, hotele, szkoły i szpitale. Region dzieli się politycznie między Argentynę i Chile, co wpływa na jego administrację, gospodarkę i codzienność mieszkańców. Dla wielu osób życie tutaj oznacza balansowanie pomiędzy nowoczesnością a izolacją – natura przypomina bowiem na każdym kroku o swojej potędze. Ushuaia i Rio Grande – życie na krańcu świata Ushuaia jest nie tylko centrum turystycznym, ale także kulturalnym i edukacyjnym. Znajdują się tu muzea m.in. Museo del Fin del Mundo, a także uczelnie i instytuty badawcze zajmujące się Antarktydą i ochroną środowiska. Miasto rozwija się dynamicznie, a jego mieszkańcy są przyzwyczajeni do życia w rytmie przyrody – zimą obowiązują długie noce, latem zaś dni trwają niemal bez końca. Drugim co do wielkości miastem archipelagu jest Rio Grande, które pełni funkcję ośrodka przemysłowego i gospodarczego. Słynie z fabryk elektronicznych oraz przemysłu włókienniczego, a także z połowów ryb i hodowli owiec. To właśnie tutaj można poczuć atmosferę codziennego życia mieszkańców – mniej turystyczną, a bardziej skupioną na pracy i lokalnej społeczności. Życie codzienne na Ziemi Ognistej wymaga odporności i elastyczności. Mieszkańcy radzą sobie z silnym wiatrem, kapryśnym klimatem i dużymi odległościami dzielącymi poszczególne miejscowości. Mimo tego społeczność jest tu wyjątkowo zintegrowana – kultura łączy w sobie wpływy argentyńskie, chilijskie i dziedzictwo rdzennych ludów, co widać w języku, tradycjach i kuchni. Turystyka i atrakcje Ziemia Ognista z roku na rok przyciąga coraz więcej podróżników, którzy marzą o doświadczeniu dzikiej przyrody i niezwykłej atmosfery „końca świata”. To miejsce nie jest typowym kierunkiem turystycznym – wymaga odwagi, przygotowania i otwartości na surowy klimat. W zamian oferuje jednak niezapomniane widoki i poczucie kontaktu z naturą w najczystszej postaci. Na archipelagu można podziwiać majestatyczne góry Andów, potężne lodowce, malownicze fiordy oraz bezkresne stepy. Szczególnie popularne są rejsy po Kanale Beagle, gdzie z pokładu statku można obserwować wyspy zamieszkane przez pingwiny i lwy morskie. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się także turystyka przygodowa – spływy kajakowe, żeglarstwo, jazda konna po stepach czy wyprawy fotograficzne w poszukiwaniu unikatowej fauny. Park Narodowy, Przylądek Horn, trekking, warunki pogodowe Jedną z największych atrakcji regionu jest Park Narodowy Tierra del Fuego, położony niedaleko Ushuaii. Oferuje on liczne szlaki trekkingowe prowadzące przez lasy subarktyczne, torfowiska, wzdłuż jezior i wybrzeży. Najpopularniejsze trasy to Senda Costera i Laguna Esmeralda – każda z nich odsłania inne oblicze dzikiej przyrody. Symbolem Ziemi Ognistej pozostaje jednak Cieśnina Drake’a i Przylądek Horn, nazywany często „cmentarzyskiem statków”. Jego skaliste wybrzeża i ekstremalne warunki pogodowe sprawiły, że przez wieki uznawany był za jedno z najniebezpieczniejszych miejsc dla żeglarzy. Dziś wiele rejsów turystycznych oferuje możliwość jego opłynięcia, a sama wyprawa stanowi wyjątkowe przeżycie. Turystyka na Ziemi Ognistej wiąże się z wyzwaniami – pogoda zmienia się tu błyskawicznie, a silne wiatry, ulewne deszcze i nagłe ochłodzenia mogą pokrzyżować plany nawet najlepiej przygotowanym podróżnikom. To jednak właśnie ta nieprzewidywalność nadaje podróży charakter prawdziwej przygody. Ci, którzy zdecydują się na trekking czy żeglowanie, mówią, że krajobrazy wynagradzają każde poświęcenie – od zielonych dolin po lodowe ściany i bezkresne horyzonty. Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć Ziemia Ognista wydaje się odległa i nietknięta przez cywilizację, nie jest wolna od wyzwań. Zmiany klimatyczne, masowa turystyka i degradacja ekosystemów stają się coraz poważniejszym zagrożeniem dla tego niezwykłego archipelagu. Wraz z rozwojem infrastruktury i napływem podróżnych pojawia się konieczność balansowania między dostępnością turystyczną a zachowaniem dziewiczej przyrody. Do tego dochodzą kwestie społeczne. Region ten wciąż zmaga się z dziedzictwem kolonizacji i potrzebą ochrony pamięci o rdzennych ludach, które przez wieki kształtowały jego kulturę. Zmiany klimatyczne, ochrona rdzennej ludności, turystyka zrównoważona Jednym z najbardziej widocznych skutków globalnego ocieplenia są topniejące lodowce, które od wieków stanowiły symbol krajobrazu Ziemi Ognistej. Zmiany w ekosystemach wpływają nie tylko na ukształtowanie terenu, ale także na życie lokalnej fauny i flory – pingwiny, guanako czy foki coraz częściej muszą przystosowywać się do nowych warunków środowiskowych. Równocześnie rośnie znaczenie turystyki zrównoważonej. Lokalne władze i organizacje ekologiczne promują formy podróżowania, które minimalizują wpływ człowieka na środowisko – trekking w małych grupach, rejsy kontrolowane pod względem emisji czy edukacyjne wyprawy z przewodnikami. Nie mniej istotna jest ochrona dziedzictwa rdzennych ludów – Jaganie, Selk’namowie czy Kawésqar. Ich kultura i tradycje przez wieki były marginalizowane, jednak dziś obserwuje się renesans zainteresowania ich historią. Muzea, lokalne inicjatywy i projekty edukacyjne starają się przywracać pamięć o ich obecności i znaczeniu. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Torbacze – ssaki z antypodów, które nie rozstają się ze swoją torebką
Kangury, koale, oposy i diabły tasmańskie to chyba najbardziej znane torbacze na świecie. Ale grupa ta liczy ponad 330 gatunków zwierząt, z których dwie trzecie żyje w Australii, a pozostała jedna trzecia zasiedla głównie Amerykę Południową.
Spis treści: Z Ameryki do Australazji Torby lęgowe Monogamia i haremy Torbacze zawładnęły wyobraźnią milionów. Głównie ze względu na niezwykły sposób, w jaki opiekują się swoimi młodymi. Sposób, który kojarzy się z ciepłem, bliskością i absolutnym bezpieczeństwem. Torbacze są ssakami, jednak charakteryzuje je unikatowy proces rozrodczy. Mają krótką ciążę, a ich młode przychodzą na świat słabo rozwinięte. Następnie dojrzewają w specjalnej torbie lęgowej przyczepione do sutków matki. Właśnie ta strategia rozrodcza plasuje torbacze pomiędzy składającymi jaja stekowcami a ssakami łożyskowymi. Z Ameryki do Australazji Historia ewolucji torbaczy sugeruje, że wywodzą się one z Ameryki Północnej. Następnie migrowały, by rozwinąć się w Australazji, czyli na terenie Australii, Nowej Zelandii i Nowej Gwinei. Najwcześniejsze torbacze znalezione w Australii datowane są na około 23 miliony lat temu. Większość współczesnych rodzin i form ugruntowała się właśnie w tym okresie. Najbardziej prawdopodobną drogą migracji z Ameryki do Australii jest Antarktyda. W tamtym czasie wszystkie trzy południowe kontynenty były zjednoczone w masywie lądowym znanym jako Gondwana. Masa ta zaczęła się rozpadać 135 milionów lat temu, a Ameryka Południowa i Antarktyda były połączone jeszcze około 30 milionów lat temu. Na Antarktydzie znaleziono skamieniałość jednego ssaka lądowego – torbacza datowanego na 40 milionów lat. Płyta australijska stopniowo przesuwała się na północ przez kolejne 30 milionów lat, zanim osiągnęła obecną szerokość geograficzną. Ta długa izolacja umożliwiła rozległy rozwój torbaczy w Australii przy braku konkurencji ze strony łożyskowców. Torby lęgowe Nazwa „torbacze” wzięła się oczywiście od charakterystycznej torby lęgowej. Zarodki torbaczy rozwijają się w macicy, ale w przeciwieństwie do ssaków łożyskowych, potomstwo rodzi się na bardzo wczesnym etapie rozwoju. Rozwój embrionalny kończy poza ciałem matki. Słabo rozwinięty torbacz przyczepia się do sutków brzusznych, które często, ale nie zawsze, są zamknięte w torbie lęgowej. Sama ciąża trwa od ośmiu do czterdziestu dwóch dni, po czym młode jest noszone w torbie przez okres od trzydziestu dni nawet do siedmiu miesięcy. Po urodzeniu młode mają zamknięte oczy i uszy, kikuty tylnych kończyn i ogonów, a ich ciało jest całkowicie bezwłose. Ich zmysł węchu jest doskonale rozwinięty, podobnie jak zmysł dotyku, co pozwala im nawigować do torby. Liczebność miotów waha się od jednego do dwunastu na jeden poród. Młode odstawiane są od piersi w okresie od sześciu tygodni do roku. Relacja między matką a potomstwem jest u wielu gatunków długotrwała. Torbacza osiągają dojrzałość płciową w okresie od dziesięciu miesięcy do czterech lat, w zależności od gatunku. Monogamia i haremy Ze względu na to, że młode ssaki żywią się mlekiem produkowanym przez matkę, pomoc samca w karmieniu młodych jest mniej istotna niż na przykład u ptaków. U wielu torbaczy rola samca jest dodatkowo ograniczona, ponieważ torba lęgowa przejmuje funkcje noszenia i ochrony potomstwa oraz utrzymywania go w cieple. Potrzeba pomocy samicy w wychowywaniu potomstwa nie wydaje się być istotnym czynnikiem sprzyjającym tworzeniu długotrwałych par samca i samicy ani większych grup społecznych. Istnieje niewiele przykładów długotrwałych więzi czy to partnerskich, czy też grupowych u tych zwierząt. Mimo to niektóre gatunki tworzą pary monogamiczne i haremy. Wśród torbaczy tworzących pary wyróżniamy m.in. Phascogale (np. Phascogale tapoatafa – phascogale kropkowana) – niewielkie ssaki drapieżne żyjące w okresowej monogamii, Dasyurus (np. quoll plamisty) – tworzące stabilne pary w okresie rozrodczym. Wśród torbaczy haremowych są m.in. kangury (Macropus, Osphranter, Notamacropus) – samce dominujące tworzą haremy samic, zwłaszcza u kangura olbrzymiego (Osphranter giganteus), koale (Phascolarctos cinereus) – samce zajmują terytoria nakładające się na obszary kilku samic; dominujący samiec kryje kilka partnerek, wombaty (Vombatus ursinus, Lasiorhinus spp.) – samce mogą monopolizować dostęp do kilku samic. Torbacze zasiedlają zróżnicowane siedliska: wody słodkie, tereny górskie, gorące pustynie i tropikalne lasy deszczowe. Podczas gdy kangury i ich krewni słyną z umiejętności skakania na tylnych łapach, inne gatunki wspinają się, szybują, ryją nory, a nawet pływają. Ich dieta obejmuje zarówno owady, jak i kręgowce, grzyby, korzenie roślin podziemnych, cebule, kłącza i bulwy, wydzieliny roślinne, takie jak soki i gumy, nasiona, pyłki, trawy lądowe, zioła i krzewy oraz liście drzew. Ze względu na tę ogromną różnorodność nie da się kategoryzować torbaczy za pomocą prostego opisu. Torbacze wahają się od typowych mięsożerców do typowych roślinożerców, z wszystkimi stadiami pośrednimi pomiędzy nimi. Zazwyczaj prowadzą nocny i zmierzchowy tryb życia. Niektóre gatunki są samotnikami, inne żyją w grupach rodzinnych. Niestety, wiele gatunków torbaczy jest poważnie zagrożonych wyginięciem. Wynika to głównie z utraty naturalnych siedlisk, które są niszczone na rzecz urbanizacji i rolnictwa. Poważnym problemem są też ogromne pożary, ruch drogowy, a nawet ataki zwierząt domowych. Za gatunki zagrożone wyginięciem uznano koale, diabły tasmańskie, wombaty australijskie i kanguroszczury reliktowe (Potorous gilbertii), które są jednym z najbardziej zagrożonych torbaczy na świecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pochowano ich z maskami na twarzach. Po raz pierwszy zobaczyliśmy, jak wyglądali zmumifikowani Kolumbijczycy
Naukowcy odtworzyli wizerunki czterech zmumifikowanych osób z kolumbijskiej części Andów. Ludzie ci żyli między XIII a XVIII wiekiem.
