National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-03-13T13:33:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Ameryka Południowa oczami Polaków. „Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy”
items: Dramatyczne starcie w amazońskiej dżungli. Harpia wielka zaatakowała turystkę
items: Z dżungli do grobowca. Nowe badania ujawniają handel papugami w Ameryce Południowej
items: Kontynent skrajności rozciąga się od lodowców po tropiki. Każdy kraj to inny świat
items: Ptasie odchody napędziły rozwój potężnego królestwa Chincha w Peru
items: Polszczyzna na drugim końcu świata. W tym dalekim kraju nasz język uznano za urzędowy
items: Naukowcy znaleźli najstarsze ślady wielorybnictwa. Miejsce nie jest oczywiste
items: Upadek cywilizacji Majów to mit? Archeologia rzuca nowe światło na ich dalsze losy
items: Amazonka skrywa więcej niż myślisz. Ta rzeka wciąż zaskakuje naukowców
items: Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
items: Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
items: Archeolodzy odnaleźli grę planszową Majów. Była częścią podłogi jednego z domów
items: Najmniejszy kraj w historii, który zakwalifikował się na Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. Co kryje w sobie ta egzotyczna wyspa?
items: Ziemia Ognista: co kryje archipelag na skraju Ameryki Południowej – artykuł z mapą
items: Torbacze – ssaki z antypodów, które nie rozstają się ze swoją torebką
items: Pochowano ich z maskami na twarzach. Po raz pierwszy zobaczyliśmy, jak wyglądali zmumifikowani Kolumbijczycy
items: Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
items: Ten kalendarz był dokładnym, złożonym systemem pomiaru czasu. Używano go do celów rytualnych i codziennych
items: Amazonia – największy las deszczowy świata i jego tajemnice
items: Buenos Aires – to jedno miasto sprawiło, że poczułem się jak u siebie
items: Starożytny lud Peru utrzymywał porządek w nietypowy sposób. Używał środków halucynogennych
items: Atakama zasypana śniegiem. Astronomowie przecierają oczy ze zdumienia
items: Niezwykła wędrówka pierwszych psów po Ameryce. DNA zdradza jej tajemnicę
items: W Boliwii odkryto wielką świątynię zaginionej cywilizacji. Istniała przed Inkami
items: Odkryto ponad 100 zagadkowych struktur. Należały do zaginionej andyjskiej cywilizacji

Ameryka Południowa oczami Polaków. „Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy”
type: item
date: 2026-03-13T13:33:01.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Kierunki
subject: Ludzie
subject: Traveler
subject: ameryka południowa
subject: argentyna
subject: filmy
subject: filmy dokumentalne
subject: urugwaj
description: Ameryka Południowa dla wielu Polaków pozostaje jednym z najbardziej egzotycznych i intrygujących regionów świata. Choć oddalona od naszego kraju o tysiące kilometrów, dla niektórych stała się miejscem, w którym postanowili ułożyć swoje życie na nowo. O losach Polaków, którzy zdecydowali się na taką drogę, opowiada dokument „Nieusłyszane” autorstwa Damiana Stefańczyka i Mateusza Filipskiego.
encoded: Spis treści: W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Polka w Urugwaju. Jak wygląda życie w Montevideo? Dokument „Nieusłyszane”, czyli emigracja bez idealizowania rzeczywistości W kontekście emigracji z Polski najczęściej wskazuje się takie kierunki jak Wielka Brytania, Stany Zjednoczone czy Niemcy. To właśnie tam od lat wyjeżdżają osoby poszukujące pracy, stabilności lub nowych perspektyw życiowych. Zdarza się jednak, że niektórzy decydują się na znacznie bardziej odległe oraz mniej oczywiste miejsca i w poszukiwaniu akceptacji, spokoju czy poczucia przynależności próbują odnaleźć własną drogę w zupełnie innych realiach kulturowych i społecznych. Budowanie życia tysiące kilometrów od rodzinnego kraju bywa jednak doświadczeniem złożonym. Z jednej strony daje szansę na nowy początek, z drugiej często wiąże się z emocjonalnym kosztem i koniecznością redefiniowania tego, czym właściwie jest dom. Właśnie takie historie można poznać w serialu dokumentalnym dostępnym na platformie Canal+. W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Jednym z bohaterów dokumentu jest Kazimierz Sawicki, dyrektor Muzeum Imigranta w niewielkiej miejscowości Wanda w prowincji Misiones, położonej niedaleko granicy z Brazylią i słynnych wodospadów Iguazú. To właśnie tutaj w 1936 roku przybyło kilkanaście polskich rodzin, które – w obliczu narastającego napięcia w Europie i widma zbliżającej się wojny – zdecydowały się opuścić ojczyznę i rozpocząć nowe życie na innym kontynencie. Jak opowiada Sawicki, początki były niezwykle trudne. Osadnicy trafili w sam środek gęstej dżungli, gdzie brakowało dróg, infrastruktury i podstawowych warunków do życia. Polskie rodziny musiały nauczyć się funkcjonować w zupełnie nowym klimacie, wykarczować teren pod domy i pola, a z czasem budować drogi, ulice oraz świątynię. Tak powstała Colonia Wanda – nazwana na cześć legendarnej polskiej k…

zdj-45-179b3fd.jpg
width: 4352
height: 2899

Dramatyczne starcie w amazońskiej dżungli. Harpia wielka zaatakowała turystkę
type: item
date: 2026-03-13T10:40:57.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: biologia
subject: drapieżniki
subject: obserwacje
subject: ptaki
description: W lasach Gujany Francuskiej doszło do bezprecedensowego incydentu – harpia wielka wbiła szpony w głowę turystki. To pierwszy naukowo potwierdzony przypadek tak agresywnego zachowania orła wobec człowieka.
encoded: Spis treści Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Czy orły atakowały ludzi? O atakach orłów na ludzi, a także na inne naczelne, dotychczas krążyły tylko niepotwierdzone opowieści. Teraz opisano pierwszy naukowo udokumentowany przypadek harpii wielkiej atakującej dorosłego człowieka w amazońskim lesie deszczowym. Wyniki obserwacji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology and Evolution”. Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Do incydentu doszło w Gujanie Francuskiej, na turystycznej wycieczce w amazońskiej dżungli, w grupie prowadzonej przez miejscowego przewodnika. 29-letnia kobieta wraz z partnerem na chwilę oddalili się od grupy by zrobić zdjęcia orła – harpii wielkiej, która z zaciekawieniem przyglądała się turystom. Nagle ptak ruszył do ataku na kobietę. Wbił szpony w skórę głowy, pozostawiając głębokie rany. Kobieta ukryła twarz w dłoniach i upadła na ziemię. Harpia wciąż siedziała na jej głowie, nie wydając żadnego dźwięku, z rozpostartymi skrzydłami. Towarzyszący jej mężczyzna przydeptał głowę orła do ziemi i dopiero wtedy ptak rozluźnił uchwyt swoich szponów, a kobieta została uwolniona. Ofiara została szybko przetransportowana do szpitala w Cayenne, stolicy Gujany Francuskiej, gdzie otrzymała odpowiednią opiekę medyczną. Lekarze, ornitolodzy i fotografowie szczegółowo udokumentowali całe zdarzenie. Atakującym był dorosły osobnik harpii wielkiej. Zaatakowana kobieta była drobnej budowy, co pewnie zachęciło orła do wybrania właśnie jej. Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Harpia wielka (Harpia harpyja) to jeden z największych i najsilniejszych ptaków drapieżnych świata, zamieszkujący tropikalne lasy Ameryki Środkowej i Południowej. Charakteryzuje się masywnym ciałem, potężnymi szponami oraz efektownym, wachlarzowatym czubem na głowie. Wachlarz piór wokół głowy może stroszyć lub chować. Poluje głównie na ssaki nadrzewne, takie jak leniwce i małpy. Także na …

