Pod Amazonią odkryto ślady zaginionej cywilizacji. Mogła liczyć nawet 3 miliony ludzi
Pod gęstym zielonym dywanem Amazonii lasery odkryły świat, którego nie miało prawa tam być: dziesiątki tysięcy budowli i ślady cywilizacji liczącej kilka milionów mieszkańców. Brzmi jak film przygodowy? Tymczasem to wyniki prac badaczy opublikowane właśnie na łamach naukowego czasopisma.
Przez dziesięciolecia dominował pogląd, że Amazonia przed przybyciem Europejczyków w XVI wieku była niemal bezludną, dziewiczą puszczą. Panujące w niej surowe warunki środowiskowe uniemożliwiać miały rozwój dużych społeczności. W ostatnich dekadach ten mit powoli się kruszył. Na przykład w brazylijskim stanie Acre w 1977 roku zlokalizowano monumentalne konstrukcje ziemne z głębokimi rowami. W 2024 roku na podstawie zobrazowań satelitarnych udało się namierzyć w Amazonii około 1300 struktur na obszarze 134 000 km² z czasów prekolumbijskich. Przypisano je do cywilizacji Aquiry istniejącej 2500 lat temu. Satelita to początek Okazało się, że zdjęcia satelitarne wcale nie są doskonałe i sporo im umyka. Kluczowe bowiem okazało się zastosowanie technologii LiDAR (Lotniczego skanowania laserowego), która dzięki wiązkom lasera potrafi spenetrować gęste korony drzew i stworzyć precyzyjny model ukształtowania terenu. W 2024 roku naukowcy przeprowadzili loty nad obszarem ponad 4400 km² w stanach Acre i Amazonas w Brazylii. Wyniki były spektakularne: na terenach, gdzie zdjęcia satelitarne pokazywały tylko 30 struktur, LiDAR ujawnił ich aż 156! A to oznacza, że rzeczywista liczba monumentów na zalesionych obszarach jest pięciokrotnie wyższa. Te budowle ziemne, określane mianem geoglifów, składają się rowów mających od 9 do 13 metrów szerokości i sięgających do 5 metrów głębokości, a towarzyszą im nasypy ziemne usytuowane zazwyczaj po zewnętrznej stronie rowu. „Rozmiary geoglifów [...] wahają się zazwyczaj między 0,35 a 14 hektarów. Niemniej jednak największy znany geoglif ma blisko 50 hektarów” – piszą naukowcy na łamach „Nature”. To czubek góry lodowej Dzięki ekstrapolacji danych z LiDAR-u naukowcy oszacowali, że w samej południowo-zachodniej Amazonii może znajdować się od 24 000 do 30 000 ziemnych budowli na blisko 200 tys. km kwadratowych. Dla porównania jest to teren o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski! Na tym terenie zlokalizowano budowle ziemne, nasypy, drogi i trakty oraz centra ceremonialne. Pochodziły też z późniejszych okresów, sprzed około tysiąca lat. Miliony mieszkańców w sercu dżungli Najbardziej przemawiają do wyobraźni są nowe dane demograficzne. Naukowcy szacują, że u szczytu potęgi cywilizacji Aquiry (lata 100–300 n.e.) region ten zamieszkiwało od 1,25 do nawet 3 milionów ludzi. W samym centrum gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13 do 32 osób na kilometr kwadratowy, co jest wynikiem znacznie wyższym niż obecne zaludnienie stanu Acre. Tak duża populacja wymagała zaawansowanej organizacji pracy, znajomości matematyki oraz geometrii, by wznosić i utrzymywać monumentalne centra ceremonialne. Leśny urbanizm i rytualne centra Te ziemne struktury Amazonii, mimo że sprawiają wrażenie założeń obronnych, nie były nimi. Pełniły funkcje publiczne, polityczne i religijne. Naukowcy opisują to zjawisko jako urbanizm leśny lub urbanizm o niskiej gęstości. Centra te służyły jako miejsca spotkań rozproszonych grup, podobnie jak późniejsze inkaskie place targowe. Społeczności te uprawiały kukurydzę, dynię i fasolę, a także sadziły drzewa, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy, które do dziś dominują w składzie gatunkowym tamtejszych lasów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki
Przez ponad 500 lat jedynymi dowodami w tej sprawie były stare, zakurzone kroniki. Trzeba jednak przyznać, że historycy podejrzewali, kto ponosi odpowiedzialność za jedną z największych katastrof demograficznych w dziejach ludzkości – brakowało jednak naukowego potwierdzenia. Aż do teraz. W suchym klimacie północnego Chile odnaleziono naturalnie zmumifikowane ciała, które skrywały w sobie przerażający sekret – starożytny genom ospy, która zmiotła z powierzchni Ziemi całe populacje.
Ospa prawdziwa (wywoływana przez wirus Variola) to jedna z najgroźniejszych chorób o przerażającej historii. Szacuje się, że po przybyciu europejskich kolonizatorów do obu Ameryk wirus ten odpowiadał za śmierć około 4 milionów przedstawicieli rdzennych społeczności. Zdziesiątkowani ludzie, w przeciwieństwie do Europejczyków, nie posiadali absolutnie żadnej naturalnej odporności immunologicznej na ten patogen. Kto przyniósł ospę do Ameryki? Cóż, do tej pory oskarżenia pod adresem przybyszów ze Starego Kontynentu opierały się wyłącznie na zapiskach historycznych. Teraz jednak, ponad 500 lat później, naukowcy znaleźli żelazny dowód genetyczny na to, że to właśnie Europejczycy przywlekli za ocean zarazę, która wywołała katastrofalny spadek populacji. Genetyczne śledztwo w ciele mumii Naukowcy z instytucji w Irlandii oraz Chile dokonali przełomowego odkrycia, izolując DNA wirusa ospy z dwóch naturalnie zmumifikowanych zwłok odnalezionych w północnym Chile. Szczątki należą do osób, które zmarły w kluczowym dla historii Ameryki oknie czasowym – między 1492 a 1631 rokiem naszej ery. Zgodnie z badaniami opublikowanymi na łamach czasopisma „Science”, genomy wirusa u obu ofiar są niemal identyczne. Sugeruje to, że zmarli zarazili się w tym samym czasie, a sama choroba dotarła do Ameryki Południowej niezwykle szybko po pojawieniu się tam pierwszych Europejczyków. Drzewo genealogiczne wirusa i ostateczny dowód naszej winy Wyizolowanie tak starego materiału genetycznego graniczyło z cudem. Jak tłumaczy antropolożka biologiczna Constanza de la Fuente Castro z Uniwersytetu Chilijskiego, praca ze starożytnym DNA (zarówno ludzkim, jak i patogennym) jest potężnym wyzwaniem. Z biegiem czasu materiał ten ulega uszkodzeniom i występuje w ekstremalnie niskim stężeniu, co utrudnia jego odzyskanie oraz analizę. Mimo tych przeszkód naukowcom udało się wyodrębnić nieznaną dotąd linię wirusa, którą nazwano CAM9. Kiedy eksperci zrekonstruowali „drzewo genealogiczne” ospy okazało się, że nowo odkryty szczep idealnie wpasowuje się pomiędzy średniowieczne europejskie odmiany ospy a jej współczesne warianty – pochodzi więc z tej samej rodziny. Jak mówi ScienceAlert genomik, prof. Shigeki Nakagome z Trinity College w Dublinie, starożytny genom pomaga ustalić, jak wirus zmieniał się przed dotarciem do Ameryk oraz co działo się z nim później. Ewolucja, szczepionki i ospa w Polsce Zrekonstruowanie rodowodu szczepu CAM9 pokazało coś jeszcze – jego ewolucja w Amerykach gwałtownie zwolniła na kolejne dwa stulecia tuż po tym, jak dotarł na kontynent. Tempo mutacji genetycznych wirusa przyspieszyło ponownie dopiero w XIX wieku, co naukowcy bezpośrednio powiązali z szeroko zakrojonymi, masowymi kampaniami szczepień. Nakagome podkreśla, że głębokie zmiany w demografii i epidemiologii (w tym zmasowana walka medyczna z chorobą) mogły drastycznie wpłynąć na adaptacyjny krajobraz wirusa. Warto tu zaznaczyć, że ospa prawdziwa stanowiła potężny problem nie tylko za oceanem, ale również w Europie, w tym w Polsce. Zanim w XX wieku światowe programy szczepień ostatecznie wymazały chorobę, nasz kraj także borykał się z jej epidemiami. Najsłynniejszy, współczesny przypadek to oczywiście epidemia we Wrocławiu z 1963 roku, którą udało się stłumić w niecałe dwa miesiące właśnie dzięki natychmiastowemu, przymusowemu szczepieniu ludności. Źródła: Science, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Leżały pod ziemią przez 500 lat. Najnowsze odkrycie zdradza sekret potęgi Inków
Niewielkie znalezisko z Peru rzuca nowe światło na funkcjonowanie jednego z największych imperiów obu Ameryk. Odkryte przez archeologów 500-letnie ziemniaki pokazują, jak Inkowie transportowali i przechowywali żywność na ogromną skalę, zapewniając zaopatrzenie nawet odległym regionom państwa.
Inkowie stworzyli największe imperium w historii prekolumbijskiej Ameryki. W szczytowym okresie swego rozwoju państwo rozciągało się wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej na tysiące kilometrów, obejmując tereny dzisiejszego Peru, Boliwii, Ekwadoru, Chile, Argentyny i Kolumbii. Do dziś badaczy fascynuje nie tylko skala, ale także sposób, w jaki Inkowie zarządzali milionami poddanych. Odkrycie, które wyjaśnia sukces Inków Jednym z największych wyzwań było zapewnienie żywności mieszkańcom i utrzymanie sprawnego systemu zaopatrzenia na ogromnym obszarze. Nowe światło na tę kwestię rzuca badanie opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Field Archaeology”. Autorami publikacji są archeolodzy Lidio M. Valdez z Uniwersytetu w Calgary oraz niezależna badaczka Katrina J. Bettcher. Naukowcy opisali niezwykłe znalezisko z inkaskiego ośrodka Tambo Viejo w południowym Peru. Naukowcy podkreślają, że znalezisko z Tambo Viejo nie jest przypadkowe. Jak wskazują autorzy badania, ziemniaki zostały poddane procesowi naturalnego liofilizowania, czyli tradycyjnej technice konserwacji żywności stosowanej w Andach, polegającej na przemrażaniu i suszeniu bulw w warunkach wysokogórskich. Dzięki temu mogły być przechowywane przez długi czas i transportowane na duże odległości, bez ryzyka szybkiego zepsucia. Chuño, czyli wynalazek idealny To właśnie ten rodzaj przetworzonej żywności, znany w regionie jako chuño, stanowił jeden z filarów inkaskiego systemu zaopatrzenia. Badacze zwracają uwagę, że odkrycie ma znaczenie wykraczające poza sam fakt zachowania organicznych szczątków. Jak podkreślają Valdez i Bettcher, znalezisko stanowi bezpośredni dowód na to, że produkty spożywcze mogły być transportowane między różnymi strefami ekologiczno-klimatycznymi imperium, z mroźnych obszarów górskich do suchych dolin wybrzeża. Co ważne, ziemniaki są lokalnym warzywem, które w regionie Andów uprawia się od tysięcy lat. Była to jedna z najpopularniejszych roślin w państwie Inków. Jedli je przede wszystkim robotnicy i rolnicy, a więc osoby, których praca przyczynia się do rozwoju m.in. infrastruktury i gospodarki rolnej. Jednak świeże ziemniaki szybko się psują, nawet w ciągu tygodnia w ciepłym klimacie. Z kolei niektóre odmiany uprawiane w Ameryce Południowej są gorzkie i toksyczne, jeśli nie zostaną wcześniej przetworzone. 500-letnie idealnie zachowane ziemniaki Chuño odkryto podczas wykopalisk w 2024 roku w ceramicznym dzbanie, który prawdopodobnie służył do przechowywania. Znajdowały się w nim dwa brązowobiałe, idealnie zachowane ziemniaki, których skórki wciąż przylegały do ​​powierzchni. Bulwy przechowywano razem z rozbitym fragmentem ceramiki Inków i uszkodzonym przęślikiem. – Te przedmioty codziennego użytku pomogły potwierdzić wiek żywności, dowodząc, że liofilizowane ziemniaki pochodzą z czasów Inków. To oznacza, że ​​ziemniaki prawdopodobnie pochodzą z XV i XVI wieku – wyjaśnił dr Valdez. – Ponieważ chuño było lekkie, trwałe i można je było produkować w dużych ilościach, było prawdopodobnie jednym z najważniejszych produktów spożywczych w imperium – dodał uczony. To odkrycie potwierdza, że system gospodarczy Inków był znacznie bardziej złożony, niż wcześniej przypuszczano. Państwo nie tylko produkowało żywność lokalnie, ale też aktywnie nią zarządzało, wykorzystując sieć magazynów oraz rozbudowaną infrastrukturę drogową. – Było oczywiste, że to nie byle jakie znalezisko, ale coś wyjątkowego – podsumował dr Lidio Valdez. Źródło: Journal of Field Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Najmniejszy kraj w historii, który awansował na Mundial. Curaçao to perła Karaibów
Kibice na całym świecie przywykli, że sportowe nagłówki zdominowane są przez znane, europejskie lub południowoamerykańskie potęgi. Nadchodzące mistrzostwa świata będą jednak idealną okazją, aby skierować wzrok na zupełnie nowe kierunki – w tym na karaibskie Curaçao.
Spis treści: Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Historia wyspy Mroczne lata Curaçao Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Willemstad – perła kolonialnej architektury Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Pierwszy mecz tegorocznych Mistrzostw Świata w piłce nożnej odbędzie się w czwartek 11 czerwca 2026 roku. To pierwszy raz, kiedy mundial będzie organizowany przez trzech gospodarzy turnieju – Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. Do finałów zakwalifikowało się kilka niespodziewanych drużyn: wśród nich są Haiti oraz Curaçao – jak dotychczas najmniejszy kraj, który kiedykolwiek zakwalifikował się na mundial. Niderlandy na Karaibach – co warto wiedzieć o Curaçao? Curaçao jest jednym z trzech krajów leżących na Morzu Karaibskim i podlegających pod Królestwo Niderlandów. Wraz z Arubą i Sint Maarten przez lata tworzyły tzw. Antyle Holenderskie – zgrupowane holenderskie terytorium autonomiczne. Status wysp zmienił się w 2010 r., gdy po rozwiązaniu Antyli Curaçao stało się samodzielnym krajem autonomicznym. Państwo posiada m.in. własną flagę, hymn i parlament. Językami urzędowymi są niderlandzki, angielski oraz kreolski język papiamento. Holandii podlegają m.in. wojsko i polityka zagraniczna. Historia wyspy Historia Curaçao zaczyna się na długo przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Tereny wysp położonych na południowym wybrzeżu Ameryki Łacińskiej były zamieszkiwane przez ludy Arawaków – rdzennych Indian tego regionu. Dopiero w 1499 roku wyspa została podbita przez hiszpańskich najeźdźców, którzy w 1634 roku zostali z niej wyparci przez Holendrów. To właśnie okres niderlandzkiego panowania przyniósł najintensywniejszy rozwój infrastrukturalny Curaçao. Holenderska Kompania Zachodnioindyjska założyła obecną stolicę – Willemstad, nazywaną „drugim Amsterdamem”, która dziś stanowi jedną z największych atrakcji wyspy. Mroczne lata Curaçao Czasy kolonialne to nie tylko okres intensywnego rozwoju wyspy, lecz także czas pełen wykorzystywania i prześladowania rdzennej ludności. Ponieważ Curaçao nie posiadało złóż złota, Holendrzy długo szukali najskuteczniejszego sposobu wykorzystania tych zamorskich terenów. Ostatecznie postawiono na handel – Curaçao stało się idealnym węzłem wymiany między koloniami karaibskimi a afrykańskimi. W Willemstad powstało jedno z największych centrów handlu zniewolonymi ludźmi, przywożonymi z obszaru Zatoki Gwinejskiej, a następnie transportowanymi do pracy na poszczególnych karaibskich wyspach. Do dziś na Curaçao można zobaczyć świadectwa tej bolesnej historii, opowiadanej m.in. w Muzeum Kurá Hulanda w stolicy wyspy. Zachwycające krajobrazy – co zobaczyć na Curaçao? Curaçao jest niewielką wyspą (ma 444 km kw. powierzchni) zamieszkiwaną przez 150 tys. mieszkańców. Kameralność sprawia, że jest ona idealnym miejscem na kilkudniową wycieczkę. Po wyspie najłatwiej poruszać się samochodem, dzięki któremu można dostać się do wszystkich najważniejszych atrakcji. Curaçao to przede wszystkim obcowanie z egzotyczną przyrodą. Plaże ulokowane na północy wyspy – w rejonie miejscowości Sabana Westpunt – pozwalają nie tylko na zaznanie relaksu, ale również zejście pod taflę wody w celu obejrzenia wyjątkowej podwodnej scenerii. Na Curaçao znajduje się jedna z najzdrowszych raf koralowych, pozwalająca nurkom dostrzec m.in. żółwie morskie, kolorowe papugoryby oraz delfiny białonose. Wśród najatrakcyjniejszych curaçaońskich plaż znajdują się: Kleine Knip – idealna do snorkelingu, Playa Porto Mari – niedaleko Willemstad; na plaży można spotkać wylegujące się miejscowe świnki, Playa Lagún – kameralna plaża na północy wyspy Willemstad – perła kolonialnej architektury Wyspa swój infrastrukturalny rozwój zawdzięcza działalności Holendrów. To oni zbudowali od zera miasto Willemstad – obecną stolicę Curaçao, która w 1997 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Według organizacji miasteczko łączy w sobie „europejskie koncepcje urbanistyczne z adaptacją do tropikalnego klimatu oraz wpływami hiszpańskich, portugalskich i karaibskich stylów”. Zauważalna mieszanina stylów architektonicznych sprawia, że Willemstad ma swój oryginalny, autentyczny klimat, który przez lata funkcjonowania zachował swój pierwotny kształt. Mimo rozwoju turystyki, który ma miejsce na Curaçao od 2010 roku, stare części miasta pozostają nienaruszone, a spacer po wąskich uliczkach Willemstad nadal przenosi w czasie do XVII-wiecznej holenderskiej kolonii. Przy całym pięknie Willemstad należy pamiętać o mrocznych latach tego miejsca. Pamięć o wykorzystywanych tu niewolnikach jest ciągle obecna w tożsamości Curaçaończyków. Likier, najstarsza synagoga i oryginalny język – ciekawostki z Curaçao Nazwa Curaçao przywodzi na myśl znany na cały świat likier o niebieskiej barwie. Napój ten powstaje ze skórek lokalnych pomarańczy lahara, które sprowadzili na wyspę hiszpańscy kolonizatorzy. Swój charakterystyczny niebieski kolor drink zyskuje dopiero na kolejnych etapach przygotowań, gdy jest sztucznie barwiony na odcień przypominający wodę oceanu. Co ciekawe, produkt został wymyślony dopiero w latach 50. XX wieku na potrzeby turystycznej promocji regionu. Na Curaçao funkcjonuje jedna z najstarszych synagog obu Ameryk. Budynek został zbudowany w 1732 roku, gdy pierwsi wyznawcy judaizmu osiedlili się w Willemstad. Język papiamento, który jest jednym z języków urzędowych wyspy, łączy w sobie sposoby komunikowania charakterystyczne dla wielu grup zamieszkujących Curaçao na przestrzeni jego historii. Zawiera elementy m.in. języka hiszpańskiego, portugalskiego, holenderskiego oraz języków afrykańskich. Źródła: Lonely Planet, MojaNiderlandia Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Martwa małpa ubrana w pióra strusia. Poznaj niezwykłe sekrety szamanów zza oceanu
Pojedyncze znalezisko rzadko zmienia całe postrzeganie dawnych kultur, ale zagadkowa mumia z Ameryki Południowej właśnie tego dokonała. Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Bernardo Urbaniego po raz pierwszy przebadał wyjątkową mumię wyjca czarno-złotego. Zwierzę, przyozdobione w misterny strój z piór egzotycznych ptaków, okazało się bezcennym kluczem do zrozumienia mistycznych, szamańskich rytuałów sprzed stuleci. Ale nie wszyscy mogą być gotowi je poznać.