Nakładanie masek na twarze zmarłych było rzadką praktyką poza starożytnym Egiptem. Znane są tylko nieliczne przypadki, m.in. w niektórych częściach Ameryki Południowej, greckich Mykenach czy w kulturze Majów, gdzie w ramach rytuałów pogrzebowych zakładano zmarłym specjalne maski zakrywające głowy. Jednym z takich miejsc są także kolumbijskie Andy, gdzie archeolodzy przed laty odnaleźli cztery mumie pochowane właśnie w nietypowych maskach. Zamaskowane mumie z Kolumbii Są to jedyne tego rodzaju mumie odkryte w tej części kontynentu. Należały do ok. 6–7-letniego dziecka, 60-letniej kobiety oraz dwóch młodych dorosłych mężczyzn. Wszyscy mieli na twarzach maski wykonane z żywicy, gliny, wosku i kukurydzy. Artefakty były uszkodzone – brakowało im nosa i fragmentów u podstawy – natomiast zachowały się ozdobne koraliki znajdujące się w miejscu oczu. Osoby te pochodziły z populacji prekolumbijskich zamieszkujących Kordyliery Wschodnie. Datowanie radiowęglowe wykazało, że żyły one między 1216 a 1797 rokiem. Niestety, w przeszłości doszło do grabieży ich grobów, dlatego niewiele wiadomo o tożsamości zmumifikowanych osób. Teraz, po raz pierwszy, naukowcy postanowili „zdjąć” im maski i ujawnić prawdziwe twarze tych czterech osób, aby zobaczyć, jak mogły wyglądać za życia. W tym celu zespół Face Lab z Liverpool John Moores University przygotował cyfrowe rekonstrukcje ich wizerunków. – Projekt ten bada niezwykłą praktykę pogrzebową polegającą na łączeniu masek z twarzami zmarłych, praktykowaną przez wiele ludów prekolumbijskich Ameryki Południowej. Wykonywali oni maski dla swoich zmarłych z taką precyzją, że zmumifikowane ciała wyglądały jak żywe – napisali badacze w swoim oświadczeniu. Naukowcy zrekonstruowali twarze czterech mumii Zespół przeprowadził analizę twarzy wszystkich mumii, opierając się na standardach anatomicznych, a także szczegółowo przebadał resztki masek, które miały wiernie odwzorować rysy zmarłych. Czaszki z maskami poddano następnie tomografii komputerowej, wykorzystującej promieniowanie rentgenowskie do generowania obrazów 3D z wielu zdjęć dwuwymiarowych. Naukowcy użyli także specjalnego oprogramowania, aby nałożyć mięśnie, tkanki miękkie i tłuszcz na cyfrowo zrekonstruowane czaszki. Dzięki temu możliwe stało się odtworzenie twarzy, które teraz możemy oglądać na zdjęciach. – Jesteśmy podekscytowani i zaszczyceni, że możemy uczestniczyć w tym projekcie, który pokazuje fascynujące praktyki kulturowe rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Mamy nadzieję, że pokazanie ich twarzy po raz pierwszy zwiększy zainteresowanie tymi niezwykłymi cywilizacjami – powiedziała koordynatorka projektu, dr Jessica Liu. Skąd mamy pewność, że mumie tak naprawdę wyglądały? Badaczka dodała, że ich praca przypominała wirtualne rzeźbienie, podczas którego wykorzystuje się prawdziwą czaszkę, aby idealnie dopasować tkanki do danej osoby. Aby dobrze odtworzyć mięśnie i tkanki miękkie, naukowcy musieli posłużyć się uśrednionymi danymi genetycznymi ludzi z tego regionu. W przypadku dwóch dorosłych mumii wykorzystali dane współczesnych Kolumbijczyków. Nie zrobiono tego natomiast przy rekonstrukcji dziecka i kobiety z powodu braku odpowiednich danych. Rozmiar i kształt nosów określono na podstawie pomiarów kostnych czaszki. Kolor skóry, oczu i włosów dobrano jako typowy dla mieszkańców tego regionu. Nadano im także neutralny wyraz twarzy. Badacze przyznali zgodnie, że najtrudniejsze do zrekonstruowania były szczegóły, takie jak blizny, zmarszczki czy rzęsy. – To, co prezentujemy pod względem tekstury, to uśredniony obraz, oparty na tym, co wiemy o tych osobach – podkreśliła Liu. Oznacza to, że jest to przedstawienie tego, jak te osoby mogły wyglądać, a nie pewność, że tak wyglądały w rzeczywistości. Źródło: LJMU Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten kalendarz był dokładnym, złożonym systemem pomiaru czasu. Używano go do celów rytualnych i codziennych
Kalendarz Majów od wieków fascynuje entuzjastów i badaczy dawnych cywilizacji. Pod względem złożoności i precyzji, stanowi dowód potwierdzający niezwykłe osiągnięcia starożytnego ludu, który rozwijał się w Mezoameryce, w dziedzinie obserwacji astronomicznych. Jak czytać kalendarz Majów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Haab, czyli kalendarz słoneczny Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Już na wstępie wypada zaznaczyć, że Majowie postrzegali czas zupełnie inaczej niż zachodnia cywilizacja. My postrzegamy go w sposób linearny, czysto matematyczny, podczas gdy cywilizacja majańska nadawała mu duchowe i kulturowe znaczenie. Dla nich czas był narzędziem duchowym, pozwalającym obcować z boskością i pojmować kosmiczny porządek, a sam kalendarz stanowił coś w rodzaju mapy boskiej woli. Nie oznacza to jednak, że nie był oparty na solidnych podstawach. Przeciwnie, Majowie wykazali się głębokim zrozumieniem matematyki, w tym koncepcji zera i systemu liczbowego opartego na dwudziestce. W ten sposób stworzyli nie tylko złożony, ale i precyzyjny system pomiaru czasu. Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Kalendarz Majów stanowi coś w rodzaju syntezy odrębnych cykli, z których każdy pełni unikatową funkcję. U podstaw tego systemu leży tzw. tzolkin (rok rytualny) – 260-dniowy cykl. Powstaje w wyniku permutacji 20 nazw dni z 13 liczbami. Każdy dzień w tym cyklu ma unikatową kombinację: „1 Imix”, „2 Ik” itd., aż do „13 Ahau”. Na końcu, liczby powracają do 1, a nazwy dni są kontynuowane. Cały cykl kończy się, kiedy liczba i nazwa dnia powracają do „1 Imix”, czyli do punktu wyjściowego. Tzolkin pełnił przede wszystkim funkcję rytualną. Majowie używali go do tworzenia wróżb, wyznaczania dni sprzyjających ceremoniom, zawieraniu małżeństw i innym ważnym wydarzeniom. W tym miejscu należy podkreślić, że 260-dniowy cykl odgrywał kluczową rolę w nadawaniu imion dzieciom. Data urodzenia w tzolkin określała bowiem jego cechy i przeznaczenie. Wynika z tego, że ten kalendarz nie był wyłącznie narzędziem do mierzenia czasu. Cywilizacja Majów traktowała tzolkin jako narzędzie duchowe, pozwalające zrozumieć przeznaczenie jednostki i ogółu i pomagające w dostosowaniu działań do rytmu kosmosu. Zapewniał poczucie porządku i przewidywalności w świecie, którym władały potężne siły. Haab, czyli kalendarz słoneczny Obok rytualnego, funkcjonował kalendarz słoneczny, znany jako haab. Ten system składał się z 365 dni i z dużą dokładnością odzwierciedlał długość rocznego obiegu Ziemi wokół Słońca. Majowie podzielili haab ma 18 winal (miesięcy). Każdy liczył 20 dni, a po nich następował krótki, odrębny okres 5 dni – uayeb (dni bezimienne). Ten kalendarz miał zastosowanie czysto praktyczne. Majowie używali go przede wszystkim w rolnictwie. Jego cykle wyznaczały czas zasiewu, plonów i innych sezonowych działań, które warunkowały przetrwanie cywilizacji. Odgrywał też kluczową rolę w organizacji funkcji społecznych. Uayeb na końcu kalendarza był interpretowany jako czas pechowy i niebezpieczny. W okresie przejściowym, jeszcze przed rozpoczęciem nowego roku, wykonywano rytuały, których celem było odegnanie złych sił. Haab stanowi dobitny dowód na to, że Majowie doskonale pojmowali mechanikę niebieską i potrafili zastosować ją do swoich potrzeb. Cywilizacja, która kształtowała się wiele wieków temu, potrafiła przekształcać obserwacje astronomiczne w funkcjonalny system, wspierający ich codzienne życie. Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli W kalendarzu Majów, 260-dniowy tzolkin i 365-dniowy haab zazębiały się i działały równocześnie. Określona kombinacja daty obu mogła powtórzyć się tylko raz na 18980 dni, czyli co 52 lata haab lub 73 cykle tzolkin. Ten okres jest nazywany kalendarzem okrągłym. W kulturze Majów 52-letni system symbolizował życie ludzkie lub „stulecie”. Widziano w nim okres odnowy i wyznacznik dla pokoleń. Ukończenie kalendarza okrągłego było wydarzeniem niezwykle podniosłym, bowiem oznaczało zakończenie pełnego cyklu doświadczeń. Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Oprócz cyklicznych metod pomiaru czasu, do których używano kalendarzy tzolkin i haab, Majowie posiadali także narzędzie linearne, chronologiczne. Było ono używane do datowania wydarzeń historycznych i długich cykli kosmicznych. Mowa o tzw. długiej rachubie. Kalendarz ten opierał się na jednostkach w systemie dwudziestkowym, z wyjątkiem tun (która miała 18 winali). Jednostki, o których mowa, to: kin – odpowiednik jednego dnia, winal – odpowiednik dwudziestu kin tun – odpowiednik osiemnastu winali, katun – odpowiednik dwudziestu tun, baktun – odpowiednik 20 katun. Monumentalna długa rachuba była używana do zapisu ważnych wydarzeń historycznych na pomnikach i stelach. Pozwalała śledzić zjawiska astronomiczne, ramować cykle stworzenia i zniszczenia i umieszczać wydarzenia w narracji opartej o rozległą kosmologię. Wynika z tego, że cywilizacja Majów pojmowała czas w skali wykraczającej poza życie jednostki i potrafiła łączyć teraźniejszość z przeszłością i przyszłością. To z kolei wskazuje na poczucie ciągłości i wiarę, że ludzkie istnienie jest tylko częścią większego planu. Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Mówiąc o długiej rachubie, nie sposób nie wspomnieć o słynnej dacie 21 grudnia 2012 roku. W powszechnym przekonaniu oznaczała ona koniec świata. Apokalipsa nie nastąpiła, a Ziemia trwa nadal. Czy to oznacza, że Majowie pomylili się w swoich obliczeniach? Otóż nie. Pomyłka leżała po naszej stronie. Dla Majów, data ta oznaczała zakończenie trzynastego cyklu baktun (13.0.0.0.0.), co stanowiło kamień milowy w długiej rachubie. Dzień ten symbolizował koniec jednego wielkiego cyklu stworzenia i początek nowego. Był początkiem okresu odnowy i przemian. To nieporozumienie niezwykle obrazowo uwidacznia różnice w zachodnim i majańskim pojmowaniu czasu. Dla Majów, którzy czas interpretowali jako coś cyklicznego i w zakończeniu czegoś widzieli początek nowego, dzień ten był po prostu zakończeniem pewnego cyklu. Tymczasem współcześni, którzy czas postrzegają linearnie, w zakończeniu doszukiwali się definitywnego końca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Amazonia – największy las deszczowy świata i jego tajemnice
Amazonia to więcej niż tylko bujna dżungla. To system naczyń połączonych, od którego zależy los globalnego klimatu, lokalnych społeczności i tysięcy gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. Przez wieki pozostawała niemal nietknięta, ale dziś staje się areną dramatycznych zmian – zarówno naturalnych, jak i wywołanych działalnością człowieka. Jakie tajemnice wciąż skrywa i dlaczego przyszłość Amazonii to sprawa, która dotyczy nas wszystkich?
