Psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów. Co po nas pozostaje?
Czy zamachy na World Trade Center w Nowym Jorku mogły wpłynąć na konstrukcję nekrologów? Co wspólnego z tym, jak chcemy upamiętnić swoich bliskich, miała ostatnia pandemia? Czy płeć zmarłego wpływa na to, jakich słów używamy, by go pożegnać? Aby to wszystko zrozumieć psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów.
– W życiu pewne są tylko śmierć i podatki – mówią bohaterowie filmu „Joe Black”. Dlatego każdy z nas w pewnej chwili będzie musiał zderzyć się z koniecznością pożegnania kogoś bliskiego, jak też samemu pożegnać się ze światem. Jak się okazuje, to, w jaki sposób opisujemy zmarłych w oficjalnie publikowanych nekrologach, mówi dużo nie tylko o zmarłym, ale też o wartościach jego najbliższych i sytuacji społeczno – politycznej. Nekrologi a kwestia moralności – Nekrologi zachowują to, co rodziny najbardziej chcą, by zapamiętano o ich najbliższych. W szerszej perspektywie ujawniają też wartości, które w danej epoce były szczególnie cenione – uważa Stylianos Syropoulos, adiunkt na wydziale psychologii Uniwersytetu Arizony oraz kierownik IDEA Lab. Wynikiem jednego z jego badań jest artykuł naukowy opublikowany niedawno w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. – Wraz z moimi współpracownikami przeanalizowaliśmy 38 milionów nekrologów Amerykanów opublikowanych w latach 1998-2024. Zidentyfikowaliśmy wartości, które rodziny najczęściej podkreślają oraz to, jak zmieniają się one między pokoleniami, regionami i w reakcji na ważne wydarzenia historyczne – napisał Syropoulos. Głównym źródłem danych do analizy była platforma online Legacy.com, na której rodziny często publikują nekrologi i wspomnienia o bliskich. – W ciągu życia ludzie zazwyczaj kierują się niewielkim zestawem powszechnych wartości, takich jak troska o innych, poszanowanie tradycji, dbanie o bezpieczeństwo bliskich i dążenie do rozwoju osobistego. Aby zrozumieć, jak te wartości pojawiają się we wspomnieniach, użyliśmy narzędzi analizy tekstu opartych na wyselekcjonowanych listach codziennych słów, których ludzie używają, mówiąc o takich tematach – wyjaśnia badacz. Tradycja, służba i życzliwość. Treść nekrologów Badanie pozwoliło dostrzec, jakie wartości społeczności podkreślają bliscy wspominając swoich zmarłych po ich śmierci. W związku z tym, że analiza obejmowała długi okres, dało się też zauważyć jak wzorce te zmieniały się w czasie. W związku z ogromnym, liczącym 38 milionów nekrologów zbiorem danych, analiza wymagała pracy na superkomputerze. Wyniki? Okazuje się, że najczęściej pojawiały się słowa związane z szeroko rozumianą tradycją. Często podnoszono też kwestię praktyk religijnych oraz różne wyrażenia odnoszące się do życzliwości zmarłego, jego troski o bliskich i szerzej o ludzi lub zwierzęta. Chętnie podkreślano zaangażowanie społeczne. Dwa zbiory określeń, które można ująć właśnie jako tradycja i życzliwość, pojawiały się w ponad 70% nekrologów! Dla kontrastu, słowa związane z wartościami takimi jak „osiągnięcia” czy „władza” pojawiały się znacznie rzadziej i zwykle można było na nie trafić w nekrologach mężczyzn. Nekrologi kobiet częściej zawierały słowa kojarzone z życzliwością i korzystaniem z przyjemności życia. Poza tym wzorce wartości w nekrologach mężczyzn zmieniały się bardziej wraz z wiekiem niż w nekrologach kobiet — wartości przypisywane młodszym i starszym mężczyznom różniły się bardziej, podczas gdy u kobiet profil wartości pozostawał stosunkowo stabilny. Czym jest dobre życie? Okazało się również, że wpływ na to, jak żegnamy bliskich, mają również graniczne wydarzenia historyczne. I tak po atakach z 11 września 2001 roku język, jakim rodziny opisywały swoich bliskich, zmienił się w porównaniu z okresem tuż przed atakami. Zmiany te utrzymywały się przez co najmniej rok i były szczególnie silne w Nowym Jorku, gdzie skutki ataków były najbardziej bezpośrednie. W tamtym okresie nekrologi rzadko zawierały słowa takie jak: „przetrwanie”, „zdrowie”, „porządek”. Jednocześnie częściej używano języka związanego z „życzliwością” i „tradycją”. Częściej pojawiały się takie terminy jak „troskliwy”, „lojalny” czy „służba”. Dla odmiany od marca 2020 roku, czyli początkowego okresu pandemii COVID-19 , w nekrologach coraz rzadziej używano języka życzliwości, czyli słów takich jak „miłość”, „współczucie”, „rodzina”. Co więcej mimo ustąpienia pandemii, użycie tych wyrażeń nie wróciło już do poprzedniego poziomu. Pojawił się za to sentyment do „starych dobrych czasów” — słowa takie jak „służba”, „wiara”, „dziedzictwo”, choć w początkach pandemii nie były często używane, to po jej zakończeniu poziom ich stosowania wzrósł ponad poziomy sprzed pandemii. Co drzemie w nekrologach? Zmiany te pokazują, że zbiorowe kryzysy wpływają na moralny słownik, którego rodziny używają, upamiętniając zmarłych. Zmieniają to, co znaczy „dobrze przeżyć życie”. – Nekrologi pozwalają badaczom śledzić zmieniające się czasie wartości kulturowe i analizować je na ogromnych i różnorodnych grupach społecznych. Przyszłe prace mogą badać różnice związane z rasą, zawodem i regionem. Można również analizować wcześniejsze okresy, korzystając z historycznych archiwów nekrologów zachowanych w starszych gazetach i lokalnych rejestrach. Zrozumienie tego, co trwa w pamięci, pomaga wyjaśnić, co ludzie uważają za naprawdę ważne — a te wartości kształtują sposób, w jaki decydują się żyć – napisał na łamach The Conversation Stylianos Syropoulos. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
Gdyby nie Pearl Harbor, II wojna światowa mogłaby potoczyć się inaczej. 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach. To był początek wojny dla Amerykanów.
W tym artykule: Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Kulisy ataku na Pearl Harbor Początek II wojny światowej dla USA Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Pearl Harbor obecnie Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor to znaczące wydarzenie w historii najnowszej, szczególnie w związku z przebiegiem II wojny światowej. 7 grudnia 1941 roku Cesarska Marynarka Wojenna Japonii przeprowadziła niespodziewany atak wojskowy na bazę morską Stanów Zjednoczonych w Pearl Harbor na Hawajach. Atak trwał około dwóch godzin i został przeprowadzony przy użyciu samolotów. Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Pearl Harbor znajduje się na wyspie Oahu w stanie Hawaje w USA. Leży niedaleko stolicy – Honolulu. Aby się tam dostać, najpierw należy polecieć na międzynarodowe lotnisko w Honolulu (HNL). To główny port lotniczy obsługujący wyspę Oahu. Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Atak na Pearl Harbor był skrupulatnie zaplanowaną i przeprowadzoną operacją wojskową Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii. Doszło do niego wczesnym rankiem 7 grudnia 1941 roku. Atak był całkowitym zaskoczeniem dla Stanów Zjednoczonych. Japońskie lotniskowce zbliżały się do hawajskiej wyspy Oahu przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej. Dzieje się tak, kiedy nadajniki radiowe, stacjonarne i ruchome, na danym obszarze przestają wysyłać sygnał. To właśnie element zaskoczenia był kluczowy dla powodzenia operacji. Atak powietrzny obejmował dwie fale samolotów, głównie bombowców i samolotów torpedowych. Pierwsza fala, wysłana około 7:48, była wycelowana w obiekty wojskowe, lotniska i pancerniki zakotwiczone w Pearl Harbor. Niedługo potem nadeszła druga fala, kontynuująca nalot. Atak spowodował znaczne szkody dla Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych. Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie pancerników, w tym USS Arizona i USS Oklahoma. Japończycy zdecydowali się na atak, ponieważ chcieli sparaliżowania amerykańskiej Floty Pacyfiku, aby uniemożliwić jej zakłócanie japońskich operacji wojskowych w Azji Południowo-Wschodniej. Siły amerykańskie podjęły odważną, ale ostatecznie nieskuteczną obronę. Reakcja wojsk USA była zbyt chaotyczna wobec niespodziewanego i przytłaczającego charakteru ataku Japończyków. Warto dodać, że celem samolotów nie były wyłącznie obiekty wojskowe. Ostrzeliwano także obszary cywilne, w tym miasto Honolulu. Atak trwał około dwóch godzin. Około godziny 9:45 druga fala nalotu zakończyła swoją misję, a siły japońskie zaczęły się wycofywać. Kulisy ataku na Pearl Harbor W 1940 r. Japonia podpisała pakt z III Rzeszą i Włochami, oficjalnie angażując się w działania wojenne. W tym samym roku dowództwo kraju, na czele z admirałem Isoroku Yamamoto, zaczęło opracowywać plan ataku na Pearl Harbor. Inspiracją miał być brytyjski atak samolotów torpedowych na Tarent na bazę włoskiej marynarki wojennej, przeprowadzony w listopadzie. Miesiąc później Yamamoto przedstawił swój plan szefostwu. W kolejnych miesiącach dopracowywano szczegóły oraz przeprowadzano manewry, które miały przygotować japońskich pilotów. Pojawiły się dwa ważne problemy, które mogły zaważyć o niepowodzeniu nalotu. Pierwszy polegał na tym, jak zrzucić torpedy na płytkich wodach bazy, aby nie ugrzęzły na dnie. W tym celu Japończycy zamówili torpedy typu brytyjskiego, które były mniejsze japońskich oraz zamontowano na nich drewniane stabilizatory. Drugim problemem było ukrycie tak dużej liczby lotniskowców, które miały wypłynąć w stronę Stanów Zjednoczonych. Cesarscy decydenci stwierdzili, że flota skieruje się w stronę Hawajów północną częścią Oceanu Spokojnego, która była rzadko uczęszczana. Głównie ze względu na warunki pogodowe. Bitwa o Los Angeles. Czy w 1942 roku nad Kalifornią przelecieli Obcy? W 1942 roku Los Angeles stało się miejscem jednego z najbardziej tajemniczych wydarzeń II wojny światowej. Wielu sądzi, że tego dnia zachodnie wybrzeże USA nawiedziło UFO. Początek II wojny światowej dla USA Atak na Pearl Harbor wciągnął Stany Zjednoczone w II wojnę światową. Następnego dnia, 8 grudnia 1941 roku.prezydent Franklin D. Roosevelt i Kongres USA wypowiedzieli wojnę Japonii. Chociaż atak na Pearl Harbor był dla Amerykanów zaskoczeniem, to ryzyko wojny Stanów Zjednoczonych z Japonią narastało od wielu lat, jeśli nie dekad. USA były mocno zaniepokojone imperialnymi zakusami Kraju Kwitnącej Wiśni, które w latach 30 doprowadziły do ekspansji poza granice kraju i wypowiedzenia wojny Chinom w 1937 roku. W odpowiedzi amerykański rząd nałożył szereg sankcji i embarg, które miały uderzyć w japońską gospodarkę. Amerykanie chcieli dać sygnał Cesarstwu, aby pohamowało swoją agresywną politykę. Miało to skutek całkowicie odwrotny. Obydwa państwa nie chciały ustąpić, a widmo wojny stawało się coraz bardziej wyraźne. Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Atak na Pearl Harbor spowodował znaczne straty w ludziach w Stanach Zjednoczonych. Oto przybliżone liczby ofiar: Personel wojskowy: zginęło około 2335 żołnierzy, w tym 2008 członków Marynarki Wojennej, 109 żołnierzy piechoty morskiej i 218 żołnierzy armii. Cywile: były też ofiary cywilne. W ataku zginęło około 68 cywilów, a kolejnych 35 zostało rannych. Straty japońskie: straty Japonii były minimalne w porównaniu ze stratami Stanów Zjednoczonych. Potwierdzono, że zginęło tylko 55 japońskich pracowników, a jeden został schwytany. W sumie w ataku na Pearl Harbor zginęło około 2403 Amerykanów, a około 1178 innych zostało rannych. Pearl Harbor obecnie Dziś Pearl Harbor jest miejscem pamięci odwiedzanym przez gości z całego świata. Główną atrakcją Pearl Harbor jest pomnik USS Arizona, który obejmuje zatopiony pancernik. Odwiedzający mogą również zwiedzić inne miejsca historyczne i muzea na terenie kompleksu Pearl Harbor, w tym Muzeum i Park Okrętów Podwodnych USS Bowfin, Pomnik Pancernika USS Missouri oraz Muzeum Lotnictwa Pacyfiku Pearl Harbor. Ze względu dużą liczbę odwiedzających, wskazane jest zaplanowanie wizyty z wyprzedzeniem. Szczególnie jeśli interesują nas wycieczki z przewodnikiem. Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor wywarł głęboki wpływ na amerykańskie społeczeństwo. Wiązało się to między innymi z pobudzeniem opinii publicznej do poparcia wysiłków wojennych i doprowadziło do znacznej mobilizacji zasobów dla aliantów. Pearl Harbor do dziś uchodzi za symbol zarówno charakteru ataków militarnych, jak i odporności i determinacji narodów w czasach konfliktu. Wydarzenia z 7 grudnia 1941 roku na zawsze zapisały się w historii USA. Ich dziedzictwo wykracza daleko poza podręczniki i filmy dokumentalne. Z biegiem lat Pearl Harbor stało się potężnym symbolem w kulturze popularnej. Jedno z najbardziej kultowych przedstawień ataku to film w reżyserii Michaela Baya. W „Pearl Harbor” z 2001 r. główne role zagrali między innymi Ben Affleck, Josh Hartnett i Kate Beckinsale Co prawda obraz spotkał się z krytyką ze względu na romantyczny wątek poboczny i elementy fabularyzowane, jednak niezaprzeczalnie zwrócił uwagę na odwagę i poświęcenie tych, którzy przeżyli atak. Muzycy również inspirowali się wydarzeniami w Pearl Harbor. Utwory „Remember the Alamo” Johnny’ego Casha i „Pearly Gates” Neila Younga składały hołd odwadze tych, którzy walczyli i zginęli tego pamiętnego dnia.