Kiedy myślimy o mumiach, nasza wyobraźnia natychmiast wędruje ku spalonej słońcem dolinie Nilu lub jałowym, skrajnie suchym krańcom chilijskiej pustyni Atakama. Środowisko rzadko pozwala na przetrwanie tkanek miękkich w wilgotnym i ciepłym klimacie, przez co starożytne szczątki organiczne z takich rejonów uważa się za absolutne anomalie. Odkryta na nowo w europejskich magazynach muzealnych mumia z subtropikalnego regionu Gran Chaco (znajdującego się na pograniczu Argentyny, Boliwii i Paragwaju) jest imponująca nie tylko przez swoją walkę z mechanizmami rozkładu, ale przede wszystkim pozwala inaczej spojrzeć na świat rdzennych wierzeń zza oceanu – a w nim granica między człowiekiem a zwierzęciem niemal całkowicie się zaciera. Żeby go jednak zrozumieć, należy porzucić na chwilę optykę mieszkańca Starego Kontynentu. Zrobione? To wejdźmy do krainy czarów. Zagadkowy podarunek z subtropikalnego lasu Historia tego niezwykłego artefaktu w Europie rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. Dokładnie 28 maja 1892 roku tajemniczy darczyńca, zapisany w dokumentach jako Th. Lamp, przekazał nietypowy obiekt do Muzeum Etnograficznego w Kilonii. W 1995 roku zbiory te przejęło Muzeum Archeologiczne na zamku Gottorf w Niemczech. Przez ponad stulecie uważano, że to współczesne dzieło rzemiosła ludowego – ciekawostka przywieziona statkiem z Montevideo w Urugwaju. Ówczesna nota katalogowa opisywała znalezisko jako „wyjca z Gran Chaco w Argentynie, owiniętego w kobiecą szatę wykonaną z piór nandu”. Obiekt pozostawał kompletnie niezbadany aż do teraz. Dr Bernardo Urbani wraz z zespołem postanowił zastosować pełen wachlarz nowoczesnych metod badawczych: od analiz genetycznych i fenotypowych, przez badania izotopowe, aż po datowanie radiowęglowe. Wyniki przyniosły sensację. Okazało się, że zwierzę nie jest współczesną pamiątką turystyczną, lecz okazem historycznym. Małpa zmarła między 1475 a 1644 rokiem, czyli na przełomie epoki prekolumbijskiej i wczesnokolonialnej. Co więcej, to jedna z zaledwie dwóch znanych nauce mumii naczelnych pochodzących z Ameryki Południowej i jedyna w europejskich kolekcjach, która wywodzi się z lasu subtropikalnego. Zwierzę – młody samiec wyjca czarno-złotego (Alouatta caraya) – zostało poddane celowej i precyzyjnej taksydermii. Jego ciało wysuszono i wypchano materiałem przypominającym drewnianą słomę. Wykonawca celowo usunął oczy zwierzęcia (co ułatwiało pozbycie się psujących się tkanek miękkich), nienaturalnie poszerzył jego nozdrza oraz pozostawił szeroko otwarty pysk, aby wyeksponować ostre zęby. Strój godny międzywymiarowego przewodnika Badaczy najbardziej zaciekawił strój wyjca. Zwierzę zostało ubrane w białą, bawełnianą szarfę, do której skrupulatnie przymocowano pióra nandu (dużego, nielotnego ptaka nazywanego strusiem południowoamerykańskim). Druga szarfa została utkana z wełnianych nici, a wokół szyi małpy (pierwotnie tuż pod pachami) owinięto kołnierz wykonany z białych piór bociana lub czapli zamieszkującej region Gran Chaco. Eksperci z zakresu etnoprymatologii dostrzegli uderzające podobieństwo do ceremonialnych strojów, jakie nosili szamani z ludu Ishir zamieszkujący te same terytoria. Szata nie była przypadkowym materiałem – stanowiła precyzyjnie odwzorowany kostium rytualny. Wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało upolowane lub przez krótki czas było hodowane przy ludzkich domostwach, a po śmierci z zmumifikowane w ściśle określonym celu religijnym. Śledząc drogę handlową, dr Urbani wskazuje, że pojawienie się tego obiektu w Europie pod koniec XIX wieku odzwierciedla ówczesny niezwykle intensywny, kolonialny przepływ dóbr etnograficznych z rejonu rzeki Río de la Plata do prywatnych i publicznych kolekcji na Starym Kontynencie. Święte wyjce, czyli łącznicy z deszczem i duszami chorych Dlaczego akurat wyjec dostąpił tak ceremonialnego pochówku? Odpowiedź kryje się w bogatej mitologii rdzennych mieszkańców dorzecza Parany. Choć do naszych czasów nie przetrwały bezpośrednie zapiski wyjaśniające sam proces mumifikacji zwierząt w tym regionie, to wierzenia okolicznych plemion doskonale tłumaczą metafizyczny status tych naczelnych. Dla ludu Qom (Toba) granica między ludźmi a zwierzętami była płynna – wierzono, że człowiek może bez przeszkód przekształcić się w małpę. Żyjący w wioskach szamani traktowali wyjce jako domowe zwierzęta wierząc, że dzięki nim zyskują magiczną opiekę przypisywaną dla całego gatunku. Umożliwiało im to rozmawianie z siłami natury: wiatrem, deszczem, chmurami oraz błyskawicami. Maski wykonane ze skóry tych naczelnych były kluczowym elementem rytuałów uzdrawiania. Wyjce to ludzie przemienieni za karę? Z kolei w kosmogonii ludu Guaraní wyjce były uważane za istoty ludzkie, które zostały przemienione w zwierzęta za karę, za złamanie zasad moralnych. Istniał mit mówiący, że małpy wspinające się na najwyższe korony drzew mogły odzyskać ludzką postać, zanim słońce skurczyło je i poparzyło. Co niezwykle istotne, charakterystyczny, basowy i donośny ryk tych zwierząt, niosący się po puszczy na odległość wielu kilometrów (w języku guarani nazywany karaja oporai), był uznawany za święty śpiew modlitewny. Rdzenni mieszkańcy wierzyli, że te potężne dźwięki mają moc uzdrawiania chorych oraz ochrony nowo narodzonych dzieci. Dlaczego mumia jest tak specyficzna? Miała wielką moc Złożenie tych wszystkich elementów w całość nie pozostawia złudzeń – spowity w pióra nandu i czapli wyjec pełnił funkcję szamańskiego łącznika między światem ziemskim a duchowym. – Pionierskie badanie pokazuje, że archeoprymatologia to niezwykle żyzna i obiecująca dyscyplina, która w najbliższych latach przyniesie kolejne, zdumiewające odkrycia – podsumowuje dr Urbani. Kto wie, ile jeszcze ich czeka w zakurzonych gablotach światowych muzeów? Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odnaleźli w górach zakonserwowane ciało 20-letniej kobiety. Była to zaginiona w 1981 r. Marta
Marta Altamirano zaginęła ponad cztery dekady temu podczas górskiej wyprawy w Andy. Ratownicy bezskutecznie przez 42 lata szukali ciała młodej alpinistki. Odkryto je przypadkiem.
Spis treści: Marta Altamirano: odnaleziono ciało alpinistki po 42 latach Polacy jako pierwsi zdobyli Mercedario Marta Altamirano, dla bliskich „Patty”, miała przed sobą całe życie. Nikt jednak nie przypuszczał, że wyprawa na liczący ponad 6720 m n.p.m. szczyt w Andach w 1981 roku okaże się ostatnią dla młodej alpinistki. 20-latka w trakcie wspinaczki wpadła do szczeliny lodowca i ślad po niej zaginął. Ratownicy bezskutecznie próbowali odnaleźć ciało kobiety. Udało się to zupełnie przypadkiem. Po ponad czterech dekadach na zwłoki zaginionej natrafiła grupa wspinaczy. Marta Altamirano: odnaleziono ciało alpinistki po 42 latach Marta Altamirano postanowiła zdobyć jeden z najwyższych szczytów górskich w Ameryce Południowej w 1981 roku. W rozpoczętej 23 marca wyprawie na Mercedario – jak się pózniej okazało, feralnej w skutkach – uczestniczyła także między innymi siostra zmarłej, Corina Altamirano. Kobieta zdradziła, że do tragicznego zdarzenia doszło na wysokości ok. 4300 m n.p.m., gdy grupa postanowiła rozbić namioty i zebrać siły na dalszą wspinaczkę. Nieszczęśliwy wypadek Marta, która oddaliła się od reszty, by zwiedzić okolicę, nieszczęśliwie się pośliznęła i wpadła do szczeliny. Od tej pory słuch o niej zaginął. Ciało 20-latki, po zawaleniu się części przełęczy, zostało zasypane stertą śniegu. Mimo licznych akcji ratunkowych, nie udało się ustalić, gdzie znajdują się zwłoki alpinistki. Choć od tragicznej śmierci Marty Altamirano minęło ponad 40 lat, rodzina kobiety nigdy nie straciła wiary w to, że służby ratunkowe odnajdą jej ciało. Odkrycie po ponad 40 latach Pod koniec stycznia 2023 r., na południowej ścianie Mercedario, na zamarznięte zwłoki 20-latki natrafiła całkiem przypadkiem grupa wspinaczy. Najbliżsi ofiary nie mieli wątpliwości, że to Marta. Lód i śnieg tak zakonserwowały ciało, że niemal nie uległo ono rozkładowi. – Jesteśmy szczęśliwi wiedząc, że wreszcie znalezione zostało ciało naszej siostry, poszukiwanej przez tak długi okres – przyznała siostra zmarłej, Corina Altamirano. Uczestniczyła ona w sekcji zwłok w mieście San Juan w zachodniej Argentynie. – (Marta) Powiedziała nam, że jeśli kiedykolwiek umrze w górach, mamy pochować ją na cmentarzu alpinistów w Mendozie lub zostawić tam, gdzie zginie. Jakie jest lepsze miejsce niż Mercedario? Myślę, że to jest jej dom – dodała Corina. Ella era Marta Emilia Altamirano “Paty”, una joven argentina de 20 años que por marzo de 1981 murió al caer en la grieta de un glaciar del cerro Mercedario, en San Juan, y cuyo cuerpo, tras casi 43 años perdido, fue rescatado el pasado fin de semana.#Insólito | #FueradelRock pic.twitter.com/SmMSiA0v6h — MOREFM ON (@morefmon) February 2, 2023 Zgodnie z obowiązującymi procedurami, oprócz sekcji zwłok, przeprowadzone zostały także badania DNA potwierdzające tożsamość odnalezionej kobiety. Tragedia Williama Hollanda Przypomnijmy, że podobna historia miała miejsce w 2010 roku, gdy w Górach Skalistych w Kanadzie natrafiono na zwłoki mężczyzny. Późniejsze badania potwierdziły, że był to William Holland ze Stanów Zjednoczonych, którego służby i rodzina poszukiwały od dwóch dekad. Ciało – ze względu na warunki atmosferyczne – było w niemal nienaruszonym stanie. Alpinista został przysypany przez lawinę po tym jak, zwalił się na niego skalisty gzyms. Akcja ratunkowa była wielokrotnie wznawiana, jednak bezskutecznie. W chwili tragedii Amerykanin miał 38 lat. Polacy jako pierwsi zdobyli Mercedario Argentyński szczyt Mercedario po raz pierwszy został zdobyty w 1934 roku przez Polaków. W zorganizowanej przez Koło Wysokogórskie przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego wyprawie uczestniczyli: dr Konstanty Narkiewicz-Jodko, dr Jan Kazimierz Dorawski, inż. Stefan Daszyński, inż. Wiktor Ostrowski, inż. Stefan Osiecki, Adam Karpiński. Ich losy opisuje Wiktor Ostrowski w książce „Wyżej niż kondory” z 1959 r. Nasz autor Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Rio de Janeiro to miasto, w którym kontrasty tańczą w rytmie bossa novy – artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Artykuł Moniki Morzyńskiej o Rio de Janeiro – mieście pełnym kontrastów – znalazł się w gronie wyróżnionych prac w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Miasto, które zna się na pamięć Tam, gdzie fawela spotyka ocean Vanessa Rio uderza cię w twarz zaraz po przylocie. Gorące powietrze i brutalna wilgotność otulają ciało jak niewidzialny, lepki płaszcz. Ubranie przykleja się do skóry, a oddech staje się cięższy i głębszy, próbując przystosować się do nowego otoczenia. Wychodząc z lotniska, z każdym krokiem wchodzę coraz głębiej w chmurę dymu papierosowego. W umówionym punkcie czekam na kierowcę taksówki. Podjeżdża skuter. Całe szczęście mam ze sobą tylko plecak – bo zamawiając transport przez lokalną aplikację, z moim niedoskonałym portugalskim nie zrozumiałam, że właśnie taki pojazd zamówiłam. Nie mam wyjścia, wsiadam. Miasto, które zna się na pamięć W drodze na Copacabanę wszystko staje się bardziej intensywne: kolory, zapachy, światła mijanych dzielnic – i mój strach. Kierowca przecina zatłoczone ulice, jakby znał tylko jeden bieg „gaz do dechy”. Rio to miasto ruchu. Gęste od ludzi, dźwięków i napięcia. Jezdnie są pełne samochodów poruszających się w pozornym chaosie, któremu przewodzą skuterzyści nieuznający żadnych przepisów drogowych – w tym mój kierowca. Docieram na Copacabanę o 20:30. Tuż pod hotelem widzę rozłożone na ulicy kartony – tej nocy będą dla kogoś materacem. Ten obraz, jak się później okaże, stanie się dla mnie początkiem nowego myślenia o tym miejscu. Stać mnie już tylko na zimny prysznic, podłączenie telefonu do ładowarki i sen. Po 34 godzinach podróży sen staje się największym luksusem. Jednak za cenę, jaką zapłaciłam za bilety lotnicze z Krakowa do Rio – niczego nie żałuję. To nie jest moja pierwsza podróż do Rio. A jednak, za każdym razem czuję się tak, jakby była. Lecę tu spontanicznie, bez planu. Z potrzeby doświadczenia rytmu miasta, pobycia wśród mieszkańców, nacieszenia oczu widokiem oceanu w otoczeniu gór. Tam, gdzie fawela spotyka ocean Kolejnego dnia wsiadam w metro i jadę na moją ulubioną plażę: Praia da Gávea, leżącą tuż za słynnymi Copacabaną i Ipanemą. To również ulubiona plaża mieszkańców pobliskiej faweli Rocinha, w dodatku pozostająca poza zasięgiem masowej turystyki. Wychodząc z metra widzę największą fawelę w Rio. Idąc pieszo w stronę plaży, mijam kilka luksusowych budynków, w tym architektoniczną perełkę – Hotel Nacional Rio, zaprojektowany przez Oscara Niemeyera. To jedno z tych miejsc, gdzie nierówność społeczna staje się namacalna. Fawele, wpisane w miejski krajobraz niczym barwne mozaiki, kontrastują z elegancką zabudową. Ten widok rzuca wyzwanie nie tylko Rio, ale też naszej własnej percepcji ludzkości. View Gallery on the source website I wtedy Rio uderza cię ponownie – tym razem swoim nieopisywalnym pięknem. Miasto unosi się nad ziemią, zawieszone między urwistymi wzgórzami. Monumentalna rzeźba Jezusa Chrystusa góruje nad wszystkim i jest widoczna niemal z każdego punktu. Góry tworzą oazę dla plaż i mieszkańców, a zarazem rzucają cień na złożoność społeczną. Spędzam pół dnia na plaży. Patrzę raz na ocean, raz na góry. Innym razem – na ludzi grających w piłkę nożną. Cariocas – jak nazywa się mieszkańców Rio – mogliby uprawiać plażowanie na olimpiadzie, zdobywając złoty medal. Próbuję uchwycić ten obraz i zapisać go w pamięci. Przez całe popołudnie nie spotykam ani jednego turysty. Czas płynie mi na obserwacjach i nieudolnych próbach skakania przez ogromne fale, co chwilę ląduję pod wodą, porwana przez ich siłę. Vanessa W końcu lituje się nade mną dziesięciolatka. Chwyta mnie za rękę i pyta: – Jak masz na imię? – Monika. Zanim zdążę się zorientować, że nadchodzi kolejna ogromna fala, słyszę: – Monika to brzydkie imię. Będę mówić do ciebie Vanessa. Śmieję się. Moja nowa znajoma zaprasza mnie do domu. Nie zastanawiam się długo, przyjmuję zaproszenie. Po drodze rozmawiamy nieporadnie. Mam jednak wrażenie, że w Rio wystarczy uśmiech i język ciała, żeby się zrozumieć. Dopiero po dłuższej chwili orientuję się, że jestem w środku faweli. Na szczytach wzgórz, życie toczy się inaczej. Mieszkańcy codziennie pokonują setki nierównych schodów stromo pnących się w górę, często zalanych ściekami i tak wąskich, że ruch obustronny jest praktycznie niemożliwy. Jest duszno i ciasno, mijamy surowe, niewykończone budynki, z wiszącymi kablami nielegalnie podłączonego prądu. Docieramy do domu. Jest skromny i ma tylko jedno okno. Zostaję przyjęta jak dobra znajoma, częstują mnie Guaraną, napojem gazowanym z owocu guarana. Spędzam z moją koleżanką i jej mamą dwie następne godziny. Oprowadzają mnie po faweli i zapewniają kolejną dawkę śmiechu. W Rio nie da się uciec od biedy. Ubóstwo, które tu widzę łamie serce. Rio de Janeiro to miasto kontrastów, wyzwań, nieskończonego zachwytu i ludzkich historii. Miejsce, w którym mogą spróbować cię okraść trzy razy, a za czwartym razem ktoś ci pomoże. To miejsce, które niczego nie udaje. I które – chcąc nie chcąc – zmienia perspektywę na zawsze. Nie jest wygodne. Nie jest łatwe. Ale ma w sobie prawdę, której czasem brakuje innym miejscom. Nie da się go tylko zobaczyć, trzeba je poczuć i przeżyć. Moje Rio miało dziesięć lat i nazywało mnie Vanessą. Jakie będzie twoje? Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
W Ameryce Południowej przestępcy odurzają turystów. Na co uważać?