Spis treści: Gdzie leży Amazonia? Klimat Amazonii Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Zwierzęta niezwykłego świata Rośliny Amazonii Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Amazonia to jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie najbardziej zagrożonych miejsc na Ziemi. W tym zielonym sercu naszej planety wciąż odkrywa się nieznane gatunki roślin i zwierząt, ale działalność człowieka sprawia, że ten unikalny ekosystem coraz szybciej znika. Dowiedz się, dlaczego Amazonia ma znaczenie nie tylko dla lokalnych społeczności, lecz także dla całego świata. id="1"Gdzie leży Amazonia? Amazonia to rozległy region geograficzny położony w dorzeczu Amazonki. Jest ulokowana na terenie dziewięciu krajów Ameryki Południowej: Brazylii, Peru, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Boliwii, Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. To obszar o ogromnym znaczeniu dla klimatu, bioróżnorodności i cywilizacji całego świata. Obejmuje aż 7 milionów km², z czego około 5,5 miliona km² porasta las deszczowy – tzw. selwa. Większość amazońskiego lasu deszczowego leży na terytorium Brazylii (około 60% tej zielonej krainy). Amazonia nie bez powodu bywa nazywana zielonymi płucami Ziemi. To właśnie ten region odpowiada za produkcję znaczącej części tlenu oraz pochłanianie ogromnych ilości dwutlenku węgla, co czyni go kluczowym regulatorem globalnego klimatu. Klimat Amazonii Amazonia znajduje się w strefie klimatu równikowego wilgotnego, charakteryzującego się wysoką temperaturą przez cały rok i obfitymi opadami deszczu. Średnie roczne temperatury wahają się między 24 a 27°C. Nie występują tu klasyczne pory roku – zamiast tego klimat kształtują naprzemiennie suchsze i bardziej wilgotne miesiące, zależne od lokalizacji w obrębie dorzecza Amazonki. Największe nasilenie opadów przypada zazwyczaj na miesiące od grudnia do maja. Stała wilgotność powietrza i wysoka temperatura tworzą idealne warunki dla bujnej roślinności i ogromnej różnorodności biologicznej. Klimat Amazonii ma też znaczenie globalne – wpływa na obieg wody i temperaturę w skali całej planety. Zakłócenia w jego funkcjonowaniu, np. przez wylesianie lub zmiany klimatu, mogą mieć skutki odczuwalne także poza Ameryką Południową – m.in. w postaci susz, powodzi czy zmian w cyrkulacji atmosferycznej. Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Lasy Amazonii tworzą wyjątkowy, piętrowy ekosystem. Najwyższe partie zajmują korony drzew sięgających nawet 60 metrów. W ich obrębie żyją duże ptaki (takie jak harpia wielka) i owady zdolne do życia na znacznych wysokościach. Niżej rozciąga się warstwa średnich drzew, gdzie dominują liany, epifity (np. orchidee i bromelie) oraz setki gatunków ptaków i ssaków. Najniższe piętro – poszycie – to królestwo owadów, grzybów i detrytusów. Dociera tu mniej niż 1% światła słonecznego, dlatego roślinność jest skąpa, a życie opiera się głównie na rozkładzie materii organicznej. Całość stanowi jeden z najbardziej złożonych i stabilnych systemów ekologicznych na świecie. Zwierzęta niezwykłego świata Amazonia to prawdziwy raj dla miłośników przyrody. Występuje tu ponad 400 gatunków ssaków, około 1300 gatunków ptaków, blisko 400 gatunków gadów oraz tysiące bezkręgowców. Zwierzęta, które zamieszkują Amazonię to bardzo szeroki temat, ale warto wspomnieć kilka jej najbardziej znanych przedstawicieli: jaguara, kapibarę, małpy (w tym charakterystyczną tamarynę cesarską), leniwce, barwne amazońskie ptaki (w tym tukany i papugi). Oprócz tego Amazonia jest domem dla niezliczonych gatunków owadów, w tym motyli, termitów i mrówek, których kolonie liczą nawet milion osobników. Niedawno w Amazonii odkryto przepiękną żabę w niebieskie paski. id="3"Rośliny Amazonii Roślinność Amazonii zachwyca różnorodnością. Lasy te są domem dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin naczyniowych, z których wiele występuje tylko w tym regionie. W zależności od piętra lasu rośliny przybierają różne formy – od potężnych drzew górujących nad sklepieniem po epifity zwisające z gałęzi i drobne paprocie pokrywające ściółkę. Najsłynniejsze rośliny Amazonii to drzewo kapokowe, liczne gatunki palm, wiktoria amazońska czy kauczukowiec brazylijski. Rośliny Amazonii wykorzystywane są w tradycyjnej medycynie i stanowią źródło badań nad lekami. Szacuje się, że mniej niż 10% z nich zostało dokładnie przebadanych pod kątem właściwości farmakologicznych. Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Amazonia kryje w sobie wiele tajemnic. Oto kilka fascynujących faktów: Niektóre rdzenne plemiona Amazonii nie miały dotąd kontaktu z cywilizacją. Żyją według dawnych zasad, korzystając z darów lasu i kierując się rytmem natury. Amazonka ma ponad 1100 dopływów. Las produkuje własne deszcze – dzięki transpiracji roślin i parowaniu wody powstaje unikalny mikroklimat. Gleba Amazonii jest uboga w składniki odżywcze – roślinność utrzymuje się dzięki zamkniętemu obiegowi materii organicznej. Liczba pożarów w Amazonii w 2019 roku wzrosła aż o 84% w porównaniu z rokiem poprzednim. To skutek wypalania lasów pod pastwiska i uprawy. Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Choć Amazonia wydaje się wieczna i niezniszczalna, jest dziś jednym z najbardziej zagrożonych ekosystemów świata. Wycinka drzew, wypalanie lasów, wydobywanie surowców i zmiany klimatyczne prowadzą do degradacji tego unikalnego środowiska. Susze, jak ta z 2005 roku, pokazują, że las nie jest odporny na ekstremalne zmiany pogodowe – według naukowców, może zapaść się ekologicznie, prowadząc do nieodwracalnej przemiany Amazonii w sawannę. WWF ostrzega, że punkt krytyczny może zostać osiągnięty już w najbliższych dekadach, jeśli tempo deforestacji nie zostanie zahamowane. Amazonia to jedno z najważniejszych miejsc na Ziemi – zarówno pod względem przyrodniczym, jak i klimatycznym. Jej ogrom, różnorodność biologiczna oraz znaczenie dla planety są trudne do przecenienia. To kluczowy regulator klimatu całej planety. Nieoceniony dostawca tlenu, który dodatkowo pochłania olbrzymie ilości CO₂. Zniszczenie Amazonii miałoby dramatyczne skutki globalne: zmniejszenie bioróżnorodności, wzrost temperatur, załamanie się ekosystemów i niedobory wody. Dlatego obrona Amazonii to obowiązek nie tylko Brazylii czy krajów regionu, ale całej społeczności międzynarodowej. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Buenos Aires – to jedno miasto sprawiło, że poczułem się jak u siebie
Buenos Aires to miasto pełne zmysłów, tanga i smaków. Autor artykułu zdradza, dlaczego właśnie tutaj poczuł się jak u siebie i co sprawiło, że zakochał się w argentyńskiej stolicy.
Spis treści: San Telmo – serce Buenos Aires i tanga Mercado San Telmo – tango smaków i historii La Boca – kolorowe dziedzictwo i narodziny tanga Palermo i Recoleta – uczta zmysłów i smaków Patrz partnerce prosto w oczy, a nie pod nogi. Nie możesz unikać kontaktu wzrokowego, to niezwykle ważne i to nie tylko w tangu – Carolina Bonaventura, choreografka i właścicielka szkoły tańca Mariposita w dzielnicy San Telmo, uważnie śledzi każdy mój ruch i gest podczas pierwszej lekcji tanga. Moja partnerka Mary Lescano, tancerka jak z obrazka, tłumaczy mi zaś i pokazuje podstawowe kroki najbardziej zmysłowego tańca na świecie. Wyjaśnia, w jaki sposób mam ja trzymać, jak układać stopy i dłonie, jak blisko niej być, by wyczuwać każdy ruch i za nią podążać. Myślałem, ze łatwiej mi pójdzie, zwłaszcza ze tańczę całe życie. Ale przecież tango to nie są jakieś tam podskoki i szybie obroty, jak na dyskotekach czy rodzinnych imprezach, na których zawsze jestem wodzirejem. Tu liczą się precyzja, technika, a przede wszystkim kontakt z partnerka czy partnerem. Próbuję więc najpierw niezdarnie, a z każdą minutą coraz lepiej łączyć te wszystkie elementy, by po półtorej godziny usłyszeć od Caroliny i Mary, ze nie jest źle. – To co, jutro znów widzimy się na lekcji? – usłyszałem. I tak mijały mi popołudnia w Buenos Aires. San Telmo – serce Buenos Aires i tanga Mariposita to jedna z wielu szkół tanga w San Telmo, najstarszej dzielnicy Buenos Aires, pełnej artystów, antykwariatów, galerii sztuki, butikowych hoteli, restauracji i barów z historia. Miałem szczęście, ze tu właśnie zamieszkałem, i to po sąsiedzku ze szkołą tanga. Carolina prowadzi ja od 18 lat w ponad stuletniej kamienicy, która zamieniła na niezwykle klimatyczne miejsce. Zaczynała od jednej sali treningowej, dziś są już dwie, do tego wygodne, przestronne pokoje dla gości, którzy chcieliby w szkole zamieszkać, oraz z rozległym patiem, na którym przed lub po zajęciach można napić się kawy – i to w międzynarodowym towarzystwie. W mojej grupie mam dwie Japonki, seniorów z Niemiec, Francuzkę i parę chłopaków z Portugalii. Wszyscy, tak jak ja, przylecieli do Buenos, by – co tu dużo mówić – pójść w tango i to nie tylko w szkole. Mercado San Telmo – tango smaków i historii Buenos Aires to miasto pełne zmysłów, spojrzeń, flirtów. Miasto, w którym doprawdy nikogo nie obchodzi, z kim chodzisz za rękę, do kogo właśnie się przytulasz albo z kim całujesz się na ulicy. Nikt nie zwraca uwagi na to, jak jesteś ubrany, co jesz i dlaczego nagle tańczysz. Na chodniku, w parku, na ulicy czy w knajpie. Tak, zdarzyło mi się tańczy w różnych publicznych miejscach, np. takich jak Mercado San Telmo, moim ulubionym miejscu w Buenos. Bywałem tutaj często, a pora nie miała znaczenia. Bo ten targ istniejący od 1897 r. to najlepsze miejsce, by pójść w tango z argentyńską kuchnia. Powstał, gdy do Buenos zaczęli napływać tłumnie emigranci z Włoch, Hiszpanii, Niemiec i Francji. Pobudowano wówczas hale targowa, w której mogli robić zakupy. Do dziś zachowały się oryginalne belki, łuki, kolumny, szklany dach oraz wielka kopuła na środku hali. La Boca – kolorowe dziedzictwo i narodziny tanga Pewnego dnia wybrałem się do La Boki, starej dzielnicy portowej, którą najpierw w XVI w. zasiedlali kolonizatorzy, a na przełomie XIX i XX w. wspomniani emigranci ze Starego Kontynentu, zwłaszcza Włosi, którym to miejsce zawdzięcza swój wygląd. To w tutejszych podłych tancbudach i domach publicznych narodziło się ok. 1900 r. tango argentyńskie – najpierw tańczyli je mężczyźni, umilając sobie czas w kolejce do prostytutek. Sam taniec na początku uchodził za obrazoburczy, głośno krytykowany przez Kościół katolicki i nieakceptowany przez wyższe klasy. Dziś trudno uwierzyć, że wokół tanga rozgorzała międzynarodowa dyskusja. I że było ono potępiane przez papieża Piusa X czy niemieckiego cesarza Wilhelma II. W La Boce można zobaczyć uliczne pokazy tanga, jednak jest to marne show stworzone pod turystów, dla których bardziej od tańca liczy się selfie z tancerką czy tancerzem. Palermo i Recoleta – uczta zmysłów i smaków Wieczorami, po południowych lekcjach tanga, bywałem w Palermo, największej dzielnicy Buenos Aires, w której głównie przesiadywałem w świetnych restauracjach. German i Pedro mają aż siedem restauracji. Najnowsza to Jose de Carne. Patrząc, jak ogromne porcje są w niej serwowane, od razu poprosiłem kelnera o menu degustacyjne, choć i nim najadłyby się pewnie i cztery osoby. Na przystawki – orzeźwiająca straciatella, gorgonzola i melon, pâté z kurzych wątróbek, kalmary w sosie chorizo. A później steki i jagnięcina, które szefowie kuchni przygotowywali na żywym ogniu. A ponieważ Argentyńczycy uwielbiają słodkie, na deser był flan z dulce de leche, słynnym mlecznym karmelem. źródło: National Geographic Traveler
Starożytny lud Peru utrzymywał porządek w nietypowy sposób. Używał środków halucynogennych
Nowe badania wykazały, że ludzie w Andach, na terenie dzisiejszego Peru, stosowali rośliny psychoaktywne, aby zachować porządek społeczny. Wykazała to analiza chemiczna rurek do zażywania tabaki.