Ta ryba-krokodyl to żywa skamieniałość. Może ważyć 130 kilogramów, połyka ofiary w całości i składa trujące jaja. Nowe odkrycie może ją ocalić
Niszczuka krokodyla przetrwała 157 milionów lat, ale może nie przetrwać najbliższych dekad – przynajmniej w USA. Naukowcy szukają sposobów, by zbadać i ocalić tego olbrzymiego drapieżnika. Są na dobrej drodze.
Spis treści: Gigant sprzed milionów lat Zła sława niszczuki krokodylej Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Niszczuka krokodyla (Atractosteus spatula) to prawdziwy postrach słodkowodnych wód i druga co do wielkości ryba Ameryki Północnej. Pokrywające jej ciało kostne łuski sprawiają, że wygląda jak opancerzony dinozaur. I nie jest to dalekie od prawdy – rządzi w rzekach już od późnej jury, czyli od 157 milionów lat. Ale jej „rządy” mają się ku końcowi – jej populacja w amerykańskich rzekach dramatycznie zmalała. Gigant sprzed milionów lat – Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że ten 3-metrowy gigant wciąż istnieje, a kiedy się o nim dowiadują, ich pierwszą reakcją często jest strach – mówi Solomon David, ichtiolog z Nicholls State University w Luizjanie. – Niszczuka, choć z wyglądu faktycznie podobna do krokodyla, nie poluje tak jak aligatory, lwy czy inne zwierzęta, które odgryzają kawałki mięsa – mówi David. – Ona po prostu połyka zdobycz w całości, więc dla ludzi jest zupełnie nieszkodliwa – dodaje. Niszczuki krokodyle, które mogą ważyć ponad 130 kilogramów, są podobne do swoich imienników tylko pod jednym względem: to drapieżniki szczytowe. Pełnią kluczową rolę w swoich siedliskach, głównie w środkowej i dolnej części dorzecza Missisipi w USA. – Utrzymują w ryzach populacje wielu gatunków, polując na mniejsze ryby, płazy, gady, ssaki i ptaki – wyjaśnia David. Zła sława niszczuki krokodylej Jednak ich drapieżny tryb życia przyniósł im złą sławę wśród wędkarzy i urzędników odpowiedzialnych za dziką przyrodę. Próbowano je wytępić, uznając za konkurentów wobec ryb, które łowi się częściej. W latach 30. XX wieku Komisja ds. Rybołówstwa w Teksasie zbudowała nawet łódź, która raziła prądem. Nazwano ją „Elektrycznym niszczycielem niszczuk” (Electrical Gar Destroyer). Do tego doszła utrata siedlisk spowodowana budową zapór i osuszaniem terenów zalewowych. Konsekwencje są takie, że niszczuka krokodyla jest dziś niezwykle rzadka w górnych odcinkach amerykańskich rzek, gdzie kiedyś występowała powszechnie. W niektórych stanach, takich jak Ohio i Illinois, gatunek ten zniknął całkowicie i uznawany jest za lokalnie wymarły. Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Częściej niszczuki występują w południowej części swojego zasięgu, zwłaszcza w Teksasie i Luizjanie. Dlatego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje je globalnie jako gatunek najmniejszej troski. – To kwestia skali. To, co może być „najmniejszej troski” w ujęciu globalnym, zdecydowanie nie musi tak wyglądać lokalnie – tłumaczy David. Dlatego on i jego współpracownicy próbują zahamować spadek liczebności tych ryb, między innymi rozmnażając je w niewoli oraz opracowując sposoby badania ich bez wyrządzania im szkody. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the American Fisheries Society” w styczniu 2025, David i współautorzy pokazali, że zamiast nacinać ciało ryby, by pobrać próbki, można uzyskać te same informacje przeprowadzając znacznie łagodniejszy zabieg – pobranie wycinka płetwy. Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Aby chronić niszczuki, naukowcy najpierw zbierają podstawowe informacje: gdzie te kolosy wędrują i czym się żywią. Do tego zwykle potrzebna jest próbka tkanki wielkości małej monety, która zawiera ślady pierwiastków pozwalających śledzić historię wędrówek ryby. – Ponieważ niszczuki mają łuski niczym średniowieczna kolczuga, czasochłonny i traumatyczny zabieg pobierania takiej próbki może powodować u zwierzęcia silny stres – mówi Thea Fredrickson, biolog z Lower Colorado River Authority w Teksasie. – Ten zabieg może być nawet śmiertelny – mówi Fredrickson. Na szczęście w swoim nowym badaniu obaj naukowcy wykazali, że przycinanie płetw ryby znoszą znacznie lepiej. Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Nowy sposób pozwala wielokrotnie pobierać próbki od tych samych osobników, a płetwy szybko im odrastają. – Uważam wyniki tej pracy za bardzo obiecujące. Niektóre niszczuki krokodyle dożywają 95 lat lub więcej, co czyni każdego osobnika niezwykle cennym. Musimy zrozumieć ich biologię i ekologię, ale nie chcemy ich poświęcać – komentuje badanie Zeb Hogan, biolog z University of Nevada w Reno. Choć technikę przycinania płetw stosowano już u innych gatunków ryb, nikt wcześniej nie wypróbował jej na niszczukach. Teraz, gdy skuteczność metody została potwierdzona, naukowcy zaczęli używać jej w rezerwacie St. Catherine Creek National Wildlife Refuge w stanie Mississippi. W lutym 2025 roku David oraz pracownicy U.S. Fish and Wildlife Service, wraz ze specjalistką od niszczuk Kaylą Kimmel, schwytali na terenie rezerwatu liczne ryby, w tym jedną dłuższą niż wzrost samego Davida. Oznakowali je i wytypowali 10 osobników do programu rozrodczego w niewoli w ośrodku hodowlanym Private John Allen National Fish Hatchery. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, ich potomstwo zostanie wypuszczone tam, gdzie niszczuki już zniknęły. Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Na świecie występuje siedem gatunków niszczuk, a wszystkie w toku ewolucji zmieniły się bardzo nieznacznie, dlatego nazywa się je „żywymi skamieniałościami”. – Znalazły plan budowy ciała, który działa – i się go trzymają – mówi David, wyjaśniając przy okazji że długie, wąskie ciało pozwala im błyskawicznie doskakiwać do ofiary. Niszczuki krokodyle potrafią też oddychać powietrzem atmosferycznym, co umożliwia im przeżycie w gorących, ubogich w tlen środowiskach, w tym w słonawych estuariach, a nawet w wodzie morskiej. To nie koniec ich niezwykłych „wynalazków” – składają też trujące jaja. Ich ikra nie jest śmiertelna dla innych ryb – jest toksyczna tylko dla ssaków, ptaków, gadów, płazów i w szczególności stawonogów, takich jak skorupiaki. Może to oznaczać, że toksyna wyewoluowała specjalnie po to, by chronić jaja przed krabami i rakami. – Kawior z niszczuki? Nie polecam - śmieje się Solomon David. Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Słodkowodna megafauna, luźno definiowana jako gatunki, które średnio ważą ponad 30 kilogramów, należy do najbardziej zagrożonych zwierząt na Ziemi. Globalne populacje takich organizmów spadły od 1970 roku o prawie 90 procent – to dwukrotnie większa utrata niż w przypadku kręgowców żyjących na lądzie lub w oceanach, jak wykazało badanie z 2019 roku opublikowane w „Global Change Biology”. Duże ryby, takie jak jesiotry, łososie czy olbrzymie sumy, szczególnie na półkuli północnej, doświadczyły jeszcze większych spadków, głównie z powodu przełowienia, zanieczyszczeń i budowy zapór. Dlatego Solomon David stara się zmieniać postrzeganie tych zwierząt na wszelkie możliwe sposoby. Czasem robi to, żartując na temat niszczuk w mediach społecznościowych, a innym razem – składając zeznania przed legislaturą stanu Minnesota na rzecz nowego projektu ustawy, który wprowadziłby ochronę niszczuk i innych „mało wartościowych ryb”, zamiast pozwalać na ich nieograniczone zabijanie. Źródła: iScience, National Geographic
Łowcy i zbieracze stworzyli gigantyczne kopce. „Przenieśli tyle ziemi co 140 tys. wywrotek”
Nie tylko ludzie trudniący się rolnictwem i na stałe mieszkający w domostwach wznosili w pradziejach wielkie budowle. W Poverty Point 3500 lat temu łowcy i zbieracze usypali gigantyczne kopce ziemne. Było to miejsce kultu i spotkań. Teraz archeolodzy wysnuli hipotezę, jak to miejsce powstało.
Poverty Point jest kompleksem monumentalnych konstrukcji ziemnych położonym w amerykańskim stanie Luizjana. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Od lat miejsce to jest przedmiotem sporów i analiz badaczy przeszłości. Bo niezbyt pasuje do stereotypowej, linearnej wizji dziejów człowieka. Podobnie jak słynne Göbeklitepe. Dlaczego? Bo tak wielkie konstrukcje według powszechnej wiedzy miały wznosić społeczności rolnicze i osiadłe. A w tych dwóch przypadkach jest inaczej. Nowe badania słynnego stanowiska Zespół badaczy z Washington University w St. Louis opublikował właśnie wyniki nowych badań Poverty Point na łamach „Southeastern Archaeology”. Na ich potrzeby wykonano niewielkie wykopaliska. Przeprowadzono też analizy radiowęglowe pobliskich stanowisk archeologicznych, aby umieścić Poverty Point w odpowiednim kontekście – sprawdzić, czy było równoczasowe. Archeolodzy zastosowali też metody znane z etnologii. Przeprowadzili rozmowy z lokalnymi przedstawicielami rdzennych społeczności. – Ostrożnie rzecz biorąc [budowniczowie – przyp. red.], przenieśli 140 000 wywrotek ziemi, bez użycia koni i kół. To była niesamowicie ciężka praca. Najważniejsze pytanie brzmi: dlaczego? Jaka była ich motywacja? – zastanwiał się jeden z autorów nowego artykułu prof. Tristram R. Kidder. Kto i po co wzniósł wielkie budowle ziemne? Do tej pory wśród naukowców przeważał pogląd, że budowa Poverty Point wymagała wysoce złożonego, hierarchicznego społeczeństwa pod kierunkiem wodza lub wodzów. Były to zatem „pomniki” klasy rządzącej. Autorzy nowego badania, dr Seth B. Grooms i prof. Tristram R. Kidder, uważają jednak, że te kopce były raczej efektem wieloletniej współpracy społeczności egalitarnych łowców i zbieraczy, a zatem pozbawionych wodzów. Zatem budowa monumentów była wspólnym wysiłkiem podjętym w celu zyskania łaski u nieprzewidywalnego wszechświata – bo jedną z funkcji tego miejsca było jego przeznaczenie kultowe. – Uważamy, że mieszkańcy Poverty Point wznieśli kopce, odprawiali rytuały i pozostawili po sobie cenne przedmioty jako ofiarę – dodał prof. Kidder. Poza tym społeczności z południowego wschodu obecnych USA spotykały się tutaj ze sobą na krótkie okresy. W czasie nowych badań odkryto również zabytki z odległych rejonów, co każe sądzić, że Poverty Point mogło być też hubem handlowym. Co można zobaczyć w Poverty Point Całe stanowisko archeologiczne jest olbrzymie. Zajmuje ponad 200 hektarów, którego granice wyznaczają dwa wielkie kopce. Inna budowla przypomina nieco amfiteatr, ale tylko swoim planem. Składa się z sześciu wałów ziemnych, ułożonych w formie koncentrycznych półpierścieni. Półpierścienie te stykają się swoimi końcami z uskokiem zbocza w kierunku starorzecza w dolinie rzeki Missisipi. Promień zewnętrznego wału wynosi około 600 metrów. Archeolodzy spekulują, że wały i inne kopce na tym stanowisku ukazują model świata łowców i zbieraczy. A struktura jest zorientowana w kierunku wschodu słońca Źródło: Southeastern Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Plantacje awokado zagrożone. Powód? Wiroid skazy słonecznej
Groźny patogen atakuje na Florydzie drzewa awokado. Powoduje chorobę, która hamuje wzrost rośliny, deformuje owoce i niepostrzeżenie rozwija się w gajach. Istnieje tylko jeden sposób, by walczyć z tym zagrożeniem.