Bez smaku i zapachu, a jednak o bardzo konkretnym działaniu. Skopolamina nie jest miejską legendą, lecz substancją, która regularnie pojawia się w relacjach ofiar przestępstw w Ameryce Południowej. Jej siła polega na tym, że pojawia się w sytuacjach, które na pierwszy rzut oka nie budzą żadnych podejrzeń.
Scenariusz w wielu przypadkach wygląda podobnie. Krótka rozmowa, wspólny drink, chwila nieuwagi. Kilkanaście minut później ofiara zaczyna tracić kontrolę nad własnym zachowaniem, reagując wolniej, z opóźnieniem, jakby odcięta od własnej woli. Zdarza się, że sama przekazuje pieniądze, oddaje telefon, a nawet prowadzi sprawców do mieszkania lub pokoju hotelowego. Skopolamina sprawia, że człowiek przestaje mieć realny wpływ na własne decyzje. Kontakt często zaczyna się w aplikacjach randkowych, barach lub klubach. Niepozorne spotkanie czy randka kończy się utratą dobytku i luką w pamięci obejmującą kolejne godziny, a czasem dni. Turyści na celowniku W turystycznych miastach Ameryki Południowej, takich jak Medellín, działają zorganizowane grupy przestępcze wyspecjalizowane w wyszukiwaniu obcokrajowców – przede wszystkim mężczyzn, którzy szukają towarzystwa w barach, klubach czy na portalach randkowych. Według dostępnych danych liczba zatruć skopolaminą w samej Kolumbii może sięgać dziesiątek tysięcy przypadków rocznie. Carlos Calle, kierujący obserwatorium turystycznym przy prokuraturze w Medellín, przyznał w rozmowie z „El País”, że w 2024 roku do śmiertelnego przypadku dochodziło średnio co sześć dni, a połowę ofiar stanowili obywatele Stanów Zjednoczonych. Lokalne źródła policyjne wskazują jednak, że rzeczywista skala zjawiska jest większa. Dziury w pamięci Lorena wracała do domu z apteki, kiedy zaczepili ją przechodnie. Zapytali o drogę do jednego z barów i poprosili, by spojrzała na mapę, którą przyłożyli jej do twarzy. Zbliżyli się na tyle, że niemal weszli w jej przestrzeń osobistą. To właśnie nagłe skrócenie dystansu wzbudziło jej niepokój. Nie zdążyła jednak zareagować. Po kilku chwilach zaczęła tracić równowagę, a osoby, które chwilę wcześniej prosiły o pomoc, zaoferowały, że ją odprowadzą. Dalej pamięć się urywa. Kolejne trzy dni zna tylko z relacji innych. Ocknęła się w szpitalu, podłączona do aparatury. Lekarze wskazali na zatrucie skopolaminą. W takich przypadkach granica między utratą pamięci a utratą życia bywa cienka. Zdaniem policji na mapie znajdował się narkotyk, który Lorena wchłonęła drogą oddechową. To, co wydarzyło się pomiędzy, pozostaje dla niej nieczytelne. Kilka lat wcześniej ofiarą podobnego zdarzenia padła jej córka. W tamtej sytuacji sprawcy wykorzystali ją, zanim trafiła do szpitala. Podobne historie łączy jeden element: nagła utrata kontroli i pamięci. Ofiary często nie są w stanie odtworzyć przebiegu zdarzeń. jedynym punktem odniesienia stają się nagrania z kamer lub relacje świadków. Jak działa skopolamina? Skopolamina jest stosowana w medycynie, między innymi w leczeniu choroby lokomocyjnej czy nudności pooperacyjnych. Substancja działa szybko, a pierwsze objawy mogą pojawić się w ciągu kilku minut. W tym czasie dochodzi do dezorientacji, zaburzeń pamięci i osłabienia zdolności oceny sytuacji. To właśnie ten moment wykorzystują sprawcy. Kluczowe nie jest tylko to, że ofiara traci świadomość. W wielu przypadkach pozostaje przytomna, ale nie jest w stanie podejmować racjonalnych decyzji ani przeciwstawić się temu, co się dzieje. To sprawia, że przestępstwo nie zawsze wygląda jak klasyczny atak – często przypomina ciąg pozornie dobrowolnych działań. Relacje ofiar, choć różnią się szczegółami, układają się w podobny wzór. Nagłe skrócenie dystansu, kontakt w miejscach publicznych, sytuacje, które nie budzą od razu podejrzeń. To właśnie ta zwyczajność sprawia, że zagrożenie pozostaje trudne do wychwycenia. Świadomość tego mechanizmu jest jedną z niewielu form ochrony. W wielu przypadkach to jedyny moment, w którym można jeszcze zareagować zanim sytuacja wymknie się spod kontroli. Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Piekło w raju – mroczna rzeczywistość za kulisami głośnej adaptacji Netfliksa
„Sto lat samotności” to opowieść o świecie zawieszonym między magią a codziennością. Macondo – literacka wioska rodziny Buendía – stało się symbolem Ameryki Łacińskiej, w której niezwykłość przenika zwyczajność. Powieść autorstwa Gabriela Garcíi Márqueza doczekała się ekranizacji na platformie Netflix. Problem w tym, że miejsce, które ją zainspirowało, ma dziś z magią niewiele wspólnego. Aracataca, miasto rodzinne autora, to przestrzeń naznaczona przemocą, zależnościami i walką o kontrolę.
Pomysł, by ekranizację powieści nakręcić właśnie tutaj, pojawiał się od początku. Dla wielu było oczywiste: skoro Macondo ma swoje źródło w Aracatace, to właśnie tam powinna powstać jego filmowa wersja. W praktyce to niemożliwe. Choć Aracataca uchodzi za pierwowzór literackiego Macondo, twórcy serialu nie zdecydowali się kręcić tam zdjęć. Produkcja platformy Netflix powstała w różnych częściach Kolumbii, a świat przedstawiony w dużej mierze zbudowano od podstaw – co najlepiej pokazuje, jak daleko rzeczywistość odbiega od literackiego mitu. Region od lat funkcjonuje w cieniu napięć, które wykraczają daleko poza obraz spokojnego karaibskiego miasteczka. Obok kolorowych domów i turystycznych śladów po Márquezie istnieje rzeczywistość znacznie mniej widoczna – taka, do której kamera nie ma łatwego dostępu. „Krwawe banany”, czyli kto tu naprawdę rządzi Gospodarka regionu od dekad opiera się na plantacjach bananów. To one przyciągnęły kapitał, ludzi i – z czasem – przemoc. Dziś plantacje nadal działają, ale ich funkcjonowanie trudno oddzielić od lokalnych układów siły. Struktury przestępcze nie zawsze są widoczne, ale ich obecność wyznacza granice tego, co można, a czego nie. Od bezpieczeństwa pracowników po transport i logistykę – wszystko odbywa się w ramach nieformalnych zasad. Pracownicy zarabiają niewiele, często funkcjonując na granicy przetrwania. Zyski płyną gdzie indziej. Oficjalnie jest to legalny biznes. W praktyce – system zależności, w którym dostęp do ziemi, pracy i bezpieczeństwa pozostaje ograniczony. To nie jest przeszłość, lecz mechanizm, który z czasem zmienił formę. Kolumbia, której się nie pokazuje – Istnieją dwie Kolumbie – mówi mi lokalny dziennikarz. – Ta, którą widzą turyści, i ta, w której żyje większość ludzi. Pierwsza jest kolorowa, głośna, pełna życia. Druga – cicha, napięta, podporządkowana lokalnym układom. – Na plantacjach ludzie funkcjonują niemal jak niewolnicy – dodaje. – Nikt z zewnątrz nie ma tam łatwego dostępu. Jeśli ktoś kontroluje teren, kontroluje wszystko: pracę, transport, bezpieczeństwo. Opowiada historię wizyty w Aracatace. Niewinny żart rzucony przy stoliku – sugestia, że może sami powinni kupić plantację – wystarczył, by następnego dnia musieli wyjechać. Szybko i bez dyskusji. Wojna o wpływy W marcu 2026 roku w okolicach Aracataki doszło do starć między grupami przestępczymi, w tym Gulf Clan i lokalnymi strukturami zbrojnymi. Zginęli cywile, spłonęły domy, część mieszkańców musiała uciekać. Takie sytuacje nie są wyjątkiem. Konflikt nie ma jednego początku ani jednego końca. To raczej ciąg zdarzeń, które wracają w różnych formach – zawsze wokół tych samych zasobów i wpływów. Oficjalne komunikaty państwa brzmią jak prośby, nie jak decyzje. Apel Rzecznika Praw Obywatelskich Kolumbii o „nieangażowanie ludności cywilnej” pokazuje granice realnej kontroli. Realizm (nie)magiczny Márquez pisał o świecie, w którym ,,czas nie mija, tylko kręci się w kółko”. W Aracatace to zdanie nabiera innego znaczenia. W 1928 roku w regionie doszło do ,,Masakry bananowej”, krwawego stłumienia strajku robotników miejscowej plantacji. Do dziś nie ma zgody co do liczby ofiar, ale dla mieszkańców ważniejsze od statystyk jest to, co wydarzenie symbolizuje: moment, w którym przemoc stała się narzędziem porządkowania rzeczywistości. Miasto nadal przyciąga turystów. Są tu murale, dom rodzinny pisarza, ślady Macondo. Z zewnątrz wszystko wygląda tak, jak powinno. Ale wystarczy wyjść poza ten obraz, by zobaczyć drugą warstwę – mniej spektakularną, za to bardziej trwałą. Taką, w której magia nie jest codziennością, lecz wyjątkiem. Bo jeśli coś naprawdę się tu powtarza, to nie niezwykłość, lecz mechanizmy, które od lat kształtują życie mieszkańców. Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Bardzo mała żaba znaleziona w peruwiańskiej puszczy. Była nieznana nauce i nosi jaja na plecach
W gęstych lasach peruwiańskiej Amazonii naukowcy natknęli się na niezwykłego mieszkańca. Nowy gatunek miniaturowej żaby torbaczowatej zaskakuje biologów wyjątkowym sposobem opieki nad potomstwem – samice noszą jaja w specjalnej torbie na plecach, chroniąc je przed drapieżnikami i wysychaniem. Wygląda to bardzo osobliwie.
Nowy peruwiański płaz otrzymał nazwę Gastrotheca mittaliiti. To prawdziwy miniaturowy cud natury – dorosłe osobniki mierzą zaledwie od 2,7 do 3,3 centymetra. Gatunek ten został znaleziony w specyficznym, górzystym ekosystemie w regionie Amazonas. To północna część Peru granicząca z Ekwadorem. Jak wygląda i czym się charakteryzuje nowy gatunek żaby? Bardzo mała żaba charakteryzuje się intensywnie zielonym ubarwieniem oraz niewielkimi wypustkami na skórze grzbietu. Choć naukowcy potwierdzili jej istnienie, dokładna liczebność populacji w warunkach dzikich pozostaje obecnie nieznana. – To kolejny dowód na ogromne bogactwo przyrodnicze, jakie posiadamy. Jeśli będziemy kontynuować badania, odkryjemy jeszcze wiele gatunków czekających na opisanie – podkreślił Manuel Oliva, dyrektor Instytutu Badawczego Zrównoważonego Rozwoju Ceja de Selva. Płazy są uzależnione od wody Większość płazów jest uzależniona od wody – w niej składają swój skrzek, a ich skóra musi być stale nawilżana śluzem. U płazów jest ona cienka, naga i przepuszczalna, co umożliwia oddychanie skórne, ale prowadzi do szybkiej utraty wody na lądzie. Ponadto płazy pobierają wodę bezpośrednio przez skórę, a nie piją jej, więc wilgotne środowisko jest konieczne do przeżycia. …ale Gastrotheca mittalitti jest wyjątkowa Nasza bohaterka radzi sobie jednak inaczej. Najbardziej fascynującą cechą tego gatunku jest grzbietowa torba lęgowa. To właśnie dzięki niej ta żaba torbaczowata może skutecznie wychowywać potomstwo w środowiskach, które dla innych płazów byłyby zbyt suche. Jak to działa? Zamiast składać jaja w zbiornikach wodnych, samica przetrzymuje je na własnym ciele. Rozwój embrionalny odbywa się w bezpiecznej, wilgotnej torbie, co pozwala pominąć najbardziej ryzykowny etap wolno żyjącej kijanki w otwartej wodzie. Gatunek wysokiego ryzyka: wyścig z czasem Chociaż żaba dopiero co została odkryta, to badacze już teraz określają ją mianem gatunku „wysokiego ryzyka”. Środowisko naturalne Gastrotheca mittalitti kurczy się w zastraszającym tempie, a głównym zagrożeniami są zmiany klimatu, które destabilizują mikroklimat lasów mglistych (typów lasów tropikalnych związanych z wyższymi położeniami górskimi i charakteryzującymi się specyficzną kondensacją chmur, która skutkuje powstawaniem mgieł) oraz pożary wzniecane przez rolników, którzy wypalają lasy pod nowe pola uprawne. Żabę znaleziono dzięki międzynarodowej współpracy Opisanie nowego gatunku było możliwe dzięki współpracy badaczy z Narodowego Uniwersytetu Toribio Rodríguez de Mendoza (Peru), specjalistów z Florida International University (Stany Zjednoczone) oraz Uniwersytetu w Sewilli (Hiszpania). Wyniki ich prac zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Zootaxa”. Źródło: Zootaxa Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ślady geniuszu dawnych ludów andyjskich – poznaj tajemnice monumentalnych ruin w Boliwii
Puma Punku to jedno z najbardziej intrygujących miejsc archeologicznych na świecie, którego tajemnice wciąż fascynują naukowców i turystów. Położony w Boliwii kompleks kamiennych bloków i ruin przyciąga uwagę zarówno historyków, jak i entuzjastów teorii alternatywnych. To nie tylko fragment przeszłości prekolumbijskiej cywilizacji, lecz także świadectwo niezwykłej wiedzy inżynierskiej i geometrii stosowanej setki lat temu.