Spis treści: Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit Przerażające rytuały miały wzmocnić autorytet władców Społeczności przed wiekami na całym świecie korzystały z roślin psychoaktywnych i zawartych w nich substancji. Większość kultur robiła to w celach rytualnych i ceremonialnych, ale także leczniczych. Wiadomo, że Majowie i Aztekowie używali grzybów psylocybinowych, peyotlu (Lophophora williamsii) oraz napojów z roślin, jak np. ayahuasca, w ceremoniach szamańskich. Z kolei plemiona amazońskie stosowały ayahuaskę do osiągania wizji spirytystycznych i uzdrawiania innych. Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Ale roślinne środki psychoaktywne odgrywały także bardzo ważną rolę społeczną. Od dawna wiadomo, że zażywanie takich substancji miało m.in. integrować społeczności starożytne. Niektóre dowody wskazują, że były bardzo powszechne wśród elit rządzących, które w ten sposób podejmowały decyzje polityczne. – Powszechnie uważa się, że działalność rytualna odegrała ważną rolę w rozwoju złożonych formacji społeczno-politycznych na całym świecie. W Andach Środkowych różnorodne dowody wskazują, że działalność rytualna często obejmowała wywoływanie zmienionych stanów psychicznych – napisali naukowcy na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. W swoim artykule badacze przedstawili wyniki analiz mikrobotanicznych i chemicznych rurek do zażywania tabaki, które wykazały wykorzystanie roślin psychoaktywnych w ramach rytuału. Miał on obejmować niemal całe społeczeństwo ludu andyjskiego, żyjącego na terytorium dzisiejszego Peru w Chavín de Huántar w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit To stanowisko archeologiczne kultury Chavín, które położone jest na północy górskich obszarów. W okresie powstawania i istnienia miasta zaczęto uprawiać kukurydzę, a także inne nowe rośliny. Ludność zaczęła budować miejskie ośrodki, co przyczyniło się później do rozwoju architektury sakralnej. Główną postacią kultową Chavin, było bóstwo znane jako Bóg opiekuńczy, który był rodzajem boga niebios. Jednak to nie rolnictwo i ogólny rozwój infrastruktury miały zapewnić sukces rozwoju miast i stworzenia hierarchicznego społeczeństwa, lecz rządzenie poprzez narkotyzujące się elity. – Nasze badanie wykazało, że nawet na wczesnych etapach złożone społeczeństwa Chavin włączały rośliny psychoaktywne do codziennego życia i działalności rytualnej. Ta bezpośrednia identyfikacja zawartości psychoaktywnych akcesoriów z prekolumbijskiego Peru rzuca światło na funkcję rytuału w Chavín de Huántar i innych wczesnych monumentalnych ośrodkach – tłumaczą badacze. Badając rurki do zażywania tabaki, naukowcy odkryli ślady nikotyny pochodzącej od dzikich krewnych tytoniu, a także pozostałości rośliny Anadenanthera colubrina, znanej również jako vilca. To roślina halucynogenna zawierająca znaczne ilości alkaloidów, m.in. bufoteninę (w największym stężeniu), DMT i 5-MeO-DMT. Badacze uważają, że lokalni przywódcy używali tej substancji nie tylko do wprowadzania się w trans, ale także w celu wzmocnienia swojego autorytetu. Przerażające rytuały miały wzmocnić autorytet władców Naukowcy podkreślają, że w przeciwieństwie do wspólnego używania halucynogenów, co było powszechne w innych starożytnych kulturach, rytuały kultury Chavín były ekskluzywne. Rurki do tabaki, które były przedmiotem analiz pochodziły z prywatnych komnat wewnątrz majestatycznych kamiennych struktur, w których mogło przebywać tylko kilku uczestników. – Zażywanie środków psychoaktywnych było częścią ściśle kontrolowanego rytuału, prawdopodobnie zarezerwowanego dla nielicznych, co miało wzmacniać hierarchię społeczną – powiedział dr Daniel Contreras, antropolog i archeolog, który był współautorem badania. Autorzy sugerują, że zmieniony stan psychiczny władców po substancjach halucynogennych mógł wydawać się dla ludu nadprzyrodzony, czasem wręcz przerażający. Ich poddani mogli utożsamiać ich irracjonalne zachowania z czymś nieziemskim, co właśnie miało umacniać ich pozycję jako elity namaszczonej przez bóstwa. – Świat nadprzyrodzony niekoniecznie jest przyjazny, ale na pewno jest potężny – wyjaśnia dr Contreras. – Te rytuały, często wzmacniane środkami psychoaktywnymi, były doświadczeniem, które wzmacniało systemy wierzeń i struktury społeczne – dodaje. Co ciekawe, te rytuały z udziałem halucynogenów były uzupełniane także muzyką. W komnatach, w których prawdopodobnie zażywano te substancje, znaleziono trąbki wykonane z muszli. – Jednym ze sposobów uzasadniania nierówności była ideologia. Poprzez udział w imponujących ceremoniach ludzie wierzyli, że było to coś dobrego – powiedział dr Contreras. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Atakama zasypana śniegiem. Astronomowie przecierają oczy ze zdumienia
W miejscu, gdzie roczne opady liczy się w milimetrach, spadł... śnieg. Naukowcy pracujący w obserwatorium ALMA nie mogli uwierzyć własnym oczom. Na pustyni Atakama zrobiło się biało, a to bardzo rzadki widok w tych regionach.
Spis treści: Pustynia Atakama pod śniegiem Gdzie na Atakamie pada śnieg? Zmiany klimatu a pustynie Wystarczyło kilka dni upałów nad Polską, żeby wiele osób zatęskniło za deszczem i temperaturami dalekimi od 30 stopni Celsjusza. Tymczasem na drugiej półkuli, w miejscu uznawanym za najbardziej suche na świecie, spadł właśnie śnieg. Mimo że teraz panuje tam kalendarzowa zima, opady śniegu to bardzo rzadkie zjawisko. Pustynia Atakama pod śniegiem Pustynia Atakama rozciąga się w północnym Chile, wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego. Średnie roczne opady wynoszą tam zaledwie 1–2 mm. W niektórych miejscach przez wiele lat nie pada wcale. Wilgoć pojawia się tam wyłącznie w postaci gęstej, przyziemnej mgły, która w ograniczonym stopniu zasila lokalne ekosystemy. Główną przyczyną skrajnej suchości jest połączenie zimnego Prądu Peruwiańskiego oraz pasatów, które uniemożliwiają napływ wilgotnego powietrza. Mimo skrajnej suchości Atakama nie jest najgorętszym miejscem na świecie. Temperatury są tu umiarkowane, a dzięki sąsiedztwu Pacyfiku noce bywają chłodne. Ostatnio poprószył tam nawet śnieg. Pod koniec czerwca astronomowie pracujący w Obserwatorium ALMA zaobserwowali, że skalista powierzchnia Atakamy (nierzadko porównywana do Marsa) została przykryta cienką warstwą białego puchu. Mimo skrajnie suchych warunków, w najwyżej położonych partiach pustyni, powyżej 5000 m n.p.m., sporadycznie pada śnieg. Najczęściej w lutym, podczas tzw. zimy Altiplano, oraz w chłodniejszych miesiącach południowej zimy – czerwcu i lipcu. Gdzie na Atakamie pada śnieg? Jednym z takich wysokogórskich miejsc jest płaskowyż Chajnantor. To tam znajdują się anteny radioteleskopu ALMA. W całym regionie przez rok może spaść od 20 do nawet 80 centymetrów śniegu. Jednak znacznie niżej, na wysokości około 2900 metrów, gdzie mieści się główny ośrodek operacyjny ALMA, śnieg pada ekstremalnie rzadko. Ostatni taki przypadek zanotowano 12 lat temu. Pod koniec czerwca 2025 roku doszło jednak do wyjątkowego wydarzenia. Śnieg pokrył nie tylko wysokie partie płaskowyżu, ale także niżej położone obszary pustyni. Zdjęcia satelitarne z misji Copernicus Sentinel-2 ukazały biały puch rozciągający się zarówno po chilijskiej stronie pustyni Atakama, jak i w Argentynie. Dla naukowców z ALMA była to ogromna niespodzianka. – NIESAMOWITE! Pustynia Atakama w Chile, najsuchsza na świecie, jest ZAŚNIEŻONA! – czytamy w social mediach obserwatorium. Zmiany klimatu a pustynie Ekstremalne warunki pogodowe doprowadziły do czasowego wstrzymania pracy radioteleskopów. Po tym, jak odczuwalna temperatura spadła do -28 stopni Celsjusza, urządzenia automatycznie przeszły w „tryb przetrwania”. To zabezpiecza je przed silnym wiatrem poprzez mechaniczne przestawienie ich w odpowiednim kierunku. Po ustaniu opadów astronomowie wrócili do pracy. Paradoksalnie właśnie po śnieżycy panują najlepsze warunki do obserwacji. Zimne, suche powietrze minimalizuje zakłócenia w pomiarach fal radiowych. Klimatolog Raúl Cordero z Uniwersytetu w Santiago zaznacza, że coraz więcej modeli przewiduje częstsze występowanie opadów – nawet w tak suchych regionach jak Atakama. Wraz z rosnącymi temperaturami i zmianami w cyrkulacji atmosferycznej, pustynie mogą doświadczać coraz bardziej nietypowych warunków pogodowych, w tym właśnie śniegu. Źródło: ALMA Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Niezwykła wędrówka pierwszych psów po Ameryce. DNA zdradza jej tajemnicę
Najlepsi przyjaciele człowieka trafili do Ameryki Południowej i Środkowej nie z łowcami i zbieraczami, ale z pierwszymi rolnikami – wynika z najnowszych badań genetycznych. Być może wówczas psy… konsumowano.
Spis treści: DNA psa – zagadka rozwiązana Dziedzictwo prapsów amerykańskich Pierwsze psy wcale nie trafiły do Ameryki wraz z Europejczykami w XVI wieku. Dotarły tam z Azji wspólnie z ludźmi kilkanaście tysięcy lat temu przez przesmyk lądowy między Azją a Ameryką Północną. Ale kiedy i z kim dotarły dalej na południe Nowego Świata? Długo sądzono, że z pierwszymi łowcami i zbieraczami. Zweryfikowały to nowe badania genetyczne. DNA psa – zagadka rozwiązana Pod kierownictwem dr Aurélie Manin z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Oksfordzkiego międzynarodowy zespół naukowców zsekwencjonował 70 kompletnych genomów mitochondrialnych. Próbki pobrano zarówno ze szczątków pochodzących ze stanowisk archeologicznych, jak i od współczesnych osobników żyjących od środkowego Meksyku po środkowe Chile i Argentynę. Okazało się, że psy nie migrowały wspólnie z pierwszymi łowcami-zbieraczami, ale wraz z mobilnymi społecznościami rolniczymi. Stało się to zatem później, niż przypuszczano. Było to w okresie między około 7200 a 5000 lat temu, co silnie zbiega się z wczesnymi uprawami kukurydzy w Meksyku i Ameryce Południowej. Co ciekawe, podobny wzorzec zaobserwowano we Wschodniej Azji. Tam ekspansja populacji psów około 7500 lat temu powiązana była z rozprzestrzenianiem się społeczności rolniczych. Dlaczego psy towarzyszyły rolnikom. To wnioski badaczy Były źródłem mięsa: psy mogły być hodowane jako źródło pożywienia. Ochraniały i towarzyszyły: psy mogły zapewniać ochronę osadom rolniczym oraz pełnić rolę towarzyszy dla ludzi. Żerowały: produkcja nadwyżek żywności przez społeczności agrarne mogła zachęcać psy do padlinożerstwa i umożliwiać im rozmnażanie się w pobliżu osiedli rolniczych. Rozprzestrzenianie się psów na południe kontynentu mogło być związane z hodowaniem psów, ale nie wyklucza się, że zdziczałe egzemplarze również mogły rozprzestrzeniać się samodzielnie. Dziedzictwo prapsów amerykańskich Przybycie Europejczyków spowodowało pojawienie się nowych linii psów, które w dużej mierze zastąpiły rdzenne. Jednak zespół odkrył, że niektóre współczesne chihuahua nadal posiadają matczyne geny (mitochondrialne DNA z kladu A2b), ściśle powiązane z psami mezoamerykańskimi, ich przodkami z Mezoameryki sprzed kontaktu z Europejczykami. Te rzadkie echa genetyczne podkreślają trwałe dziedzictwo pierwszych amerykańskich psów i głębokie korzenie tej kultowej rasy. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Boliwii odkryto wielką świątynię zaginionej cywilizacji. Istniała przed Inkami
Ruiny po olbrzymiej świątyni, w której odprawiano rytuały w czasie równonocy, odkryli archeolodzy w Boliwii. Stworzyli ją przedstawiciele jednej z najpotężniejszych cywilizacji Ameryki Południowej, Tiwanaku.