Floryda w USA słynie nie tylko ze wspaniałych plaż i doskonałej pogody, ale też z upraw awokado. To podstawowy składnik w kuchni i powód do dumy dla plantatorów. Ten owoc uznawany jest za bardzo zdrowy. Zawiera wiele żelaza i miedzi, dlatego jest polecany w regeneracji krwinek czerwonych. Z awokado można zrobić pastę (np. guacamole), albo zmielić i spożyć w postaci koktajlu. Awokado w naszym kraju nie występuje. Dlatego jest sprowadzane z cieplejszych krajów, głównie z Hiszpanii, RPA czy Chile. Alarm na Florydzie Eksperci z Uniwersytetu Florydzkiego zaalarmowali, że wśród plantacji awokado w amerykańskim stanie Floryda rozprzestrzenia się patogen. Jest to wiroid skazy słonecznej (ASBVd) – patogen mniejszy od wirusa. Choroba ta może poważnie zahamować wzrost drzew awokado, zdeformować owoce i niepostrzeżenie rozprzestrzeniać się w uprawach. – Wiroid skazy słonecznej awokado stanowi podstępne zagrożenie dla światowej produkcji awokado i, jeśli nie zostanie zwalczony, doprowadzi do spadku produkcji i jakości owoców – powiedział Jonathan Crane, specjalista ds. upraw owoców tropikalnych w Centrum Badań i Edukacji Tropikalnej na Uniwersytecie Florydzkim. Wskazuje zatem na możliwość rozprzestrzenienia się patogenu w inne rejony świata. Jak walczyć z zagrożeniem? Walka z patogenem nie jest łatwa. Eksperci apelują do plantatorów, partnerów branżowych i społeczeństwa o zachowanie czujności i podjęcie natychmiastowych kroków w celu powstrzymania choroby, zanim jeszcze bardziej wpłynie ona na uprawy awokado. Jakie są objawy? Na owocu widoczna jest wyraźna podłużna żółta smuga z ostro odgraniczonymi brzegami. Bywają też nieregularne żółte lub białawe smugi, przebarwienia. Patogen również deformuje owoce. Zainfekowane drzewa należy zniszczyć, aby nie stały się one rezerwuarem infekcji, a sprzęt należy zawsze dezynfekować. Choroba jest wywoływana przez wiroid, jeden z najmniejszych znanych organizmów zakaźnych, który zakłóca normalny wzrost drzewa i owocowanie. Po raz pierwszy odnotowano ją na Florydzie w 1941 roku. Patogen jest wyjątkowo podstępny, bo przez lata może nie dawać żadnych objawów na zainfekowanych drzewach. Opryski czy inne formy leczenia nie są skuteczne – należy po prostu usuwać zakażone drzewa. Konsekwencje choroby awokado Rozprzestrzenienie się patogenu dla konsumentów może mniejszą liczbę lokalnie uprawianych awokado w sklepach i potencjalnie wyższe ceny. Natomiast dla plantatorów stanowi to kolejne wyzwanie, oprócz istniejących zagrożeń, takich jak np. huragany. Z szacunków badaczy wynika, że wiroid skazy słonecznej może zmniejszyć plony nawet o 80%. Warto dodać, że ASBVd występuje w zasadzie na całym świecie, tam, gdzie są uprawiane awokado, ale w różnym zakresie. A z uwagi na to, że jedynym sposobem na walkę z patogenem jest niszczenie drzew, wszelkie zakażenia należy traktować poważnie. Źródło: Uniwersytet Florydzki Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Odkrycie w Michigan: starożytne pola uprawne zmieniają nasze spojrzenie na historię
Skomplikowany system pól uprawnych o powierzchni blisko 300 hektarów odkryli archeolodzy w stanie Michigan w USA. Pochodzi sprzed 1000 lat. Nikt nie przypuszczał, że rdzenne społeczności trudniły się rolnictwem.
Spis treści: Zagadkowe garby wśród lasów Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Gdy myślimy o rdzennych mieszkańcach Ameryki Północnej, przed oczami stają nam wielkie prerie, bizony i ich mieszkańcy – trudniący się polowaniem i zbieractwem. Stereotypowi Indianie nie trudnili się rolnictwem. To miało być ograniczone jedynie do bardziej scentralizowanych cywilizacji, na przykład Majów w Ameryce Środkowej, które rozkwitały w tym czasie. Zagadkowe garby wśród lasów W odkryciu pól uprawnych pomocne było wykorzystanie LiDAR-u. Na zobrazowaniach z terenu Półwyspu Górnego w stanie Michigan, a więc w północno-wschodniej części USA, naukowcy dostrzegli zagadkowe grzbiety, układające się w pasma. Jest to stanowisko archeologiczne Sixty Islands, obecnie zagrożone zniszczeniem przez przemysł wydobywczy. Zaintrygowani badacze udali się w teren. Przeprowadzili wykopaliska, a wnioski z nich opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma „Science”. Okazało się, że są to pozostałości po polach o powierzchni blisko 300 hektarów! Uprawiano na nich kukurydzę, fasolę i dynię. Badania potwierdziły, że rolnicy używali kompostu i prawdopodobnie zbierali żyzną glebę z pobliskich terenów podmokłych, aby poprawić jakość ziemi. Datowanie radiowęglowe węgla drzewnego wykazało, że pola funkcjonowały między 1000 a 1600 r. n.e. A zatem uprawy kwitły pół tysiąca lat przed przybyciem Europejczyków. Z kolei charakterystyczne grzbiety, o wysokości od 10 do 35 centymetrów, pełniły funkcję podwyższonych grządek, które zatrzymywały wilgoć i ciepło. To z kolei zapewniało nieco dłuższy i bardziej produktywny sezon wegetacyjny niż w przypadku tradycyjnych pól. Zdaniem badaczy fakt, że grzbiety miały różną długość i orientację sugeruje, że stworzyły je różne grupy na przestrzeni kilku stuleci. Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Wyniki badań ujawniają rozległy przedkolonialny krajobraz rolniczy na Półwyspie Górnym stanu Michigan. Oznacza to, że społeczności rdzennych Amerykanów intensywnie uprawiały m.in. kukurydzę w latach 1000–1600 n.e., pomimo niesprzyjających w tym miejscu warunków klimatycznych i środowiskowych: gęstych lasów i krótkiego sezonu wegetacyjnego. Polom uprawnym towarzyszyły relikty domostw, kurhany i ceremonialne fortyfikacje ziemne. Bezpośrednie dowody na intensywne rolnictwo w czasach przedkolonialnych w większości wschodnich Stanów Zjednoczonych są niezwykle rzadkie. Przyczyna? Większość rdzennych krajobrazów została nieodwracalnie zmieniona przez kolonizatorów, ich działalność rolniczą i przemysłową. Z tego powodu być może nigdy nie poznamy pełnej skali upraw rdzennej ludności Ameryki Północnej. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wyspa, na której nie ma żadnego samochodu. Na każdego mieszkańca przypada za to jeden koń
W dzisiejszych czasach coraz częściej mówi się o potrzebie ograniczania ruchu samochodowego, który powoduje korki, zanieczyszcza powietrze i zabiera mnóstwo przestrzeni pieszym. W Stanach Zjednoczonych jest wyspa, na której pojazdy mechaniczne są nielegalne już od ponad stu lat. Zamieszkuje ją 600 osób i 600 koni.
Spis treści: Wyspa, na której nie ma samochodów Co można zobaczyć na wyspie Mackinac? Są na świecie miejsca, które wyglądają, jakby ktoś wyciął je z innej epoki i ukrył przed cywilizacją. Gdzie wszystko płynie wolniej, a najprostsze rzeczy odzyskują swoją wartość. Mackinac Island – niewielka wyspa położona na jeziorze Huron, między półwyspami Michigan w USA – jest właśnie takim miejscem. Tu nikt nie trąbi na światłach ani nie pędzi przez centrum w pośpiechu, nie słychać też ryku silników ani warkotu motocykli. Bo na Mackinac… nie ma samochodów. To wybór, który wyspie przyniósł miano jednej z najbardziej urokliwych destynacji Ameryki Północnej. Wyspa, na której nie ma samochodów W dzisiejszych czasach coraz częściej mówi się o potrzebie ograniczania ruchu samochodowego, który powoduje korki, zanieczyszcza powietrze i zabiera mnóstwo przestrzeni pieszym. Ale czy miasto mogłoby funkcjonować, gdyby pozbawić je aut? Okazuje się, że jak najbardziej. Świetnym przykładem na to jest wyspa Mackinac. Wyjątkowa destynacja na jeziorze Huron ma niespełna 10 kilometrów kwadratowych, ale duszę większą niż niejeden kontynent. Mackinac nie przypomina typowej wakacyjnej wyspy – nie ma tu kurortów z wieżowcami, wielkich hoteli czy neonów. Zamiast tego są drewniane pensjonaty z XIX wieku i leniwie sunące ulicami dorożki. Można by pomyśleć, że to scenografia do filmu kostiumowego, lecz tak wygląda tu codzienne życie. Zakaz ruchu samochodowego został wprowadzony już w 1898 roku – początkowo jako środek ostrożności, gdy pierwszy automobil wystraszył konie i zakłócił życie mieszkańców. Ale z czasem stał się filozofią. Turyści przypływający tu promem – bo nie ma innej drogi – szybko przekonują się, że brak aut to nie dziwactwo, ale największa zaleta Mackinac. Na wyspie nie ma hałasu, spalin, wiecznego pośpiechu ani agresji drogowej. Miejsce można za to zwiedzać korzystając z rowerów, bryczek lub… własnych nóg, które nagle odzyskują znaczenie. A to doświadczenie jest na tyle wyjątkowe, że każdego roku wyspa przyciąga ponad milion odwiedzających. Co można zobaczyć na wyspie Mackinac? Mackinac z jednej strony wydaje się zapomnianym przez świat rezerwatem przyrody, w którym można znaleźć sielskie plaże, zapierające dech klify, latarnię morską oraz wiecznie zielony park stanowy, który zajmuje 80% wyspy. Z drugiej strony warto zaznaczyć, że w mieście znajdują się też wszelkie rozrywki niezbędne dla bogaczy, jak pola golfowe, pasaże handlowe czy 138-letni Grand Hotel. Mimo wszystko tu każdy budynek, tabliczka czy porośnięty bluszczem ganek przypomina, że czas może płynąć inaczej. I że nie zawsze potrzeba technologii, by poczuć się szczęśliwym. Ludzie, którzy mieli okazję odwiedzić wyspę, odnoszą wrażenie, że to miejsce jakby żywcem wyjęte z powieści Stephena Kinga. Z kolei mieszkańcy, pytani o to, czy nie doskwiera im brak samochodów, zwykle reagują zdziwieniem i mówią, że tak jest im najlepiej. – Konie są tu królami. Są wykorzystywane do wszystkiego, od wywozu śmieci po dostawy FedEx. Taki jest nasz styl życia, takie jest nasze tempo. Po prostu lubimy tradycję poruszania się na rowerze, chodzenia pieszo lub korzystania z dorożek – wyznała w rozmowie z BBC Urvana Tracey Morse, właścicielka sklepu z artykułami rzemieślniczymi przy głównej ulicy wyspy. Wszystkim odwiedzającym wyspa przypomina o tym, jak żyć wolniej i bardziej świadomie. Pokazuje też alternatywną formę rozwoju – zrównoważoną, szanującą ciszę, relacje międzyludzkie i naturę. Właśnie dlatego, w świecie pełnym hałasu i mediów społecznościowych, Mackinac stała się miejscem pielgrzymek tych, którzy tęsknią za czymś prawdziwym. Źródło: BBC
Skamieniałe ślady najstarszego pojazdu w historii. Był używany 22 tys. lat temu
Archeolodzy w Nowym Meksyku odnaleźli najstarsze dowody na używanie wózka. Badacze twierdzą, że wykorzystywany był do transportu ciężkich zasobów.