Spis treści: Architektura i imponujące wymiary budowli Czy warto odwiedzić Puma Punku? Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Puma Punku to starożytny kompleks archeologiczny na terenie Tiwanaku w Boliwii. Znajduje się na wysokości około 3 800 m n.p.m., nieopodal jeziora Titicaca. Nazwa „Puma Punku” w języku keczua oznacza „Brama Pumy”, co może nawiązywać do symboliki zwierzęcej w kulturze Tiwanaku lub do kształtu ruin, przypominających sylwetkę tego drapieżnika. Badania archeologiczne wskazują, że kompleks powstał w przedziale lat 536–600 n.e., prawdopodobnie jako część większego centrum ceremonialnego i administracyjnego. Puma Punku wyróżnia się niezwykłą precyzją wykonania kamiennych bloków oraz zaawansowaną wiedzą techniczną, której stopień trudno porównać do innych współczesnych konstrukcji w regionie. Niektóre fragmenty kamieni są opatrzone precyzyjnymi otworami i obróbką wgłębną. To sprawia, że Puma Punku od wieków jest obiektem badań i źródłem licznych spekulacji. Architektura i imponujące wymiary budowli Architektura Puma Punku jest zarówno funkcjonalna, jak i monumentalna. Kompleks ma kształt prostokąta o wymiarach około 167 × 117 metrów i składa się z tarasowych platform, murów, ogromnych bloków kamiennych oraz fragmentów bram i schodów. Poszczególne elementy budowli zostały wykonane z andezytu i czerwonego piaskowca. Największe z bloków mają wymiary 7,81 × 5,17 × 1,07 metra i ważą około 131 ton, co samo w sobie stanowi zagadkę transportu i montażu w epoce prekolumbijskiej. Niektóre kamienie posiadają charakterystyczne otwory w kształcie litery T, które umożliwiały stabilne łączenie bloków i utrzymywanie całej struktury bez zaprawy. Naukowcy twierdzą, że takie rozwiązania wymagają nie tylko zaawansowanej wiedzy inżynierskiej, ale też dokładnego planowania i precyzyjnego pomiaru każdej bryły. W niektórych miejscach odnaleziono bloki o geometrycznych kształtach przypominających trapezy i litery, co sugeruje, że precyzyjne cięcia mogły mieć również znaczenie symboliczne lub astronomiczne. Różne rekonstrukcje archeologiczne pokazują, że pierwotny kompleks był znacznie większy niż dzisiejsze ruiny i zawierał liczne bramy, dziedzińce i platformy ceremonialne. Choć nie wszystkie elementy zachowały się do dziś, już sam układ i wymiary świadczą o wyjątkowej skali przedsięwzięcia. Czy warto odwiedzić Puma Punku? Dla turystów przebywających w Boliwii i badaczy historii tego regionu Puma Punku jest miejscem obowiązkowym. Ruiny są dostępne dla zwiedzających, a ich położenie oferuje panoramiczne widoki na otaczające Andy i oddalone o około 15 km jezioro Titicaca. Podczas wizyty można zobaczyć zarówno imponujące monolity, jak i mniejsze fragmenty bram, które w przeszłości łączyły się w pełną strukturę. Odwiedzając Puma Punku, warto zwrócić uwagę na szczegóły wykonania kamieni, które pozostają zagadką dla współczesnych inżynierów. Dodatkowo lokalni przewodnicy często wskazują miejsca, z których najlepiej widać linię murów i tarasów, co pozwala zrozumieć pierwotny układ kompleksu. Choć teren położony jest na dużej wysokości, warto poświęcić czas na spacer, aby w pełni docenić skalę i precyzję konstrukcji. Kompleks pozostaje miejscem edukacyjnym, inspirującym zarówno do badań naukowych, jak i do refleksji nad możliwościami dawnych cywilizacji. Pseudonaukowe teorie o Puma Punku Wokół Puma Punku narosło wiele teorii pseudonaukowych, które próbują wyjaśnić niezwykłą precyzję, z jaką wykonano poszczególne kamienne bloki. Niektórzy entuzjaści sugerują, że nie dałoby się ich obrobić przy użyciu dostępnych wówczas narzędzi kamiennych i metalowych, a zatem mogły być one wynikiem wiedzy lub technologii pozaziemskiej. Inne hipotezy wskazują, że konstrukcja mogła być oparta na materiałach syntetycznych, np. geopolimerach, a nie naturalnym kamieniu, co miałoby tłumaczyć idealną dokładność bloków i ich połączeń. Choć teorie te są kontrowersyjne i nie mają potwierdzenia w badaniach archeologicznych, pokazują one, jak bardzo Puma Punku fascynuje wyobraźnię i staje się inspiracją dla alternatywnych interpretacji historii. W rzeczywistości naukowcy wykazali, że precyzyjna obróbka i transport bloków były możliwe przy użyciu znanych technik kamieniarskich i współpracy dużych grup ludzi, choć wymagały wyjątkowej zręczności i doskonałego planowania. Niemniej pozostaje faktem, że wiele aspektów kompleksu, takich jak precyzja wykonania otworów, geometria cięć czy rozmieszczenie monolitów, wciąż nie zostało w pełni wyjaśnione. Znaczenie historyczne i kulturowe Puma Punku Znaczenie ruin wykracza daleko poza aspekt techniczny. Kompleks odzwierciedla społeczny i rytualny charakter Tiwanaku. Jego układ przestrzenny i orientacja kamieni mogą również wskazywać na związki astronomiczne i symboliczne, co dodatkowo podkreśla intelektualny wymiar kultury andyjskiej i nadaje budowli sporo tajemniczości. Dziś kompleks jest nie tylko celem archeologicznych badań, ale również magnesem turystycznym i kulturowym symbolem Boliwii. Zarówno naukowe analizy, jak i popularne spekulacje na temat „nieznanej technologii” podtrzymują fascynację tym miejscem. Dzięki staraniom archeologów oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, Puma Punku pozostaje żywym świadectwem inżynieryjnego geniuszu prekolumbijskich społeczeństw i inspiracją do zgłębiania historii Andów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ameryka Południowa oczami Polaków. „Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy”
Ameryka Południowa dla wielu Polaków pozostaje jednym z najbardziej egzotycznych i intrygujących regionów świata. Choć oddalona od naszego kraju o tysiące kilometrów, dla niektórych stała się miejscem, w którym postanowili ułożyć swoje życie na nowo. O losach Polaków, którzy zdecydowali się na taką drogę, opowiada dokument „Nieusłyszane” autorstwa Damiana Stefańczyka i Mateusza Filipskiego.
Spis treści: W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Polka w Urugwaju. Jak wygląda życie w Montevideo? Dokument „Nieusłyszane”, czyli emigracja bez idealizowania rzeczywistości W kontekście emigracji z Polski najczęściej wskazuje się takie kierunki jak Wielka Brytania, Stany Zjednoczone czy Niemcy. To właśnie tam od lat wyjeżdżają osoby poszukujące pracy, stabilności lub nowych perspektyw życiowych. Zdarza się jednak, że niektórzy decydują się na znacznie bardziej odległe oraz mniej oczywiste miejsca i w poszukiwaniu akceptacji, spokoju czy poczucia przynależności próbują odnaleźć własną drogę w zupełnie innych realiach kulturowych i społecznych. Budowanie życia tysiące kilometrów od rodzinnego kraju bywa jednak doświadczeniem złożonym. Z jednej strony daje szansę na nowy początek, z drugiej często wiąże się z emocjonalnym kosztem i koniecznością redefiniowania tego, czym właściwie jest dom. Właśnie takie historie można poznać w serialu dokumentalnym dostępnym na platformie Canal+. W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Jednym z bohaterów dokumentu jest Kazimierz Sawicki, dyrektor Muzeum Imigranta w niewielkiej miejscowości Wanda w prowincji Misiones, położonej niedaleko granicy z Brazylią i słynnych wodospadów Iguazú. To właśnie tutaj w 1936 roku przybyło kilkanaście polskich rodzin, które – w obliczu narastającego napięcia w Europie i widma zbliżającej się wojny – zdecydowały się opuścić ojczyznę i rozpocząć nowe życie na innym kontynencie. Jak opowiada Sawicki, początki były niezwykle trudne. Osadnicy trafili w sam środek gęstej dżungli, gdzie brakowało dróg, infrastruktury i podstawowych warunków do życia. Polskie rodziny musiały nauczyć się funkcjonować w zupełnie nowym klimacie, wykarczować teren pod domy i pola, a z czasem budować drogi, ulice oraz świątynię. Tak powstała Colonia Wanda – nazwana na cześć legendarnej polskiej księżniczki Wandy, która według legendy nie chciała wyjść za niemieckiego władcę. Dziś o historii pierwszych osadników przypomina Muzeum Imigranta prowadzone przez Sawickiego. W jego zbiorach znajdują się m.in. stare bilety na statek, podróżne kufry, drewniany wóz czy prowizoryczna strzelba wykonana z cedrowego drewna – przedmioty, które dokumentują codzienność pionierów sprzed niemal stu lat. Choć sam Sawicki nigdy nie był w Polsce, otwarcie mówi, że czuje się Polakiem. Wspomina, że w jego domu od dziecka mówiło się po polsku, a najważniejsze wartości przekazywane z pokolenia na pokolenie to wiara, praca i zdrowie. – Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy. (...) Tu pielęgnowana jest tradycja, a pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje – mówi w dokumencie Damian Stefańczyk. Polka w Urugwaju. Jak wygląda życie w Montevideo? Moją ulubioną historią przedstawioną w dokumencie jest natomiast ta z ostatniego odcinka. Jej bohaterką jest pochodząca z Podbeskidzia Marta Sajak, która od 16 lat mieszka w Montevideo. Absolwentka studiów doktoranckich z zakresu językoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim przez lata podróżowała po Ameryce Południowej, wielokrotnie przemierzając z plecakiem zarówno Urugwaj, jak i sąsiednią Argentynę. Dziś buduje tam swoje życie u boku Urugwajczyka. W dokumencie opowiada o kraju nad Río de la Platą z dużą wrażliwością i szczerością. Przyznaje, że uwielbia niepowtarzalne zachody słońca nad estuarium rzeki, codzienny rytuał picia yerba mate oraz otwartość i pogodę ducha mieszkańców Ameryki Łacińskiej. – Polecam wszystkim zakompleksionym pobyt w Urugwaju – mówi w serialu, podkreślając pozytywne nastawienie tamtejszego społeczeństwa. Jednocześnie nie idealizuje rzeczywistości i zwraca uwagę na problemy społeczne. Jak opowiada, w wielu środowiskach uzależnienia od narkotyków zaczynają się bardzo wcześnie (często już w wieku nastoletnim), a osoby dotknięte nałogiem nierzadko dożywają zaledwie 35–40 lat. Zwraca również uwagę, że dostęp do dobrej edukacji bywa ograniczony i w dużej mierze pozostaje przywilejem zamożniejszych rodzin. W niektórych aspektach życie w Urugwaju wydaje się też zdecydowanie mniej nowoczesne niż w Europie – w domach brakuje takich urządzeń jak płyty indukcyjne czy zmywarki, a po ulicach jeżdżą przedwojenne samochody. Jednocześnie pod względem światopoglądowym kraj ten należy do najbardziej postępowych w regionie. – Urugwaj jest krajem niezwykle postępowym i nowoczesnym, jeżeli chodzi o światopogląd tych ludzi – mówi Marta. Warto bowiem wiedzieć, że Urugwaj jest jednym z najbardziej liberalnych państw. Od lat uchodzi za jedną z najbardziej stabilnych demokracji Ameryki Południowej, nazywaną niekiedy „latynoską Szwajcarią”. To kraj, w którym wcześnie zalegalizowano związki partnerskie i małżeństwa osób tej samej płci, dopuszczono adopcję dzieci przez pary jednopłciowe, a także zalegalizowano aborcję. Urugwaj był również pierwszym państwem na świecie, które w pełni zalegalizowało produkcję i sprzedaż marihuany, a państwowe plantacje są tam kontrolowane przez władze. Jak podkreśla Marta, społeczeństwo wyróżnia się także dużą otwartością wobec różnorodności. – Nie ma tutaj zwrotów „pan” i „pani”. Młodzież ze starszymi osobami rozmawia na „ty”, co sprawia, że starsi ludzie są bardzo młodzieżowi. (...) Społeczeństwo akceptuje każdy rodzaj odmienności – można być kim się chce, byle nie zagrażać zdrowiu czy życiu innych – dodaje. Dokument „Nieusłyszane”, czyli emigracja bez idealizowania rzeczywistości W kolejnych odcinkach dokumentu widzowie przenoszą się do innych części Ameryki Południowej. Karnawałowa energia Rio de Janeiro zestawiona zostaje z trudną rzeczywistością fawel i życia na społecznym marginesie. São Paulo ukazane jest z kolei jako ogromna metropolia, w której codzienność wyznaczają skrajne kontrasty – obok siebie funkcjonują tu bogactwo i głęboka bieda. Buenos Aires pokazane zostaje natomiast jako miasto o europejskiej architekturze i atmosferze, ale jednocześnie południowoamerykańskim temperamencie i dynamice życia. Twórcy tej sześcioczęściowej produkcji nie szukają spektakularnych historii ani sensacyjnych zwrotów akcji. Zamiast tego oddają głos bohaterom i skupiają się na ich osobistych doświadczeniach życia daleko od kraju. Emigracja pokazana jest tu nie jako przygoda czy spełnienie marzeń, lecz jako proces pełen napięć i sprzeczności. To jednocześnie nowy początek i trudna konfrontacja z rzeczywistością: rozpad dawnych relacji, poczucie wykorzenienia oraz ciągłe poszukiwanie własnego miejsca między dwoma światami. Dzięki tej spokojnej, obserwacyjnej narracji widz stopniowo zaczyna dostrzegać, jak różnorodne mogą być losy ludzi, którzy zdecydowali się na życie poza Polską. Z tych historii wyłania się też szersza refleksja o tym, czym właściwie jest szczęście, spełnienie i poczucie sensu. Dokument pokazuje, że nie zawsze wynikają one z posiadania, bogactwa czy spektakularnych sukcesów, a czasem rodzą się w najprostszych momentach codzienności, które można przeoczyć w pogoni za wielkimi planami. Właśnie na to zwracają uwagę bohaterowie produkcji „Nieusłyszane”. Ania z Rio de Janeiro zauważa: „Brazylijczyk potrafi się cieszyć całym sercem z kropli jakiegoś pozytywnego wydarzenia, a my nie doceniamy tego wszystkiego, co mamy”. Z kolei Marta z Montevideo zapewnia: „Czy można być szczęśliwym mając mniej? Absolutnie!”. Najbardziej ujęły mnie jednak słowa pana Kazimierza, który przypomniał: „Nie jest bogaty ten, co najwięcej ma, lecz ten, co najmniej potrzebuje”. To jeden z dokumentów, które zostają w głowie na długo po seansie. „Nieusłyszane” można już oglądać w serwisie streamingowym Canal+ Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dramatyczne starcie w amazońskiej dżungli. Harpia wielka zaatakowała turystkę
W lasach Gujany Francuskiej doszło do bezprecedensowego incydentu – harpia wielka wbiła szpony w głowę turystki. To pierwszy naukowo potwierdzony przypadek tak agresywnego zachowania orła wobec człowieka.
Spis treści Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Czy orły atakowały ludzi? O atakach orłów na ludzi, a także na inne naczelne, dotychczas krążyły tylko niepotwierdzone opowieści. Teraz opisano pierwszy naukowo udokumentowany przypadek harpii wielkiej atakującej dorosłego człowieka w amazońskim lesie deszczowym. Wyniki obserwacji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology and Evolution”. Tropikalny orzeł zaatakował kobietę Do incydentu doszło w Gujanie Francuskiej, na turystycznej wycieczce w amazońskiej dżungli, w grupie prowadzonej przez miejscowego przewodnika. 29-letnia kobieta wraz z partnerem na chwilę oddalili się od grupy by zrobić zdjęcia orła – harpii wielkiej, która z zaciekawieniem przyglądała się turystom. Nagle ptak ruszył do ataku na kobietę. Wbił szpony w skórę głowy, pozostawiając głębokie rany. Kobieta ukryła twarz w dłoniach i upadła na ziemię. Harpia wciąż siedziała na jej głowie, nie wydając żadnego dźwięku, z rozpostartymi skrzydłami. Towarzyszący jej mężczyzna przydeptał głowę orła do ziemi i dopiero wtedy ptak rozluźnił uchwyt swoich szponów, a kobieta została uwolniona. Ofiara została szybko przetransportowana do szpitala w Cayenne, stolicy Gujany Francuskiej, gdzie otrzymała odpowiednią opiekę medyczną. Lekarze, ornitolodzy i fotografowie szczegółowo udokumentowali całe zdarzenie. Atakującym był dorosły osobnik harpii wielkiej. Zaatakowana kobieta była drobnej budowy, co pewnie zachęciło orła do wybrania właśnie jej. Harpia wielka – jeden z największych ptaków drapieżnych na świecie Harpia wielka (Harpia harpyja) to jeden z największych i najsilniejszych ptaków drapieżnych świata, zamieszkujący tropikalne lasy Ameryki Środkowej i Południowej. Charakteryzuje się masywnym ciałem, potężnymi szponami oraz efektownym, wachlarzowatym czubem na głowie. Wachlarz piór wokół głowy może stroszyć lub chować. Poluje głównie na ssaki nadrzewne, takie jak leniwce i małpy. Także na duże małpy, na przykład wyjce. Jest gatunkiem bardzo rzadkim, zagrożonym wyginięciem. Dotychczas uważano, że nie stanowi zagrożenia dla ludzi, a znane przypadki ataków były anegdotyczne i niepotwierdzone naukowo. Czy orły atakowały ludzi? Autorzy artykułu porównują ten przypadek do znaleziska „dziecka z Taung” – skamieniałości australopiteka z Południowej Afryki, który prawdopodobnie padł ofiarą dużego ptaka drapieżnego. Sugerują, że interakcje między dużymi ptakami drapieżnymi a naczelnymi (w tym ludźmi) mogą mieć głębsze korzenie ewolucyjne. Zdarzenie to podkreśla również znaczenie zachowań społecznych jako strategii obronnej przed drapieżnikami. Poruszanie się w grupach zniechęcało ptaki do tego typu polowań. Autorzy artykułu zalecają dalsze badania nad zachowaniami harpii wielkich oraz monitorowanie ich interakcji z ludźmi, aby lepiej zrozumieć i zapobiegać podobnym incydentom w przyszłości. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Z dżungli do grobowca. Nowe badania ujawniają handel papugami w Ameryce Południowej
Pióra papug z elitarnego i starożytnego grobowca w Peru zdradziły ważne informacje na temat dawnego handlu i dalekosiężnych kontaktów. To wielobarwna opowieść o czasach sprzed powstania imperium inkaskiego.