harpia-wielka-f6fcef4.jpg
width: 3467
height: 2327

Z dżungli do grobowca. Nowe badania ujawniają handel papugami w Ameryce Południowej
type: item
date: 2026-03-13T09:16:25.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: papugi
subject: peru
subject: ptaki
description: Pióra papug z elitarnego i starożytnego grobowca w Peru zdradziły ważne informacje na temat dawnego handlu i dalekosiężnych kontaktów. To wielobarwna opowieść o czasach sprzed powstania imperium inkaskiego.
encoded: Ameryka Południowa jest kolebką licznych kultur. Najbardziej znana pozostaje oczywiście cywilizacja Inków. To z nią związana jest słynna peruwiańska atrakcja turystyczna Machu Picchu. Najnowsze badanie, którego wyniki opublikowano na łamach „Nature Communications”, dotyczy jednak mniej znanej kultury Ychsma. Rozwijała się ona na środkowym wybrzeżu Peru między 1000 a 1470 rokiem n.e. „Papuzi” grobowiec w Pachacamac Najważniejszym centrum religijnym kultury Ychsma było Pachacamac. W 2005 roku archeolodzy odkryli tam nienaruszony, bogaty grobowiec. Znajdowały się w nim 34 pakunki pogrzebowe z mumiami. Niektóre z nich zdobiły tak zwane fałszywe głowy z maskami i pióropuszami. Wykorzystano w nich setki jaskrawych, niebieskich i zielonych piór. Dla ludów andyjskich takie ozdoby były symbolem najwyższego statusu i władzy. Wybrzeże Peru to jednak jedna z najsuchszych pustyń świata, dlatego kolorowe papugi tam nie występują. Ich naturalnym środowiskiem jest wilgotna dżungla Amazonii, oddzielona od wybrzeża potężnym łańcuchem górskim. Naukowcy zaczęli się więc zastanawiać, w jakiej formie pióra dotarły do Pachacamac. Odpowiedź przyniosły specjalistyczne analizy. Co zdradziły analizy piór? Aby poznać historię tych artefaktów, zespół badaczy przeanalizował 25 piór. Zastosowano nowatorskie i interdyscyplinarne metody. Głównym narzędziem była analiza kopalnego DNA, czyli aDNA. Pozwoliła ona precyzyjnie zidentyfikować gatunki ptaków. Były to: ara żółtoskrzydła, ara zielonoskrzydła, ara zwyczajna, amazonka mączna. Dodatkowo naukowcy zbadali stabilne izotopy węgla i azotu w tkankach piór. Ta metoda pozwala odczytać dietę ptaka w momencie wzrostu pióra. Datowanie radiowęglowe AMS potwierdziło wiek znalezisk. Pióra pochodzą z okresu między 1102 a 1457 rokiem n.e. Z Amazonii na wybrzeże Peru Wyniki analizy genetycznej były zaskakujące. Pióra charakteryzowały się bardzo wysoką różnorodnością biologiczną, co wyklucza tezę, że ptaki pochodziły z lokalnej, zamkniętej hodowli. Wszystkie te …

Image-Four-c77be97.jpg
width: 4000
height: 3000

Kontynent skrajności rozciąga się od lodowców po tropiki. Każdy kraj to inny świat
type: item
date: 2026-02-17T08:17:07.000Z
creator: Artur Białek
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: ameryka
subject: ameryka południowa
subject: ciekawostki
subject: fakty i mity
subject: kontynenty
subject: Travel
description: Ameryka Południowa to kontynent pełen spektakularnej przyrody, potężnych metropolii i żywych tradycji, ale też miejsce, wokół którego narosło wiele uproszczeń. Od Amazonii i Andów po kulturę samby i tango – fakty często mieszają się tu z medialnymi mitami. W tym zestawieniu 50 ciekawostek oddzielamy rzetelne informacje od przesadzonych tez, uzupełniając je o kontekst geograficzny, historyczny i przyrodniczy. Jeśli planujesz podróż lub po prostu chcesz lepiej zrozumieć Amerykę Południową, ten przewodnik pomoże spojrzeć na nią bardziej świadomie.
encoded: Spis treści: Zwierzęta Rośliny i ekosystemy Geografia Zwiedzanie i realia podróży Historia i kultura Ameryka Południowa to kontynent kontrastów: od wilgotnej Amazonii po skrajnie suchą Atacamę, od metropolii liczących miliony mieszkańców po społeczności żyjące w odizolowanych regionach dżungli. Wokół tego regionu narosło jednak wiele uproszczeń, półprawd i medialnych mitów. Poniżej znajdziesz 50 faktów, które zostały uzupełnione o kontekst i aktualną wiedzę – tak, aby lepiej zrozumieć skalę, różnorodność i realia życia w tej części świata. Zwierzęta Mrówkojady nie zawsze niszczą całkowicie mrowiska. Ich strategia żerowania polega raczej na szybkim rozkopywaniu fragmentu kolonii i zjadaniu części owadów. Wiele gatunków owadów odbudowuje gniazda, co pozwala utrzymać równowagę ekologiczną. Jaguar ma jedną z najsilniejszych szczęk wśród kotowatych. W przeliczeniu na masę ciała jego siła ugryzienia należy do najwyższych. To pozwala mu przebijać pancerze żółwi czy czaszki ofiar – cecha rzadka wśród dużych kotów. Alpaki zawdzięczają liczebność człowiekowi. To gatunek udomowiony w Andach tysiące lat temu. Nie występuje w stanie dzikim – jego populacja rośnie dzięki hodowli. Leniwce schodzą z drzew rzadko – często około raz w tygodniu. Częstotliwość zależy od gatunku i warunków środowiskowych, ale zachowanie to wynika z bardzo wolnego metabolizmu. Kapibara to największy gryzoń świata, osiągający ponad 60 kg masy ciała. Żyje w grupach i jest silnie związana ze środowiskiem wodnym. W niektórych miastach Argentyny czy Urugwaju zdarzały się przypadki pojawiania się lwów morskich w przestrzeni miejskiej, jednak są to incydenty, a nie stały element krajobrazu. Koati (ostronosy) znane są z oportunistycznych zachowań i potrafią kraść jedzenie turystom, szczególnie w parkach narodowych. Iguany w niektórych miastach Ekwadoru rzeczywiście występują licznie, jednak porównania typu „więcej niż gołębi w Krakowie” mają charakter publicystyczny, a nie naukowy. Kondor andyjski to jeden z naj…

GettyImages-2241356943-afa81fa.jpg
width: 6048
height: 4024

Ptasie odchody napędziły rozwój potężnego królestwa Chincha w Peru
type: item
date: 2026-02-12T07:01:16.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: guano
subject: NatGeoBN
subject: peru
subject: rolnictwo
description: Archeolodzy odkryli, że sukces królestwa Chincha na peruwiańskim wybrzeżu opierał się na ptasich odchodach! Nowe badania dowodzą, że guano z Wysp Chincha było kluczem do rozwoju rolnictwa, handlu i sojuszu z Inkami, przekształcając państwo w potęgę regionu.
encoded: Zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacoba Bongersa z University of Sydney przeprowadził badania, które zmieniły obraz starożytnych cywilizacji Ameryki Południowej. Analizy chemiczne kukurydzy wydobytej z grobowców w Dolinie Chincha wykazały niespotykanie wysokie stężenia azotu, wskazując jednoznacznie na intensywne nawożenie ptasim guanem. Ten niezwykle bogaty w składniki pokarmowe nawóz pozyskiwano z pobliskich Wysp Chincha, słynących z ogromnych złóż ptasich odchodów. 100 tys. osób korzystało z bogactwa wysp Królestwo Chincha, zamieszkiwane przez około 100 tys. ludzi, rozwinęło się na jednym z najbardziej suchych wybrzeży świata. Sukces ekonomiczny, rolniczy i handlowy tego społeczeństwa na terenie dzisiejszego Peru możliwy był tylko dzięki nowatorskiemu podejściu do zarządzania zasobami. Żaden inny czynnik nie wpłynął tak silnie na ich wzrost, jak dostęp do ptasiego guana. Naukowcy podkreślają, że to właśnie ta substancja pozwoliła rolnikom uzyskać plony kukurydzy niemożliwe do osiągnięcia na ubogich naturalnie glebach regionu. Analiza grobowców i ikonografia potwierdzają kluczową rolę guana Wyniki badań, opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”, opierają się na analizie 35 próbek kukurydzy z grobowców Doliny Chincha. Ich biochemiczne cechy dowodzą, że uprawy nawożone były guanem o pochodzeniu morskim, a potwierdzają to również historyczne źródła pisane z okresu kolonialnego. Badacze przebadali również regionalną ikonografię – tekstylia, ceramikę i malowidła – gdzie widać wyraźne powiązania symboliczne między ptakami morskimi, rybami i rozwijającą się kukurydzą. To wskazuje, że znaczenie guana było nie tylko praktyczne, ale również głęboko zakorzenione w kulturze. Sojusz Chincha z Imperium Inków Praca zespołu podkreśla, że inkaskie imperium, położone w wysokich Andach, również marzyło o dostępie do tych cennych zasobów. Inkowie nie byli w stanie produkować tyle kukurydzy, ile potrzebowali do własnych celów rytualnych i spożywczych. Właśnie dlatego strategiczny so…