Spis treści: Kiedy wynaleziono pierwszy pojazd? Skamieniałości sprzed 22 tys. lat Kiedy ludzie zasiedlili Amerykę Północną? Gdy dzisiaj myślimy o pojazdach, mamy na myśli najczęściej konstrukcję, która porusza się na co najmniej jednym kole. I rzeczywiście, wynalezienie koła było przełomem w światowej technologii, który napędził rozwój cywilizacji i gospodarki poszczególnych kultur. Doszło do tego prawdopodobnie w połowie IV tysiąclecia p.n.e. w Mezopotamii. Uważa się, że wtedy również powstał pierwszy pojazd kołowy, który był wykorzystywany przede wszystkim do pracy i transportu produktów budowlanych. Kiedy wynaleziono pierwszy pojazd? Jednak przed wynalezieniem koła ludzie również musieli radzić sobie z przenoszeniem ciężkich rzeczy. Przykładem tego jest np. travois. To prosta konstrukcja w kształcie litery A, która była wykorzystywana do ciągnięcia ładunków po lądzie, w szczególności przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. – Chociaż urządzenia te prawdopodobnie odgrywały istotną rolę w życiu starożytnych ludzi, szybko ulegały degradacji. Dlatego brakuje ich w zapisie archeologicznym – napisali naukowcy w pracy, którą opublikowano na łamach czasopisma „Quaternary Science Advances”. Zespół brytyjskich i amerykańskich archeologów w tym artykule opisał swoje najnowsze badanie prehistorycznych skamieniałości, które odkryto w osadach w Parku Narodowym White Sands w stanie Nowy Meksyk. – Zidentyfikowaliśmy trzy typy śladów w osadach późnego plejstocenu. Cechy typu I występują jako pojedyncze lub rozwidlające się, wąskie rowki, które rozciągają się w formie planu od 2 do 50 m długości i kreślą albo proste, albo łagodnie zakrzywione, albo bardziej nieregularne linie – wyjaśnia Matthew R. Bennett, archeolog i główny autor badania z Bournemouth University. Skamieniałości sprzed 22 tys. lat – Są one związane z ludzkimi odciskami stóp, które są przecięte wzdłuż przez rowkowy ślad i nie są związane ze śladami zwierząt. Przykłady typu II są szersze i tworzą płytkie tunele, które zazwyczaj mają proste plany i przecinają ślady stóp ludzkich z jednej strony. Z kolei przykłady typu III składają się z dwóch równoległych, równoodległych rowków w odległości od 250 do 350 mm. Wytyczają one łagodnie zakrzywione linie, które mogą rozciągać się na ponad 30 m – wyjaśnia Bennett. Badacze przeanalizowali różne możliwe interpretacje tych skamieniałości. Doszli do wniosku, że najbardziej prawdopodobne jest, iż reprezentują one ślady ciągnięcia wózka ręcznego składającego się z pojedynczego drążka lub skrzyżowanych drążków, które były ciągnięte przez ludzi, prawdopodobnie podczas transportu zasobów. – Ten unikatowe skamieniałe ślady mogą stanowić jeden z najwcześniejszych dowodów na wykorzystanie technologii transportowej. Być może korzystano z niej podczas przenoszenia obozu lub, co bardziej prawdopodobne, przy transporcie mięsa z miejsca polowania – podkreślił Bennett. Kiedy ludzie zasiedlili Amerykę Północną? Odkrycie to jest o tyle ciekawe, że dokłada kolejną cegiełkę w dyskusji o tym, kiedy pierwsi ludzie pojawili się w Ameryce Północnej. Jeszcze do niedawna uważano, że do zasiedlenia tego kontynentu doszło ok. 14 tys. lat temu. Analiza prehistorycznej biżuterii ze zwierzęcej kości w 2023 roku wykazała z kolei, że pierwsza migracja na ten kontynent odbyła się co najmniej 25 tys. lat temu. Sam Bennett w 2021 r. prowadził zespół, który rozpoczął analizę dowodów na obecność Homo sapiens w Ameryce już 23 tys. lat temu. Odkrycie śladów wózka ręcznego jest kolejnym etapem jego badań. – Ślady stóp opowiadają historie zapisane w błocie, o tym, jak ludzie żyli, polowali i przetrwali w tej krainie. Tradycyjna archeologia w kontekście badania dowodów na obecność człowieka, opiera się na odkrywaniu narzędzi kamiennych. Większość ludzi dzisiaj nigdy nie wykonała narzędzia kamiennego, ale prawie każdy z nas zostawił kiedyś ślad, nawet jeśli jest to tylko na podłodze łazienki – wyjaśnia Bennett. Źródło: The Conversation Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najwyższy szczyt Ameryki Północnej to...? Są dwie poprawne odpowiedzi na to pytanie
Denali, czyli najwyższy szczyt górski w Ameryce Północnej jest znany pod dwiema nazwami. Druga to upamiętnienie jednego z prezydentów USA. Prezydent Donald Trump chce do niej wrócić zaledwie 10 lat po tym, jak obecną nazwą ustanowił Barack Obama.
Spis treści: Szczyt Denali to perła Alaski Historia sporu o górę Denali Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Denali to jednocześnie najwyższy szczyt górski położony i w granicach USA i całego kontynentu północnoamerykańskiego. Góra mierząca 6190 m n.p.m. leży na terenie Parku Narodowego Denali w stanie Alaska. Szczyt Denali to perła Alaski W kontekście ostatnich zmian nazw geograficznych i planów zakupu Grenlandii przez USA warto przypomnieć, że najbardziej wysunięty na północ stan również trafił w granice Stanów Zjednoczonych na drodze kupna. 30 marca 1867 r. USA kupiły Alaskę od Rosji z inicjatywy sekretarza stanu Williama Sewarda. Transakcja, początkowo uznana za zbędny wydatek, miała kluczowe znaczenie strategiczne – zwiększała terytorium kraju i otwierała dostęp do Arktyki. Rosja sprzedała Alaskę, by uniknąć jej przejęcia przez Brytyjczyków i pozyskać fundusze po wojnie krymskiej. Z czasem zakup okazał się korzystny – odkryto tam bogate złoża złota, ropy i innych surowców. Obecnie Alaska uchodzi za jedno z najpiękniejszych i najbardziej odizolowanych miejsc na świecie. Powierzchnię 1 723 337 kilometrów kw. zamieszkuje niewiele ponad 620 tys. osób, z czego większość z nich to populacja miasta Anchorage. Turystów, nie tylko z kontynentalnych stanów, ale i innych części świata do Alaski przyciąga surowa natura. Szczególną popularnością cieszy się Park Narodowy Denali, który swoją nazwę zawdzięcza najwyższej górze na kontynencie. I to właśnie nazwa szczytu Denali wróciła na nagłówki na początku tego roku. Nieprzypadkowo zbiegło się to z ponownym objęciem posady prezydenta USA przez Donalda Trumpa. Wróćmy jednak do początku sporu, który trwa już od ponad 100 lat. Kwestia ta budzi emocje zarówno na szczeblu stanowym, jak i federalnym. Historia sporu o górę Denali Góra, znana przez rdzennych mieszkańców Alaski jako Denali (co w języku Koyukon Athabaskan oznacza „Wielki”), została nazwana Mount McKinley w 1896 roku przez poszukiwacza złota Williama Dickeya. Chciał on uczcić w ten sposób Williama McKinleya, ówczesnego kandydata, a później prezydenta USA. Mimo że nazwa Mount McKinley funkcjonowała przez ponad sto lat, mieszkańcy Alaski długo zabiegali o przywrócenie tradycyjnego określenia Denali. W 1975 roku legislatura stanowa Alaski jednogłośnie uchwaliła rezolucję o zmianie nazwy, lecz sprzeciw ze strony przedstawicieli Ohio – rodzinnego stanu McKinleya – zablokował inicjatywę na szczeblu federalnym. Przez kolejne dekady toczyły się spory pomiędzy zwolennikami historycznej nazwy a tymi, którzy argumentowali, że McKinley nie miał żadnych rzeczywistych związków z Alaską. Przełom nastąpił w 2015 roku, kiedy administracja prezydenta Baracka Obamy, za pośrednictwem Departamentu Zasobów Wewnętrznych Stanów Zjednoczonych, podjęła jednostronną decyzję o przywróceniu nazwy Denali. Posunięcie to spotkało się z entuzjazmem mieszkańców Alaski i społeczności rdzennych Amerykanów, ale także z ostrą krytyką ze strony polityków z Ohio, w tym republikańskiego gubernatora Johna Kasicha. Zmiana była postrzegana jako krok w stronę uznania praw rdzennych ludów do ich kulturowego dziedzictwa. Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Gdy Donald Trump objął urząd prezydenta w 2017 roku, pojawiły się spekulacje o możliwej próbie cofnięcia decyzji Obamy. Podczas kampanii wyborczej Trump kilkukrotnie sugerował, że rozważy powrót do nazwy Mount McKinley, co wywołało burzliwe dyskusje w mediach i wśród polityków. Ostatecznie jednak jego administracja nie podjęła wówczas żadnych formalnych kroków w tym kierunku. W styczniu 2025 roku prezydent Trump postanowił jednak przywrócić nazwę Mount McKinley. Decyzja ta spotkała się z krytyką ze strony niektórych mieszkańców Alaski, w tym senatorów, którzy podkreślają znaczenie oryginalnej nazwy dla rdzennych mieszkańców regionu. Senator Lisa Murkowski wyraziła swoje niezadowolenie, stwierdzając, że „góra, która od tysięcy lat nosi nazwę Denali, musi nadal być znana pod właściwą nazwą nadaną przez Koyukon Athabascans z Alaski”. Donald Trump chce zmienić nie tylko nazwę najwyższej góry w Ameryce Północnej. Zapowiedział też, że Zatoka Meksykańska stanie się Zatoką Amerykańską. Decyzje te są częścią szerszej inicjatywy administracji prezydenta mającej na celu przywrócenie nazw geograficznych związanych z amerykańską historią i tradycją. Dotąd pomysły te spotykają się z mieszanymi reakcjami zarówno w kraju, jak i za granicą. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Whittier to jedno z najdziwniejszych miast świata. Niemal wszyscy mieszkańcy żyją tam pod jednym dachem
Whittier to bez wątpienia jedno z najdziwniejszych, a być może nawet najdziwniejsze miasteczko w Stanach Zjednoczonych. Życie toczy się tam zupełnie inaczej niż gdziekolwiek indziej. Zdarza się, że mieszkańcy przez kilka miesięcy nie opuszczają bloku, w którym żyją i wbrew pozorom nie wynika to ze srogich warunków pogodowych podczas alaskańskiej zimy. Po prostu zazwyczaj nie mają potrzeby wychodzić na zewnątrz. Dlaczego? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Gdzie znajduje się Whittier? Historia Whittier Całe miasto pod jednym dachem Życie w Whittier Turystyka w Whittier Życie w Whittier toczy się spokojnie, wręcz sennie. Mieszka tam niewiele osób, więc nie jest specjalnie zaskakujące, że każdy zna każdego. Mieszkańcy żyją w izolacji i tworzą zgraną społeczność. Są dla siebie niemal jak rodzina. Brzmi jak opis typowego alaskańskiego miasteczka? Być może, jednak słowo „typowe” z całą pewnością nie pasuje do Whittier. Gdzie znajduje się Whittier? Whittier to niewielkie, rozciągające się na obszarze 50 kilometrów kwadratowych miasteczko w amerykańskim stanie Alaska. Rozciąga się w Passage Canal – najdalszym punkcie fiordu w Zatoce Księcia Williama. Od Anchorage jest oddalone o około 93 km. Z jednej strony granice miasta wyznacza zatoka, z drugiej – góry. Takie położenie czyni je trudno dostępnym, czemu dodatkowo sprzyjają ograniczenia komunikacyjne. Do miasta prowadzi tylko jedna droga, wiodąca ponad 4-kilometrowym, jednokierunkowym tunelem, wykopanym pod masywem Maynard Mountain, w którym ruch odbywa się wahadłowo. Do Whittier docierają pociągi, ale kursują niezbyt często. Ostatnia opcja to droga morska, jednak wody zatoki bywają niespokojne, więc nie zawsze można wypłynąć z portu. Historia Whittier Historia tego niezwykłego miejsca sięga drugiej wojny światowej, kiedy rząd Stanów Zjednoczonych podjął decyzję o budowie bazy wojskowej w rejonie Passage Canal. Miał tam powstać ukryty przed światem punkt przeładunkowy dla statków. Wybrany obszar nadawał się do tego idealnie. Rejon Zatoki Księcia Williama przez większą część roku jest zasnuty gęstymi chmurami. Średnia roczna suma opadów sięga tam 502 cm, a zimą spada tam ponad 640 cm śniegu. Baza była słabo widoczna z powietrza, a położenie w głębi zatoki zabezpieczało przed ewentualnymi atakami. Baza o nazwie Camp Sullivan została ukończona w 1943 roku. Oprócz nabrzeża, wybudowano dużą stację kolejową i liczne baraki, które jednak nie stwarzały dobrych warunków dla stacjonujących tam żołnierzy, ich rodzin i personelu cywilnego. Żeby poprawić standard życia, w latach 50. rozpoczęto budowę dwóch dużych budynków koszarowo-mieszkalnych. Jako pierwszy powstał Buckner Building, nazwany na cześć generała Simona Bucknera. Ukończony w 1953 roku 6-piętrowy kolos zajmował powierzchnię 25548 metrów kwadratowych. W swoim czasie był największym budynkiem na Alasce. Budowę drugiego kolosa, noszącego nazwę Hodge Building, rozpoczęto w 1953 roku. Cztery lata później 14-piętrowy budynek został oddany do użytku. Oba bloki zostały zaprojektowane w taki sposób, by mogły zaspokajać wszystkie potrzeby mieszkających tam osób. Poza częścią koszarową i mieszkalną, wygospodarowano tam miejsce na obiekty rekreacyjne, handlowe, usługowe i punkty medyczne. Armia Stanów Zjednoczonych planowała rozbudowę bazy o kilka kolejnych budynków, jednak nigdy do tego nie doszło. Krótko po zakończeniu budowy Hodge Building wojsko uznało, że baza nie jest już potrzebna. Camp Sullivan przestał istnieć, ale nadal działał tam terminal paliwowy, mający połączenie z Anchorage. Na miejscu bazy wojskowej powstało miasto 27 marca 1964 roku obszar, na którym do niedawna znajdowała się baza wojskowa, nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 9,2 w skali Richtera. W zabudowania uderzyła 13-metrowa fala. Zginęło wówczas 13 osób, a straty wyceniono na 10 mln dolarów. Zniszczenia udało się usunąć w ciągu kilku lat. Gdy uporano się ze skutkami kataklizmu, w 1969 roku zadecydowano o utworzeniu nowego miasteczka o nazwie Whittier. Całe miasto pod jednym dachem Buckner Building był już całkowicie opuszczony i nie nadawał się do użytku. Większość mieszkańców osiedliła się w drugim molochu. W Hodge Building, przemianowanym na Begich Tower, utworzono dwu- i trzypokojowe mieszkania. Resztę lokali zaaranżowano na punkty handlowe, usługowe i obiekty użyteczności publicznej. Poza mieszkaniami, w budynku przypominającym superjednostki, które w latach 70. „wyrastały” w polskich miastach, znalazł się między innymi niewielki szpital, apteka, sklep z najpotrzebniejszymi artykułami, punkt pocztowy, posterunek policji. Z pobliską szkołą połączono go tunelem, by nawet zimą dzieci mogły docierać na lekcje w bezpiecznych, komfortowych warunkach. Zamieszkało tam ok. 200 osób, co stanowiło ponad 80 proc. populacji Whittier! Niemal całe miasteczko zmieszczono w jednym budynku i tak jest tam do dziś. Aktualnie w Begich Tower mieści się 196 mieszkań, a w całym Whittier zameldowanych jest ok. 270 mieszkańców. Dlaczego ludzie wolą mieszkać dosłownie pod jednym dachem, skoro dookoła nie brakuje ziemi? Odpowiedź jest prosta – niemal wszystkie tamtejsze tereny należą do kanadyjskich kolei, a instytucja nie zamierza ich sprzedawać. W rezultacie nie ma gdzie budować. Życie w Whittier Może się wydawać, że życie w całkowitej izolacji, w bloku, z którego rozpościera się wspaniały widok, ma w sobie coś romantycznego. Być może tak właśnie jest, ale nie sposób nie zauważyć, że chcąc mieszkać w takim miejscu, trzeba pogodzić się z licznymi utrudnieniami. Jakimi? W Whittier można zrobić tylko podstawowe zakupy, a za wszystkie dostępne tam produkty trzeba zapłacić o wiele więcej niż w Anchorage. W rezultacie większość mieszkańców woli raz na jakiś czas wyjechać po duże sprawunki. Nie jest to jednak takie łatwe. Jak wspomnieliśmy wcześniej, do miasta prowadzi tylko jedna droga. Ruch w jednokierunkowym tunelu odbywa się naprzemiennie, co 30 minut. Jakby tego było mało, jest otwarty tylko od 7:00 do 22:00. Spóźnienie jest równoznaczne z koniecznością spędzenia nocy w samochodzie, co może być nie tylko niewygodne, ale także niebezpieczne, zwłaszcza zimą. Kolejna rzecz, w Whittier w zasadzie nie ma mowy o prywatności. Stwierdzenie, że „każdy zna tam każdego”, ma wymiar absolutnie dosłowny. Mieszkańcy są dla siebie jak rodzina. Każdy wie wszystko o każdym, a wszelkie plotki rozchodzą się tam w błyskawicznym tempie. To nie sprzyja nawiązywaniu bliższych relacji, podobnie zresztą jak fakt, że w miasteczku trudno znaleźć dużo osób w tej samej grupie wiekowej. Odizolowanie miasta może okazać się dużym problemem, gdy nawiedzi je kolejny kataklizm. Aktywność sejsmiczna w tym obszarze jest spora, ale nie to jest największym problemem. Zdaniem naukowców, większym zagrożeniem są niestabilne zbocza gór, które w każdej chwili mogą osunąć się do wody i wzbudzić ogromną falę, która uderzy w miasto. Turystyka w Whittier Whittier nie jest oczywistą atrakcją turystyczną, a mimo to nie brakuje chętnych, którzy na własne oczy chcą przekonać się, jak wygląda życie w tym dziwnym miejscu. Może wydawać się, że skoro całe miasto koncentruje się w jednym bloku, brakuje miejsc noclegowych. A jednak nie. Na najwyższych piętrach budynku znajdują się apartamenty na wynajem. Zaskakująco dobrze przedstawia się też oferta gastronomiczna. W miasteczku działa osiem restauracji i kawiarni. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy psy w Ameryce udomowiono wcześniej, niż sądzono? Dowodem mają być ryby
Z analiz szczątków zwierząt z rodziny psowatych odkrytych w Ameryce wynika, że dużą część ich diety stanowiły łososie. Zdaniem badaczy to dowód na bliskie relacje człowieka z czworonogami. Być może nawet na ich udomowienie.
Spis treści: Kontakty z psowatymi wcześniej, niż sądzono Czyje to kości? Psa czy wilka? Piszczel niczym dymiący pistolet Archeolodzy dyskutują od lat, kiedy nasi przodkowie oswoili wilka i od kiedy czworonogi na stałe związały się z ludźmi. Wnioski płynące z różnorodnych analiz są rozbieżne. Na podstawie pomiarów czaszek wskazywano, że stało się to już 30 tys. lat temu. Jednak zdaniem większości badaczy miało do tego dojść zdecydowanie później, około kilkunastu tysięcy lat temu. Dzikie psowate mogły zostać udomowione niezależnie w różnych częściach świata. Teraz badacze z USA uzyskali nowe dowody na ten temat z Alaski. Kontakty z psowatymi wcześniej, niż sądzono Z artykułu opublikowanego właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” przez naukowców z Uniwersytetów w Arizonie i Alasce wynika, że do udomowienia psa na kontynentach amerykańskich mogło dojść nieco wcześniej, niż sądzono. Nie 10 tysięcy lat temu, ale dwa tysiące lat wcześniej. – Mamy teraz dowody na to, że psowate i ludzi łączyły bliskie relacje wcześniej, niż wiedzieliśmy, że tak było w obu Amerykach – powiedział główny autor badania dr François Lanoë ze Szkoły Antropologii na Uniwersytecie Arizońskim. Ekspert zwrócił uwagę na to, że wśród badaczy, którzy zajmują się tematyką pierwszego zaludnienia obu Ameryk, trwa dyskusja nad tym, czy ci migranci przeszli przez Cieśniną Beringa (łączącą Azję z Ameryką) kilkanaście tysięcy lat temu wraz z czworonogami. Czyje to kości? Psa czy wilka? W 2018 roku dr Lanoë wraz ze swoimi współpracownikami odkrył kość piszczelową dorosłego zwierzęcia z rodziny psowatych na stanowisku archeologicznym na Alasce o nazwie Swan Point. Miejsce to zlokalizowane jest ponad 110 km od Fairbanks. Naukowcy poddali ten ekofakt datowaniu radiowęglowemu. Okazało się, że zwierzę żyło około 12 tysięcy lat temu, czyli pod koniec epoki lodowcowej. W kolejnych latach archeologom udało się odkryć kolejne szczątki psowatego, które wykazują oznaki możliwego udomowienia, na pobliskim stanowisku Hollembaek Hill. Te są jednak zdecydowanie późniejsze, bo mają nieco ponad 8 tysięcy lat. Archeozoolodzy mają poważny problem z rozróżnieniem kości należących do wczesnych psów. Różnice w budowie wilków i pierwszych najlepszych przyjaciół człowieka są naprawdę niewielkie, dlatego naukowcy szukają innych dowodów. Często pośrednich. Tak też było i w tym przypadku. Piszczel niczym dymiący pistolet Eksperci postanowili wykonać analizy chemiczne obu tych kości. Wykazały znaczny udział białek łososia. Oznacza to, że te czworonogi regularnie spożywały ryby. Zdaniem badaczy, taka dieta nie była typowa dla alaskańskich psowatych w tamtym czasie. – To jest dymiący pistolet, ponieważ tak naprawdę [psowate – przyp. red.] nie polują na łososia na wolności – zauważył współautor badania Ben Potter, archeolog z University of Alaska Fairbanks. Według badaczy wówczas psowate polowały prawie wyłącznie na zwierzęta lądowe. Dlatego naukowcy uważają, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem takiego składu chemicznego kości psowatych jest ich uzależnienie od ludzi. Według tej koncepcji były one podkarmiane przez ludzi, być może resztkami albo tymi częściami ryb, które nie były spożywane przez naszych przodków. Czy są to dowody na wcześniejsze oswojenie wilka w Ameryce? Autorzy badania są ostrożni. – Behawioralnie wydają się być jak psy, ponieważ jadły łososia dostarczonego przez ludzi. Ale genetycznie nie są spokrewnione z niczym, co znamy – zastrzegł dr Lanoë. Być może potrzebne będą dalsze badania i poszukiwania pośrednich śladów. Pewnym tropem byłaby analiza kości spożywanych zwierząt z obozowisk pierwszych ludzi w Ameryce. Gdyby były obgryzione przez psowate, mógłby być to dowód na to, że rzucono je udomowionym czworonogom. Śladów po takich praktykach jakiś czas temu poszukiwali polscy badacze prof. Jarosław Wilczyński i prof. Piotr Wojtal z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN na stanowiskach na Morawach sprzed 30 tys. Tylko pojedyncze kości były obgryzione, co uznali za niedostateczny dowód na wczesne udomowienie wilka w naszej części świata. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najdłuższa droga na świecie przecina 14 krajów. Mierzy dziesiątki tysięcy kilometrów
Najdłuższa droga na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i przecina dwa kontynenty. Kierowcy, którzy rzucili wyzwanie temu kolosowi, najczęściej przyznają, że przejazd tą trasą był dla nich przygodą życia. Nic dziwnego. Wraz z pokonywanymi kilometrami zmienia się nie tylko krajobraz geograficzny, ale także kulturowy. O jakiej drodze mowa? Odpowiedź na to pytanie znajdziesz poniżej.