Spis treści: Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia pełna kubków po piwie Zaskakujące odkrycie Gdy myślimy o dawnych kulturach Ameryki Południowej, najczęściej stają nam przed oczami Inkowie. Znani z zagadkowego „pisma” węzełkowego i Machu Picchu stworzyli potężne imperium, które istniało kilkaset lat aż do XVI wieku. Jednak historia tego kontynentu jest zdecydowanie dłuższa. Jedną z największych cywilizacji poprzedzających Inków była kultura Tiwanaku (Tiahunaco). Swą nazwę zawdzięcza jej głównemu ośrodkowi położonemu w pobliżu jeziora Titicaca na terenie dzisiejszej Boliwii. Zachowały się tam niezwykłe budowle ceremonialne, również wykonane z kamienia, w tym słynna Brama Słońca. Teraz międzynarodowy zespół naukowców poinformował, że zlokalizował kolejną imponującą konstrukcję tego ludu – znajduje się ona ponad na południe 200 km od Tiwanaku. Odkryciem podzielono się na łamach czasopisma „Antiquity”. Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia otrzymała nazwę Palaspata. Znajduje się na szczycie wzgórza, które było znane lokalnym rolnikom, ale nigdy nie zostało dogłębnie zbadane przez naukowców. Nie było jasne, co w sobie skrywa. Budowlę zidentyfikowano z lotu ptaka dzięki subtelnym zmianom topograficznym i wegetacji. Ma zarys prostokąta o wymiarach 125 na 145 m. W środkowej części znajduje się dziedziniec otoczony z trzech stron kilkunastoma pomieszczeniami. Szczegółowe analizy wykonano z pomocą dronów. Następnie wykonano badania powierzchniowe. Świątynia pełna kubków po piwie – Na powierzchni świątyni znaleziono liczne fragmenty kubków keru. Kubki te były używane do picia chicha, tradycyjnego piwa kukurydzianego, podczas świąt rolniczych i uroczystości, co wskazuje, że świątynia była [również – przyp. red.] centralnym ośrodkiem handlu – mówi główny autor publikacji, prof. José Capriles z Uniwersytetu Penn State. Zdaniem badaczy układ kompleksu nie jest przypadkowy i zapewne związany jest z dostosowaniem do wykonywania rytuałów w czasie równonocy, czyli w momencie, gdy słońce znajduje się bezpośrednio nad równikiem. W czasach kultury Tiwanaku miejsce to znajdowało się na styku trzech głównych szlaków handlowych. Łączyły trzy bardzo różne obszary: urodzajne wyżyny wokół jeziora Titicaca na północy, suchy płaskowyż Altiplano idealny do hodowli lam na zachodzie oraz urodzajne doliny obszaru Cochabamba na wschodzie. Zaskakujące odkrycie Odkrycie było zaskoczeniem nawet dla lokalnych mieszkańców, wyjaśnił Justo Ventura Guarayo, burmistrz gminy Caracollo, gdzie znajduje się stanowisko archeologiczne. – Odkrycia archeologiczne w Palaspata są znaczące, ponieważ podkreślają kluczowy aspekt naszego lokalnego dziedzictwa, który był całkowicie pomijany – powiedział Guarayo. Wyraził nadzieję, że znalezisko przyczyni się do promowaniu turystyki w tym rejonie. Z kolei prof. Capriles ocenił, że nadal mogą czekać nas kolejne niespodzianki jeśli chodzi o nieznane relikty po dawnej przeszłości w tym rejonie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto ponad 100 zagadkowych struktur. Należały do zaginionej andyjskiej cywilizacji
Dzięki zaawansowanym technikom – lotniczemu skanowaniu laserowemu i fotogrametrii – archeolodzy zlokalizowali ponad 100 konstrukcji z czasów prekolumbijskich w Gran Pajatén w Peru. Nie wznieśli ich jednak Inkowie.
Spis treści: Laser i skanowanie – sukces murowany Znaczenie nowego odkrycia Zagadkowa cywilizacja Chachapoya Jest to pierwsze tak ważne odkrycie w tym regionie Peru od lat 80. XX wieku. Gran Pajatén to dwuhektarowe stanowisko archeologiczne w północnej części kraju. Znajduje się we wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO Parku Narodowym Rio Abiseo. Laser i skanowanie – sukces murowany Pierwsi europejscy badacze i eksploratorzy byli zafascynowani starożytną przeszłością Nowego Świata. Napędzani legendami o mieście złota El Dorado przemierzali Amerykę Południową. Złotego miasta nie udało się znaleźć, ale dzięki tej aktywności doszło do zlokalizowania na przykład Machu Picchu. Teraz badania wkroczyły w nowy etap. Głównym przyrządem dla archeologa w tym rejonie nie jest maczeta do wytyczania drogi, ale zaawansowane technicznie elektroniczne narzędzia. Wykorzystując lotniczy i ręczny LiDAR, fotogrametrię, rejestrację topograficzną i analizę technomorficzną eksperci z World Monuments Fund (WMF) na stanowisku archeologicznym Gran Pajatén namierzyli ponad 100 nieznanych konstrukcji. Znaczenie nowego odkrycia – To odkrycie radykalnie poszerza naszą wiedzę o Gran Pajatén i rodzi nowe pytania dotyczące roli tego miejsca w świecie kultury Chachapoya. Dowody potwierdzają obecnie, że nie jest to odizolowany kompleks, ale część rozbudowanej sieci osad przedhiszpańskich z różnych okresów – powiedział Juan Pablo de la Puente Brunke, dyrektor wykonawczy WMF w Peru. Pozyskana niezwykła dokumentacja jest imponująca zarówno pod względem wizualnym, ale i naukowym. Eksperci będą mogli udostępnić publicznie pozyskane dane i jak sami mówią, „stworzyć wciągające cyfrowe opowieści”. Zagadkowa cywilizacja Chachapoya Wiemy, że Gran Pajatén założyła społeczność Chachapoya, często nazywana „ludem lasów mglistych”, która rozwinęła się między VII a XVI wiekiem w północno-wschodniej części peruwiańskich Andów. Ludzie ci żyli na wysokości od 2000 do 3000 metrów nad poziomem morza. Byli znani ze wznoszenia: wyrafinowanych ośrodków miejskich, platform ceremonialnych, domów grobowych na klifach, tarasów rolniczych — często w odległych i trudno dostępnych miejscach. Chociaż opierali się ekspansji Inków, Chachapoya zostali ostatecznie włączeni do imperium pod koniec XV wieku, tuż przed przybyciem Hiszpanów. Gran Pajatén, odkryte w latach 60. XX wieku, od dawna jest jednym z najbardziej intrygujących zachowanych stanowisk archeologicznych Chachapoya. Kompleks obejmuje budynki ceremonialne ozdobione kamiennymi mozaikami przedstawiającymi postacie ludzkie, fryzami z wysokimi reliefami oraz imponującym widokiem na otaczający las deszczowy. Źródło: WMF Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
48 godzin w boskim Buenos Aires. Co zobaczyć i gdzie tańczyć tango?
Do tanga trzeba dwojga. A Buenos Aires umie rozkochać w sobie każdego. Jak poznać to argentyńskie miasto w dwa dni?
Spis treści: Śniadanie w Buenos Aires Spacer po mieście – sobota Spacer po mieście – niedziela Buenos Aires – informacje praktyczne Buenos Aires to antypody Warszawy, prawie na przestrzał globu. Nic dziwnego, ze wszystko jest tutaj postawione na głowie. Śpi się w dzień (bo gorąco), w nocy spotyka z przyjaciółmi (i imprezuje). W ciągu dnia dużo się pije (kawy i yerba mate), w nocy je (choćby najlepsze na świecie steki). Dyskoteki otwierają swe podwoje o trzeciej nad ranem. Po nich o siódmej serwuje śniadanie, ale potem od razu idzie się spać. Totalne szaleństwo! Nie pozostaje mi nic innego, niż poddać się rytmowi boskiego Buenos. Śniadanie w Buenos Aires Na razie jednak potrzebuję aklimatyzacji, choćby typowego lokalnego śniadania. W najstarszej kawiarni w Argentynie Café Tortoni znajdującej się przy Avenida de Mayo zamawiam café con medialunas, czyli kawę z malutkimi rogalikami. Dyskretnie przyglądam się innym klientom. Niektórzy czytają prasę, inni gawędzą z kelnerami, jakby znali się od wieków. Klimat jak z Paryża czy Rzymu, tyle ze sprzed stu lat. Sama Avenida de Mayo, czyli aleja Majowa, została zbudowana w 1888 r. jako pierwsza nowoczesna arteria miasta. Miała łączyć Plaza del Congreso, gdzie stoi parlament, z pałacem prezydenta na Plaza de Mayo. To na tym placu odbywają się wszystkie ważne manifestacje i miały miejsce najważniejsze wydarzenia historyczne, takie jak np. Rewolucja Majowa z 1810 r., która doprowadziła sześć lat później do ogłoszenia niepodległości kraju. Pałac prezydencki zwany „różowym” widać od razu. Legenda mówi, że róż elewacji był ponoć decyzją polityczną. W ten sposób chciano pogodzić dwie zwaśnione frakcje: unitów, których kolorem był biały, i federalistów – czerwony. Naprawdę jednak kolor pochodzi od wapna zmieszanego z krwią bydlęcą, co nadawało ten specyficzny różowy odcień. Tak kiedyś konserwowano mury. To z balkonów tego pałacu przemawiała podczas swoich żarliwych wystąpień Evita – zona prezydenta Juana Perona. Spacer po mieście – sobota Spod pałacu rusza linia A – pierwsza linia metra nie tylko w Ameryce Łacińskiej, ale i na całej półkuli południowej! Pochodzi z 1913 r. i wciąż działa! Jadę rozklekotanymi drewnianymi wagonikami do Avenida 9 de Julio. To najszersza ulica świata, ma aż 140 metrów! Przechodzę ją z zegarkiem w reku. Z dwukrotnym postojem na kolejnych światłach i minięciem symbolu miasta – obelisku – zajmuje mi to z siedem minut. Moim kolejnym celem jest Recoleta, dzielnica bogatych rezydencji. Pełna luksusowych sklepów aleja Alvear docieram do niewielkiego parku z rozłożystymi drzewami ombú. Wiecznie zielone, mają wyjątkowo grube pnie, osiągają wysokość 15 m i z biologicznego punktu widzenia są krzewami. Drzewo czy krzak – ważne, że w czasie upału daje wytchnienie. Zresztą nazwa rośliny w języku miejscowych Indian Guaraní oznacza właśnie „cień”. Zanim jednak zalęgnę tu na popołudniową sjestę, staję w długiej kolejce. Idzie szybko i juz po chwili trzymam w dłoniach ogromną porcję najlepszych w Buenos Aires lodów Freddo. Samych smaków w tej lodziarni jest kilkadziesiąt, wśród nich tak oryginalne jak wino malbec, chluba Argentyny. Do tego jeszcze dodatki, posypki i czekoladowe polewy... Taka bomba kaloryczna idealnie zastąpi mi obiad. No tak, już zaczynam zachowywać się jak Argentyńczycy! Po sjeście pora na zabytkowy cmentarz Recoleta. Powstał w 1822 r., dziś to jeden z trzech najpiękniejszych na świecie, po Père-Lachaise w Paryżu i Staglieno w Genui. Leżą tu prezydenci kraju, politycy, pisarze, naukowcy. Zwiedzający najczęściej szukają jednak grobu charyzmatycznej żony prezydenta Perona, Evity. Eva Duarte urodziła się w małym miasteczku oddalonym o ponad 300 km od Buenos Aires. W wieku 15 lat wyruszyła do stolicy w poszukiwaniu sławy, próbowała swoich sił jako aktorka i prezenterka radiowa. Na balu charytatywnym poznała generała Juana Perona, przyszłego prezydenta. Przy jego boku stała się nie mniej ważna niż mąż. Kult ugruntowała wczesna śmierć. W 1952 r. w wieku zaledwie 33 lat Evita zmarła na raka. Na jej grobie zawsze widać świeże kwiaty. Zresztą to właśnie kwiat z okolic cmentarza stał się kolejnym symbolem miasta. Floralis Genérica ma 20 m i system, który co wieczór zamyka olbrzymie metalowe płatki, a rano je ponownie otwiera. Rzeźba Eduardo Catalano ma symbolizować nadzieję i nieustanne odradzanie się świata. Niestety, wichura z 2023 roku poważnie uszkodziła tę przepiękną konstrukcję. Koniec zwiedzania, czas spotkać się z moimi argentyńskimi przyjaciółmi. Czekają na mnie w modnej dzielnicy Palermo. W weekendy pełno tu rodzin z dziećmi zwiedzających planetarium, zoo czy rosarium z 12 tys. odmian róż. Wieczorem dzielnica zamienia się w centrum życia nocnego. Na turystę czekają bary, restauracje, dyskoteki do białego rana. O ile przeszedł już na tryb argentyński. Spacer po mieście – niedziela Nie ma lepszego miejsca na niedzielny poranek niż Plaza Dorrego w dzielnicy San Telmo. Co tydzień odbywa się tu bowiem słynny targ staroci, czyli Feria de San Telmo. Wśród obtłuczonych karafek znajdziesz fajkę Che Guevary lub buciki Evity. Miedzy kramami miniesz trzech sobowtórów Carlosa Gardela, śpiewaka