Ameryka Południowa jest kolebką licznych kultur. Najbardziej znana pozostaje oczywiście cywilizacja Inków. To z nią związana jest słynna peruwiańska atrakcja turystyczna Machu Picchu. Najnowsze badanie, którego wyniki opublikowano na łamach „Nature Communications”, dotyczy jednak mniej znanej kultury Ychsma. Rozwijała się ona na środkowym wybrzeżu Peru między 1000 a 1470 rokiem n.e. „Papuzi” grobowiec w Pachacamac Najważniejszym centrum religijnym kultury Ychsma było Pachacamac. W 2005 roku archeolodzy odkryli tam nienaruszony, bogaty grobowiec. Znajdowały się w nim 34 pakunki pogrzebowe z mumiami. Niektóre z nich zdobiły tak zwane fałszywe głowy z maskami i pióropuszami. Wykorzystano w nich setki jaskrawych, niebieskich i zielonych piór. Dla ludów andyjskich takie ozdoby były symbolem najwyższego statusu i władzy. Wybrzeże Peru to jednak jedna z najsuchszych pustyń świata, dlatego kolorowe papugi tam nie występują. Ich naturalnym środowiskiem jest wilgotna dżungla Amazonii, oddzielona od wybrzeża potężnym łańcuchem górskim. Naukowcy zaczęli się więc zastanawiać, w jakiej formie pióra dotarły do Pachacamac. Odpowiedź przyniosły specjalistyczne analizy. Co zdradziły analizy piór? Aby poznać historię tych artefaktów, zespół badaczy przeanalizował 25 piór. Zastosowano nowatorskie i interdyscyplinarne metody. Głównym narzędziem była analiza kopalnego DNA, czyli aDNA. Pozwoliła ona precyzyjnie zidentyfikować gatunki ptaków. Były to: ara żółtoskrzydła, ara zielonoskrzydła, ara zwyczajna, amazonka mączna. Dodatkowo naukowcy zbadali stabilne izotopy węgla i azotu w tkankach piór. Ta metoda pozwala odczytać dietę ptaka w momencie wzrostu pióra. Datowanie radiowęglowe AMS potwierdziło wiek znalezisk. Pióra pochodzą z okresu między 1102 a 1457 rokiem n.e. Z Amazonii na wybrzeże Peru Wyniki analizy genetycznej były zaskakujące. Pióra charakteryzowały się bardzo wysoką różnorodnością biologiczną, co wyklucza tezę, że ptaki pochodziły z lokalnej, zamkniętej hodowli. Wszystkie te papugi wykluły się na wolności w lasach tropikalnych Amazonii. Analiza izotopowa przyniosła kolejny intrygujący wynik. Skład chemiczny piór wykazał, że ptaki jadły kukurydzę uprawianą na wybrzeżu, która była prawdopodobnie nawożona guano ptaków morskich. Oznacza to, że papugi zostały schwytane w dżungli i przetransportowane żywe przez Andy. Na wybrzeżu żyły w niewoli wystarczająco długo, by wyrosły im nowe pióra. Ktoś musiał zapewniać im odpowiednią opiekę po trudnej podróży przez góry o wysokości ponad 5000 metrów. Jak wyglądały dawne szlaki handlowe przed Inkami Dzięki modelowaniu przestrzennemu naukowcy wyznaczyli dwie najbardziej prawdopodobne drogi handlowe. Pierwszy to szlak północny, który łączył kulturę Ychsma z potężnymi państwami Chimú i Sicán. Te cywilizacje rozwijały się na wschodnich stokach Andów i handlowały z ludem Chachapoyas. Drugi szlak prowadził bezpośrednio przez centrum gór w stronę regionu Cerro de la Sal. Był to korytarz wykorzystywany przez grupy mówiące językami arawackimi. Nowe analizy dowodzą, że przed powstaniem imperium Inków istniały już rozbudowane sieci handlowe. Umożliwiały sprowadzanie dóbr luksusowych z odległych krain. Wielobarwne pióra z elitarnego grobowca w Peru są więc nie tylko efektowną ozdobą, ale także świadectwem kontaktów między odległymi regionami Ameryki Południowej. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kontynent skrajności rozciąga się od lodowców po tropiki. Każdy kraj to inny świat
Ameryka Południowa to kontynent pełen spektakularnej przyrody, potężnych metropolii i żywych tradycji, ale też miejsce, wokół którego narosło wiele uproszczeń. Od Amazonii i Andów po kulturę samby i tango – fakty często mieszają się tu z medialnymi mitami. W tym zestawieniu 50 ciekawostek oddzielamy rzetelne informacje od przesadzonych tez, uzupełniając je o kontekst geograficzny, historyczny i przyrodniczy. Jeśli planujesz podróż lub po prostu chcesz lepiej zrozumieć Amerykę Południową, ten przewodnik pomoże spojrzeć na nią bardziej świadomie.
Spis treści: Zwierzęta Rośliny i ekosystemy Geografia Zwiedzanie i realia podróży Historia i kultura Ameryka Południowa to kontynent kontrastów: od wilgotnej Amazonii po skrajnie suchą Atacamę, od metropolii liczących miliony mieszkańców po społeczności żyjące w odizolowanych regionach dżungli. Wokół tego regionu narosło jednak wiele uproszczeń, półprawd i medialnych mitów. Poniżej znajdziesz 50 faktów, które zostały uzupełnione o kontekst i aktualną wiedzę – tak, aby lepiej zrozumieć skalę, różnorodność i realia życia w tej części świata. Zwierzęta Mrówkojady nie zawsze niszczą całkowicie mrowiska. Ich strategia żerowania polega raczej na szybkim rozkopywaniu fragmentu kolonii i zjadaniu części owadów. Wiele gatunków owadów odbudowuje gniazda, co pozwala utrzymać równowagę ekologiczną. Jaguar ma jedną z najsilniejszych szczęk wśród kotowatych. W przeliczeniu na masę ciała jego siła ugryzienia należy do najwyższych. To pozwala mu przebijać pancerze żółwi czy czaszki ofiar – cecha rzadka wśród dużych kotów. Alpaki zawdzięczają liczebność człowiekowi. To gatunek udomowiony w Andach tysiące lat temu. Nie występuje w stanie dzikim – jego populacja rośnie dzięki hodowli. Leniwce schodzą z drzew rzadko – często około raz w tygodniu. Częstotliwość zależy od gatunku i warunków środowiskowych, ale zachowanie to wynika z bardzo wolnego metabolizmu. Kapibara to największy gryzoń świata, osiągający ponad 60 kg masy ciała. Żyje w grupach i jest silnie związana ze środowiskiem wodnym. W niektórych miastach Argentyny czy Urugwaju zdarzały się przypadki pojawiania się lwów morskich w przestrzeni miejskiej, jednak są to incydenty, a nie stały element krajobrazu. Koati (ostronosy) znane są z oportunistycznych zachowań i potrafią kraść jedzenie turystom, szczególnie w parkach narodowych. Iguany w niektórych miastach Ekwadoru rzeczywiście występują licznie, jednak porównania typu „więcej niż gołębi w Krakowie” mają charakter publicystyczny, a nie naukowy. Kondor andyjski to jeden z największych ptaków latających świata. W naturze żyje zwykle kilkadziesiąt lat; doniesienia o 100 latach nie mają potwierdzenia w udokumentowanych obserwacjach. Liczba endemicznych rodzin ssaków w Ameryce Południowej zależy od aktualnej klasyfikacji taksonomicznej – systematyka biologiczna zmienia się wraz z nowymi badaniami genetycznymi. Rośliny i ekosystemy Amazonia jest największym zwartym lasem deszczowym świata. Często podaje się, że stanowi ponad połowę pozostałych lasów równikowych – jednak zależy to od definicji i przyjętej metodologii. Lasy równikowe należą do najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi. Szacunki mówią nawet o ogromnym udziale w globalnej liczbie gatunków roślin, choć dokładne proporcje są przedmiotem badań. Amazonia jest około 20 razy większa niż Polska, obejmując kilka milionów kilometrów kwadratowych. Region Amazonii leży na terytorium 9 państw, w tym Brazylii, Peru, Kolumbii i Gujany Francuskiej. Biomasa amazońskiego lasu tropikalnego jest jedną z najwyższych na świecie – masa materii organicznej przypadająca na kilometr kwadratowy liczona jest w dziesiątkach tysięcy ton. Wiktoria amazońska (Victoria amazonica) utrzymuje się na wodzie dzięki specyficznej budowie liści – rozbudowanej strukturze żeber i przestworów powietrznych zapewniających wyporność. Nie unosi się „nad wodą”, lecz pływa po jej powierzchni. To jeden z najciekawszych przykładów roślin Amazonii. Drzewo kapok (Ceiba pentandra) miało znaczenie symboliczne w kulturach prekolumbijskich. Włókno kapokowe było wykorzystywane jako materiał wypornościowy – m.in. w kamizelkach ratunkowych – również w XX wieku. Inspiracje amazońską przyrodą są obecne w kulturze masowej, choć konkretne odniesienia filmowe często mają charakter marketingowy. Ananas pochodzi z Ameryki Południowej, ale jego naturalny i historyczny zasięg obejmował także inne obszary tropikalne. Dziś jest szeroko uprawiany i naturalizowany na całym świecie. Geografia Pozycja miast Ameryki Południowej w rankingach „największych na świecie” zależy od tego, czy liczymy miasto właściwe, aglomerację czy obszar metropolitalny. Karol Darwin inspirował się obserwacjami z Galapagos, lecz teoria ewolucji powstawała przez lata analiz i badań po powrocie do Anglii. W Ameryce Południowej funkcjonuje ponad 300 języków. Dominują hiszpański i portugalski, a miliony osób posługują się językami rdzennymi, takimi jak keczua czy guarani. La Paz jest najwyżej położoną siedzibą rządu na świecie (ok. 3640 m n.p.m.), natomiast konstytucyjną stolicą Boliwii pozostaje Sucre. Surinam jest najmniejszym państwem kontynentu pod względem powierzchni i jednym z najsłabiej zaludnionych. Pustynia Atakama należy do najsuchszych miejsc na Ziemi – w niektórych lokalizacjach opady są ekstremalnie rzadkie. Wodospad Angel w Wenezueli (979 m) to najwyższy wodospad świata. Brazylia graniczy ze wszystkimi krajami Ameryki Południowej poza Chile i Ekwadorem. Powierzchnia Brazylii stanowi około 47–48% obszaru całego kontynentu. Kaniony Colca i Cotahuasi w Peru należą do najgłębszych na świecie, choć ich dokładna pozycja w globalnych rankingach zależy od przyjętej metody pomiaru. Zwiedzanie i realia podróży Ameryka Południowa jest jednym z najbardziej zróżnicowanych turystycznie regionów świata – od dżungli po lodowce Patagonii. Niektóre społeczności amazońskie przyjmują turystów, jednak wymaga to poszanowania zasad etycznych i lokalnych regulacji. Kraje położone w pobliżu Równika charakteryzują się niewielkimi różnicami długości dnia w ciągu roku. Tak się dzieje m.in. w Ekwadorze. Muzyka odgrywa ogromną rolę w kulturze – od andyjskich melodii po rytmy samby i salsy. Wymogi wizowe dla obywateli Polski dotyczą nielicznych państw regionu, lecz zawsze należy sprawdzać aktualne przepisy przed wyjazdem. Poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od kraju i miasta. Najczęstsze zagrożenia to kradzieże kieszonkowe, ale w niektórych regionach zdarzają się także poważniejsze przestępstwa. Paragwaj bywa wskazywany jako jedno z najmniej odwiedzanych państw kontynentu, choć ruch turystyczny stopniowo rośnie. Najlepszy czas podróży zależy od regionu – sezon deszczowy w Amazonii nie pokrywa się z warunkami pogodowymi w Patagonii. Historia i kultura Imperium Inków było jednym z największych organizmów państwowych prekolumbijskiej Ameryki. Istnieją społeczności izolowane od współczesnej cywilizacji, szczególnie w regionach Amazonii. San Alfonso del Mar w Chile przez lata uchodził za rekordowy kompleks basenowy, jednak rankingi zmieniają się wraz z nowymi inwestycjami. Świnka morska (cuy) jest tradycyjnym daniem w Andach. Urugwaj jako pierwszy wprowadził pełną regulację rynku marihuany rekreacyjnej na poziomie państwowym. Po II wojnie światowej część nazistowskich zbrodniarzy ukrywała się w krajach Ameryki Południowej. Samba i tango wywodzą się z Ameryki Południowej i stanowią ważny element tożsamości kulturowej. Capoeira to brazylijska sztuka walki łącząca elementy tańca i muzyki. W Paragwaju język guarani ma status urzędowy obok hiszpańskiego. W Argentynie popularna jest tradycja jedzenia ñoquis 29. dnia miesiąca, związanego z symboliką dobrobytu. Region andyjski to obszar silnie związany z tradycjami rdzennych ludów, widocznymi w strojach, kuchni i świętach. Ameryka Południowa pozostaje jednym z najbardziej zróżnicowanych biologicznie i kulturowo kontynentów świata – a jej obraz jest znacznie bardziej złożony niż medialne uproszczenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ptasie odchody napędziły rozwój potężnego królestwa Chincha w Peru
Archeolodzy odkryli, że sukces królestwa Chincha na peruwiańskim wybrzeżu opierał się na ptasich odchodach! Nowe badania dowodzą, że guano z Wysp Chincha było kluczem do rozwoju rolnictwa, handlu i sojuszu z Inkami, przekształcając państwo w potęgę regionu.
Zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacoba Bongersa z University of Sydney przeprowadził badania, które zmieniły obraz starożytnych cywilizacji Ameryki Południowej. Analizy chemiczne kukurydzy wydobytej z grobowców w Dolinie Chincha wykazały niespotykanie wysokie stężenia azotu, wskazując jednoznacznie na intensywne nawożenie ptasim guanem. Ten niezwykle bogaty w składniki pokarmowe nawóz pozyskiwano z pobliskich Wysp Chincha, słynących z ogromnych złóż ptasich odchodów. 100 tys. osób korzystało z bogactwa wysp Królestwo Chincha, zamieszkiwane przez około 100 tys. ludzi, rozwinęło się na jednym z najbardziej suchych wybrzeży świata. Sukces ekonomiczny, rolniczy i handlowy tego społeczeństwa na terenie dzisiejszego Peru możliwy był tylko dzięki nowatorskiemu podejściu do zarządzania zasobami. Żaden inny czynnik nie wpłynął tak silnie na ich wzrost, jak dostęp do ptasiego guana. Naukowcy podkreślają, że to właśnie ta substancja pozwoliła rolnikom uzyskać plony kukurydzy niemożliwe do osiągnięcia na ubogich naturalnie glebach regionu. Analiza grobowców i ikonografia potwierdzają kluczową rolę guana Wyniki badań, opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”, opierają się na analizie 35 próbek kukurydzy z grobowców Doliny Chincha. Ich biochemiczne cechy dowodzą, że uprawy nawożone były guanem o pochodzeniu morskim, a potwierdzają to również historyczne źródła pisane z okresu kolonialnego. Badacze przebadali również regionalną ikonografię – tekstylia, ceramikę i malowidła – gdzie widać wyraźne powiązania symboliczne między ptakami morskimi, rybami i rozwijającą się kukurydzą. To wskazuje, że znaczenie guana było nie tylko praktyczne, ale również głęboko zakorzenione w kulturze. Sojusz Chincha z Imperium Inków Praca zespołu podkreśla, że inkaskie imperium, położone w wysokich Andach, również marzyło o dostępie do tych cennych zasobów. Inkowie nie byli w stanie produkować tyle kukurydzy, ile potrzebowali do własnych celów rytualnych i spożywczych. Właśnie dlatego strategiczny sojusz imperium inkaskiego z Chincha opierał się na wymianie guana i kukurydzy, co zapewniło obu stronom korzyści polityczne i gospodarcze. 800 lat tradycji Dowody wskazują, że praktyka nawożenia guanem rozpoczęła się przynajmniej 800 lat temu. Dobra sytuacja królestwa Chincha nie wynikała więc wyłącznie z dostępu do cennych surowców, takich jak dekoracyjne muszle spondylus, lecz z niezwykłej umiejętności gospodarowania środowiskiem morskim i lądowym. Dr Jo Osborn z Texas A&M University zwraca uwagę, że prawdziwą siłą tego społeczeństwa była wiedza ekologiczna i umiejętność łączenia morskich i lądowych zasobów w spójny system produkcji i handlu. Sukces królestwa Chincha był więc możliwy właśnie dzięki dostępowi do ptasiego guana. Źródło: PLOS One
Polszczyzna na drugim końcu świata. W tym dalekim kraju nasz język uznano za urzędowy
Brazylia to marzenie niejednego podróżnika i dom dla setek milionów ludzi. Większości kojarzy się z kawą, karnawałem i piłką nożną, ale ten piękny kraj skrywa znacznie więcej. Oto najciekawsze fakty o najludniejszym państwie Ameryki Południowej.