Spis treści: Jaka jest najdłuższa droga na świecie? Historia najdłuższej drogi na świecie Przebieg najdłuższej drogi na świecie Ile trwa podróż najdłuższą drogą na świecie? Najdłuższa droga w Polsce, DK8 (która obecnie w niektórych miejscach klasę drogi A i S), mierzy 849 km długości. Trasa rozpoczynająca swój bieg w Kudowie-Zdroju i kończąca w Raczkach przecina pięć województw. Z kolei najdłuższa droga w Europie, prowadząca z Francji do Kazachstanu trasa E40, mierzy aż 8500 km. Imponujące? Z całą pewnością, jednak należy podkreślić, że w porównaniu z najdłuższą drogą świata, krajowa „ósemka” i europejska „e-czterdziestka” są ledwie mikrusami. Jaka jest najdłuższa droga na świecie? Tytuł najdłuższej trasy na świecie dzierży Droga Panamerykańska, nazywana też Autostradą Panamerykańską. Mieszkańcy północy nazywają ją „higway”, natomiast na południu mówią o niej „carretera”. Rozpoczyna się na północy Alaski, skąd biegnie całą Ameryką Północną i Południową, aż do Ziemi Ognistej. Prowadzi przez następujące kraje: Kanada, Stany Zjednoczone (wraz z Alaską, będącą amerykańską eksklawą), Meksyk, Gwatemala, Salwador, Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Ekwador, Peru, Chile, Argentyna. Ile kilometrów mierzy najdłuższa droga na świecie? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi, a wynika to z faktu, że w praktyce nie mówimy tu o jednej trasie, a o sieci połączonych dróg z licznymi odnogami. Przebieg Drogi Panamerykańskiej nie jest jasno zdefiniowany, zwłaszcza na terenie Stanów Zjednoczonych. Najczęściej uznaje się, że najdłuższa trasa na świecie mierzy 30 tys. kilometrów. Warto jednak podkreślić, że w innym wariancie długość tej drogi jest określana na ok. 48 tys. kilometrów. Historia najdłuższej drogi na świecie Skąd pomysł na budowę takiego kolosa? Tak naprawdę pomysł połączenia krajów obu Ameryk narodził się na wiele lat przed tym, zanim Carl Benz zbudował pierwszy samochód. W 1866 roku amerykański konsul Hinton Rowan Helper odbył podróż statkiem z Buenos Aires do Nowego Jorku. Rejs nie przebiegał spokojnie, a mężczyznę niemal przez cały czas dręczyły silne nudności. To właśnie wtedy w jego głowie zrodził się plan połączenia obu Ameryk trasą kolejową. Ta wizja nigdy nie doczekała się realizacji, a najdłuższą żelazną drogą pozostała Centralna Kolej Transandyjska, którą zaprojektował Ernest Malinowski. Śmiały plan Helpera, mimo że wydawał się niemożliwy do zrealizowania, nie umarł. W 1884 roku kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił propozycję budowy międzyamerykańskiego systemu kolejowego. Pięć lat później szczegóły przedsięwzięcia omówiono na Pierwszej Konferencji panamerykańskiej, jednak do budowy nie rozpoczęto. Temat wrócił na tapet w 1901 roku, gdy na czele rządu USA stał Teodor Roosevelt. Jednak dopiero w 1923 roku, kiedy samochody zaczęły stopniowo zastępować linie kolejowe, narodziła się koncepcja budowy autostrady, nie drogi żelaznej. Pomysł został ogłoszony podczas Piątej Międzynarodowej Konferencji Państw Amerykańskich w Santiago de Chile. Dwa lata później w Buenos Aires odbyła się Panamerykańska Konferencja Autostradowa. W 1937 roku 14 państw doszło do porozumienia w sprawie budowy Drogi Panamerykańskiej. Problemy podczas budowy Gdy rząd Stanów Zjednoczonych połączył północną i południową część kraju odcinkami asfaltowymi, można było rozpocząć budowę kolejnych fragmentów. Można było się spodziewać, że tak duża inwestycja, w której partycypuje kilkanaście stron, będzie stwarzała pewne problemy. Jeden z nich do dziś nie doczekał się rozwiązania. Mowa o przesmyku Darién, łączącym Panamę i Kolumbię. Bagnisto-leśny obszar o długości 160 km stał się dla inżynierów wyzwaniem niemożliwym do pokonania. Nie chodzi wyłącznie o drenaż tak dużego obszaru. Przy zaangażowaniu odpowiednich środków, takie przedsięwzięcie byłoby możliwe do zrealizowania. Prawdziwym problemem okazała się tubylcza ludność. Na słabo zaludnionym terenie mieszkały rdzenne plemiona Kuna i Chocó. Indianie nie byli przychylni ingerencji w ich terytoria. W późniejszych latach przeciwko odwodnieniu przesmyku protestowały organizacje ekologiczne. Później Darién stał się schronieniem dla bojówek i karteli narkotykowych. W rezultacie obszar ten do dziś stanowi „dziurę” na mapie Autostrady Panamerykańskiej, którą trzeba omijać drogą morską. Przebieg najdłuższej drogi na świecie Najdłuższa droga na świecie prowadzi przez niegościnne obszary arktyczne, wzdłuż wielkich metropolii pustyń i gór i dzikie pustkowia, by finalnie dotrzeć do wysuniętego najdalej na południe miasta. Autostrada Panamerykańska rozpoczyna się Prudhoe Bay na północy Alaski. Kończy się w argentyńskim mieście Ushuaia, na Ziemi Ognistej. Odcinek z Prudhoe Bay do Dawson Creek Na Alasce najdłuższa trasa na świecie jest częścią dwóch dróg: Dalton Highway i Alaska Highway. Z Prudhoe Bay do Fairbanks wiedzie droga stanowa nazwana na cześć Jamesa Daltona. W Fairbanks najdłuższa droga na świecie staje się częścią trasy Alaska Higway, która prowadzi aż do Dawson Creek w Kanadzie. Odcinek z Dawson Creek do Monterrey Stamtąd droga biegnie do Stanów Zjednoczonych i tutaj zaczynają się „schody”. Na terenie USA przebieg trasy nie jest jasno uregulowany. Na tym odcinku istnieją przynajmniej dwa warianty Autostrady Panamerykańskiej. Pierwszy prowadzi drogą Cariboo Highway i krajową 1, z Kolumbii Brytyjskiej, przez Prince George, do Vancouver. Po przekroczeniu granicy z USA najdłuższa droga na świecie zmienia się w autostradę I-5, która przecina Seattle, Olimpię, Vancouver (w stanie Waszyngton), Portland, Salem, Eugene, Sacramento, Los Angeles i San Diego. Dalej kierowcy jadą drogą I-8 do Case Grande, I-10 do Tucson i I-19 do Nogales, gdzie znajduje się granica z Meksykiem. Dalej droga Mex 15 D prowadzi do Mazatlán, gdzie zmienia się w drogę Mex 40 do Durango. Do Monterrey prowadzi droga Mex 40 D. Drugi wariant przewiduje przejazd z Dawson Creek do Winnipeg, przez Prince George, Edmonton i Saskatoon. Drogą 75 dociera się do granicy z USA, skąd trasa I-29 prowadzi do Grand Forks. Dalej kierowcy zmierzają drogą stanową 2 do Duluth, gdzie wjeżdżają na I-35 prowadzącą do Laredo. Po drodze mijają miejscowości: Des Moines, Kansas City, Wichita, Oklahoma City, Dallas, Austin i San Antonio. Po przekroczeniu granicy, drogą Mex 85, docierają do Monterrey. Odcinek od Monterrey do Yaviza Dalej droga Mex 85 prowadzi do miasta Meksyk. Stamtąd do granicy z Gwatemalą w Chiapas wiodą drogi Mex 150 D, Mex 135 D i Mex 190. W miasteczku La Mesilla rozpoczyna się trasa Central American Highway 1, która dociera do granicy z Salwadorem i dalej do Hondurasu, Nikaragui, Kostaryki i Panamy. W mieście Yaviza kończy się północnoamerykańska część najdłuższej drogi na świecie. Dalej zaczyna się przesmyk Darién. Odcinek z Turbo do Ushuaia Trasa wznawia swój bieg w portowym mieście Turbo. Stamtąd prowadzi przez Chigorodo, Medellín, Cali i Pasto. W Ekwadorze rozpoczyna się autostrada Ecuador Highway 35, która dociera do granicy z Peru. Stamtąd jedzie się do granicy z Chile, gdzie w La Serena Autostrada Panamerykańska skręca na wschód, by dotrzeć do Argentyny. Dociera do Buenos Aires i skręca na południe, by na chwilę powrócić do Chile. Po pokonaniu okręgu Magellan wraca do Argentyny, na Ziemię Ognistą. Ile trwa podróż najdłuższą drogą na świecie? Najdłuższy lot samolotem, na trasie Pekin-Sao Paulo, trwa 25 godzin i 5 minut. Dla wielu osób wizja spędzenia niemal doby (niemal, bo samolot zalicza międzylądowanie w Madrycie, gdzie odbywa się dwugodzinna przerwa) wydaje się czymś przerażającym. To jednak nic. Śmiałkowie chcący pokonać najdłuższą drogę na świecie czas podróży muszą liczyć w tygodniach. Zakładając brak postojów i średnią prędkość na poziomie 120 km/godz., czas podróży wyniesie 250 godzin, czyli ponad 10 dni. To jednak zbyt optymistyczny scenariusz. Nawet przy śmiałym założeniu, że zmieniający się kierowcy będą spać w trakcie podróży, nie obejdzie się bez przystanków na tankowanie, posiłki i toaletę, a należy podkreślić, że na takim dystansie wymagany będzie także przynajmniej jeden serwis olejowy. Poza tym pod uwagę należy brać także lokalne ograniczenia prędkości, zmienność warunków pogodowych i jakość nawierzchni. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Strefa 51 przez kilkadziesiąt lat była tajemnicą USA. Amerykanie twierdzą, że na miejscu bada się Obcych
Strefa 51 od dziesięcioleci przyciąga badaczy UFO. To tajemnicze miejsce dobrze zna też każdy miłośnik teorii spiskowych. Ile jest prawdy w historiach o kosmitach i tajnych eksperymentach? Odkrywamy fakty i mity na temat Strefy 51.
W tym artykule: Gdzie jest Strefa 51 Strefa 51 długo była ukrywana przed światem Dlaczego Strefa 51 wzbudza kontrowersje? Strefa 51 w popkulturze Strefa 51 zyskała rozgłos i wzbudziła pierwsze kontrowersje w 1955 roku, kiedy to rząd USA wybrał ten teren jako miejsce testów dla nowo rozwijanych technologii lotniczych, m.in. tajnych samolotów zwiadowczych U-2. W kolejnych dekadach pustynny obszar cieszył się coraz większym zainteresowaniem wśród miłośników teorii spiskowych. W dobie internetów i mediów społecznościowych Strefa 51 przykuwa uwagę kolejnych pokoleń – już nie tylko Amerykanów. Kilka lat temu jeden z użytkowników Facebooka stworzył wydarzenie „Wbiegamy na Strefę 51. Wszystkich nas nie zatrzymają”. Choć internauta wytłumaczył, że akcja była tylko żartem, usłyszał o niej cały świat. Zainteresowanie wykazały 2 miliony osób. Internauci wierzyli, że im ich będzie więcej, tym większe będą mieli szanse na poznanie prawdy o bazie na pustkowiu w Nevadzie. Gdzie jest Strefa 51? Strefa 51 to jedna z najbardziej tajemniczych baz Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych. Zlokalizowana nad wyschniętym jeziorem Groom Lake, około 135 km na północ od Las Vegas, skrywa działania ściśle tajne. Dostępu do bazy strzegą uzbrojeni strażnicy oraz tablice ostrzegawcze rozmieszczone wokół jej terenu. Jedynie zdjęcia satelitarne zdradzają pewne szczegóły – można na nich dostrzec długie na około 3,7 km pasy startowe, lecz na tym kończą się możliwości podglądu dla ciekawskich. Przestrzeń powietrzna nad bazą jest zamknięta, co uniemożliwia przeloty zarówno samolotów, jak i dronów. Strefa 51 sąsiaduje z dwoma innymi terenami wojskowymi: Nevada Test Site, gdzie niegdyś testowano broń nuklearną, oraz Nevada Test and Training Range – obszarem szkoleniowym dla amerykańskich sił zbrojnych. Strefa 51 długo była ukrywana przed światem Przez wiele lat istnienie Strefy 51 pozostawało tajemnicą, znaną jedynie nielicznym. Kompleks założono w 1955 roku, w szczytowym okresie zimnej wojny między USA a Związkiem Radzieckim, jako miejsce testów zaawansowanych samolotów zwiadowczych, takich jak U-2 i SR-71 Blackbird. Część prawdy ujrzała światło dzienne dopiero w sierpniu 2013 roku, kiedy CIA oficjalnie potwierdziła istnienie tego tajemniczego obszaru wojskowego w Nevadzie. Kilka miesięcy później, w grudniu, Barack Obama został pierwszym amerykańskim prezydentem, który publicznie wspomniał o Strefie 51. To, że Strefa 51 pojawiła się w świadomości całego świata, wcale nie oznacza, że o działaniu bazy dowiedzieliśmy się więcej. Według oficjalnych informacji, a tych jest jak na lekarstwo, na zamkniętym terenie opracowuje się najnowsze technologie lotnicze. W obiekcie ma być zatrudnionych około 1500 osób. Jak dostają się do pracy na odludziu? Część z nich przylatuje czarterowymi samolotami z Las Vegas. Annie Jacobsen, znawczyni historii Strefy 51, powiedziała w wywiadzie dla BBC, że ośrodek dysponuje najbardziej zaawansowanymi technologiami szpiegowskimi na świecie. Możliwości Amerykanów ewoluowały od samolotów U-2 w latach 50. ubiegłego wieku do dronów. Tajemnicza aura otaczająca Strefę 51 stała się pożywką dla miłośników teorii spiskowych. Najpopularniejsze dotyczą kosmitów. To akurat nie jest wielkim zaskoczeniem, biorąc pod uwagę, że większość Amerykanów wierzy w istnienie Obcych. I tak niektórzy twierdzą na przykład, że na terenie bazy wojskowej ukryto statek kosmiczny (razem z załogą), który miał rozbić się w 1947 r. w Roswell w Nowym Meksyku. Nie brakuje też osób, które twierdzą, że widziały tajemnicze latające obiekty w pobliżu Strefy 51. Swoją drogą, w Polsce również nie brakuje miejsc, które rzekomo mieli odwiedzać Obcy. Na pamiątkę jednej z takich wizyt, w Emilcinie w woj. lubelskim stoi nawet osobliwy pomnik. Dlaczego Strefa 51 wzbudza kontrowersje? W 1989 r. głośnym echem odbiło się wyznanie Roberta Lazara. Mężczyzna twierdził, że pracował w Strefie 51 i widział fotografie kosmitów. Jego zdaniem rząd USA miał prowadzić na miejscu badania nad obcymi i ich technologiami. Jacobsen tłumaczy, że doniesienia o kosmitach w Strefie 51 mogły być celowo wykorzystywane jako przykrywka dla szpiegowskich działań. Kiedy w latach 50. Amerykanie po raz pierwszy zobaczyli samoloty zwiadowcze U-2, również uznali je za statki kosmiczne. Teorie o Obcych na pewno pomogły lokalnej turystyce. W sklepikach przy trasie Nevada State Route 375 można kupić gadżety z wizerunkiem kosmitów. Strefa 51 w popkulturze Spowita tajemnicą baza jest regularnie przedstawiana w filmach, serialach, książkach i grach wideo. To jeszcze bardziej podsyca teorie o zatajonych przez rząd USA kontaktach z Obcymi. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest film „Dzień Niepodległości”, w którym Strefa 51 jest miejscem przechowywania rozbitego statku Obcych. Motyw ten zyskał szerokie uznanie i umocnił skojarzenia ze Strefą 51 jako kryjówką kosmicznych tajemnic. W podobny sposób w serialu „Z Archiwum X” Strefa 51 została ukazana jako miejsce, gdzie agenci FBI badają ślady obcych oraz rządowych spisków. Innym przykładem obecności tajemniczej strefy w popkulturze jest gra „Area 51” z 2005 roku. Gracze eksplorują w niej bazę wojskową pełną mutantów i sekretnych laboratoriów. Strefa 51 jako zjawisko w popkulturze symbolizuje ciekawość względem nieznanego. To także synonim ukrytych przez władzę tajemnic, które często przybierają formę teorii spiskowych. Źródło: BBC Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Nowy Orlean – przewodnik turystyczny po mieście jazzowych tradycji
Nowy Orlean to niezwykłe miasto, w którym spotykają się różnorodne tradycje i smaki. Odkryj Dzielnicę Francuską, posmakuj lokalnych potraw, takich jak gumbo i po-boy, oraz dowiedz się, jak spędzić czas w tej muzycznej stolicy świata.