tanga wszech czasów. Sam nie zauważysz, jak kupisz pięć zestawów do yerba mate, niepotrzebny ci zupełnie kalejdoskop i manuskrypt zapomnianego dzieła Borgesa. Jak dobrze pójdzie, zacznie ci się wydawać, że właśnie wpadłeś na Gombrowicza. W końcu mieszkał tu aż 24 lata. San Telmo było kiedyś bogatą dzielnicą, w której żyli arystokraci. Wszystko zmieniło się w roku 1871, kiedy to epidemia żółtej febry wygnała ich z ich luksusowych rezydencji. W krótkim czasie w domach zamieszkali biedni emigranci. W latach 1857–1914 w poszukiwaniu lepszego życia przybyło do Argentyny ponad 3 mln osób z Europy, także z Polski! To w trakcie Wielkiej Emigracji narodziło się tango – taniec, który ponoć początkowo służył do zabicia czasu mężczyznom nudzącym się w kolejkach do domów publicznych. Na takowe przybytki było wówczas spore zapotrzebowanie, bo za chlebem przyjeżdżali tu głównie panowie. Dopiero potem sprowadzali swoje rodziny. Na ulicy Defensa od wędrownego handlarza kupuje empanadas – pyszne pierożki nadziewane mięsem i warzywami. Popijam kawą nalaną prosto z termosu od kolejnej miłej sprzedawczyni. I ruszam dalej. Czeka mnie dłuższy spacer do La Boca – kiedyś jednej z biedniejszych, dziś najbardziej kolorowych dzielnic miasta. To tu powstał pierwszy port Buenos, gdzie przybywali emigranci z całej Europy. Skromna dzielnica nabrała kolorów dzięki Benito Quinquela, malarzowi związanemu z dzielnicą La Boca, który w 1950 roku zainspirował pomalowanie opuszczonych domów, tworząc w ten sposób najsłynniejszą chyba obecnie uliczkę w mieście zwaną El Caminito. Nazwa pochodzi od tytułu popularnego tanga napisanego przez przyjaciela i sąsiada malarza, Juana de Dios Filiberto. Nie jestem fanką piłki nożnej, ale wstyd być w Boce i nie zobaczyć stadionu Boca Juniors. To tu grał m.in. boski Diego Maradona. Kupuję kilka piłkarskich gadżetów dla moich bratanków – wielkich miłośników futbolu – i ruszam dalej. Jeśli zapytasz przeciętnego mieszkańca Buenos Aires, gdzie najchętniej spędza niedzielne popołudnia, odpowie, że w Puerto Madero. Dzielnica w 1991 r. przeszła gruntowną rewitalizację. Przy projekcie współpracowali tacy znani architekci jak Norman Foster, Philippe Starck czy Santiago Calatrava. Mnóstwo tam eleganckich restauracji, dizajnerskich wieżowców i luksusowych hoteli. Kto ma jeszcze siłę, może wypożyczyć rower i przejechać nim po rezerwacie nad rzeką La Plata, którą wielu myli z morzem ze względu na jej szerokość (nawet 220 km!). Ja oszczędzam energię, bo wieczorem umówiona jestem na milongę, czyli na imprezę z tango. Na Plaza Dorrego po porannym targu staroci nie ma już śladu. Możemy zaczynać! Partnera nie muszę szukać, podchodzi do mnie sam. Okazuje się mistrzem nad mistrzami i nawet z moich nieporadnych kroczków potrafi wykrzesać coś, co można nazwać tangiem. Cóż, ma doświadczenie. W San Telmo mieszka od urodzenia, a tańczy od 50 lat. Z łatwością odczytuje każdy mój ruch i zmyślnymi sztuczkami maskuje błędy. Przy kimś takim każda kobieta może poczuć się jak gwiazda! Słyszę moje ulubione „Mi Buenos Aires querido”. „Moje ukochane Buenos Aires, kiedy Cię znowu zobaczę…”. Obiecuję sobie, że wkrótce. Buenos Aires – informacje praktyczne Położenie: ujście rzeki La Plata. Powierzchnia: 203 km2 Ludność: 3,1 mlm Język: hiszpański Religie: katolicka, choć aż 72,9 proc. Argentyńczyków deklaruje brak udziału w jakichkolwiek praktykach religijnych. W Argentynie mieszka największa w Ameryce Południowej mniejszość żydowska (300 tys.), a także mniejszość muzułmańska (400–500 tys.). Waluta: peso argentyńskie. Kiedy jechać do Buenos Aires? Buenos Aires leży w klimacie umiarkowanym. Przez większość czasu temperatury wynoszą miedzy 15 a 30 stopni. Najlepiej pojechać tam nasza zima, gdy w Argentynie jest najcieplej. Wiza Do pobytu krótszego niż trzy miesiące wiza nie jest potrzebna. Dojazd Z Polski nie ma bezpośrednich lotów do Buenos Aires. Z Europy latają tam m.in. linie Lufthansa i Alitalia. Koszt najtańszego biletu to ok. 4 tys zł. Komunikacja Buenos Aires posiada sześć linii metra (zwanego tutaj subte) oraz 200 linii autobusowych (zwanych colectivos). Bilety kupuje się w środku w specjalnym automacie. Niedrogie taksówki. Coraz popularniejsze zaczynają być rowery, choć brakuje ścieżek rowerowych. Bezpieczeństwo Buenos Aires jest stosunkowo bezpiecznym miastem. Oczywiście jak wszędzie w najbardziej zatłoczonych miejscach należy uważać na kieszonkowców. Warto wiedzieć Przygotujmy się na to, że kolacje je się w Argentynie bardzo późno. Zazwyczaj koło 22.00 goście dopiero się schodzą, a kończą posiłek po północy. W zwyczaju jest zostawianie drobnych z reszty kelnerom, taksówkarzom, obsłudze itd. Robiąc zakupy, poprośmy o tzw. refund cheque, który umożliwi nam zwrot podatku przy wylocie. Źródło: archiwum NG.
Polscy archeolodzy odkryli ślady brutalnego konfliktu. Wśród ofiar kobiety i dzieci
Cmentarzysko, na którym złożono 700 lat temu ponad dwadzieścia osób – mężczyzn, kobiety i dzieci – odkryte przez Polaków w Peru, jest wyjątkowe. Żaden ze zmarłych nie zginął śmiercią naturalną. Co się wydarzyło?
Spis treści: Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności Kogo pochowano w El Curaca? El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Znalezisko pochodzi ze stanowiska archeologicznego El Curaca w południowym Peru. Ludzie zasiedlali to górzyste miejsce o powierzchni 5–6 hektarów zapewne już 2 tys. lat temu – wówczas były to wczesne społeczności rolnicze. W okresie kolonialnym obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota. Nowe odkrycie, ogłoszone niedawno przez zespół kierowany przez prof. Józefa Szykulskiego z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, związane jest ze społecznością kultury Chuquibamba (Aruni). Badania możliwe były dzięki finansowaniu Narodowego Centrum Nauki. Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności To znalezisko – jak przyznają sami badacze – zrobiło na nich szczególne wrażenie. W jednym z sektorów stanowiska El Curaca zlokalizowano pochówki z obstawą kamienną. W sumie naliczono szczątki 24 osób – mężczyzn, kobiet i dzieci. Wszystkich wyposażono w liczne dary grobowe. Należą do kultury Chuquibamba (Aruni), której ośrodkiem macierzystym jest obszar dorzecza Majes, znajdującego się na południe od Atico. Do badania zmarłych przystąpili antropolodzy. Nie mają wątpliwości – charakterystyczne uszkodzenia czaszek i klatek piersiowych poświadczają, że ludzie ci zginęli pod wpływem fizycznego ataku. Do ich uśmiercenia użyto m.in. maczug. Do ataku doszło zapewne w połowie XIV wieku, na co wskazują wyniki analiz radiowęglowych. Kogo pochowano w El Curaca? – Nie można wykluczyć, że byli to najeźdźcy, a nie obrońcy. Chuquibamba nie była kulturą rodzimą, tylko ekspandowała na te tereny z północy. Szukała nowych obszarów osadniczych – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Szykulski. W jego ocenie migracja mogła wynikać z powodu wyżu demograficznego albo długotrwałego fenomenu El Niño lub jego bardziej gwałtownej odmiany, określanej jako Super-ENSO. El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Archeolodzy odkryli na tym stanowisku archeologicznym również zabytki związane z Inkami – wyroby metalowe i ceramiczne. Pojawili się tu w drugiej połowie XV wieku. Badacze przypuszczają, że Inkowie kontrolowali ten obszar, ale nie ma mowy o ich zwartym osadnictwie. Jednak był to dla nich ważny obszar. W pobliżu przebiegała wybrzeżna nitka traktu imperialnego, tzw. Qhapac Ñan, o czym świadczą pozostałości znajdujące się ok. 10 km na południe od Curaca. A potem – po przybyciu Europejczyków – wybuchła gorączka złota. Hiszpanie byli zafascynowani tym kruszcem. Obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota, o czym świadczą tzw. płuczki i odstojniki znajdujące się w dolinach strumieni, powyżej El Curaca. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Harpia wielka zaatakowała człowieka. To pierwszy przypadek takiego zachowania u orła
W tropikalnym lesie Gujany Francuskiej po raz pierwszy udokumentowano coś, o czym dotychczas krążyły tylko legendy. Występujący tam gatunek orła – harpia wielka – zaatakował kobietę. Zdarzenie opisali i przeanalizowali naukowcy.
Spis treści Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Czy orły atakowały ludzi? O atakach orłów na ludzi, a także na inne naczelne, dotychczas krążyły tylko niepotwierdzone opowieści. Teraz opisano pierwszy naukowo udokumentowany przypadek harpii wielkiej atakującej dorosłego człowieka w amazońskim lesie deszczowym. Wyniki obserwacji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology and Evolution”. Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Do incydentu doszło w Gujanie Francuskiej, na turystycznej wycieczce w amazońskiej dżungli, w grupie prowadzonej przez miejscowego przewodnika. 29-letnia kobieta wraz z partnerem na chwilę oddalili się od grupy by zrobić zdjęcia orła – harpii wielkiej, która z zaciekawieniem przyglądała się turystom. Nagle ptak ruszył do ataku na kobietę. Wbił szpony w skórę głowy, pozostawiając głębokie rany. Kobieta ukryła twarz w dłoniach i upadła na ziemię. Harpia wciąż siedziała na jej głowie, nie wydając żadnego dźwięku, z rozpostartymi skrzydłami. Towarzyszący jej mężczyzna przydeptał głowę orła do ziemi i dopiero wtedy ptak rozluźnił uchwyt swoich szponów, a kobieta została uwolniona. Ofiara została szybko przetransportowana do szpitala w Cayenne, stolicy Gujany Francuskiej, gdzie otrzymała odpowiednią opiekę medyczną. Lekarze, ornitolodzy i fotografowie szczegółowo udokumentowali całe zdarzenie. Atakującym był dorosły osobnik harpii wielkiej. Zaatakowana kobieta była drobnej budowy, co pewnie zachęciło orła do wybrania właśnie jej. Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Harpia wielka (Harpia harpyja) to jeden z największych i najsilniejszych ptaków drapieżnych świata, zamieszkujący tropikalne lasy Ameryki Środkowej i Południowej. Charakteryzuje się masywnym ciałem, potężnymi szponami oraz efektownym, wachlarzowatym czubem na głowie. Wachlarz piór wokół głowy może stroszyć lub chować. Poluje głównie na ssaki nadrzewne, takie jak leniwce i małpy. Także na duże małpy, na przykład wyjce. Jest gatunkiem bardzo rzadkim, zagrożonym wyginięciem. Dotychczas uważano, że nie stanowi zagrożenia dla ludzi, a znane przypadki ataków były anegdotyczne i niepotwierdzone naukowo. Czy orły atakowały ludzi? Autorzy artykułu porównują ten przypadek do znaleziska „dziecka z Taung” – skamieniałości australopiteka z Południowej Afryki, który prawdopodobnie padł ofiarą dużego ptaka drapieżnego. Sugerują, że interakcje między dużymi ptakami drapieżnymi a naczelnymi (w tym ludźmi) mogą mieć głębsze korzenie ewolucyjne. Zdarzenie to podkreśla również znaczenie zachowań społecznych jako strategii obronnej przed drapieżnikami. Poruszanie się w grupach zniechęcało ptaki do tego typu polowań. Autorzy artykułu zalecają dalsze badania nad zachowaniami harpii wielkich oraz monitorowanie ich interakcji z ludźmi, aby lepiej zrozumieć i zapobiegać podobnym incydentom w przyszłości. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nietypowe tatuaże na twarzy mumii sprzed 800 lat. To archeologiczna zagadka
Równoległe linie, wytatuowane na policzkach mumii z Ameryki Południowej, wprawiły naukowców w zdumienie. Takie zdobienia nie są znane z tej części świata. Inny zagadkowy wzór pojawił się też nadgarstku.