guano-peru-58ee3a6.jpg
width: 1575
height: 1050

Polszczyzna na drugim końcu świata. W tym dalekim kraju nasz język uznano za urzędowy
type: item
date: 2026-01-23T11:00:08.000Z
creator: Igor Szulim
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: ameryka południowa
subject: brazylia
subject: ciekawostki
subject: Travel
description: Brazylia to marzenie niejednego podróżnika i dom dla setek milionów ludzi. Większości kojarzy się z kawą, karnawałem i piłką nożną, ale ten piękny kraj skrywa znacznie więcej. Oto najciekawsze fakty o najludniejszym państwie Ameryki Południowej.
encoded: W tym artykule: Informacje o Brazylii Z czego słynie Brazylia? Ciekawostki o Brazylii Ciekawostki o Brazylii z pewnością zainteresują osoby planujące w najbliższym czasie podróż do ojczyzny samby, ale nie tylko. Brazylia zajmuje niemal połowę powierzchni Ameryki Południowej – dokładnie 8,5 mln km kw. – co czyni ją największym krajem czwartego co do wielkości kontynentu na kuli ziemskiej. Pod względem zajmowanego obszaru ustępuje jedynie Rosji (17 mln km kw.), Kanadzie (10 mln km kw.), Stanom Zjednoczonym (9,8 mln km kw.) i Chinom (9,6 mln km kw.). Brazylia to także najbardziej zaludnione państwo w Ameryce Południowej. Liczba ludności w 2025 roku przekroczyła 212 milionów. Dla porównania, Kolumbię i Argentynę, czyli drugi i trzeci kraj pod względem zaludnienia w tej części świata, zamieszkują odpowiednio 53 mln i 45 mln osób. Ciekawostki o Singapurze. Kraju 435 razy mniejszym od Polski, który zachwyca, ale i zaskakuje na każdym kroku Nie należy do największych państw świata. Wręcz przeciwnie – jest drugim co do wielkości najmniejszym krajem Azji. Mimo to cieszy się dużą popularnością wśród turystów z całego glo... Informacje o Brazylii Brazylia, a właściwie Federacyjna Republika Brazylii, leży we wschodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Atlantyckim. Co ciekawe, jest to jedyny kraj świecie, przez który przebiega zarówno równik, jak i zwrotnik Koziorożca. Sąsiaduje z niemal wszystkim krajami na kontynencie: Argentyną, Boliwią, Gujaną, Gujaną Francuską, Kolumbią, Paragwajem, Peru, Surinamem, Urugwajem oraz Wenezuelą (najdłuższa granica). Wyjątek stanowią Chile i Ekwador. Brazylia uzyskała niepodległość 7 września 1822 roku od Portugalii, która jako pierwsza skolonizowała tamtejsze tereny w XVI wieku. W ramach ciekawostki dodajmy, że pierwszym Europejczykiem, który zobaczył Brazylię, był Pedro Álvares Cabral. W 1500 r. żeglarz wyruszył w morską podróż śladem swojego wielkiego rodaka, Vasco da Gamy. Według jednych źródeł portugalska flota przypadkowo odkryła now…

ciekawostki-o-brazylii-aec8e27.jpg
width: 4256
height: 2832

Naukowcy znaleźli najstarsze ślady wielorybnictwa. Miejsce nie jest oczywiste
type: item
date: 2026-01-13T08:02:13.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: brazylia
subject: broń
subject: polowanie
subject: wieloryby
description: To nie Arktyka, a południowa Brazylia okazuje się kolebką wielorybnictwa. Wykopaliska ujawniły liczne artefakty z kości wielorybów, w tym harpuny sprzed 5000 lat. Wraz z ekofaktami są dowodem na zorganizowane polowania. Takie odkrycie zaskoczyło nawet badaczy.
encoded: Odkrycie to przesuwa początki aktywnego wielorybnictwa o około tysiąc lat wstecz w stosunku do tego, co wcześniej sądzili naukowcy. Do tej pory uważano, że polowania na duże walenie narodziły się wśród społeczności półkuli północnej w rejonie Arktyki, między 3500 a 2500 lat temu. Dokonano jednak weryfikacji danych. O tym nowym ustaleniu piszą badacze na łamach „Nature Communications”. Dowody na polowanie na wieloryby Dowodami na istnienie zorganizowanego wielorybnictwa już 5000 lat temu są liczne artefakty wykonane z kości tych zwierząt oraz same ich szczątki. Artefakty te odnaleziono w trzech kopcach muszlowych, zwanych sambaquis – Morro do Ouro, Conquista i Cubatãozinho. Takie kopce są monumentalnymi strukturami wzniesionymi z nagromadzonych muszli, szczątków ryb oraz kości ssaków morskich. Miały różne funkcje. Czasem chowano w nich zmarłych, ale wokół nich mieszkano i obrabiano upolowane zwierzęta, a odpadki trafiały na kopiec. Większość tych przedmiotów została wydobyta przez archeologa-amatora Guilherme Tibúrtiusa w latach 1940–1960, często podczas niszczenia kopców w celach przemysłowych, np. do produkcji wapna. Obecnie zabytki stanowią część kolekcji Muzeum Archeologicznego Sambaqui w Joinville (MASJ) w Brazylii. W ramach nowych badań dokładnie przyjrzano się tym obiektom. Co odkryto w zagadkowych kopcach? Artefakty przechowywane w muzeum okazały się skarbnicą wiedzy o dawnych społecznościach Brazylii. Szczególną uwagę przyciągnęły pałki, które okazały się być… harpunami wykonanymi z kości waleni. Z datowania radiowęglowego wynika, że mają około 5 tysięcy lat. W kopcach odkryto też nasady do mocowania grotów. Wielorybie ekofakty Naukowcy przeanalizowali też kości odkryte przez archeologów, nie będące artefaktami – nie były to przedmioty użytkowe. Są to więc ekofakty. Licznie występujące kości wielorybów noszą wyraźne nacięcia i ślady narzędzi, co świadczy o celowym ćwiartowaniu zwierząt w celu pozyskania mięsa i tłuszczu. Ludzie ułatwiali sobie życie. Świadcz…

wieloryby-3efa60b.png
width: 1575
height: 1050

Upadek cywilizacji Majów to mit? Archeologia rzuca nowe światło na ich dalsze losy
type: item
date: 2025-12-30T08:42:43.000Z
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: kalendarz majów
subject: odkrycia archeologiczne
description: Cywilizacja Majów wcale nie upadła – to wnioski, które rzucają nowe światło na historię Mezoameryki. Najnowsze odkrycia archeologów pokazują, że Majowie nie zniknęli, lecz przez wieki dostosowywali się do zmieniających się warunków.
encoded: Spis treści: Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Co się stało z Mayapanem? Zamiast spektakularnego upadku, jaki znamy z podręczników, naukowcy coraz częściej mówią o transformacji i przetrwaniu cywilizacji Majów. Badania prowadzone na terenie Gwatemali i Meksyku pokazują, że wiele miast Majów funkcjonowało znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono. Dziedzictwo tej kultury – język, tradycje, rytuały – przetrwało i wciąż jest obecne w społecznościach lokalnych. Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Według podręcznikowej osi czasu kultura Majów osiągnęła swój szczyt, zwany okresem klasycznym, pomiędzy rokiem 200 i 900. W ciągu następnego stulecia ośrodki miejskie uległy rozpadowi. Według niektórych relacji Majowie zniknęli, co naukowcy tłumaczyli zmianami klimatycznymi, przeludnieniem i konfliktami politycznymi. Majańska cywilizacja odrodziła się w okresie postklasycznym, co trwało do przybycia kolonizatorów hiszpańskich około 1540 roku, ale podobno nie zbliżyła się do czasów swojej świetności. Co ciekawe, nowa analiza populacji górnej części Półwyspu Jukatan dostarcza dowodów na to, że Majowie z okresu klasycznego tak naprawdę nigdy nie upadli i nie zniknęli. Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Niektóre miasta postklasyczne powstały z popiołów swoich poprzedników. Delgado Kú i jego współpracownicy od jakiegoś czasu badają historię Majów na Półwyspie Jukatan. W szczególności skupiają się na Mayapanie, jednej z ostatnich dużych stolic zbudowanych na tym obszarze przed hiszpańską kolonizacją. Postklasyczne miasto zostało założone w XII wieku jako koalicja samorządów lokalnych, w tym niektórych klanów rodzinnych, które obaliły w…