Spis treści: Dlaczego warto odwiedzić Nowy Orlean? Najważniejsze atrakcje turystyczne Kuchnia Nowego Orleanu – czego musisz spróbować? Festiwale i karnawał Mardi Gras Praktyczne porady dla turystów Dlaczego warto odwiedzić Nowy Orlean? Nowy Orlean, położony nad rzeką Missisipi, to tygiel kulturowy, który łączy w sobie wpływy francuskie, hiszpańskie, kreolskie oraz afrykańskie. Jego burzliwa historia sięga XVIII wieku, gdy miasto zostało założone przez francuskich osadników jako La Nouvelle-Orléans. Następnie przeszło w ręce Hiszpanów, aby później zostać odzyskane przez Francję. Ostatecznie zostało sprzedane Stanom Zjednoczonym przez Napoleona w 1803 roku w ramach tzw. zakupu Luizjany. Miasto zachowało wiele z tej wielokulturowości, co jest widoczne zarówno w architekturze, jak i w kuchni oraz muzyce, która odgrywa tu kluczową rolę. To tutaj narodził się jazz, a ulice wypełnia dźwięk trąbek, saksofonów i bębnów – nieodłącznych elementów tradycyjnych parad i festiwali. Najważniejsze atrakcje turystyczne Dzielnica Francuska – serce miasta Dzielnica Francuska (French Quarter), najstarsza część Nowego Orleanu, to miejsce, w którym przeszłość miasta żyje na każdym kroku. Ulice otoczone są historycznymi budynkami z charakterystycznymi balkonami z kutego żelaza, które powstały dzięki odbudowie miasta po dwóch wielkich pożarach w XVIII wieku. To Hiszpanie, którzy wówczas kontrolowali Nowy Orlean, odbudowali dzielnicę, wprowadzając nowe rozwiązania architektoniczne, które przetrwały do dziś​. Spacerując ulicą Bourbon Street, można zanurzyć się w tętniący życiem świat barów, restauracji i klubów jazzowych. W przeciwieństwie do innych amerykańskich miast, w Nowym Orleanie można legalnie pić alkohol na ulicach, co tylko potęguje atmosferę niekończącej się zabawy. W Dzielnicy Francuskiej warto odwiedzić legendarną Café du Monde, gdzie serwowane są beignets – puszyste pączki obficie posypane cukrem pudrem. Najlepiej smakują popijane kawą z dodatkiem cykorii. Ta tradycja sięga czasów wojny secesyjnej​. Treme – kolebka jazzu Treme, jedna z najstarszych afroamerykańskich dzielnic w USA, to miejsce narodzin jazzu. To tutaj niewolnicy z Afryki Zachodniej gromadzili się w Congo Square, aby śpiewać, grać na bębnach i tańczyć. Dziś, spacerując uliczkami tej dzielnicy, można poczuć atmosferę dawnych lat. Np. odwiedzić Muzeum Backstreet Cultural, które poświęcone jest afroamerykańskim tradycjom Nowego Orleanu, takim jak jazzowe pogrzeby. Te niezwykłe ceremonie są jednocześnie hołdem dla zmarłych i prawdziwym świętem życia, podczas których procesje z orkiestrą dętą na czele przechodzą przez ulice miasta​. Kuchnia Nowego Orleanu – czego musisz spróbować? Nowy Orlean to miasto, w którym kuchnia odgrywa szczególną rolę, będąc odzwierciedleniem różnorodnych wpływów kulturowych. Dwa główne nurty kulinarne miasta – kuchnia kreolska i cajuńska – wyrastają z historii francuskich i hiszpańskich osadników oraz afrykańskich niewolników. Gumbo i jambalaya – tradycyjne dania Gumbo to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dań Nowego Orleanu. To gęsta potrawa, której podstawą jest zasmażka z tłuszczu i mąki oraz „święta trójca” warzyw: cebula, seler i papryka. W wersji kreolskiej gumbo przygotowywane jest z owocami morza, takimi jak krewetki i kraby. Natomiast wersja cajuńska zawiera więcej mięsa, np. kiełbasę andouille czy kurczaka. Jambalaya, przypominająca hiszpańską paellę, to danie z ryżu, które może zawierać różne rodzaje mięsa i warzyw, w zależności od przepisu​. Kanapka po-boy – ikona Nowego Orleanu Po-boy to kanapka o unikatowym charakterze, serwowana na bagietce, z wołowiną duszoną w sosie własnym lub z owocami morza, takimi jak smażone krewetki. Nazwa po-boy pochodzi od określenia "poor boy" (biedny chłopiec). Związana jest z historią strajku w latach 20. XX wieku, kiedy bracia Martin rozdawali te kanapki strajkującym pracownikom tramwajów​. Festiwale i karnawał Mardi Gras Karnawał Mardi Gras to największe święto Nowego Orleanu, znane na całym świecie. Rozpoczyna się w święto Trzech Króli i trwa aż do Tłustego Wtorku, poprzedzającego Środę Popielcową. Ulicami miasta przechodzą kolorowe parady organizowane przez kluby karnawałowe, zwane „krewe”. Uczestnicy parady noszą wymyślne stroje, a z platform rzucają w tłum koraliki w trzech symbolicznych kolorach: fioletowym (sprawiedliwość), zielonym (wiara) i złotym (władza). Najbardziej znana trasa parady prowadzi przez Canal Street i St. Charles Avenue, docierając do Centralnej Dzielnicy Biznesowej​. Praktyczne porady dla turystów Transport i zakwaterowanie Nowy Orlean to miasto, które najlepiej zwiedzać pieszo, zwłaszcza Dzielnicę Francuską. W dalsze rejony, takie jak Garden District, warto skorzystać z zabytkowego tramwaju St. Charles, który kursuje nieprzerwanie od 1835 roku. Bilety na tramwaj są tanie, a przejazd nim to prawdziwa podróż w czasie​. Gdzie zjeść i co kupić? Jeśli chcesz spróbować autentycznej kuchni Nowego Orleanu, warto wybrać się do restauracji takich jak Galatoire's przy Bourbon Street, gdzie serwowane są tradycyjne kreolskie potrawy, czy Gumbo Shop, znanej z doskonałej jambalayi. Na pamiątkę warto zabrać ze sobą lokalne przyprawy cajun, które są esencją kuchni Luizjany​. Nowy Orlean to miasto pełne kontrastów, w którym historia, kultura i kuchnia łączą się w jedno. To miejsce, w którym można odkryć korzenie jazzu, smakować wyjątkowych potraw i doświadczyć autentycznych tradycji karnawałowych. Jeśli szukasz miasta o niepowtarzalnym klimacie, Nowy Orlean powinien być na szczycie Twojej listy podróżniczych marzeń.
Thomas Jefferson to piewca wolności. Portret tego prezydenta USA wyryto w skale
Chociaż walczył o wolność niewolników, Thomas Jefferson był też jednym z największych właścicieli niewolników w amerykańskich koloniach. Był też raczej cichym i wycofanym człowiekiem, który niewspółmiernie lepiej posługiwał się słowem pisanym niż mówionym. Stał się jednym z ojców-założycieli Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Jego podobizna widnieje na monumencie – Górze Rushmore.