Spis treści: Archeologia magazynowa i jej ważne znaleziska Nowe metody – nowe wnioski Takich tatuaży dotąd z Ameryki Południowej nie znano Tatuaże znajdowane są na zmumifikowanych ciałach w różnych częściach świata – od Azji, przez Afrykę po Nowy Świat. Wykonywano je już tysiące lat temu. Ich znaczenie i funkcja były różne. Tatuaże wzbudzają duże zainteresowanie. Może wręcz stwierdzić: świat oszalał na ich punkcie. Jeszcze kilka dekad temu kojarzone były ze światem przestępczym, dziś zdobią ciała w zasadzie każdej grupy społecznej. Archeologia magazynowa i jej ważne znaleziska Miliony zabytków i innych obiektów wydobytych w czasie wykopalisk przechowywane są w przepastnych magazynach muzealnych. Tylko niewiele z nich jest eksponowanych na wystawach, a pewnie jeszcze mniej – dogłębnie przebadanych i przeanalizowanych. Tak też było z mumią kobiety znajdującą się w Muzeum Antropologii i Etnografii Uniwersytetu w Turynie we Włoszech. Niestety, nie jest znane jej dokładne miejsce znalezienia, ale wiadomo, że pochodzi z Ameryki Południowej. Była to kobieta, która żyła w Andach 800 lat temu. Dawne mumie z tego rejonu świata badała też ostatnio polska ekspertka. Nowe metody – nowe wnioski Mumii postanowił przyjrzeć się bliżej międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował dogłębną analizę w czasopiśmie „Journal of Cultural Heritage”. Zastosowano różnorodne metody badawcze do uzyskania maksymalnie dużej liczby informacji na temat zdobień na skórze. Były to: reflektografia w podczerwieni – w celu zidentyfikowania obecności, liczby i lokalizacji tatuaży na ciele mumii, metody chemiczno-fizyczne, w tym spektrometria fluorescencji rentgenowskiej – aby poznać skład chemiczny tatuaży. Takich tatuaży dotąd z Ameryki Południowej nie znano Dzięki zastosowaniu szerokiej gamy metod, lepiej dostrzeżono kilka ciekawych tatuaży oraz szczegóły ich wykonania. Dodatkowo ujrzano też takie niewidoczne gołym okiem. Przede wszystkim badaczy zaskoczyły zdobienia na policzkach w postaci równoległych linii. Dodatkowo, na nadgarstku zmarłej kobiety znaleziono motyw przypominający literę S. Nietypowy okazał się też skład pigmentu zastosowanego do tatuowania. Stworzono go między innymi ze związków nieorganicznych na bazie żelaza i manganu. Nie było w nim węgla drzewnego – a takiego składnika spodziewano się, bo był najczęściej stosowany do takich celów. Wykryto też cynk, brom i siarkę, prawdopodobnie związane z dawnymi zabiegami konserwatorskimi (miały też zapobiec zagrzybieniu) zastosowanymi na mumii. Zagadką jest, co oznaczają te tatuaże. Ale ze względu na brak źródeł pisanych z czasów prekolumbijskich i unikatowość motywów dostrzeżonych na policzkach i nadgarstku mumii, zapewne nigdy nie poznamy ich funkcji. Źródło: Journal of Cultural Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Argentyńska dżungla skrywa „małą Polskę”. Miasteczko nosi imię legendarnej księżniczki
Miasteczko Wanda, położone na północy Argentyny, wyróżnia się na tle okolicznych miejscowości. Skrywa ślady niezwykłej historii Polaków, którzy przybyli tu tuż przed wojną. To prawdziwa enklawa polskości w Ameryce Południowej.
W tym artykule: Wanda – polskie miasto w Argentynie Polonia w Argentynie Pamięć o Polakach wiecznie żywa Gdyby nie tropikalna roślinność i napisy po hiszpańsku, przechadzając się ulicami Wandy – miasta w argentyńskim stanie Misiones – można by odnieść wrażenie, że jesteśmy na polskiej prowincji. Co krok wpada się na ślady polskich imigrantów. A to kościół o nazwie Częstochowa, a to bar z polskimi pierogami, a to witryny z polskimi nazwiskami czy imionami… Jest wreszcie wielki narodowy orzeł na skwerku, a pod nim napis: „Bóg – Honor – Ojczyzna”. Oraz wymalowane scenki rodzajowe z dziejów polskiego oręża i katolicyzmu. Jest Szkoła Języka Polskiego, Klub Polonii i sobotnia polska audycja w lokalnym radiu. Wyjątkowo uroczyście robi się zawsze 3 maja, w rocznicę uchwalenia pierwszej polskiej Konstytucji z 1791 roku. Wtedy w kościele i wielu innych miejscach usłyszeć można narodowe pieśni i patriotyczne przemówienia. Podobną temperaturę mają obchody 15 sierpnia, kiedy to świętuje się kolejną rocznicę powstania miasta. Na ulicach możemy spotkać też ludzi – choć raczej już tych w podeszłym wieku – z którymi dość swobodnie porozmawiamy po polsku. Wanda – polskie miasto w Argentynie Wszystko zaczęło się w 1936 roku, gdy do położonego nieopodal granicy z Brazylią i słynnych wodospadów Iguazu stanu Misiones przyjechało piętnaście polskich rodzin. W kraju czuć już było zbliżającą się wojnę, emigranci podążali za chlebem i bezpiecznym schronieniem. Nazwa Wanda nawiązywała oczywiście do legendarnej Wandy, średniowiecznej polskiej księżniczki, która to jakoby nie chciała Niemca za męża. W tym przypadku uciekinierzy zdecydowanie nie chcieli „mieć za męża” Hitlera. Powstała osada o nazwie Colonia Wanda. Dziś w Pasażu Rzeczypospolitej Polskiej, znajdującym się w centralnym punkcie miasta, o tych wydarzeniach przypomina dwujęzyczna (w językach polskim i hiszpańskim) tablica. Przeczytać na niej można, że imię to dla mieszkańców „jest wyrazem hołdu złożonego polskiej księżniczce o imieniu Wanda, która stała się symbolem wartości chrześcijańskich, międzyludzkich i patriotycznych”. Polonia w Argentynie Kiedy przyjechali, była tu tylko selwa – gęsty tropikalny las. Wysokie temperatury, ogromna wilgotność. Pierwsi osadnicy, zanim wybudowali swoje domy, musieli wykarczować drzewa i nauczyć się radzić sobie z dzikimi zwierzętami. W tym bardzo groźnymi jaguarami i wężami, a także moskitami. Te ostatnie były chyba nawet bardziej uciążliwe niż wielkie dzikie koty. Były wszędzie i przenosiły niebezpieczne – zwłaszcza dla Europejczyka – choroby. Wierszyna to „polska wieś” na Syberii. Nasz język słychać tu codziennie Rodaków można znaleźć niemal pod każdą szerokością geograficzną. Nawet w – wydawałoby się – najmniejszym i najbardziej odległym zakątku globu, czego przykładem jest niewielka pols... Początkowo w okolicy stał jedynie prymitywny barak, szumnie nazywany Hotelem Imigranta. Stamtąd pionierzy szli na miejsca wycinek i place budowy. Wszystko nosili na własnych plecach, a dystanse były imponujące – nawet kilkanaście kilometrów w jedną stronę. Chodzili więc, tam i z powrotem. Przez wiele godzin. Wysiłek się opłacił, miasto powstało szybko. Szybko też stało się w Argentynie synonimem polskiej pracowitości i schludności. Imigranci nauczyli się języka hiszpańskiego i zasymilowali się z lokalną ludnością. Często byli to pierwsi obywatele kraju, z prekolumbijskich grup etnicznych. Pamięć o Polakach wiecznie żywa Dziś Wanda jest przyjemnym miejscem do życia. Liczy sobie 14 tysięcy mieszkańców i zapewnia wszelkie wygody. Pamiątki po polskich pionierach można zobaczyć w Museo del Imigrante, czyli Muzeum Imigranta. Są rzeczy osobiste, dokumenty, listy. A także wiele wpisów przeróżnych delegacji z kraju. Przedstawiciele rządu, ambasadorowie, wybitni artyści czy sportowcy. Okrągłe rocznice są tu hucznie świętowane. Są prezentacje, pokazy filmów, odczyty, koncerty, degustacje polskiego jedzenia. Na spotkaniach pojawiają się miejscowi notable i goście z Europy. Wszystko to służyć ma podtrzymaniu narodowych tradycji i języka. Działalność polskich osadników – zresztą nie tylko tych z Colonia Wanda – docenił też rząd Argentyny. W 1995 roku ustanowił oficjalne święto. 8 czerwca to w tym kraju Dia del Colono Polaco, czyli Dzień Polskiego Osadnika. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Papież Leon XIV już doczekał się turystycznej trasy. Mało kogo będzie stać
Leon XIV zanim został papieżem, przez lata pomagał ubogim w Peru. Właśnie tam powstanie jego własny szlak turystyczny. To nie będzie zwykła trasa. Tu duchowość miesza się z ceviche, a zamiast relikwii, turyści będą szukać piekarni z ulubionym deserem Ojca Świętego.
Spis treści: Papież Leon XIV z własną trasą Peru śladami papieża Nie minął tydzień, odkąd Kościół katolicki ma nowego papieża, a za oceanem już powstaje szlak turystyczny inspirowany jego życiem. Jak już wiadomo, 267. następcą Świętego Piotra został Leon XIV (czyli kard. Robert Prevost). Mało kto spodziewał się, że papieżem będzie Amerykanin. Pochodzenie duchownego jest jednak nieco złożone. Płynie w nim krew włoska i francuska od strony ojca i hiszpańska od strony matki. Warto też podkreślić, że Prevost spędził w USA około 1/3 życia. Studiował w Rzymie, następnie przez ponad 20 lat pełnił posługę duchowną w Peru. Leon XIV cały czas ma bardzo dobre relacje z Peruwiańczykami. Tego samego dnia, kiedy został wybrany na papieża i przemawiał do wiernych, powiedział też kilka słów po hiszpańsku. Z wyboru Prevosta tak samo cieszyli się więc Amerykanie, jak i mieszkańcy Peru. Peruwiańczycy bardzo szybko przekuli radość w konkretne działania. Papież Leon XIV z własną trasą W północnej części Peru, w regionie Lambayeque, powstanie szlak turystyczny na cześć papieża Leona XIV. Wybór miejsca nie jest przypadkowy. Kardynał Robert Prevost przez osiem lat był biskupem diecezji Chiclayo. Planowany szlak ma łączyć nie tylko elementy religijne, ale też kulturowe i kulinarne. Główną osią trasy będą oczywiście najważniejsze miejsca związane z posługą papieża, m.in. Pałac Biskupi, katedra w Chiclayo oraz mniejsze, urokliwe miejscowości, takie jak Monsefú, Eten czy Zaña. Turyści i pielgrzymi będą mogli poznać tam historię działalności duszpasterskiej kard. Prevosta. Duchowny cieszy się w Peru ogromnym uznaniem za swoją pracę z ubogimi i zaangażowanie społeczne. Cytowani przez PAP przedstawiciele diecezji Chiclayo podkreślają, że jego obecność była „światłem w trudnych czasach”, szczególnie podczas pandemii COVID-19. Wówczas osobiście angażował się w działania pomocowe. Peru śladami papieża Oprócz miejsc kultu, szlak promować będzie także dziedzictwo kulturowe i kulinarne regionu Lambayeque. Turyści będą mogli spróbować lokalnych potraw, takich jak arroz con pato (kaczka z ryżem), cabrito con frijoles (koźlęcina z fasolą) czy ceviche – narodowe danie Peru. Wśród ulubionych deserów kardynała było ciasto gruszkowe, wypiekane w jednej z lokalnych piekarni. To miejsce również ma zostać włączone do trasy. Projekt szlaku jest realizowany we współpracy z lokalnymi władzami, Kościołem i sektorem turystycznym. Jego celem jest nie tylko uhonorowanie papieża Leona XIV, ale również ożywienie gospodarki regionu, zwłaszcza po pandemii i katastrofach naturalnych, które dotknęły Peru w ostatnich latach. Cała inicjatywa ma zostać zainaugurowana jeszcze w 2025 roku. Trasa ma szansę być hitem pielgrzymkowym w Ameryce Południowych. Dla Europejczyków podróż śladami nowego papieża będzie wiązała się z ogromnymi kosztami. Sam lot w dwie strony z Polski do Peru to wydatek około 5 tysięcy złotych lub więcej. Źródło: PAP Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
„Jaskinia krwi”. Archeolodzy odnaleźli ślady brutalnego rytuału Majów
Na stanowisku archeologicznym w Dos Pilas w Gwatemali archeolodzy odkryli dowody na tajemniczy rytuał Majów. W jaskini znaleziono pocięte czaszki.