cywilizacja-majow-fb40371.jpg
width: 2813
height: 1875

Amazonka skrywa więcej niż myślisz. Ta rzeka wciąż zaskakuje naukowców
type: item
date: 2025-12-28T07:34:18.000Z
creator: Marzena Wardyn-Kobus
subject: Przyroda
subject: amazonia
subject: ameryka południowa
subject: puszcza amazońska
subject: rzeka
subject: rzeka amazonka
description: Amazonka to jedna z najbardziej fascynujących rzek świata, znana nie tylko ze swojej ogromnej długości, ale również z bogactwa przyrody, która ją otacza. Jej wody i otaczające ją lasy deszczowe kryją tysiące gatunków roślin i zwierząt, z których wiele nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Rzeka ta od wieków fascynuje podróżników i badaczy i jest bezsprzecznym symbolem dzikiej przyrody Ameryki Południowej.
encoded: Spis treści: Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy Amazonka – rzeka w liczbach Dopływy Amazonki Roślinność Amazonki Tysiące gatunków zwierząt, każdy warty uwagi Więcej niż tylko rzeka Określenie dokładnego źródła Amazonki od dziesięcioleci budzi dyskusje. Najczęściej przyjmuje się, że rzeka rozpoczyna się w peruwiańskich Andach, jednak wskazanie jednego „najbardziej właściwego” potoku nie jest proste. Za potencjalne źródła uznawane są przede wszystkim Apacheta i Carhuasanta, dwa wysokogórskie strumienie. Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy W latach 90. XX wieku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz wskazał potok Apacheta jako początek Amazonki. Z kolei badania hydrometryczne czeskich naukowców pokazały, że Carhuasanta może mieć większe znaczenie hydrologiczne. Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty, co wynika z naturalnych zmian przepływu wody i trudności w prowadzeniu długoletnich pomiarów w tak niedostępnym terenie. Przebieg rzeki od Andów po Atlantyk Od źródeł położonych na wysokości około 5170 m n.p.m. Amazonka kieruje się na wschód, przecinając trzy kraje: Peru, Kolumbię i Brazylię. W górnym biegu dominuje gwałtowny nurt i wąskie wąwozy charakterystyczne dla rzek wysokogórskich. Dopiero po wejściu w rozległą Nizinę Amazonki rzeka zwalnia, zaczyna intensywnie meandrować i tworzyć system rozlewisk o skali niespotykanej nigdzie indziej na świecie. Warto również wspomnieć, że rzeka Amazonka pełni kluczową rolę w lokalnym klimacie. Jej masy wodne oraz lasy deszczowe wpływają na opady i temperaturę w całym regionie, a także pomagają w regulacji globalnego obiegu wody. Amazonka – rzeka w liczbach Amazonka to rekordowa rzeka pod względem przepływu wody, ale również jedna z najdłuższych na świecie. W zależności od przyjętego źródła, długość Amazonki wynosi od około 6400 km do ponad 7000 km. Na uwagę zasługuje również jej szerokość. Rzeka jest najbardziej rozległa w dolnym biegu rzeki. W tych rejonach szerokość Amazonki sięga nawet do 100 km. Amazonka…

amazonka-rzeka-7a2c080.jpg
width: 2136
height: 1300

Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
type: item
date: 2025-12-14T11:58:27.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: lasy tropikalne
subject: żaby
description: Międzynarodowy zespół naukowców dokonał odkrycia wcześniej nieznanego gatunku płaza. Niewielka żaba nie tylko zachwyca swoich oryginalnym kolorem, ale również zaskakuje nietypowym sposobem komunikowania się
encoded: Przez kilka lat badacze przeczesywali tereny tzw. Atlantyckiego Lasu Deszczowego w poszukiwaniu nieodkrytych dotąd stworzeń. W końcu natrafili na przedstawiciela rodzaju Brachycephalus, który wyraźnie odróżnia się od innych płazów bezogonowych. Autorzy badania apelują po tym znalezisku o podjęcie działań ochronnych mających na celu ocalenie endemicznych gatunków Ameryki Południowej. Jak wygląda nowo odkryta żaba? Odkrywcy nadali nowemu gatunkowi nazwę Brachycephalus lulai. Maleńkie stworzenie wyróżnia się jaskrawo pomarańczowym ubarwieniem z brązowymi plamkami. Żabę bardzo łatwo przeoczyć — samce mierzą jedynie od 8,9 do 11,3 milimetra, a samice od 11,7 do 13,4 milimetra. Filigranowa wielkość sprawia, że gatunek odkryty w górach Serra do Quiriri należy do jednych z najmniejszych kręgowców poruszających się po lądzie. Dzięki swojej charakterystycznej barwie zwierzę zyskało potoczne określenie „żabka dyniowa”. W podobny sposób nazywa się również inne gatunki z rodzaju Brachycephalus, których barwy kojarzą się z halloweenową dynią. Nietypowe głosy żabki dyniowej Pod względem wyglądu Brachycephalus lulai nie różni się znacząco od innych miniaturowych żab zamieszkujących brazylijskie lasy tropikalne. Ich rozmiar jest na tyle niewielki, że łatwo pomylić przedstawicieli różnych gatunków. Jak więc naukowcy zdołali wyróżnić zupełnie nowy? Stało się to możliwe dzięki unikatowemu głosowi godowemu, charakterystycznemu dla nowo opisanej żaby. W przeciwieństwie do większości krewnych, którzy wydają długie, ciągłe dźwięki, Brachycephalus lulai komunikuje się za pomocą dwóch krótkich impulsów dźwiękowych. To właśnie ta cecha okazała się kluczowa przy identyfikacji gatunku. Po zarejestrowaniu różnic w zachowaniu głosowym badacze przeanalizowali budowę szkieletu oraz DNA żaby, korzystając ze specjalistycznych technik obrazowania. Analiza genetyczna wykazała, że nowo opisany gatunek jest najbliżej spokrewniony z dwoma innymi żabami żyjącymi w Serra do Quiriri. W trosce o nowe gatunki …

shutterstock671484139-5c9a9fc.jpg
width: 4928
height: 2790

Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
type: item
date: 2025-12-05T06:55:32.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: boliwia
subject: dinozaury
subject: odkrycia
subject: paleontologia
description: Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
encoded: „Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych p…

GettyImages-1232673327-5fc38b6.jpg
width: 3554
height: 2666

Archeolodzy odnaleźli grę planszową Majów. Była częścią podłogi jednego z domów
type: item
date: 2025-11-25T11:11:32.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: cywilizacja majów
subject: odkrycia archeologiczne
description: W Gwatemali badacze znaleźli planszę do gry w patolli, która wykonana była z setek niewielkich fragmentów ceramiki. Gra została wbudowana w posadzkę jednego z budynków w majańskim mieście Naachtun.
encoded: Chociaż gry planszowe biją obecnie rekordy popularności i przeżywają istny renesans, to ta forma rozrywki znana jest od czasów starożytnych. Człowiek bowiem od zawsze potrzebował zabawy, aby oderwać się od codziennego życia. W Egipcie powstała prawdopodobnie jedna z najstarszych gier – senet. Jej początki sięgają około 3100–3500 r. p.n.e. Alternatywnie za najstarszą grę planszową uważa się Królewską Grę z Ur. Znaleziono ją w Mezopotamii, a datowana jest na ok. 2600 rok p.n.e. Uważa się ją za pierwowzór tryktraka. Archeolodzy znaleźli grę planszową Majów Ale gry planszowe były popularne także w Ameryce Południowej wśród ludów prekolumbijskich. Potwierdza to najnowsze odkrycie w Gwatemali. Podczas badań archeologicznych w pradawnym mieście Majów Naachtun, badacze odnaleźli planszę do gry w patolli, która została wykonana z małych, czerwonych kawałków ceramiki. Zostały wbudowane w podłogę budynku mieszkalnego. Patolli to gra planszowa, która znana była na terenie niemal całej Mezoameryki. Jej zasady przypominają klasycznego „chińczyka”. Nazwa tej planszówki wywodzi się z języka nahuatl i pochodzi od słowa patoa, oznaczającego „grać”. Miała to być niezwykle popularna forma rozrywki w czasach prekolumbijskich, ale została zapomniana wraz z najazdem konkwistadorów. Gra została wbudowana w podłogę domu Najnowsze odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Latin American Antiquity”. – Planszę z patolli odnaleźliśmy w dużym kompleksie mieszkalnym z okresu klasycznego (ok. V wieku n.e.) na stanowisku Majów w Naachtun, obecnym Petén w Gwatemali. Chociaż znane są dziesiątki patolli wyrytych na stiukowych podłogach i ławach, patolli z Naachtun zostało wykonane w wyjątkowy sposób poprzez inkrustowanie ceramiki w posadzce – mówi Julien Hiquet z Uniwersytetu Paryskiego i główny autor badania. Stworzenie tej planszy prawdopodobnie wymagało ok. 478 elementów ceramiki, głównie w kolorze czerwonym i pomarańczowym. Tablica przypominała motyw patolii, znany przede wszystkim z kul…