W tym artykule: Informacje o Brazylii Z czego słynie Brazylia? Ciekawostki o Brazylii Ciekawostki o Brazylii z pewnością zainteresują osoby planujące w najbliższym czasie podróż do ojczyzny samby, ale nie tylko. Brazylia zajmuje niemal połowę powierzchni Ameryki Południowej – dokładnie 8,5 mln km kw. – co czyni ją największym krajem czwartego co do wielkości kontynentu na kuli ziemskiej. Pod względem zajmowanego obszaru ustępuje jedynie Rosji (17 mln km kw.), Kanadzie (10 mln km kw.), Stanom Zjednoczonym (9,8 mln km kw.) i Chinom (9,6 mln km kw.). Brazylia to także najbardziej zaludnione państwo w Ameryce Południowej. Liczba ludności w 2025 roku przekroczyła 212 milionów. Dla porównania, Kolumbię i Argentynę, czyli drugi i trzeci kraj pod względem zaludnienia w tej części świata, zamieszkują odpowiednio 53 mln i 45 mln osób. Ciekawostki o Singapurze. Kraju 435 razy mniejszym od Polski, który zachwyca, ale i zaskakuje na każdym kroku Nie należy do największych państw świata. Wręcz przeciwnie – jest drugim co do wielkości najmniejszym krajem Azji. Mimo to cieszy się dużą popularnością wśród turystów z całego glo... Informacje o Brazylii Brazylia, a właściwie Federacyjna Republika Brazylii, leży we wschodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Atlantyckim. Co ciekawe, jest to jedyny kraj świecie, przez który przebiega zarówno równik, jak i zwrotnik Koziorożca. Sąsiaduje z niemal wszystkim krajami na kontynencie: Argentyną, Boliwią, Gujaną, Gujaną Francuską, Kolumbią, Paragwajem, Peru, Surinamem, Urugwajem oraz Wenezuelą (najdłuższa granica). Wyjątek stanowią Chile i Ekwador. Brazylia uzyskała niepodległość 7 września 1822 roku od Portugalii, która jako pierwsza skolonizowała tamtejsze tereny w XVI wieku. W ramach ciekawostki dodajmy, że pierwszym Europejczykiem, który zobaczył Brazylię, był Pedro Álvares Cabral. W 1500 r. żeglarz wyruszył w morską podróż śladem swojego wielkiego rodaka, Vasco da Gamy. Według jednych źródeł portugalska flota przypadkowo odkryła nowy ląd. Inne z kolei podają, że obieżyświat świadomie obrał nowy kurs, by potwierdzić swoje przypuszczenia o istniejącym lądzie. Głównym językiem używanym w Brazylii jest portugalski, choć różni się nieco od tego z Portugalii. Zaskoczeniem dla wielu może być fakt, że jednym z oficjalnych języków urzędowych w największym kraju Ameryki Południowej jest... polski. W 2022 r. język polski stał się – z inicjatywy polonijnego działacza Fabricio Wichrowskiego – językiem urzędowym w gminie Aurea w południowej części kraju. „To niewątpliwy dowód uznania dla wkładu naszych rodaków w rozwój społeczny i kulturalny Brazylii, a zwłaszcza miejsc, w których diaspora potomków polskich emigrantów – często z drugiej połowy XIX wieku – jest najliczniejsza” – brzmiał komunikat stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Na ulicach miast i miasteczek można usłyszeć także język włoski, hiszpański czy niemiecki. Walutą obowiązującą w Brazylii jest real brazylijski o nominałach 1, 5, 10, 25 i 50 centavo oraz 1 real. W przeliczeniu 1 R$ to ok. 0,84 zł. Głową państwa jest prezydent, który jednocześnie stoi na czele Rady Ministrów. Przywódca wybierany jest na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych. Od 1 stycznia 2023 roku funkcję sprawuje ponownie Luiz Inácio Lula da Silva, prezydent Brazylii w latach 2003–2010. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu – Izby Deputowanych (513 członków) i Senatu (81). Siedzibą najważniejszych instytucji państwowych jest Brasília, stolica kraju od 1960 roku. Ciekawostki o Korei Północnej. Zaskakujące fakty na temat najbardziej zamkniętego państwa świata Korea Północna fascynuje, a jednocześnie przeraża. Reżim Kimów całkowicie podporządkował sobie życie obywateli, tworząc państwo kompletnie odizolowane od reszty świata, gdzie słowo €.. Z czego słynie Brazylia? Brazylia to marzenie niejednego podróżnika. Rocznie odwiedzana jest przez miliony turystów z całego świata (w 2025 do Brazylii zastało 9 milionów zagranicznych turystów). I naprawdę trudno się temu dziwić. Piąty co do wielkości kraj globu słynie z ogromnej różnorodności, masy atrakcji i wielu zabytków. Najpopularniejszym kierunkiem wśród podróżujących do Brazylii jest oczywiście Rio de Janeiro, czyli światowa stolica samby i drugie po São Paulo największe brazylijskie miasto. To właśnie tutaj stoi słynna, mierząca 38 metrów Statua Chrystusa Zbawiciela, okrzyknięta w 2007 roku jednym z siedmiu nowych cudów świata. Władze Rio największą liczbę turystów odnotowują w lutym, gdy w mieście obywają się najsłynniejsze na świecie imprezy karnawałowe. Szalona zabawa w rytmach samby zaczyna się w piątek poprzedzający Środę Popielcową i trwa pięć dni. Przypomnijmy, że historia karnawału w Rio de Janeiro sięga XVIII wieku, gdy do Ameryki Południowej przypłynęli Portugalczycy. Brazylia to również bogata, a zarazem unikatowa fauna i flora. Występują tu liczne gatunki roślin i zwierząt (ok. 4 mln). W tej części globu zadomowił się m.in. kapibara, czyli największy współcześnie żyjący gryzoń świata, czy Thysania agrippia – gigantyczna ćma osiągająca rozpiętość skrzydeł do 30 cm. 60% lasu Amazonii, nazywanej „zielonymi płucami świata”, znajduje się właśnie w Brazylii. Warto wspomnieć, że największą rzeką Brazylii jest Amazonka, z kolei najwyższym szczytem – Pico da Neblina (2994 m n.p.m.). Ważnym elementem życia Brazylijczyków jest sport. Udowodnili to wielokrotnie, organizując najważniejsze sportowe wydarzenia na świecie. W 2016 roku wspominane już Rio de Janeiro organizowało letnie igrzyska olimpijskie. Wówczas po raz pierwszy i jak do tej pory jedyny w historii, najważniejsza impreza sportowa zawitała do Ameryki Południowej. Dwa lata wcześniej Brazylia organizowała mistrzostwa świata w piłce nożnej (poprzednio w 1950 r.), czyli bezapelacyjnie najpopularniejszym sporcie w Brazylii. Canarinhos (potoczna nazwa reprezentantów Brazylii) to pięciokrotni zwycięzcy mundialu. Po złoty medal mistrzostw globu sięgali w 1958, 1962, 1970, 1994 oraz 2002 roku. To w Brazylii urodził się Pelé uznawany za najlepszego piłkarza wszech czasów. Zawodnik zmarł 29 grudnia 2022 r. w wieku 82 lat. Brazylijczycy liczne sukcesy odnoszą także w siatkówce. Męska reprezentacja w swoim dorobku ma trzy złote medale igrzysk olimpijskich oraz trzy mistrzostwa świata (z rzędu). Niemniej utytułowana jest żeńska drużyna, która dwukrotnie zdobyła mistrzostwo olimpijskie i trzy tytuły wicemistrzyń globu. Z Brazylii pochodził również jeden z najwybitniejszych kierowców Formuły 1 – Ayrton Senna. Trzykrotny mistrz świata zginął tragicznie podczas Grand Prix San Marino w 1994 roku. Ciekawostki o Meksyku. Poznaj najciekawsze informacje o meksykańskiej kulturze i historii Meksyk to kraj z bogatą historią, w którym nikt nie będzie narzekać na brak atrakcji. Z czego słynie Meksyk? Ciekawostki i zaskakujące fakty na temat tego miejsca wymieniamy poniżej. Ciekawostki o Brazylii Brazylijczycy słyną nie tylko z wysokiej jakości kawy. Brazylia jest także liderem pod względem upraw trzciny cukrowej, kukurydzy, soi czy pomarańczy. Brazylijska gospodarka jest największą w Ameryce Południowej i 9. na świecie. Brazylia jest drugim krajem na świecie, tuż za Stanami Zjednoczonymi, pod względem liczby lotnisk. Jest ich ponad 4 tysiące. Port lotniczy w kraju to międzynarodowe lotnisko São Paulo-Guarulhos, które w 2019 roku obsłużyło rekordowe 43 mln pasażerów. Rio de Janeiro, w czasach kolonizacji, było stolicą Portugalii. To jedyny przypadek w historii, gdy stolica europejskiego mocarstwa zlokalizowana była poza Starym Kontynentem. W 2014 roku w São Paulo powstał najdłuższy uliczny korek na świecie o długości 344 kilometrów. Blumenau to niemieckie miasteczko w Brazylii, w którym corocznie, tak jak u naszych zachodnich sąsiadów, organizowane jest święto piwa, czyli Oktoberfest. W Brazylii obowiązuje przymus wyborczy. To oznacza, że udział w wyborach jest obowiązkowy. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Naukowcy znaleźli najstarsze ślady wielorybnictwa. Miejsce nie jest oczywiste
To nie Arktyka, a południowa Brazylia okazuje się kolebką wielorybnictwa. Wykopaliska ujawniły liczne artefakty z kości wielorybów, w tym harpuny sprzed 5000 lat. Wraz z ekofaktami są dowodem na zorganizowane polowania. Takie odkrycie zaskoczyło nawet badaczy.
Odkrycie to przesuwa początki aktywnego wielorybnictwa o około tysiąc lat wstecz w stosunku do tego, co wcześniej sądzili naukowcy. Do tej pory uważano, że polowania na duże walenie narodziły się wśród społeczności półkuli północnej w rejonie Arktyki, między 3500 a 2500 lat temu. Dokonano jednak weryfikacji danych. O tym nowym ustaleniu piszą badacze na łamach „Nature Communications”. Dowody na polowanie na wieloryby Dowodami na istnienie zorganizowanego wielorybnictwa już 5000 lat temu są liczne artefakty wykonane z kości tych zwierząt oraz same ich szczątki. Artefakty te odnaleziono w trzech kopcach muszlowych, zwanych sambaquis – Morro do Ouro, Conquista i Cubatãozinho. Takie kopce są monumentalnymi strukturami wzniesionymi z nagromadzonych muszli, szczątków ryb oraz kości ssaków morskich. Miały różne funkcje. Czasem chowano w nich zmarłych, ale wokół nich mieszkano i obrabiano upolowane zwierzęta, a odpadki trafiały na kopiec. Większość tych przedmiotów została wydobyta przez archeologa-amatora Guilherme Tibúrtiusa w latach 1940–1960, często podczas niszczenia kopców w celach przemysłowych, np. do produkcji wapna. Obecnie zabytki stanowią część kolekcji Muzeum Archeologicznego Sambaqui w Joinville (MASJ) w Brazylii. W ramach nowych badań dokładnie przyjrzano się tym obiektom. Co odkryto w zagadkowych kopcach? Artefakty przechowywane w muzeum okazały się skarbnicą wiedzy o dawnych społecznościach Brazylii. Szczególną uwagę przyciągnęły pałki, które okazały się być… harpunami wykonanymi z kości waleni. Z datowania radiowęglowego wynika, że mają około 5 tysięcy lat. W kopcach odkryto też nasady do mocowania grotów. Wielorybie ekofakty Naukowcy przeanalizowali też kości odkryte przez archeologów, nie będące artefaktami – nie były to przedmioty użytkowe. Są to więc ekofakty. Licznie występujące kości wielorybów noszą wyraźne nacięcia i ślady narzędzi, co świadczy o celowym ćwiartowaniu zwierząt w celu pozyskania mięsa i tłuszczu. Ludzie ułatwiali sobie życie. Świadczy o tym duża liczba szczątków młodych osobników, które pływały w towarzystwie matek niedaleko brzegu. – Dane pokazują, że społeczności te dysponowały wiedzą, narzędziami i specjalistycznymi strategiami pozwalającymi na polowanie na duże wieloryby tysiące lat wcześniej, niż do tej pory zakładaliśmy – mówi Krista McGrath, główna autorka badania z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie w Hiszpanii Archeolodzy uważają, że harpuny oraz kości waleni były celowo umieszczane w grobach jako cenne dary. A groby znajdowały się w kopcach, których dużą część stanowiły muszle. Czy na pewno najstarsze? Istnieją potencjalnie starsze dowody na polowanie na wieloryby. Są to przedstawienia sztuki naskalnej z Korei czy w Skandynawii. Mogą sugerować polowania na te zwierzęta już 6000 lat temu. Jednak ich dokładne datowanie i kontekst kulturowy pozostają niepewne, co sprawia, że znaleziska z Brazylii są obecnie najlepiej udokumentowanym dowodem na tak wczesne systematyczne wielorybnictwo. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Upadek cywilizacji Majów to mit? Archeologia rzuca nowe światło na ich dalsze losy
Cywilizacja Majów wcale nie upadła – to wnioski, które rzucają nowe światło na historię Mezoameryki. Najnowsze odkrycia archeologów pokazują, że Majowie nie zniknęli, lecz przez wieki dostosowywali się do zmieniających się warunków.
Spis treści: Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Co się stało z Mayapanem? Zamiast spektakularnego upadku, jaki znamy z podręczników, naukowcy coraz częściej mówią o transformacji i przetrwaniu cywilizacji Majów. Badania prowadzone na terenie Gwatemali i Meksyku pokazują, że wiele miast Majów funkcjonowało znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono. Dziedzictwo tej kultury – język, tradycje, rytuały – przetrwało i wciąż jest obecne w społecznościach lokalnych. Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Według podręcznikowej osi czasu kultura Majów osiągnęła swój szczyt, zwany okresem klasycznym, pomiędzy rokiem 200 i 900. W ciągu następnego stulecia ośrodki miejskie uległy rozpadowi. Według niektórych relacji Majowie zniknęli, co naukowcy tłumaczyli zmianami klimatycznymi, przeludnieniem i konfliktami politycznymi. Majańska cywilizacja odrodziła się w okresie postklasycznym, co trwało do przybycia kolonizatorów hiszpańskich około 1540 roku, ale podobno nie zbliżyła się do czasów swojej świetności. Co ciekawe, nowa analiza populacji górnej części Półwyspu Jukatan dostarcza dowodów na to, że Majowie z okresu klasycznego tak naprawdę nigdy nie upadli i nie zniknęli. Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Niektóre miasta postklasyczne powstały z popiołów swoich poprzedników. Delgado Kú i jego współpracownicy od jakiegoś czasu badają historię Majów na Półwyspie Jukatan. W szczególności skupiają się na Mayapanie, jednej z ostatnich dużych stolic zbudowanych na tym obszarze przed hiszpańską kolonizacją. Postklasyczne miasto zostało założone w XII wieku jako koalicja samorządów lokalnych, w tym niektórych klanów rodzinnych, które obaliły władców poprzedniej dużej stolicy – Chichén Itzá. Po upadku Chichén Itzá w 1050 roku susza mocno dotknęła ten obszar. Kiedy deszcz wrócił w 1180 roku, Mayapan stał się imponującym miastem. Oprócz dużych piramid, takich jak Świątynia Kukulkan, obszar miejski był otoczony murem o długości 9,5 km, który ledwo mógł pomieścić mieszkańców. Jak dodaje prof. Marilyn Masson, współautorka badania i archeolożka ze State University of Nowy Jork w Albany, niektóre dzielnice wykraczały poza chroniony obszar. Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Według badaczy historia Mayapanu zaprzecza poglądowi, że Majowie zniknęli. Lub nawet że postklasyczni Majowie na półwyspie Jukatan byli w jakiś sposób gorsi od mieszkańców wcześniejszych klasycznych miast na południowych nizinach, takich jak Tikal w Gwatemali. – Usłyszysz, że cywilizacja Majów zakończyła się w roku 1000 n.e. Tak się nie stało – mówi prof. Masson. – Okres postklasyczny to historia sukcesu w zakresie odporności i ożywienia na północy w czasie późnej państwowości Majów. Aby lepiej zrozumieć, co wydarzyło się w regionie, autorzy badania postanowili lepiej poznać miejscową populację i to, jak zmieniała się w czasie. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Journal of Anthropological Archaeology” (wydanie z grudnia 2024 r.) zespół przeanalizował wcześniejsze próby mapowania populacji regionu, koncentrując się na dziesięcioleciach obejmujących upadek Chichén Itzá i powstanie Mayapanu. Przeprowadzili także własne badania na obszarze blisko 39 kilometrów kwadratowych wokół Mayapanu, używając technologii lidar, która pozwala przejrzeć gęstą dżunglę i ujawnić lokalizacje starożytnych miast. Następnie zbadali 30 procent tego obszaru w poszukiwaniu ceramiki, którą mogliby wykorzystać do datowania domów i wiosek. Podczas gdy populacja miast takich jak Chichén Itzá i Mayapan znacznie się przekształciła na przestrzeni lat, naukowcy odkryli, że populacja wiejska, która zapewniała ludzi i zasoby dla tych stolic, nie zmieniła się zbytnio między epokami. Obecnie lasy zajmują dużą część obszaru pomiędzy nowoczesnymi miastami, ale wówczas większość mieszkańców wsi mogła dostrzec domy sąsiadów ze swojego podwórka. Prof. Masson porównuje taki obrazek z dzisiejszymi brytyjskimi wsiami. – Nie była gęsta, ale ciągła – mówi o zniszczonej sieci domów, miast i wiosek, które badali. Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Masson sugeruje, że po upadku miast-państw znaczna część wiedzy instytucjonalnej została zachowana, gdy administratorzy przenieśli się na okoliczne obszary wiejskie. Kiedy nadszedł czas budowy nowej stolicy, niektórzy z tych ludzi lub ich potomkowie pomogli w odbudowie struktury instytucjonalnej. – To naprawdę ekscytujące odkrycie – mówi dr Elizabeth Paris, archeolożka z Uniwersytetu w Calgary, która pracowała w Mayapanie. Jak dodaje, wzrost liczby ludności na terenach wiejskich między okresami Chichén Itzá i Mayapan prawdopodobnie trwał znacznie dłużej i mógł powtórzyć się po upadku potężnych miast okresu klasycznego, takich jak Tikal i Calakmul. – Pod pewnymi względami rzeczywiście się zmienili, ale pod innymi względami sposób, w jaki postępowali, pozostaje niezwykle stabilny na przestrzeni wieków – mówi. Gdy królestwa upadły, inne miejsca wypełniały próżnię. Archeolożka podkreśla, że społeczność Majów nie doświadczała całkowitej dewastacji. Badanie pokazuje, co się dzieje, gdy archeolodzy patrzą na miasta w szerszym kontekście, a nie tylko na największe zabytki. – Badając region jako całość, dowiesz się znacznie więcej, nawet o piramidach – dodaje dr Paris. Co się stało z Mayapanem? Rząd koalicyjny Mayapanu nie przetrwał. Gdzieś pomiędzy 1441 a 1461 rokiem klan zwany Xiu ostatecznie zbuntował się i zabił wielu członków rodziny Cocom, która rządziła miastem. Chociaż ludzie nadal mieszkali w częściach otoczonego murami miasta, struktura władzy i kontrola, jaką Mayapan sprawował nad okolicą, zostały złamane. Inne badania wykazały, że kiedy upadła dynastia polityczna Mayapanu, ludzie ponownie przenieśli się na wieś. Okres kolonialny przyniósł drastyczne zmiany w społeczeństwie na Jukatanie, ale współcześni potomkowie Majów zachowali w regionie pewne starożytne rytuały. Miasto Telchaquillo, leżące obok ruin Mayapanu, jest wciąż zamieszkane przez osoby posługujące się językiem Majów. – Udało nam się udowodnić, że wiele aspektów kulturowych nie zmieniło się nawet dzisiaj – podsumowuje Pedro Delgado. – Jestem dumna, że ​​jestem Majanką i mogę badać pozostałości tego, czego dokonali nasi przodkowie. Źródło: National Geographic, Journal of Anthropological Archaeology Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Amazonka skrywa więcej niż myślisz. Ta rzeka wciąż zaskakuje naukowców
Amazonka to jedna z najbardziej fascynujących rzek świata, znana nie tylko ze swojej ogromnej długości, ale również z bogactwa przyrody, która ją otacza. Jej wody i otaczające ją lasy deszczowe kryją tysiące gatunków roślin i zwierząt, z których wiele nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Rzeka ta od wieków fascynuje podróżników i badaczy i jest bezsprzecznym symbolem dzikiej przyrody Ameryki Południowej.