Spis treści: Jaskinia Krwi pod starożytnym miastem Majów Podziemne miejsce krwawych rytuałów Ofiary z ludzi składano, by wywołać deszcz Dos Pilas to stanowisko archeologiczne, które pochodzi z czasów prekolumbijskich, położone w departamencie Petén w środkowo-zachodniej Gwatemali. Znajduje się ok. 8 km na wschód od granicy z Meksykiem, między dwiema rzekami: Salinas oraz Pasión. W czasach Majów było to średniej wielkości miasto, w którym mogło żyć nawet 10 tys. mieszkańców w szczytowym okresie. Podczas badań okryto tu blisko 500 struktur mieszkalnych, a także kilka piramid i budynków sakralnych. Jaskinia Krwi pod starożytnym miastem Majów Na początku lat 90. ubiegłego wieku archeolodzy odkryli tu sieć jaskiń, które znajdowały się bezpośrednio pod miastem. Badacze wykazali, że były one wykorzystywane przez Majów w latach 400 p.n.e.–250 n.e. W ciągu ostatnich miesięcy badacze skupili się na jednej z nich, którą nazwali Cueva de Sangre, czyli „Jaskinią Krwi”. Naukowcy znaleźli tam dużo ludzkich szczątków, które były rozrzucone po ziemi. Analizy antropologiczne ujawniły urazy, które powstały mniej więcej w momencie śmierci tych osób. Kolejne badania wykazały, że w jaskini na próżno szukać było całych szkieletów. Okazało się, że znajdowały się tam jedynie części ludzkich ciał. Niektóre kości były połamane, a czaszki ponacinane. Do skłoniło badaczy do wniosków, że jaskinia była miejscem pradawnych majańskich rytuałów. W sumie w jaskini znaleziono szkielety co najmniej kilkunastu osób. – W rytuale Majów części ciała są tak samo cenne, jak całe ciało — mówiła Live Science Michele Bleuze, bioarcheolog z California State University w Los Angeles, która była zaangażowana w badania. Podziemne miejsce krwawych rytuałów – Aby ustalić, że było to miejsce, w którym przeprowadzano rytuały, porównaliśmy je z innymi stanowiskami Majów, które wykazały bardzo duże podobieństwa – powiedziała Ellen Fricano, antropolożka z Western University of Health Sciences w Kalifornii, która zajmowała się analizą kości. Te podobieństwa to przede wszystkim fakt, że kości znajdowały się na powierzchni ziemi, a nie zostały zakopane, a także to, iż ciała zostały rozczłonkowane. Innym dowodem, który miałby potwierdzać tę teorię jest jedna z czaszek, która miała nacięcie na wysokości lewej strony czoła. – Ktoś użył ostrego narzędzia, prawdopodobnie czegoś przypominającego topór, aby je zadać – tłumaczy Fricano. Łącznie w jaskini znaleziono 4 czaszki. Podobne nacięcie miała kość biodrowa, która nie należała jednak do dorosłego człowieka, lecz do dziecka. To jest również typowe w rytuałach Majów, w których poświęcano małoletnich. Ofiary z ludzi składano, by wywołać deszcz Warto zwrócić uwagę na fakt, że do jaskini prowadzi niewielki otwór i niskie przejście. Badacze podkreślają, ze tak teraz, jak i ponad 2000 lat temu, gdy jaskinia była miejscem rytuałów, dochodziło do zalania jej wnętrza w porze deszczowej. Naukowcy uważają zatem, że grota była używana tylko w porze suchej. W środku odprawiano ceremonie, podczas których błagano bogów o deszcz. Miało to przyczyniać się do urodzaju i obfitych plonów. – Na razie nie możemy powiedzieć z całą pewnością, że ofiary z ludzi składano tam, aby prosić bogów o deszcz, ale z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że tak było. Analiza kości z jaskini Cueva de Sangre tak naprawdę dopiero się rozpoczyna. Planowane są kolejne prace, w tym analiza materiału genetycznego – podkreśla Michele Bleuze. – Chcemy dowiedzieć się, kim byli ci ludzie, ponieważ fakt złożenia ich w ofierze świadczy, że byli traktowani inaczej, niż reszta społeczeństwa – dodała antropolożka. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Mumia sprzed 5 tys. lat i niezwykły sekret kobiety z Peru: dziób tukana i słodkie ziemniaki
Doskonale zachowaną mumię młodej kobiety odkryli archeolodzy w Peru. Wśród darów grobowych był dziób tukana inkrustowany koralikami, około 30 słodkich ziemniaków i sieć rybacka. Pochówek może mieć nawet 5 tysięcy lat.
Spis treści: Odkrycie mumii na stanowisku Áspero Lista niezwykłych skarbów w grobie Kim była zmarła kobieta? Do tego niezwykłego odkrycia doszło na stanowisku archeologicznym Áspero w prowincji Barranca, które usytuowane jest w zachodniej części Peru, niedaleko linii brzegowej Pacyfiku. Kierowniczką badań była dr Ruth Shady Solís. Odkrycie mumii na stanowisku Áspero Grób kobiety znajdował się w budynku określonym przez archeologów jako Huaca de los Ídolos. Szczątki należą do kobiety zmarłej w wieku 20–35 lat. Kobieta należała do społeczności cywilizacji Caral (3000–1800 p.n.e.). Dlaczego pochówek jest wyjątkowy? Przede wszystkim ciało zachowało się w nadzwyczaj dobrym stanie – pokrywa je nadal skóra i włosy. Widoczne są też paznokcie. Archeolodzy odkrywają w tym rejonie Peru z reguły tylko szkielety. Tkanki miękkie ulegają rozkładowi. To nie wszystko. Naturalnie zmumifikowane ciało było owinięte między innymi w tkaniny wykonane z bawełny i trzcinowe maty. Był też panel, w który wpleciono pióra ary – legendarnej papugi występującej w Ameryce Południowej. To jeden z najstarszych przykładów ich wykorzystania w takim celu. Na głowie zmarłej umieszczono rodzaj czapki wykonanej z naturalnych włókien roślinnych. Specjaliści podkreślają, że te znaleziska potwierdzają wysoki poziom technik tkackich i zdobniczych wśród przedstawicieli cywilizacji Caral. Lista niezwykłych skarbów w grobie Świetnie zachowane ciało to tylko jedno zaskoczenie dla badaczy. Komora grobowa była wypełniona po brzegi wspaniałymi darami. Wśród darów znalazły się: trzy podłużne naczynia przypominające butelki, cztery koszyki z trzciny, igła pokryta misternie wykonanymi wzorami, muszla ślimaka amazońskiego, dziób tukana inkrustowany zielonymi i brązowymi koralikami, sieć rybacka, około trzydziestu słodkich ziemniaków, narzędzia tkackie. Kim była zmarła kobieta? Forma pochówku i liczne dary każą sądzić badaczom, że zmarła zajmowała ważną pozycję w tej starożytnej społeczności, bądź wywodziła się z elity. Na stanowisku archeologicznym Áspero wykopaliska trwają już od dwóch dekad. Osada zajmowała powierzchnię blisko 19 hektarów. Znaleziska świadczą o tym, że społeczność Caral była blisko związana z oceanem i korzystała z jego zasobów. Jednocześnie ta kultura prowadziła wymianę na krótkie i długie dystanse, również z ludami zamieszkującymi bardziej odległe góry i puszcze. Nazwa cywilizacji Cara pochodzi od stanowiska archeologicznego Caral-Supe, które znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Kompleks zajmuje kilkaset hektarów powierzchni i określany bywa jako najstarszy ośrodek cywilizacji w obu Amerykach. Do naszych czasów zachowała się tutaj monumentalna kamienna architektura. Źródło: Ministerstwo Kultury Peru Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Francisco Pizarro zapisał się w historii jako ten, który doprowadził do upadku państwa Inków
Francisco Pizarro zapisał się w historii jako człowiek, który złamał inkaską potęgę. Dysponując garstką ludzi, doprowadził do obalenia władcy. Konsekwencją tego był upadek wielkiego imperium. W jaki sposób Francisco Pizarro stał się jednym z najsłynniejszych konkwistadorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Syn chłopki i oficera Francisco Pizarro wyrusza na podbój Nowego Świata Podział w państwie Inków Siła podstępu połączona z siłą ognia Egzekucja władcy Inków Śmierć konkwistadora Przełom XV i XVI stulecia – czas wielkich odkryć geograficznych – ma swoje jasne i ciemne strony. To właśnie dzięki podróżom pierwszych odkrywców Europejczycy poznali i skolonizowali Nowy Świat. Z drugiej strony, zdobywanie nowych ziem było nieodłącznie związane z rzezią autochtonów na podbijanych obszarach. Nawet współcześnie nie brakuje głosów, że wyprawy odkrywców były motywowane przede wszystkim chęcią grabieży naturalnych dóbr. Jednym z bohaterów (lub „bohaterów”) tego okresu był Francisco Pizarro. Syn chłopki i oficera Kim był Francisco Pizarro? Przyszły konkwistador urodził się około 1471 roku (należy wspomnieć, że niektóre źródła wymieniają rok 1474, 1475 lub 1478), w hiszpańskim mieście Trujillo. O wczesnych latach jego życia wiadomo niewiele. Był nieślubnym synem pochodzącej z prostej rodziny chłopskiej Franciski González Mateos i kapitana hiszpańskiej armii Gonzalo Pizarro Rodrigueza. Wychowaniem chłopca zajęła się matka. Nie dbała o wykształcenie syna. Młodzieniec całymi dniami doglądał żywego inwentarza, przez co wyrósł na analfabetę (najprawdopodobniej także w dorosłym życiu nie nauczył się czytać i pisać). Osoba z jego pozycją społeczną nie miała zbyt wielu możliwości zrobienia kariery. Właściwie jedyną dostępną opcją było dla niego wyruszyć za ocean. Francisco Pizarro wyrusza na podbój Nowego Świata W 1508 roku Pizarro dołączył do Alonso de Hojeda w wyprawie do Nowego świata, ale ekspedycja zakończyła się niepowodzeniem. Udało się im założyć osadę San Sebastián de Urabá, ale pod naporem przeważających sił tubylców na początku 1510 roku przywódca ekspedycji musiał wyruszyć do Santo Domingo, by sprowadzić posiłki i zaopatrzenie. Ślad po nim zaginął i po 50 dniach Pizarro podjął decyzję, że wraz z ocalałymi uda się w tym samym kierunku. W Panamie połączył siły z Diego de Almagro. Doszły ich wieści o sukcesach Hernána Cortésa, co tylko podsyciło w nich pragnienie zdobycia wielkiego bogactwa. W latach 1524–1526 wspólnie odbyli dwie ekspedycje wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej. Obie wyprawy zakończyły się niepowodzeniem. Jednak podczas drugiej trafili do inkaskiego miasta Tumbes. Tam Pizarro usłyszał o wielkim władcy w górach, co tylko utwierdziło konkwistadora w przekonaniu, że istniej inne niż azteckie imperium, w którym „wznoszą się złote góry”. Powrót do Europy i trzecia wyprawa konkwistadora Francisco Pizarro wrócił do Hiszpanii, by osobiście przekazać królowi te wieści. Karol I zgodził się na kolejną wyprawę, upoważnił go do podbicia państwa Inków i przyznał mu gubernatorstwo na zdobytych ziemiach. W 1530 roku z Sanlúcar wyruszyły trzy okręty, na pokładzie których znajdowało się 180 mężczyzn i 40 koni. Wraz z Francisco do Ameryki Południowej wyruszyli jego czterej bracia: Gonzalo, Hernando, Juan i Francisco Martín de Alcántara. Ekspedycja dotarła do wybrzeża dzisiejszego Ekwadoru, a w 1532 roku udała się Tumbes. Tam przekonali się, że w imperium Inków zapanował potężny kryzys. Podział w państwie Inków Gdy konkwistador przebywał w Europie, zmarł inkaski władca Huayna Capac. Przed śmiercią podzielił imperium między synów, co sprowokowało bratobójczą walkę. Starszy z braci, Huáscar, władał w Cuzco. Młodszy Atahualpa sprawował kontrolę nad Quito na północy. Popierali go nieprzychylni Huáscarowi dowódcy wojsk: Quisquis, Chalcuchima i Rumiñahui. Zwolennicy Huáscara i Atahualpy walczyli ze sobą w całym imperium. W drugiej połowie 1532 roku Quisquis ze swoimi ludźmi rozgromił wrogie siły i wziął przywódcę do niewoli. To był koniec wojny domowej, ale państwo znajdowało się w rozsypce. Siła podstępu połączona z siłą ognia Mimo że Pizarro dysponował garstką ludzi, przybył do Ameryki Południowej w dogodnym momencie. Atahualpa zignorował zagrożenie i pozwolił Hiszpanom przemieszczać się w głąb państwa. 15 listopada 1532 roku konkwistadorzy dotarli do Cajamarki. Stamtąd Pizarro wysłał delegację do inkaskiego władcy, a ten zgodził się na spotkanie. Najeźdźca nie zamierzał zawrzeć pokoju z tubylcami. Wiedział o miażdżącej przewadze wroga, więc ukrył swoich ludzi na dogodnych pozycjach, a sam udał się na spotkanie, dysponując tylko gwardią przyboczną. Spotkali się 16 listopada. Kapelan Vicente de Valverde próbował narzucić Atahualpie chrześcijaństwo, ale ten ani myślał zostać poddanym najeźdźców. Wtedy hiszpańskie oddziały rozpoczęły ostrzał z armat. Inkowie wcześniej nie widzieli tak potężnej broni. Zaczęli uciekać w popłochu. Nieliczni bronili władcy, ale nie mieli szans na wygraną. Król został pojmany. Egzekucja władcy Inków Hiszpanie zgodzili się uwolnić Atahualpę, jeżeli ten wypełni złotem komnatę, w której go przetrzymywano. Z całego państwa zaczęły napływać bogactwa. Konkwistadorzy nie mieli jednak zamiaru dotrzymać obietnicy. Urządzili proces, w którym oskarżyli inkaskiego króla o bunt i zabójstwo brata. Został skazany na śmierć przez spalenie na stosie, co w tradycji Inków było równoznaczne z wiecznym potępieniem. Żeby uniknąć przerażającego losu, Atahualpa zgodził się przyjąć chrześcijaństwo. Nie uniknął jednak śmierci. Latem 1533 roku został uduszony. Śmierć konkwistadora Po śmierci króla, kolejne inkaskie miasta padały łupem Hiszpanów. Im więcej posiadali, ty zachłanniejsi się stawali i to właśnie zachłanność okazała się problemem. Pizarro i jego brat wdali się w spór o władzę z de Almagro. Ten w 1537 roku przejął kontrolę nad Cuzco. Rok później odziały, którymi dowodził Hernando Pizarro zmierzyły się z de Almagro pod Salinas. Zwyciężył młodszy brat Francisco. To jednak nie zakończyło walk. Cztery lata później Francisco Pizarro zginął w Limie z rąk zwolenników straconego de Almagro. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.