gra-majow-patolli-8a2c370.jpg
width: 1280
height: 844

Najmniejszy kraj w historii, który zakwalifikował się na Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. Co kryje w sobie ta egzotyczna wyspa?
type: item
date: 2025-11-23T12:47:44.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: ameryka południowa
subject: atrakcje turystyczne
subject: holandia
subject: karaiby
subject: wyspy
description: Fani piłki nożnej przywykli, że prym w tej dyscyplinie sportu wiodą głownie reprezentacje z Europy i Ameryki Południowej. Zbliżające się Mistrzostwa Świata to jednak idealna okazja, aby poszerzyć swoje piłkarskie horyzonty. Tym bardziej, że w USA, Kanadzie lub Meksyku zagra dotychczasowy rekordzista pod względem wielkości reprezentowanego kraju.
encoded: Spis treści: Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Historia wyspy Mroczne lata Curaçao Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Willemstad – perła kolonialnej architektury Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Mistrzostwa Świata w piłce nożnej rozpoczną się w czerwcu 2026 roku. To pierwszy raz, kiedy mundial będzie organizowany przez trzech gospodarzy turnieju – Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. Mimo że kwalifikacje do tego turnieju jeszcze się nie zakończyły, już teraz można mówić o kilku nie lada zaskoczeniach. Wśród nich jest Curaçao – jak dotychczas najmniejszy kraj, który zakwalifikował się na mundial. Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Curaçao jest jednym z trzech krajów leżących na Morzu Karaibskim i podlegających pod Królestwo Niderlandów. Wraz z Arubą i Sint Maarten przez lata tworzyły tzw. Antyle Holenderskie – zgrupowane holenderskie terytorium autonomiczne. Status wysp zmienił się w 2010 r., gdy po rozwiązaniu Antyli Curaçao stało się samodzielnym krajem autonomicznym. Państwo posiada m.in. własną flagę, hymn i parlament. Językami urzędowymi są niderlandzki, angielski oraz kreolski język papiamento. Holandii podlegają m.in. wojsko i polityka zagraniczna. Historia wyspy Historia Curaçao zaczyna się na długo przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Tereny wysp położonych na południowym wybrzeżu Ameryki Łacińskiej były zamieszkiwane przez ludy Arawaków – rdzennych Indian tego regionu. Dopiero w 1499 roku wyspa została podbita przez hiszpańskich najeźdźców, którzy w 1634 roku zostali z niej wyparci przez Holendrów. To właśnie okres niderlandzkiego panowania przyniósł najintensywniejszy rozwój infrastrukturalny Curaçao. Holenderska Kompania Zachodnioindyjska założyła obecną stolicę – Willemstad, nazywaną „drugim Amsterdamem”, która dziś stanowi jedną z największych atrakcji wyspy. Mroczne lata Curaçao Czasy kolonialne to nie tylko okres intensywnego rozwoju wyspy, lecz także …

shutterstock2394794195-4ec52b2.jpg
width: 7514
height: 5636

Ziemia Ognista: co kryje archipelag na skraju Ameryki Południowej – artykuł z mapą
type: item
date: 2025-10-19T09:29:34.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: ameryka południowa
subject: argentyna
subject: chile
subject: fakty i mity
description: Ziemia Ognista to archipelag na południowym krańcu Ameryki Południowej, który łączy surowe piękno dzikiej przyrody, długą historię i fascynujące tradycje rdzennych mieszkańców. Wraz z dziennikarzami National Geographic Traveler poznaj, jak wygląda życie w krainie ognia i lodu, co warto zobaczyć oraz jakie warunki panują na krańcu świata.
encoded: Spis treści: Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Miasta, infrastruktura i życie codzienne Turystyka i atrakcje Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć nazwa Ziemia Ognista może przywodzić na myśl gorące krajobrazy, to rzeczywistość jest zgoła odmienna. To jeden z najbardziej surowych, ale i malowniczych zakątków globu – archipelag oddzielony od kontynentalnej części Ameryki Południowej Cieśniną Magellana, podzielony między Chile i Argentynę. Składa się z ponad 40 tysięcy wysp i wysepek, z których największa – Isla Grande de Tierra del Fuego – zachwyca różnorodnością przyrody i majestatycznymi górami Andów. Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Pierwszym Europejczykiem, który ujrzał Ziemię Ognistą, był Ferdynand Magellan w 1520 roku podczas swojej słynnej wyprawy dookoła świata. Żeglarze nazwali ją „Tierra del Fuego” – „Ziemia Ognista” z powodu licznych ognisk widocznych na wybrzeżu, rozpalanych przez rdzennych mieszkańców. To właśnie te płomienie, unoszące się nad horyzontem, stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych nazw geograficznych świata. W kolejnych wiekach archipelag przyciągał nie tylko żeglarzy, ale i odkrywców, a w XIX wieku – również misjonarzy oraz kolonistów z Europy. Intensywna kolonizacja doprowadziła do dramatycznych konfliktów z rdzenną ludnością, często kończących się ich wysiedleniami i wyniszczeniem. Wpływy hiszpańskie i brytyjskie były szczególnie silne – wprowadzono nowe formy gospodarki, język oraz chrześcijaństwo. Ziemia Ognista stała się także strategicznym punktem żeglugi, zanim otwarto Kanał Panamski. Rdzenni mieszkańcy – kultura, zwyczaje, wpływ na region Na długo przed przybyciem Europejczyków Ziemię Ognistą zamieszkiwały plemiona Jaganie, Selk’namowie, Haush i Kawésqar. Ich życie było w pełni podporządkowane naturze. Jaganie byli doskonałymi kajakarzami, spędzając większość czasu na wodach, gdzie polowali na ryby i ssaki morskie. Selk’na…

ziemia-ognista-GettyImages-2235706512-30ccfca.jpg
width: 2121
height: 1414

Torbacze – ssaki z antypodów, które nie rozstają się ze swoją torebką
type: item
date: 2025-10-05T08:00:02.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: australia
subject: dzikie zwierzęta
subject: ssaki
description: Kangury, koale, oposy i diabły tasmańskie to chyba najbardziej znane torbacze na świecie. Ale grupa ta liczy ponad 330 gatunków zwierząt, z których dwie trzecie żyje w Australii, a pozostała jedna trzecia zasiedla głównie Amerykę Południową.
encoded: Spis treści: Z Ameryki do Australazji Torby lęgowe Monogamia i haremy Torbacze zawładnęły wyobraźnią milionów. Głównie ze względu na niezwykły sposób, w jaki opiekują się swoimi młodymi. Sposób, który kojarzy się z ciepłem, bliskością i absolutnym bezpieczeństwem. Torbacze są ssakami, jednak charakteryzuje je unikatowy proces rozrodczy. Mają krótką ciążę, a ich młode przychodzą na świat słabo rozwinięte. Następnie dojrzewają w specjalnej torbie lęgowej przyczepione do sutków matki. Właśnie ta strategia rozrodcza plasuje torbacze pomiędzy składającymi jaja stekowcami a ssakami łożyskowymi. Z Ameryki do Australazji Historia ewolucji torbaczy sugeruje, że wywodzą się one z Ameryki Północnej. Następnie migrowały, by rozwinąć się w Australazji, czyli na terenie Australii, Nowej Zelandii i Nowej Gwinei. Najwcześniejsze torbacze znalezione w Australii datowane są na około 23 miliony lat temu. Większość współczesnych rodzin i form ugruntowała się właśnie w tym okresie. Najbardziej prawdopodobną drogą migracji z Ameryki do Australii jest Antarktyda. W tamtym czasie wszystkie trzy południowe kontynenty były zjednoczone w masywie lądowym znanym jako Gondwana. Masa ta zaczęła się rozpadać 135 milionów lat temu, a Ameryka Południowa i Antarktyda były połączone jeszcze około 30 milionów lat temu. Na Antarktydzie znaleziono skamieniałość jednego ssaka lądowego – torbacza datowanego na 40 milionów lat. Płyta australijska stopniowo przesuwała się na północ przez kolejne 30 milionów lat, zanim osiągnęła obecną szerokość geograficzną. Ta długa izolacja umożliwiła rozległy rozwój torbaczy w Australii przy braku konkurencji ze strony łożyskowców. Torby lęgowe Nazwa „torbacze” wzięła się oczywiście od charakterystycznej torby lęgowej. Zarodki torbaczy rozwijają się w macicy, ale w przeciwieństwie do ssaków łożyskowych, potomstwo rodzi się na bardzo wczesnym etapie rozwoju. Rozwój embrionalny kończy poza ciałem matki. Słabo rozwinięty torbacz przyczepia się do sutków brzusznych, które czę…