Spis treści: Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy Amazonka – rzeka w liczbach Dopływy Amazonki Roślinność Amazonki Tysiące gatunków zwierząt, każdy warty uwagi Więcej niż tylko rzeka Określenie dokładnego źródła Amazonki od dziesięcioleci budzi dyskusje. Najczęściej przyjmuje się, że rzeka rozpoczyna się w peruwiańskich Andach, jednak wskazanie jednego „najbardziej właściwego” potoku nie jest proste. Za potencjalne źródła uznawane są przede wszystkim Apacheta i Carhuasanta, dwa wysokogórskie strumienie. Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy W latach 90. XX wieku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz wskazał potok Apacheta jako początek Amazonki. Z kolei badania hydrometryczne czeskich naukowców pokazały, że Carhuasanta może mieć większe znaczenie hydrologiczne. Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty, co wynika z naturalnych zmian przepływu wody i trudności w prowadzeniu długoletnich pomiarów w tak niedostępnym terenie. Przebieg rzeki od Andów po Atlantyk Od źródeł położonych na wysokości około 5170 m n.p.m. Amazonka kieruje się na wschód, przecinając trzy kraje: Peru, Kolumbię i Brazylię. W górnym biegu dominuje gwałtowny nurt i wąskie wąwozy charakterystyczne dla rzek wysokogórskich. Dopiero po wejściu w rozległą Nizinę Amazonki rzeka zwalnia, zaczyna intensywnie meandrować i tworzyć system rozlewisk o skali niespotykanej nigdzie indziej na świecie. Warto również wspomnieć, że rzeka Amazonka pełni kluczową rolę w lokalnym klimacie. Jej masy wodne oraz lasy deszczowe wpływają na opady i temperaturę w całym regionie, a także pomagają w regulacji globalnego obiegu wody. Amazonka – rzeka w liczbach Amazonka to rekordowa rzeka pod względem przepływu wody, ale również jedna z najdłuższych na świecie. W zależności od przyjętego źródła, długość Amazonki wynosi od około 6400 km do ponad 7000 km. Na uwagę zasługuje również jej szerokość. Rzeka jest najbardziej rozległa w dolnym biegu rzeki. W tych rejonach szerokość Amazonki sięga nawet do 100 km. Amazonka jest niezwykle potężna pod względem objętości wody. Średni przepływ wynosi około 209 tys. m³/s, co stanowi około 20% całkowitego dopływu wód słodkich do oceanów na całym świecie. Na mapie kontynentu Amazonka tworzy rozległy, jasny „korytarz” wodny. Jej system dopływów jest tak rozbudowany, że obejmuje niemal całą północną część kontynentu, co sprawia, że dorzecze Amazonki ma około 7 mln km² i jest największe na świecie. Dopływy Amazonki Amazonka nie byłaby tym, czym jest, bez swoich licznych dopływów. System rzeczny obejmuje setki mniejszych i większych rzek, które wpływają do głównego nurtu Amazonki, dostarczając jej wodę z ogromnych obszarów dorzecza. Wśród najważniejszych dopływów można wymienić takie rzeki jak Madeira, Rio Negro, Tapajós czy Xingu. Każdy z tych dopływów wnosi swoje unikatowe właściwości – od wody mętnej, pełnej osadów po wody ciemne, niemal czarne, bogate w humus. Dzięki temu Amazonka tworzy niezwykle złożony ekosystem wodny. Jej dopływy są nie tylko drogami transportowymi dla lokalnych społeczności, ale także miejscem życia niezliczonych gatunków ryb, gadów i ptaków. Roślinność Amazonki Rzeka Amazonka płynie przez jedno z najbogatszych florystycznie miejsc na Ziemi. Lasy deszczowe, które ją otaczają, są domem dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin – od ogromnych drzew kapokowych, po drobne epifity i rośliny wodne. W wielu miejscach woda rzeki wlewa się w rozległe rozlewiska i bagna, tworząc idealne środowisko dla roślinności przybrzeżnej. Na brzegach Amazonki rosną m.in. palmy, liany, paprocie i bambusy, które tworzą nieprzeniknioną zieloną ścianę. Niektóre gatunki mają znaczenie gospodarcze i kulturowe dla mieszkańców regionu – od roślin jadalnych, po surowce wykorzystywane w medycynie naturalnej. Fascynująca jest także roślinność wodna, w tym znane wodne lilie, których liście potrafią osiągać średnicę nawet dwóch metrów. Dzięki tak bogatej roślinności Amazonka i jej okolice pełnią rolę naturalnego filtra i magazynu dwutlenku węgla, mają więc niebagatelne znaczenie dla klimatu globalnego. Warto przy tym pamiętać, że zmiany w środowisku rzeki, w tym wylesianie, mają bezpośredni wpływ na zdrowie całego ekosystemu. Tysiące gatunków zwierząt, każdy warty uwagi Amazonka to prawdziwe zoo na otwartej wodzie i lądzie. Jej rozlewiska i lasy są siedliskiem dla niezliczonych gatunków ryb, ptaków, ssaków, gadów i płazów. W wodach Amazonki żyją m.in. piranie, słynne delfiny rzeczne czy gigantyczne sumy, które potrafią osiągać kilka metrów długości. Na brzegach rzeki i w lasach spotkamy kapibary, jaguary, leniwce, małpy i niezliczone gatunki ptaków amazońskich, w tym tukany i papugi. Unikatowy świat zwierząt jest tu niezwykle wrażliwy – zmiany klimatu i działalność człowieka mogą prowadzić do utraty siedlisk i gatunków. Niektóre miejsca rzeki pozostają niemal nietknięte przez człowieka, przypominając dziką Amazonkę sprzed wieków. Zdarza się też, że rzeka odsłania niezwykłe tajemnice – jak w przypadku odsłonięcia ponad 100 skalnych rzeźb, będących dowodem na długą i fascynującą historię regionu. Więcej niż tylko rzeka Nie sposób mówić o Amazonce, nie wspominając o całym regionie Amazonii. To miejsce, gdzie życie toczy się w rytmie rzeki, a ekosystemy są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Amazonka, jej dopływy, lasy i fauna tworzą złożoną sieć życia, którą naukowcy wciąż poznają. Ochrona tego regionu jest dziś priorytetem dla ekologów i władz państw regionu, a każde działanie człowieka może mieć dalekosiężne konsekwencje – nie tylko lokalnie, ale i globalnie. W ostatnich latach coraz więcej państw wprowadza programy ograniczające wylesianie oraz kontrolujące działalność wydobywczą, która często narusza naturalne korytarze wodne. Jednocześnie rośnie liczba projektów wspierających lokalne społeczności, bo to właśnie one najskuteczniej strzegą tych terenów przed degradacją. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
Międzynarodowy zespół naukowców dokonał odkrycia wcześniej nieznanego gatunku płaza. Niewielka żaba nie tylko zachwyca swoich oryginalnym kolorem, ale również zaskakuje nietypowym sposobem komunikowania się
Przez kilka lat badacze przeczesywali tereny tzw. Atlantyckiego Lasu Deszczowego w poszukiwaniu nieodkrytych dotąd stworzeń. W końcu natrafili na przedstawiciela rodzaju Brachycephalus, który wyraźnie odróżnia się od innych płazów bezogonowych. Autorzy badania apelują po tym znalezisku o podjęcie działań ochronnych mających na celu ocalenie endemicznych gatunków Ameryki Południowej. Jak wygląda nowo odkryta żaba? Odkrywcy nadali nowemu gatunkowi nazwę Brachycephalus lulai. Maleńkie stworzenie wyróżnia się jaskrawo pomarańczowym ubarwieniem z brązowymi plamkami. Żabę bardzo łatwo przeoczyć — samce mierzą jedynie od 8,9 do 11,3 milimetra, a samice od 11,7 do 13,4 milimetra. Filigranowa wielkość sprawia, że gatunek odkryty w górach Serra do Quiriri należy do jednych z najmniejszych kręgowców poruszających się po lądzie. Dzięki swojej charakterystycznej barwie zwierzę zyskało potoczne określenie „żabka dyniowa”. W podobny sposób nazywa się również inne gatunki z rodzaju Brachycephalus, których barwy kojarzą się z halloweenową dynią. Nietypowe głosy żabki dyniowej Pod względem wyglądu Brachycephalus lulai nie różni się znacząco od innych miniaturowych żab zamieszkujących brazylijskie lasy tropikalne. Ich rozmiar jest na tyle niewielki, że łatwo pomylić przedstawicieli różnych gatunków. Jak więc naukowcy zdołali wyróżnić zupełnie nowy? Stało się to możliwe dzięki unikatowemu głosowi godowemu, charakterystycznemu dla nowo opisanej żaby. W przeciwieństwie do większości krewnych, którzy wydają długie, ciągłe dźwięki, Brachycephalus lulai komunikuje się za pomocą dwóch krótkich impulsów dźwiękowych. To właśnie ta cecha okazała się kluczowa przy identyfikacji gatunku. Po zarejestrowaniu różnic w zachowaniu głosowym badacze przeanalizowali budowę szkieletu oraz DNA żaby, korzystając ze specjalistycznych technik obrazowania. Analiza genetyczna wykazała, że nowo opisany gatunek jest najbliżej spokrewniony z dwoma innymi żabami żyjącymi w Serra do Quiriri. W trosce o nowe gatunki Odkrycie kolejnego gatunku wiąże się z ekologicznym apelem zespołu naukowców. Badacze nawołują do wdrożenia pilnych działań ochronnych, aby zabezpieczyć te żaby i ich krewniaków. „Proponujemy utworzenie Refúgio de Vida Silvestre Serra do Quiriri (Rezerwat Dzikiego Życia), aby chronić ten i inne endemiczne gatunki, bez konieczności wykupu prywatnych gruntów przez rząd” — piszą autorzy, podkreślając konieczność rozszerzenia ochrony brazylijskich endemicznych płazów. Brak odpowiedniego nadzoru i monitoringu mógłby doprowadzić do zaniku Brachycephalus lulai, a tym samym do zmniejszenia różnorodności biologicznej w południowoamerykańskich lasach. Odkrycie to należy więc przyjąć z umiarkowanym optymizmem, pamiętając, że w naturze o wiele łatwiej coś stracić, niż odkryć ponownie. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Rekordowe odkrycie ze świata dinozaurów. W Boliwii odkryto tysiące śladów
Naukowcy z kalifornijskiego Geoscience Research Institute odkryli miejsce świadczące o wyjątkowej aktywności dinozaurów. Skala tego znaleziska nie ma odpowiednika w dotychczasowych odkryciach. Zaskakuje również różnorodność sposobów poruszania się teropodów, co potwierdzają pozostawione przez nie ślady.
„Gdziekolwiek spojrzysz, ziemia pokryta jest śladami dinozaurów”. Tymi słowami członek naukowego zespołu Geoscience Research Institute, Raúl Esperante, opisuje teren, na którym odkryto rekordową liczbę śladów dinozaurów. Boliwijskie znalezisko stanowi nie tylko paleontologiczny fenomen ze względu na swoją skalę, lecz także dostarcza dowodów na to, jak intensywnie wykorzystywane były te obszary przez prehistoryczne gady w krótkim czasie. Boliwijski Park Jurajski – gdzie doszło do znaleziska? Prace paleontologiczne miały miejsce na stanowisku Carreras Pampas w Parku Narodowym Torotoro w Boliwii. Obszar ten, położony w centralnej części kraju, zajmuje około 165–166 km². Torotoro, poza zapierającymi dech w piersiach widokami Andów, znane jest z licznych pozostałości po aktywności dinozaurów. W okresie późnej kredy tereny te stanowiły miękką równinę błotną położoną w pobliżu linii brzegowej płytkiego morza lub dużego zbiornika wodnego. Osady mułowo-wapienne, z których zbudowane było podłoże, działały jak naturalny odlewowy materiał, dokładnie zachowując kształt m.in. stóp zwierząt. Dzięki wyschnięciu tych osadów oraz późniejszemu wypiętrzeniu Andów, które podniosło dawną równinę na wysokość ponad 2 500 metrów, dziś możemy podziwiać tysiące śladów pozostawionych przez prehistoryczne gady. Prehistoryczna autostrada i basen – co udało się odkryć? Naukowcy naliczyli około 16 600 odcisków. Większość z nich to ślady pozostawione przez teropody – dwunożne dinozaury drapieżne, do których należy choćby dobrze znany tyranozaur. Na boliwijskim stanowisku paleontologicznym zaobserwowano ślady dinozaurów o bardzo zróżnicowanych rozmiarach – odcisków mających od niespełna 10 do ponad 30 centymetrów. Znaleziska obejmują nie tylko odciski stóp, lecz także ślady ogonów, które ciągnęły się za poruszającymi się prehistorycznymi gadami. Prawdopodobnie, ze względu na grząskie podłoże, zwierzęta zapadały się w osad, co powodowało kontakt ogona z powierzchnią. Odciski dinozaurów w niektórych przypadkach pozwalają nawet odtworzyć ich zachowanie w chwili pozostawienia śladu. Głębokie tropy o długich krokach mogą świadczyć o krótkich sprintach wykonywanych przez duże drapieżniki. Najciekawszym jednak elementem tego rekordowego znaleziska są ślady pływania. Grupa takich odcisków to największa kolekcja tego typu, jaką dotąd udokumentowano. Te rzadkie tropy ukazują rozstawione ślady palców, typowe dla unoszącego się w wodzie zwierzęcia, które tylko sporadycznie odpychało się od dna. Krótka chwila intensywnego ruchu – o czym świadczy boliwijskie odkrycie? Co ciekawe, odkryte ślady wskazują jedynie na krótkotrwałą aktywność dinozaurów na tym terenie. Bardzo intensywny ruch, który pozostawił odciski na mułowo-wapiennej powierzchni, odbył się w ciągu zaledwie kilku godzin. Poszczególne tropy nakładają się na siebie, co sugeruje, że prehistoryczne gady poruszały się po tym obszarze stadnie. Nie zaobserwowano jednocześnie żadnych późniejszych zatarć śladów, co może oznaczać, że po tym krótkim epizodzie żadne inne zwierzę nie kroczyło po tej powierzchni. Pod znakiem zapytania pozostaje jednak cel tak intensywnych i stosunkowo krótkich wędrówek. Naukowcy naliczyli aż 1 321 ciągów śladów, które tworzą istną „autostradę” dinozaurów. Badacze – na razie – nie wskazują jednego konkretnego powodu obserwowanych migracji. Pozostaje więc czekać na kolejne wyniki badań dotyczących wędrówek dinozaurów na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Źródła: New Atlas, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Archeolodzy odnaleźli grę planszową Majów. Była częścią podłogi jednego z domów
W Gwatemali badacze znaleźli planszę do gry w patolli, która wykonana była z setek niewielkich fragmentów ceramiki. Gra została wbudowana w posadzkę jednego z budynków w majańskim mieście Naachtun.
Chociaż gry planszowe biją obecnie rekordy popularności i przeżywają istny renesans, to ta forma rozrywki znana jest od czasów starożytnych. Człowiek bowiem od zawsze potrzebował zabawy, aby oderwać się od codziennego życia. W Egipcie powstała prawdopodobnie jedna z najstarszych gier – senet. Jej początki sięgają około 3100–3500 r. p.n.e. Alternatywnie za najstarszą grę planszową uważa się Królewską Grę z Ur. Znaleziono ją w Mezopotamii, a datowana jest na ok. 2600 rok p.n.e. Uważa się ją za pierwowzór tryktraka. Archeolodzy znaleźli grę planszową Majów Ale gry planszowe były popularne także w Ameryce Południowej wśród ludów prekolumbijskich. Potwierdza to najnowsze odkrycie w Gwatemali. Podczas badań archeologicznych w pradawnym mieście Majów Naachtun, badacze odnaleźli planszę do gry w patolli, która została wykonana z małych, czerwonych kawałków ceramiki. Zostały wbudowane w podłogę budynku mieszkalnego. Patolli to gra planszowa, która znana była na terenie niemal całej Mezoameryki. Jej zasady przypominają klasycznego „chińczyka”. Nazwa tej planszówki wywodzi się z języka nahuatl i pochodzi od słowa patoa, oznaczającego „grać”. Miała to być niezwykle popularna forma rozrywki w czasach prekolumbijskich, ale została zapomniana wraz z najazdem konkwistadorów. Gra została wbudowana w podłogę domu Najnowsze odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Latin American Antiquity”. – Planszę z patolli odnaleźliśmy w dużym kompleksie mieszkalnym z okresu klasycznego (ok. V wieku n.e.) na stanowisku Majów w Naachtun, obecnym Petén w Gwatemali. Chociaż znane są dziesiątki patolli wyrytych na stiukowych podłogach i ławach, patolli z Naachtun zostało wykonane w wyjątkowy sposób poprzez inkrustowanie ceramiki w posadzce – mówi Julien Hiquet z Uniwersytetu Paryskiego i główny autor badania. Stworzenie tej planszy prawdopodobnie wymagało ok. 478 elementów ceramiki, głównie w kolorze czerwonym i pomarańczowym. Tablica przypominała motyw patolii, znany przede wszystkim z kultury Majów. Konstrukcja ta nie przypominała jednak żadnego innego patolli, które odnaleziono do tej pory. Na podstawie pozostałości planszy naukowcy ocenili, że cała miała wymiary 80 × 110 cm. Oznacza to, że była dwukrotnie większa niż standardowe. Gry planszowe mogły być codziennością społeczeństwa majańskiego – Taka metoda stworzenia tablicy może rzucić nowe światło na to, jak Majowie cenili różne rozgrywki w swoim społeczeństwie i stworzyli z nich element życia codziennego. Tablice te mogły być tak popularne, że były wkomponowane w architekturę już na etapie planowania budowli – mówi Hiquet. – Co ciekawe, otoczenie, w którym znajdowała się plansza, sugeruje, że budowla ta prawdopodobnie była częścią domu elitarnej rodziny lub mogła być niewielkim, lokalnym ośrodkiem administracyjnym – wyjaśnia badacz. Czy zatem Majowie grali w gry planszowe, tak jak dzisiaj my gramy w Monopoly, Azul, czy Catan? Być może. Na pewno był to element, który umacniał więzi pomiędzy członkami danej społeczności i sprawiał im po prostu frajdę. Jednak część tekstów wskazuje, że był to także element kultu. Plansza w kształcie krzyża mogła symbolizować cztery strony świata, a ruch pionków wędrówkę przez kosmos lub los człowieka. Niektóre patolli bowiem znaleziono także w świątyniach. Pierwsze znane patolli pochodzi z 200 r. p.n.e. Jednak wiedza o tej grze pochodzi głównie z tekstów mezoamerykańskich. Wiadomo, że była to bardzo ważna gra dla Azteków, Tolteków i Majów, ponieważ informacje o niej pojawiają się w dokumentach historycznych, a nawet kodeksach. Źródło: Latin American Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ziemia Ognista: co kryje archipelag na skraju Ameryki Południowej – artykuł z mapą
Ziemia Ognista to archipelag na południowym krańcu Ameryki Południowej, który łączy surowe piękno dzikiej przyrody, długą historię i fascynujące tradycje rdzennych mieszkańców. Wraz z dziennikarzami National Geographic Traveler poznaj, jak wygląda życie w krainie ognia i lodu, co warto zobaczyć oraz jakie warunki panują na krańcu świata.