Torbacze-2d1ab23.jpg
width: 1000
height: 750

Pochowano ich z maskami na twarzach. Po raz pierwszy zobaczyliśmy, jak wyglądali zmumifikowani Kolumbijczycy
type: item
date: 2025-10-02T09:56:32.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: kolumbia
subject: mumia
description: Naukowcy odtworzyli wizerunki czterech zmumifikowanych osób z kolumbijskiej części Andów. Ludzie ci żyli między XIII a XVIII wiekiem.
encoded: Nakładanie masek na twarze zmarłych było rzadką praktyką poza starożytnym Egiptem. Znane są tylko nieliczne przypadki, m.in. w niektórych częściach Ameryki Południowej, greckich Mykenach czy w kulturze Majów, gdzie w ramach rytuałów pogrzebowych zakładano zmarłym specjalne maski zakrywające głowy. Jednym z takich miejsc są także kolumbijskie Andy, gdzie archeolodzy przed laty odnaleźli cztery mumie pochowane właśnie w nietypowych maskach. Zamaskowane mumie z Kolumbii Są to jedyne tego rodzaju mumie odkryte w tej części kontynentu. Należały do ok. 6–7-letniego dziecka, 60-letniej kobiety oraz dwóch młodych dorosłych mężczyzn. Wszyscy mieli na twarzach maski wykonane z żywicy, gliny, wosku i kukurydzy. Artefakty były uszkodzone – brakowało im nosa i fragmentów u podstawy – natomiast zachowały się ozdobne koraliki znajdujące się w miejscu oczu. Osoby te pochodziły z populacji prekolumbijskich zamieszkujących Kordyliery Wschodnie. Datowanie radiowęglowe wykazało, że żyły one między 1216 a 1797 rokiem. Niestety, w przeszłości doszło do grabieży ich grobów, dlatego niewiele wiadomo o tożsamości zmumifikowanych osób. Teraz, po raz pierwszy, naukowcy postanowili „zdjąć” im maski i ujawnić prawdziwe twarze tych czterech osób, aby zobaczyć, jak mogły wyglądać za życia. W tym celu zespół Face Lab z Liverpool John Moores University przygotował cyfrowe rekonstrukcje ich wizerunków. – Projekt ten bada niezwykłą praktykę pogrzebową polegającą na łączeniu masek z twarzami zmarłych, praktykowaną przez wiele ludów prekolumbijskich Ameryki Południowej. Wykonywali oni maski dla swoich zmarłych z taką precyzją, że zmumifikowane ciała wyglądały jak żywe – napisali badacze w swoim oświadczeniu. Naukowcy zrekonstruowali twarze czterech mumii Zespół przeprowadził analizę twarzy wszystkich mumii, opierając się na standardach anatomicznych, a także szczegółowo przebadał resztki masek, które miały wiernie odwzorować rysy zmarłych. Czaszki z maskami poddano następnie tomografii komputerowej, wy…

mumie-kolumbia-692e712.jpg
width: 835
height: 500

Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
type: item
date: 2025-09-30T09:14:00.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: dzieci
subject: mumia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: peru
subject: religie
subject: wierzenia
subject: Wolny czas
description: Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
encoded: Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w spe…

inkaska-nastolatka-1a794ac.jpg
width: 1350
height: 900

Ten kalendarz był dokładnym, złożonym systemem pomiaru czasu. Używano go do celów rytualnych i codziennych
type: item
date: 2025-08-10T12:29:17.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: cywilizacja majów
subject: kalendarz majów
description: Kalendarz Majów od wieków fascynuje entuzjastów i badaczy dawnych cywilizacji. Pod względem złożoności i precyzji, stanowi dowód potwierdzający niezwykłe osiągnięcia starożytnego ludu, który rozwijał się w Mezoameryce, w dziedzinie obserwacji astronomicznych. Jak czytać kalendarz Majów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
encoded: Spis treści: Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Haab, czyli kalendarz słoneczny Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Już na wstępie wypada zaznaczyć, że Majowie postrzegali czas zupełnie inaczej niż zachodnia cywilizacja. My postrzegamy go w sposób linearny, czysto matematyczny, podczas gdy cywilizacja majańska nadawała mu duchowe i kulturowe znaczenie. Dla nich czas był narzędziem duchowym, pozwalającym obcować z boskością i pojmować kosmiczny porządek, a sam kalendarz stanowił coś w rodzaju mapy boskiej woli. Nie oznacza to jednak, że nie był oparty na solidnych podstawach. Przeciwnie, Majowie wykazali się głębokim zrozumieniem matematyki, w tym koncepcji zera i systemu liczbowego opartego na dwudziestce. W ten sposób stworzyli nie tylko złożony, ale i precyzyjny system pomiaru czasu. Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Kalendarz Majów stanowi coś w rodzaju syntezy odrębnych cykli, z których każdy pełni unikatową funkcję. U podstaw tego systemu leży tzw. tzolkin (rok rytualny) – 260-dniowy cykl. Powstaje w wyniku permutacji 20 nazw dni z 13 liczbami. Każdy dzień w tym cyklu ma unikatową kombinację: „1 Imix”, „2 Ik” itd., aż do „13 Ahau”. Na końcu, liczby powracają do 1, a nazwy dni są kontynuowane. Cały cykl kończy się, kiedy liczba i nazwa dnia powracają do „1 Imix”, czyli do punktu wyjściowego. Tzolkin pełnił przede wszystkim funkcję rytualną. Majowie używali go do tworzenia wróżb, wyznaczania dni sprzyjających ceremoniom, zawieraniu małżeństw i innym ważnym wydarzeniom. W tym miejscu należy podkreślić, że 260-dniowy cykl odgrywał kluczową rolę w nadawaniu imion dzieciom. Data urodzenia w tzolkin określała bowiem jego cechy i przeznaczenie. Wynika z tego, że ten kalendarz nie był wyłącznie narzędziem do mierzenia czasu. Cywilizacja Majów traktowała tzolkin jako narzędzie duchowe, pozwalające zrozumieć przeznaczen…

kalendarz-Majow-9b58486.jpg
width: 1000
height: 667

Amazonia – największy las deszczowy świata i jego tajemnice
type: item
date: 2025-08-09T10:15:38.000Z
creator: Marzena Wardyn-Kobus
subject: Przyroda
subject: amazonia
subject: ameryka południowa
subject: brazylia
subject: lasy
subject: puszcza amazońska
subject: rzeka amazonka
description: Amazonia to więcej niż tylko bujna dżungla. To system naczyń połączonych, od którego zależy los globalnego klimatu, lokalnych społeczności i tysięcy gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. Przez wieki pozostawała niemal nietknięta, ale dziś staje się areną dramatycznych zmian – zarówno naturalnych, jak i wywołanych działalnością człowieka. Jakie tajemnice wciąż skrywa i dlaczego przyszłość Amazonii to sprawa, która dotyczy nas wszystkich?
encoded: Spis treści: Gdzie leży Amazonia? Klimat Amazonii Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Zwierzęta niezwykłego świata Rośliny Amazonii Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Amazonia to jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie najbardziej zagrożonych miejsc na Ziemi. W tym zielonym sercu naszej planety wciąż odkrywa się nieznane gatunki roślin i zwierząt, ale działalność człowieka sprawia, że ten unikalny ekosystem coraz szybciej znika. Dowiedz się, dlaczego Amazonia ma znaczenie nie tylko dla lokalnych społeczności, lecz także dla całego świata. id="1"Gdzie leży Amazonia? Amazonia to rozległy region geograficzny położony w dorzeczu Amazonki. Jest ulokowana na terenie dziewięciu krajów Ameryki Południowej: Brazylii, Peru, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Boliwii, Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. To obszar o ogromnym znaczeniu dla klimatu, bioróżnorodności i cywilizacji całego świata. Obejmuje aż 7 milionów km², z czego około 5,5 miliona km² porasta las deszczowy – tzw. selwa. Większość amazońskiego lasu deszczowego leży na terytorium Brazylii (około 60% tej zielonej krainy). Amazonia nie bez powodu bywa nazywana zielonymi płucami Ziemi. To właśnie ten region odpowiada za produkcję znaczącej części tlenu oraz pochłanianie ogromnych ilości dwutlenku węgla, co czyni go kluczowym regulatorem globalnego klimatu. Klimat Amazonii Amazonia znajduje się w strefie klimatu równikowego wilgotnego, charakteryzującego się wysoką temperaturą przez cały rok i obfitymi opadami deszczu. Średnie roczne temperatury wahają się między 24 a 27°C. Nie występują tu klasyczne pory roku – zamiast tego klimat kształtują naprzemiennie suchsze i bardziej wilgotne miesiące, zależne od lokalizacji w obrębie dorzecza Amazonki. Największe nasilenie opadów przypada zazwyczaj na miesiące od grudnia do maja. Stała wilgotność powietrza i wysoka temperatura tworzą idealne warunki dla bujnej roślinności i ogromnej różnorodności biologicznej. Klimat Ama…

amazonia-GettyImages-582744635-50f2128.jpg
width: 2121
height: 1414

Buenos Aires – to jedno miasto sprawiło, że poczułem się jak u siebie
type: item
date: 2025-07-26T07:14:31.000Z
creator: Michał Cessanis
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: ameryka południowa
subject: argentyna
subject: buenos aires
subject: podróże
subject: tango
description: Buenos Aires to miasto pełne zmysłów, tanga i smaków. Autor artykułu zdradza, dlaczego właśnie tutaj poczuł się jak u siebie i co sprawiło, że zakochał się w argentyńskiej stolicy.
encoded: Spis treści: San Telmo – serce Buenos Aires i tanga Mercado San Telmo – tango smaków i historii La Boca – kolorowe dziedzictwo i narodziny tanga Palermo i Recoleta – uczta zmysłów i smaków Patrz partnerce prosto w oczy, a nie pod nogi. Nie możesz unikać kontaktu wzrokowego, to niezwykle ważne i to nie tylko w tangu – Carolina Bonaventura, choreografka i właścicielka szkoły tańca Mariposita w dzielnicy San Telmo, uważnie śledzi każdy mój ruch i gest podczas pierwszej lekcji tanga. Moja partnerka Mary Lescano, tancerka jak z obrazka, tłumaczy mi zaś i pokazuje podstawowe kroki najbardziej zmysłowego tańca na świecie. Wyjaśnia, w jaki sposób mam ja trzymać, jak układać stopy i dłonie, jak blisko niej być, by wyczuwać każdy ruch i za nią podążać. Myślałem, ze łatwiej mi pójdzie, zwłaszcza ze tańczę całe życie. Ale przecież tango to nie są jakieś tam podskoki i szybie obroty, jak na dyskotekach czy rodzinnych imprezach, na których zawsze jestem wodzirejem. Tu liczą się precyzja, technika, a przede wszystkim kontakt z partnerka czy partnerem. Próbuję więc najpierw niezdarnie, a z każdą minutą coraz lepiej łączyć te wszystkie elementy, by po półtorej godziny usłyszeć od Caroliny i Mary, ze nie jest źle. – To co, jutro znów widzimy się na lekcji? – usłyszałem. I tak mijały mi popołudnia w Buenos Aires. San Telmo – serce Buenos Aires i tanga Mariposita to jedna z wielu szkół tanga w San Telmo, najstarszej dzielnicy Buenos Aires, pełnej artystów, antykwariatów, galerii sztuki, butikowych hoteli, restauracji i barów z historia. Miałem szczęście, ze tu właśnie zamieszkałem, i to po sąsiedzku ze szkołą tanga. Carolina prowadzi ja od 18 lat w ponad stuletniej kamienicy, która zamieniła na niezwykle klimatyczne miejsce. Zaczynała od jednej sali treningowej, dziś są już dwie, do tego wygodne, przestronne pokoje dla gości, którzy chcieliby w szkole zamieszkać, oraz z rozległym patiem, na którym przed lub po zajęciach można napić się kawy – i to w międzynarodowym towarzystwie. W moje…

LA-Boca-dc441e5.jpg
width: 4000
height: 3000

Starożytny lud Peru utrzymywał porządek w nietypowy sposób. Używał środków halucynogennych
type: item
date: 2025-07-21T06:48:14.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: halucynogeny
subject: narkotyki
subject: odkrycia archeologiczne
subject: peru
subject: psychologia
description: Nowe badania wykazały, że ludzie w Andach, na terenie dzisiejszego Peru, stosowali rośliny psychoaktywne, aby zachować porządek społeczny. Wykazała to analiza chemiczna rurek do zażywania tabaki.
encoded: Spis treści: Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit Przerażające rytuały miały wzmocnić autorytet władców Społeczności przed wiekami na całym świecie korzystały z roślin psychoaktywnych i zawartych w nich substancji. Większość kultur robiła to w celach rytualnych i ceremonialnych, ale także leczniczych. Wiadomo, że Majowie i Aztekowie używali grzybów psylocybinowych, peyotlu (Lophophora williamsii) oraz napojów z roślin, jak np. ayahuasca, w ceremoniach szamańskich. Z kolei plemiona amazońskie stosowały ayahuaskę do osiągania wizji spirytystycznych i uzdrawiania innych. Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Ale roślinne środki psychoaktywne odgrywały także bardzo ważną rolę społeczną. Od dawna wiadomo, że zażywanie takich substancji miało m.in. integrować społeczności starożytne. Niektóre dowody wskazują, że były bardzo powszechne wśród elit rządzących, które w ten sposób podejmowały decyzje polityczne. – Powszechnie uważa się, że działalność rytualna odegrała ważną rolę w rozwoju złożonych formacji społeczno-politycznych na całym świecie. W Andach Środkowych różnorodne dowody wskazują, że działalność rytualna często obejmowała wywoływanie zmienionych stanów psychicznych – napisali naukowcy na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. W swoim artykule badacze przedstawili wyniki analiz mikrobotanicznych i chemicznych rurek do zażywania tabaki, które wykazały wykorzystanie roślin psychoaktywnych w ramach rytuału. Miał on obejmować niemal całe społeczeństwo ludu andyjskiego, żyjącego na terytorium dzisiejszego Peru w Chavín de Huántar w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit To stanowisko archeologiczne kultury Chavín, które położone jest na północy górskich obszarów. W okresie powstawania i istnienia miasta zaczęto uprawiać kukurydzę, a także inne nowe rośliny. Ludność zaczęła budować miejskie ośrodki, co przyczyniło się późnie…

chavin-narkotyki-rurki-9228b0e.jpg
width: 4160
height: 2072

Atakama zasypana śniegiem. Astronomowie przecierają oczy ze zdumienia
type: item
date: 2025-07-03T12:25:36.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: pustynie
description: W miejscu, gdzie roczne opady liczy się w milimetrach, spadł... śnieg. Naukowcy pracujący w obserwatorium ALMA nie mogli uwierzyć własnym oczom. Na pustyni Atakama zrobiło się biało, a to bardzo rzadki widok w tych regionach.
encoded: Spis treści: Pustynia Atakama pod śniegiem Gdzie na Atakamie pada śnieg? Zmiany klimatu a pustynie Wystarczyło kilka dni upałów nad Polską, żeby wiele osób zatęskniło za deszczem i temperaturami dalekimi od 30 stopni Celsjusza. Tymczasem na drugiej półkuli, w miejscu uznawanym za najbardziej suche na świecie, spadł właśnie śnieg. Mimo że teraz panuje tam kalendarzowa zima, opady śniegu to bardzo rzadkie zjawisko. Pustynia Atakama pod śniegiem Pustynia Atakama rozciąga się w północnym Chile, wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego. Średnie roczne opady wynoszą tam zaledwie 1–2 mm. W niektórych miejscach przez wiele lat nie pada wcale. Wilgoć pojawia się tam wyłącznie w postaci gęstej, przyziemnej mgły, która w ograniczonym stopniu zasila lokalne ekosystemy. Główną przyczyną skrajnej suchości jest połączenie zimnego Prądu Peruwiańskiego oraz pasatów, które uniemożliwiają napływ wilgotnego powietrza. Mimo skrajnej suchości Atakama nie jest najgorętszym miejscem na świecie. Temperatury są tu umiarkowane, a dzięki sąsiedztwu Pacyfiku noce bywają chłodne. Ostatnio poprószył tam nawet śnieg. Pod koniec czerwca astronomowie pracujący w Obserwatorium ALMA zaobserwowali, że skalista powierzchnia Atakamy (nierzadko porównywana do Marsa) została przykryta cienką warstwą białego puchu. Mimo skrajnie suchych warunków, w najwyżej położonych partiach pustyni, powyżej 5000 m n.p.m., sporadycznie pada śnieg. Najczęściej w lutym, podczas tzw. zimy Altiplano, oraz w chłodniejszych miesiącach południowej zimy – czerwcu i lipcu. Gdzie na Atakamie pada śnieg? Jednym z takich wysokogórskich miejsc jest płaskowyż Chajnantor. To tam znajdują się anteny radioteleskopu ALMA. W całym regionie przez rok może spaść od 20 do nawet 80 centymetrów śniegu. Jednak znacznie niżej, na wysokości około 2900 metrów, gdzie mieści się główny ośrodek operacyjny ALMA, śnieg pada ekstremalnie rzadko. Ostatni taki przypadek zanotowano 12 lat temu. Pod koniec czerwca 2025 roku doszło jednak do wyjątkowego wydarzenia. Ś…