Spis treści: Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Miasta, infrastruktura i życie codzienne Turystyka i atrakcje Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć nazwa Ziemia Ognista może przywodzić na myśl gorące krajobrazy, to rzeczywistość jest zgoła odmienna. To jeden z najbardziej surowych, ale i malowniczych zakątków globu – archipelag oddzielony od kontynentalnej części Ameryki Południowej Cieśniną Magellana, podzielony między Chile i Argentynę. Składa się z ponad 40 tysięcy wysp i wysepek, z których największa – Isla Grande de Tierra del Fuego – zachwyca różnorodnością przyrody i majestatycznymi górami Andów. Pochodzenie nazwy i historia kolonizacji Ziemi Ognistej Pierwszym Europejczykiem, który ujrzał Ziemię Ognistą, był Ferdynand Magellan w 1520 roku podczas swojej słynnej wyprawy dookoła świata. Żeglarze nazwali ją „Tierra del Fuego” – „Ziemia Ognista” z powodu licznych ognisk widocznych na wybrzeżu, rozpalanych przez rdzennych mieszkańców. To właśnie te płomienie, unoszące się nad horyzontem, stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych nazw geograficznych świata. W kolejnych wiekach archipelag przyciągał nie tylko żeglarzy, ale i odkrywców, a w XIX wieku – również misjonarzy oraz kolonistów z Europy. Intensywna kolonizacja doprowadziła do dramatycznych konfliktów z rdzenną ludnością, często kończących się ich wysiedleniami i wyniszczeniem. Wpływy hiszpańskie i brytyjskie były szczególnie silne – wprowadzono nowe formy gospodarki, język oraz chrześcijaństwo. Ziemia Ognista stała się także strategicznym punktem żeglugi, zanim otwarto Kanał Panamski. Rdzenni mieszkańcy – kultura, zwyczaje, wpływ na region Na długo przed przybyciem Europejczyków Ziemię Ognistą zamieszkiwały plemiona Jaganie, Selk’namowie, Haush i Kawésqar. Ich życie było w pełni podporządkowane naturze. Jaganie byli doskonałymi kajakarzami, spędzając większość czasu na wodach, gdzie polowali na ryby i ssaki morskie. Selk’namowie z kolei zamieszkiwali tereny wyżynne, zajmując się łowiectwem i koczowniczym trybem życia. Kultura tych plemion była niezwykle bogata – od obrzędów inicjacyjnych po barwne malunki ciała, które miały znaczenie rytualne. Jednym z najbardziej znanych rytuałów Selk’namów był ceremoniał „hain”, w którym mężczyźni, przebrani w maski i pomalowani na biało, odgrywali duchy. Niestety, wraz z nadejściem kolonistów, rdzenne społeczności zostały brutalnie zepchnięte na margines. Europejskie choroby, na które nie miały odporności, a także konflikty o ziemię i zasoby, doprowadziły do gwałtownego spadku ich liczby. W XX wieku wielu badaczy uznało te kultury za niemal całkowicie wymarłe. Obecnie podejmuje się działania mające na celu ochronę i dokumentację ich dziedzictwa. W muzeach w Ushuaii czy Punta Arenas można zobaczyć rekonstrukcje ich domostw, stroje i przedmioty codziennego użytku. Tradycje Jaganów i Selk’namów wciąż żyją w opowieściach i przekazach potomków, którzy walczą o zachowanie pamięci i tożsamości swoich przodków. Geografia, klimat i przyroda Ziemi Ognistej Ziemia Ognista położona jest na styku Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Spokojnego, co sprawia, że to miejsce jest jednym z najbardziej wietrznych i surowych regionów świata. Klimat określany jest jako subpolarny, z długimi, chłodnymi zimami i krótkimi, ale intensywnie wietrznymi latami. Temperatura rzadko przekracza 10°C, a silne wiatry i wysoka wilgotność nadają krajobrazowi dzikość i dramatyzm. Geografia archipelagu jest niezwykle zróżnicowana – od majestatycznych Andów Ziemi Ognistej, przez lodowce spływające do fiordów, aż po bezkresne stepy i torfowiska. Subarktyczne lasy zdominowane przez drzewa bukany (Nothofagus blume) rozciągają się na północy, podczas gdy południowe krańce archipelagu urzekają surowymi formacjami skalnymi. Tereny te są nie tylko piękne, ale i trudne do życia – mieszkańcy muszą na co dzień zmagać się z trudnymi warunkami pogodowymi. Flora i fauna oraz unikalne ekosystemy Przyroda Ziemi Ognistej jest jedną z największych atrakcji tego regionu. W gęstych lasach dominują drzewa lenga, guindo oraz coihue – gatunki wyjątkowo odporne na niskie temperatury i silne wiatry. Tutejsze torfowiska, pokryte mchami i porostami, magazynują wodę i są kluczowym elementem lokalnego ekosystemu. Fauna archipelagu jest równie bogata. Guanako, spokrewnione z lamą, swobodnie przemierza stepowe obszary. Spotkać można również lisy andyjskie, a w niektórych rejonach także bobry, które zostały sprowadzone z Ameryki Północnej, lecz z czasem stały się gatunkiem inwazyjnym, wpływającym na krajobraz rzek i jezior. Miłośników ornitologii zachwyci obecność albatrosów, kormoranów, kondorów i pingwinów magellańskich, które gniazdują na nadbrzeżnych wyspach. Z kolei w wodach otaczających archipelag pojawiają się orki, delfiny, foki oraz wieloryby, co czyni region rajem dla obserwatorów morskiej fauny. Ochronę przyrody zapewniają m.in. Park Narodowy Tierra del Fuego w Argentynie i liczne rezerwaty w części chilijskiej. To właśnie dzięki nim możliwe jest zachowanie niezwykłej bioróżnorodności oraz stworzenie warunków do rozwoju zrównoważonej turystyki. Miasta, infrastruktura i życie codzienne Największym i najbardziej znanym miastem archipelagu jest Ushuaia, które reklamuje się jako „najbardziej wysunięte na południe miasto świata”. Położone u stóp Gór Martial i nad brzegiem Kanału Beagle, stanowi ważny punkt zarówno dla mieszkańców, jak i turystów. Mimo trudnych warunków klimatycznych rozwinięto tu port morski, międzynarodowe lotnisko oraz bazę turystyczną, obsługującą rejsy w stronę Antarktydy. Ziemia Ognista, choć odległa, posiada także dobrze rozwiniętą infrastrukturę – sieć dróg łączących większe miasta, hotele, szkoły i szpitale. Region dzieli się politycznie między Argentynę i Chile, co wpływa na jego administrację, gospodarkę i codzienność mieszkańców. Dla wielu osób życie tutaj oznacza balansowanie pomiędzy nowoczesnością a izolacją – natura przypomina bowiem na każdym kroku o swojej potędze. Ushuaia i Rio Grande – życie na krańcu świata Ushuaia jest nie tylko centrum turystycznym, ale także kulturalnym i edukacyjnym. Znajdują się tu muzea m.in. Museo del Fin del Mundo, a także uczelnie i instytuty badawcze zajmujące się Antarktydą i ochroną środowiska. Miasto rozwija się dynamicznie, a jego mieszkańcy są przyzwyczajeni do życia w rytmie przyrody – zimą obowiązują długie noce, latem zaś dni trwają niemal bez końca. Drugim co do wielkości miastem archipelagu jest Rio Grande, które pełni funkcję ośrodka przemysłowego i gospodarczego. Słynie z fabryk elektronicznych oraz przemysłu włókienniczego, a także z połowów ryb i hodowli owiec. To właśnie tutaj można poczuć atmosferę codziennego życia mieszkańców – mniej turystyczną, a bardziej skupioną na pracy i lokalnej społeczności. Życie codzienne na Ziemi Ognistej wymaga odporności i elastyczności. Mieszkańcy radzą sobie z silnym wiatrem, kapryśnym klimatem i dużymi odległościami dzielącymi poszczególne miejscowości. Mimo tego społeczność jest tu wyjątkowo zintegrowana – kultura łączy w sobie wpływy argentyńskie, chilijskie i dziedzictwo rdzennych ludów, co widać w języku, tradycjach i kuchni. Turystyka i atrakcje Ziemia Ognista z roku na rok przyciąga coraz więcej podróżników, którzy marzą o doświadczeniu dzikiej przyrody i niezwykłej atmosfery „końca świata”. To miejsce nie jest typowym kierunkiem turystycznym – wymaga odwagi, przygotowania i otwartości na surowy klimat. W zamian oferuje jednak niezapomniane widoki i poczucie kontaktu z naturą w najczystszej postaci. Na archipelagu można podziwiać majestatyczne góry Andów, potężne lodowce, malownicze fiordy oraz bezkresne stepy. Szczególnie popularne są rejsy po Kanale Beagle, gdzie z pokładu statku można obserwować wyspy zamieszkane przez pingwiny i lwy morskie. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się także turystyka przygodowa – spływy kajakowe, żeglarstwo, jazda konna po stepach czy wyprawy fotograficzne w poszukiwaniu unikatowej fauny. Park Narodowy, Przylądek Horn, trekking, warunki pogodowe Jedną z największych atrakcji regionu jest Park Narodowy Tierra del Fuego, położony niedaleko Ushuaii. Oferuje on liczne szlaki trekkingowe prowadzące przez lasy subarktyczne, torfowiska, wzdłuż jezior i wybrzeży. Najpopularniejsze trasy to Senda Costera i Laguna Esmeralda – każda z nich odsłania inne oblicze dzikiej przyrody. Symbolem Ziemi Ognistej pozostaje jednak Cieśnina Drake’a i Przylądek Horn, nazywany często „cmentarzyskiem statków”. Jego skaliste wybrzeża i ekstremalne warunki pogodowe sprawiły, że przez wieki uznawany był za jedno z najniebezpieczniejszych miejsc dla żeglarzy. Dziś wiele rejsów turystycznych oferuje możliwość jego opłynięcia, a sama wyprawa stanowi wyjątkowe przeżycie. Turystyka na Ziemi Ognistej wiąże się z wyzwaniami – pogoda zmienia się tu błyskawicznie, a silne wiatry, ulewne deszcze i nagłe ochłodzenia mogą pokrzyżować plany nawet najlepiej przygotowanym podróżnikom. To jednak właśnie ta nieprzewidywalność nadaje podróży charakter prawdziwej przygody. Ci, którzy zdecydują się na trekking czy żeglowanie, mówią, że krajobrazy wynagradzają każde poświęcenie – od zielonych dolin po lodowe ściany i bezkresne horyzonty. Wyzwania oraz ochrona środowiska Choć Ziemia Ognista wydaje się odległa i nietknięta przez cywilizację, nie jest wolna od wyzwań. Zmiany klimatyczne, masowa turystyka i degradacja ekosystemów stają się coraz poważniejszym zagrożeniem dla tego niezwykłego archipelagu. Wraz z rozwojem infrastruktury i napływem podróżnych pojawia się konieczność balansowania między dostępnością turystyczną a zachowaniem dziewiczej przyrody. Do tego dochodzą kwestie społeczne. Region ten wciąż zmaga się z dziedzictwem kolonizacji i potrzebą ochrony pamięci o rdzennych ludach, które przez wieki kształtowały jego kulturę. Zmiany klimatyczne, ochrona rdzennej ludności, turystyka zrównoważona Jednym z najbardziej widocznych skutków globalnego ocieplenia są topniejące lodowce, które od wieków stanowiły symbol krajobrazu Ziemi Ognistej. Zmiany w ekosystemach wpływają nie tylko na ukształtowanie terenu, ale także na życie lokalnej fauny i flory – pingwiny, guanako czy foki coraz częściej muszą przystosowywać się do nowych warunków środowiskowych. Równocześnie rośnie znaczenie turystyki zrównoważonej. Lokalne władze i organizacje ekologiczne promują formy podróżowania, które minimalizują wpływ człowieka na środowisko – trekking w małych grupach, rejsy kontrolowane pod względem emisji czy edukacyjne wyprawy z przewodnikami. Nie mniej istotna jest ochrona dziedzictwa rdzennych ludów – Jaganie, Selk’namowie czy Kawésqar. Ich kultura i tradycje przez wieki były marginalizowane, jednak dziś obserwuje się renesans zainteresowania ich historią. Muzea, lokalne inicjatywy i projekty edukacyjne starają się przywracać pamięć o ich obecności i znaczeniu. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Torbacze – ssaki z antypodów, które nie rozstają się ze swoją torebką
Kangury, koale, oposy i diabły tasmańskie to chyba najbardziej znane torbacze na świecie. Ale grupa ta liczy ponad 330 gatunków zwierząt, z których dwie trzecie żyje w Australii, a pozostała jedna trzecia zasiedla głównie Amerykę Południową.
Spis treści: Z Ameryki do Australazji Torby lęgowe Monogamia i haremy Torbacze zawładnęły wyobraźnią milionów. Głównie ze względu na niezwykły sposób, w jaki opiekują się swoimi młodymi. Sposób, który kojarzy się z ciepłem, bliskością i absolutnym bezpieczeństwem. Torbacze są ssakami, jednak charakteryzuje je unikatowy proces rozrodczy. Mają krótką ciążę, a ich młode przychodzą na świat słabo rozwinięte. Następnie dojrzewają w specjalnej torbie lęgowej przyczepione do sutków matki. Właśnie ta strategia rozrodcza plasuje torbacze pomiędzy składającymi jaja stekowcami a ssakami łożyskowymi. Z Ameryki do Australazji Historia ewolucji torbaczy sugeruje, że wywodzą się one z Ameryki Północnej. Następnie migrowały, by rozwinąć się w Australazji, czyli na terenie Australii, Nowej Zelandii i Nowej Gwinei. Najwcześniejsze torbacze znalezione w Australii datowane są na około 23 miliony lat temu. Większość współczesnych rodzin i form ugruntowała się właśnie w tym okresie. Najbardziej prawdopodobną drogą migracji z Ameryki do Australii jest Antarktyda. W tamtym czasie wszystkie trzy południowe kontynenty były zjednoczone w masywie lądowym znanym jako Gondwana. Masa ta zaczęła się rozpadać 135 milionów lat temu, a Ameryka Południowa i Antarktyda były połączone jeszcze około 30 milionów lat temu. Na Antarktydzie znaleziono skamieniałość jednego ssaka lądowego – torbacza datowanego na 40 milionów lat. Płyta australijska stopniowo przesuwała się na północ przez kolejne 30 milionów lat, zanim osiągnęła obecną szerokość geograficzną. Ta długa izolacja umożliwiła rozległy rozwój torbaczy w Australii przy braku konkurencji ze strony łożyskowców. Torby lęgowe Nazwa „torbacze” wzięła się oczywiście od charakterystycznej torby lęgowej. Zarodki torbaczy rozwijają się w macicy, ale w przeciwieństwie do ssaków łożyskowych, potomstwo rodzi się na bardzo wczesnym etapie rozwoju. Rozwój embrionalny kończy poza ciałem matki. Słabo rozwinięty torbacz przyczepia się do sutków brzusznych, które często, ale nie zawsze, są zamknięte w torbie lęgowej. Sama ciąża trwa od ośmiu do czterdziestu dwóch dni, po czym młode jest noszone w torbie przez okres od trzydziestu dni nawet do siedmiu miesięcy. Po urodzeniu młode mają zamknięte oczy i uszy, kikuty tylnych kończyn i ogonów, a ich ciało jest całkowicie bezwłose. Ich zmysł węchu jest doskonale rozwinięty, podobnie jak zmysł dotyku, co pozwala im nawigować do torby. Liczebność miotów waha się od jednego do dwunastu na jeden poród. Młode odstawiane są od piersi w okresie od sześciu tygodni do roku. Relacja między matką a potomstwem jest u wielu gatunków długotrwała. Torbacza osiągają dojrzałość płciową w okresie od dziesięciu miesięcy do czterech lat, w zależności od gatunku. Monogamia i haremy Ze względu na to, że młode ssaki żywią się mlekiem produkowanym przez matkę, pomoc samca w karmieniu młodych jest mniej istotna niż na przykład u ptaków. U wielu torbaczy rola samca jest dodatkowo ograniczona, ponieważ torba lęgowa przejmuje funkcje noszenia i ochrony potomstwa oraz utrzymywania go w cieple. Potrzeba pomocy samicy w wychowywaniu potomstwa nie wydaje się być istotnym czynnikiem sprzyjającym tworzeniu długotrwałych par samca i samicy ani większych grup społecznych. Istnieje niewiele przykładów długotrwałych więzi czy to partnerskich, czy też grupowych u tych zwierząt. Mimo to niektóre gatunki tworzą pary monogamiczne i haremy. Wśród torbaczy tworzących pary wyróżniamy m.in. Phascogale (np. Phascogale tapoatafa – phascogale kropkowana) – niewielkie ssaki drapieżne żyjące w okresowej monogamii, Dasyurus (np. quoll plamisty) – tworzące stabilne pary w okresie rozrodczym. Wśród torbaczy haremowych są m.in. kangury (Macropus, Osphranter, Notamacropus) – samce dominujące tworzą haremy samic, zwłaszcza u kangura olbrzymiego (Osphranter giganteus), koale (Phascolarctos cinereus) – samce zajmują terytoria nakładające się na obszary kilku samic; dominujący samiec kryje kilka partnerek, wombaty (Vombatus ursinus, Lasiorhinus spp.) – samce mogą monopolizować dostęp do kilku samic. Torbacze zasiedlają zróżnicowane siedliska: wody słodkie, tereny górskie, gorące pustynie i tropikalne lasy deszczowe. Podczas gdy kangury i ich krewni słyną z umiejętności skakania na tylnych łapach, inne gatunki wspinają się, szybują, ryją nory, a nawet pływają. Ich dieta obejmuje zarówno owady, jak i kręgowce, grzyby, korzenie roślin podziemnych, cebule, kłącza i bulwy, wydzieliny roślinne, takie jak soki i gumy, nasiona, pyłki, trawy lądowe, zioła i krzewy oraz liście drzew. Ze względu na tę ogromną różnorodność nie da się kategoryzować torbaczy za pomocą prostego opisu. Torbacze wahają się od typowych mięsożerców do typowych roślinożerców, z wszystkimi stadiami pośrednimi pomiędzy nimi. Zazwyczaj prowadzą nocny i zmierzchowy tryb życia. Niektóre gatunki są samotnikami, inne żyją w grupach rodzinnych. Niestety, wiele gatunków torbaczy jest poważnie zagrożonych wyginięciem. Wynika to głównie z utraty naturalnych siedlisk, które są niszczone na rzecz urbanizacji i rolnictwa. Poważnym problemem są też ogromne pożary, ruch drogowy, a nawet ataki zwierząt domowych. Za gatunki zagrożone wyginięciem uznano koale, diabły tasmańskie, wombaty australijskie i kanguroszczury reliktowe (Potorous gilbertii), które są jednym z najbardziej zagrożonych torbaczy na świecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.