Snieg-na-Atakamie-w-2013-r-77418da.jpg
width: 5616
height: 3744

Niezwykła wędrówka pierwszych psów po Ameryce. DNA zdradza jej tajemnicę
type: item
date: 2025-06-26T11:26:43.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: ameryka środkowa
subject: archeologia
subject: psy
description: Najlepsi przyjaciele człowieka trafili do Ameryki Południowej i Środkowej nie z łowcami i zbieraczami, ale z pierwszymi rolnikami – wynika z najnowszych badań genetycznych. Być może wówczas psy… konsumowano.
encoded: Spis treści: DNA psa – zagadka rozwiązana Dziedzictwo prapsów amerykańskich Pierwsze psy wcale nie trafiły do Ameryki wraz z Europejczykami w XVI wieku. Dotarły tam z Azji wspólnie z ludźmi kilkanaście tysięcy lat temu przez przesmyk lądowy między Azją a Ameryką Północną. Ale kiedy i z kim dotarły dalej na południe Nowego Świata? Długo sądzono, że z pierwszymi łowcami i zbieraczami. Zweryfikowały to nowe badania genetyczne. DNA psa – zagadka rozwiązana Pod kierownictwem dr Aurélie Manin z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Oksfordzkiego międzynarodowy zespół naukowców zsekwencjonował 70 kompletnych genomów mitochondrialnych. Próbki pobrano zarówno ze szczątków pochodzących ze stanowisk archeologicznych, jak i od współczesnych osobników żyjących od środkowego Meksyku po środkowe Chile i Argentynę. Okazało się, że psy nie migrowały wspólnie z pierwszymi łowcami-zbieraczami, ale wraz z mobilnymi społecznościami rolniczymi. Stało się to zatem później, niż przypuszczano. Było to w okresie między około 7200 a 5000 lat temu, co silnie zbiega się z wczesnymi uprawami kukurydzy w Meksyku i Ameryce Południowej. Co ciekawe, podobny wzorzec zaobserwowano we Wschodniej Azji. Tam ekspansja populacji psów około 7500 lat temu powiązana była z rozprzestrzenianiem się społeczności rolniczych. Dlaczego psy towarzyszyły rolnikom. To wnioski badaczy Były źródłem mięsa: psy mogły być hodowane jako źródło pożywienia. Ochraniały i towarzyszyły: psy mogły zapewniać ochronę osadom rolniczym oraz pełnić rolę towarzyszy dla ludzi. Żerowały: produkcja nadwyżek żywności przez społeczności agrarne mogła zachęcać psy do padlinożerstwa i umożliwiać im rozmnażanie się w pobliżu osiedli rolniczych. Rozprzestrzenianie się psów na południe kontynentu mogło być związane z hodowaniem psów, ale nie wyklucza się, że zdziczałe egzemplarze również mogły rozprzestrzeniać się samodzielnie. Dziedzictwo prapsów amerykańskich Przybycie Europejczyków spowodowało pojawienie się nowych linii psów, które w dużej mierz…

Kabang-a1618a8.png
width: 900
height: 600

W Boliwii odkryto wielką świątynię zaginionej cywilizacji. Istniała przed Inkami
type: item
date: 2025-06-25T09:27:36.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: boliwia
subject: świątynie
description: Ruiny po olbrzymiej świątyni, w której odprawiano rytuały w czasie równonocy, odkryli archeolodzy w Boliwii. Stworzyli ją przedstawiciele jednej z najpotężniejszych cywilizacji Ameryki Południowej, Tiwanaku.
encoded: Spis treści: Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia pełna kubków po piwie Zaskakujące odkrycie Gdy myślimy o dawnych kulturach Ameryki Południowej, najczęściej stają nam przed oczami Inkowie. Znani z zagadkowego „pisma” węzełkowego i Machu Picchu stworzyli potężne imperium, które istniało kilkaset lat aż do XVI wieku. Jednak historia tego kontynentu jest zdecydowanie dłuższa. Jedną z największych cywilizacji poprzedzających Inków była kultura Tiwanaku (Tiahunaco). Swą nazwę zawdzięcza jej głównemu ośrodkowi położonemu w pobliżu jeziora Titicaca na terenie dzisiejszej Boliwii. Zachowały się tam niezwykłe budowle ceremonialne, również wykonane z kamienia, w tym słynna Brama Słońca. Teraz międzynarodowy zespół naukowców poinformował, że zlokalizował kolejną imponującą konstrukcję tego ludu – znajduje się ona ponad na południe 200 km od Tiwanaku. Odkryciem podzielono się na łamach czasopisma „Antiquity”. Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia otrzymała nazwę Palaspata. Znajduje się na szczycie wzgórza, które było znane lokalnym rolnikom, ale nigdy nie zostało dogłębnie zbadane przez naukowców. Nie było jasne, co w sobie skrywa. Budowlę zidentyfikowano z lotu ptaka dzięki subtelnym zmianom topograficznym i wegetacji. Ma zarys prostokąta o wymiarach 125 na 145 m. W środkowej części znajduje się dziedziniec otoczony z trzech stron kilkunastoma pomieszczeniami. Szczegółowe analizy wykonano z pomocą dronów. Następnie wykonano badania powierzchniowe. Świątynia pełna kubków po piwie – Na powierzchni świątyni znaleziono liczne fragmenty kubków keru. Kubki te były używane do picia chicha, tradycyjnego piwa kukurydzianego, podczas świąt rolniczych i uroczystości, co wskazuje, że świątynia była [również – przyp. red.] centralnym ośrodkiem handlu – mówi główny autor publikacji, prof. José Capriles z Uniwersytetu Penn State. Zdaniem badaczy układ kompleksu nie jest przypadkowy i zapewne związany jest z dostosowaniem do wykonywania rytuałów w czasie równonocy, czyli w momencie, g…

Low-Restiwanaku-reconstruction-5a049c0.jpg
width: 700
height: 525

Odkryto ponad 100 zagadkowych struktur. Należały do zaginionej andyjskiej cywilizacji
type: item
date: 2025-06-05T10:40:30.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: peru
description: Dzięki zaawansowanym technikom – lotniczemu skanowaniu laserowemu i fotogrametrii – archeolodzy zlokalizowali ponad 100 konstrukcji z czasów prekolumbijskich w Gran Pajatén w Peru. Nie wznieśli ich jednak Inkowie.
encoded: Spis treści: Laser i skanowanie – sukces murowany Znaczenie nowego odkrycia Zagadkowa cywilizacja Chachapoya Jest to pierwsze tak ważne odkrycie w tym regionie Peru od lat 80. XX wieku. Gran Pajatén to dwuhektarowe stanowisko archeologiczne w północnej części kraju. Znajduje się we wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO Parku Narodowym Rio Abiseo. Laser i skanowanie – sukces murowany Pierwsi europejscy badacze i eksploratorzy byli zafascynowani starożytną przeszłością Nowego Świata. Napędzani legendami o mieście złota El Dorado przemierzali Amerykę Południową. Złotego miasta nie udało się znaleźć, ale dzięki tej aktywności doszło do zlokalizowania na przykład Machu Picchu. Teraz badania wkroczyły w nowy etap. Głównym przyrządem dla archeologa w tym rejonie nie jest maczeta do wytyczania drogi, ale zaawansowane technicznie elektroniczne narzędzia. Wykorzystując lotniczy i ręczny LiDAR, fotogrametrię, rejestrację topograficzną i analizę technomorficzną eksperci z World Monuments Fund (WMF) na stanowisku archeologicznym Gran Pajatén namierzyli ponad 100 nieznanych konstrukcji. Znaczenie nowego odkrycia – To odkrycie radykalnie poszerza naszą wiedzę o Gran Pajatén i rodzi nowe pytania dotyczące roli tego miejsca w świecie kultury Chachapoya. Dowody potwierdzają obecnie, że nie jest to odizolowany kompleks, ale część rozbudowanej sieci osad przedhiszpańskich z różnych okresów – powiedział Juan Pablo de la Puente Brunke, dyrektor wykonawczy WMF w Peru. Pozyskana niezwykła dokumentacja jest imponująca zarówno pod względem wizualnym, ale i naukowym. Eksperci będą mogli udostępnić publicznie pozyskane dane i jak sami mówią, „stworzyć wciągające cyfrowe opowieści”. Zagadkowa cywilizacja Chachapoya Wiemy, że Gran Pajatén założyła społeczność Chachapoya, często nazywana „ludem lasów mglistych”, która rozwinęła się między VII a XVI wiekiem w północno-wschodniej części peruwiańskich Andów. Ludzie ci żyli na wysokości od 2000 do 3000 metrów nad poziomem morza. Byli znani …

Zrzut-ekranu-2025-06-05-093324-de37cca.png
width: 1145
height: 643