Spis treści: Thomas Jefferson – życie prywatne Polityk i erudyta Jefferson Republikanin Podwojenie obszaru Stanów Zjednoczonych Śmierć i upamiętnienie Jeffersona Thomas Jefferson urodził się 13 kwietnia 1743 roku w hrabstwie Albemarle w Wirginii. Po ojcu – Peterze Jeffersonie – odziedziczył plantację tytoniu i około 5000 akrów ziemi. Po matce, Jane Randolph, wysoką pozycję społeczną. Ukończył Uniwersytet Williama i Mary w wieku 18 lat, zaledwie dwa lata po wstąpieniu w jego progi. Był architektem. Zaprojektował własną posiadłość Monticello, Rotundę na Uniwersytecie Wirginii, a także wiele innych znaczących budynków. Jego wpływowy styl stał się znany jako „architektura Jeffersona”. Monticello i Rotunda zostały nawet wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Thomas Jefferson – życie prywatne Thomas Jefferson był prawdziwym człowiekiem renesansu. Mówił płynnie w sześciu językach, w tym po angielsku, francusku, grecku, włosku, łacinie i hiszpańsku. Miał niezwykłą lekkość operowania słowem pisanym, czego dowodem jest m.in. ponad 19 tys. listów, jakie po nim pozostały. Był też sprawnym wynalazcą i cenionym nauczycielem. W 1772 roku poślubił zamożną wdowę Marthę Wayles Skelton. Para doczekała się sześciorga dzieci, choć niestety tylko dwie córki dożyły dorosłości. Mimo to państwo Jefferson doczekali się dwanaściorga wnuków, z których kilkoro mieszkało z nimi w Monticello. Jefferson uwielbiał bawić się z wnuczętami, uczył je m.in. gry w szachy. Po śmierci żony rozpoczął związek z Sally Hemings, jedną ze swoich niewolnic. Po jego śmierci córka Jeffersona pozwoliła Hemings żyć jako wolnej kobiecie w Charlottesville, aż do jej śmierci w 1835 roku. Testy DNA przeprowadzone w 2000 roku wykazały istnienie rodzinnego genu wspólnego dla ich potomków. Polityk i erudyta Thomas Jefferson był niezbyt urodziwy, piegowaty i płowowłosy, raczej wysoki i nieporadny. Za to wyjątkowo inteligentny i po mistrzowsku władający słowem pisanym. Tak charakteryzują trzeciego prezydenta USA jemu współcześni. W politykę wnosił raczej swoje pióro niż głos. W wieku 33 lat Thomas Jefferson był jednym z najmłodszych delegatów na Drugi Kongres Kontynentalny w Filadelfii. Miał tam okazję poznać się z Johnem Adamsem, liderem Kongresu. Dzięki tej rodzącej się przyjaźni Jefferson został powołany do Komitetu Pięciu, którego zadaniem było opracowanie Deklaracji Niepodległości. W ciągu następnych 17 dni stworzył pierwszy szkic tego wyjątkowego dokumentu. Jefferson jest uważany za głównego autora dokumentu, ponieważ komitet pozostawił nienaruszone ponad 75 procent jego oryginalnego projektu. Wielu uważało, że John Adams będzie głównym autorem Deklaracji Niepodległości, ale przekonał on komitet do wybrania Jeffersona. Preambuła jest uważana za jedną z najtrwalszych deklaracji praw człowieka. Wyrażenie „wszyscy ludzie są stworzeni równymi” jest uważane za jedno z najbardziej znanych wyrażeń w języku angielskim. W kolejnych latach pracował nad urzeczywistnieniem jej słów w Wirginii. Przede wszystkim napisał ustawę ustanawiającą wolność religijną. Uchwalono ją w 1786 roku. Jefferson Republikanin Jednak zanim do tego doszło, Jefferson zastąpił Benjamina Franklina na stanowisku ministra we Francji w 1785 roku. Jego sympatia dla rewolucji francuskiej doprowadziła go do konfliktu z innym z ojców założycieli – Aleksandrem Hamiltonem. Wynikiem tego było powstawanie dwóch odrębnych partii. Pojawili się Federaliści i Demokratyczni-Republikanie. Jefferson stopniowo przejmował przywództwo Republikanów, którzy sympatyzowali z rewolucją we Francji. Atakując politykę federalistów, sprzeciwiał się silnemu scentralizowanemu rządowi i bronił praw stanów. Niechętnie zgodził się na wysunięcie swojej kandydatury na prezydenta w 1796 roku. Miał znaczne poparcie, ale z powodu wady konstytucji został zastępcą prezydenta Adamsa, a nie prezydentem. W 1800 r. ta sama wada spowodowała poważniejszy problem. Republikańscy elektorzy, próbując wybrać zarówno prezydenta, jak i wiceprezydenta z własnej partii, oddali remisowy głos między Jeffersonem a Aaronem Burrem. Izba Reprezentantów rozstrzygnęła remis na korzyść Jeffersona. Podwojenie obszaru Stanów Zjednoczonych Kiedy Jefferson objął prezydenturę, kryzys we Francji już minął. Ograniczył wydatki na armię i marynarkę wojenną, zmniejszył budżet, wyeliminował podatek od whisky, tak niepopularny na Zachodzie. Jednocześnie zmniejszył dług narodowy o jedną trzecią. Wysłał również eskadrę morską do walki z piratami, którzy nękali amerykański handel na Morzu Śródziemnym. Na początku swojej prezydentury Jefferson był w stanie dokonać jednego z największych przejęć w swojej karierze politycznej, czyli kupna Luizjany od Napoleona. Zakup ten ponad dwukrotnie zwiększył rozmiar Stanów Zjednoczonych. Obszar o powierzchni 529 mln akrów był jednym z najbardziej żyznych w Ameryce i wyeliminował zależność narodu od innych krajów w zakresie żywności. Jefferson nie wierzył, że konstytucja daje mu uprawnienia do nabycia ziemi za 15 milionów dolarów, ale zgodził się z Kongresem na dokonanie zakupu. Wyznaczył Meriwethera Lewisa i Williama Clarka do poprowadzenia ekspedycji znanej jako Korpus Odkrywców w celu zbadania nowo nabytego terytorium. Pomogła im w tym nastoletnia Sacagawea, indiańska przewodniczka i tłumaczka którą obaj mężczyźni uznali za niezastąpioną. Śmierć i upamiętnienie Jeffersona Podczas drugiej kadencji Jefferson był coraz bardziej zajęty powstrzymywaniem narodu przed zaangażowaniem się w wojny napoleońskie, choć zarówno Anglia, jak i Francja ingerowały w neutralne prawa amerykańskich statków handlowych. Próbowane przez Jeffersona rozwiązanie, embargo na amerykańską żeglugę, działało źle i było niepopularne. Thomas Jefferson zmarł 4 lipca 1826 roku. Na jego grobie znajduje się epitafium z trzema działaniami, z których był najbardziej dumny. Są to jego autorstwo Deklaracji Niepodległości, Statutu Wirginii, który gwarantował wolność religijną oraz założenie Uniwersytetu Wirginii w 1819 roku. Nie ma tam natomiast wzmianki o tym, że był prezydentem. Jego wizerunek został uwieczniony m.in. na Mount Rushmore. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wikingowie sprowadzali do Europy ten cenny surowiec aż z Ameryki. Zaskakujące wyniki badań DNA
Ciosy morsów były cenionym surowcem w średniowiecznej Europie, podobnie jak kość słoniowa. Do tej pory sądzono, że wikingowie zdobywali je zapuszczając się co najwyżej od Islandii. Nowe badania dowodzą, że w tym celu docierano aż do Ameryki Północnej.
Spis treści: DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Skąd pochodziły kły morsów? Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Międzynarodowy zespół badaczy kierowany przez Uniwersytet Lund w Szwecji odtworzył szlaki handlowe wikingów związane z pozyskiwaniem kłów morsów. Do tej pory sądzono, że w tym celu nie zapuszczali się zbyt daleko. Mieli zabijać morsy w rejonie Skandynawii lub Islandii. Nowe badania przeczą temu przekonaniu. Opublikowano je na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Badania DNA są coraz częściej wykorzystywane przez badaczy przeszłości. Umożliwiają na przykład poznanie dawnych migracji czy stopnia pokrewieństwa osób pochowanych na starożytnych cmentarzyskach. Próbki pobierane są z kości lub zębów zmarłych. Okazuje się, że analizę genomu można wykorzystać też w inny sposób. W średniowiecznej Europie było ogromne zapotrzebowanie na elitarne produkty, w tym takie wykonane z kłów morsów. Wikingowie odgrywali istotną rolę w handlu tym surowcem, co doprowadziło do ekspansji nordyckiej na północny Ocean Atlantycki do Islandii. O tym, że dotarli w tym celu aż do Grenlandii położonej na kontynencie amerykańskim, kanadyjskiej strefy arktycznej i obszaru między Grenlandią a Kanadą w północnej części Zatoki Baffina, świadczą właśnie analizy DNA tego surowca. – To, co naprawdę nas zaskoczyło, to fakt, że znaczna część kłów morsa eksportowanych do Europy pochodziła z bardzo odległych terenów łowieckich położonych głęboko w Arktyce. Wcześniej zawsze zakładano, że ludy nordyckie po prostu polowały na morsy w pobliżu swoich głównych osad w południowo-zachodniej Grenlandii – mówi archeolog prof. Peter Jordan z Uniwersytetu w Lund, który jest jednym z autorów publikacji. Skąd pochodziły kły morsów? Badacze wyodrębnili kopalne DNA z próbek genomu morsów pozyskanych z wielu lokalizacji w Arktyce Północnoatlantyckiej. – Dzięki tym informacjom mogliśmy następnie dopasować profile genetyczne artefaktów morsów, którymi handlowały ludy nordyckie z Grenlandii do Europy, do bardzo konkretnych arktycznych terenów łowieckich – wyjaśnia dr Morten Tange Olsen z Globe Institute w Kopenhadze. Próbki po porównania pobrano z licznych muzeów w Europie. Do importu ciosów z dalekiej Arktyki dochodziło kilka wieków przed „odkryciem” Ameryki Północnej przez Krzysztofa Kolumba. Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Naukowcy lubią uzyskać potwierdzenie swoich teorii również z innych źródeł. Archeologów zastanawiało to, jakimi łodziami dysponowały ludy nordyckie tysiąc lat temu. Oraz czy wyprawy po kły morsów do dalekiej Arktyki były faktycznie możliwe. Członek zespołu badawczego Greer Jarrett szukał poszukał odpowiedzi na to pytanie w wyjątkowy sposób. Zrekonstruował prawdopodobne trasy żeglugowe i odbył eksperymentalne rejsy tradycyjnymi norweskimi łodziami. – Łowcy morsów prawdopodobnie opuścili nordyckie osady, gdy tylko cofał się lód morski. Ci, którzy zmierzali na daleką północ, mieli bardzo wąskie sezonowe okno, w którym mogli podróżować w górę wybrzeża, polować na morsy, przetwarzać i przechowywać skóry i ciosy na pokładzie swoich statków i wracać do domu, zanim morza ponownie zamarzną – mówi Greer Jarrett, doktorant na Uniwersytecie w Lund. Co mogli napotkać wikingowie w czasie dalekich wojaży? Te odległe tereny łowieckie Wysokiej Arktyki nie były pustą polarną pustynią. Były zamieszkane przez różne rdzenne ludy, które też polowały na morsy. Być może więc europejscy podróżnicy wchodzili z nimi w interakcje i drogą wymiany pozyskiwali cenny surowiec. Musiały być to ciekawe spotkania, bo ludzie ci wyraźnie różnili się od siebie. Goście z Grenlandii mieli europejskie rysy twarzy, byli prawdopodobnie brodaci, ubrani w wełniane ubrania i pływali statkami zbudowanymi z desek. Na morsy polowali w miejscach wylęgania pomocą lanc z żelaznymi zadziorami. Z kolei lokalni mieszkańcy, Inuici z Thule używali wyrafinowanych harpunów, które umożliwiały im polowanie na morsy na otwartych wodach. Nosili ciepłe i izolowane futrzane ubrania i mieli bardziej azjatyckie rysy twarzy. Źródło: Science Advances. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Theodore Roosevelt budował potęgę USA. Między innymi dzięki doktrynie grubego kija
Fakt, że znalazł się wśród czterech prezydentów, których podobizny zostały wykute w masywie Rushmore w Dakocie Południowej, świadczy o popularności jego zasługach dla kraju. Theodore Roosevelt jest uważany za jednego z twórców amerykańskiej potęgi w XX w.
Spis treści: Theodore Roosevelt – osiągnięcia w polityce wewnętrznej Gruby kij w polityce zagranicznej Życie prywatne Aktywność po prezydenturze Od dzieciństwa Theodore Roosevelt był słabego zdrowia. Ataki astmy uniemożliwiały mu uczestnictwo w lekcjach, więc do szkoły nie chodził. Na szczęście przyszedł na świat (27 X 1858 r.) w zamożnej rodzinie kupieckiej, więc nauczanie odbywało się w domu. Dzięki temu mógł wstąpić na studia na uniwersytecie Harvarda. Studiował też prawo na Columbii. Polityką Theodore Roosevelt zajął się wcześnie, bo tuż po ukończeniu edukacji wyższej. Działał w ramach partii republikańskiej. Zaczynał od członkostwa w legislaturze stanu Nowy Jork. Rywalizował też o urząd burmistrza Nowego Jorku, ale przegrał. W latach 1899–1901 był gubernatorem stanu Nowy Jork. Po zatonięciu w porcie w Hawanie amerykańskiego pancernika USS Maine Theodore Roosevelt agitował za wypowiedzeniem Hiszpanii wojny. Gdy w 1898 r. ta w końcu wybuchła, sam poszedł do wojska, dosługując się stopnia pułkownika. Dzięki dużej popularności zaczął się liczyć w krajowej polityce. 4 III 1901 r. wybory prezydenckie wygrał William McKinley, a jego wiceprezydentem był właśnie Roosevelt. Gdy McKinley został postrzelony przez zamachowca i zmarł, Roosevelta zaprzysiężono jako kolejnego, 26. już prezydenta Stanów Zjednoczonych. O ile pierwszą kadencję dostał dzięki konstytucyjnemu automatowi, to drugą zyskał w wyborach. Theodore Roosevelt – osiągnięcia w polityce wewnętrznej Okres rządów Roosevelta to czas napięć społecznych, strajków, organizowania się ruchu robotniczego oraz rosnących w siłę przemysłowych monopoli. Prezydent angażował się w łagodzenie sporów między pracownikami i właścicielami środków produkcji, obawiając się społecznych wystąpień i radykalizacji nastrojów. Opowiadał się za uznaniem i przestrzeganiem praw pracowniczych, wprowadzeniem ubezpieczeń społecznych i organizacją związków zawodowych. Konsekwentnie dążył do wzmocnienia roli władzy wykonawczej, by wytrzymała presję ze strony brutalnie walczących o swoje interesy wielkich firm. Występował przeciwko praktykom monopolistycznym. Jednym ze sztandarowych przykładów tej polityki było doprowadzenie do rozwiązania Northern Security Company, firmy należącej do znanego finansisty JP Morgana. To przedsiębiorstwo powstałe drogą wykupu i połączenia trzech mniejszych przewoźników uzyskało monopol na przewozy kolejowe na północnym zachodzie USA. Roosevelt powołał też Departament Handlu i Pracy, który miał wdrażać politykę przemysłową państwa. Jego część stanowiło Biuro Korporacji mające przeciwdziałać ekscesom wielkich firm. Wielki biznes potrafił się jednak odwinąć. JP Morgan w 1907 r. doprowadził do wybuchu w kraju paniki finansowej. Zademonstrował w ten sposób swoją siłę mogącą bardzo zaszkodzić władzy politycznej. Panikę JP Morgan potem pomógł stłumić, ale władza państwowa zrozumiała już, jak bardzo trzeba się z nim liczyć. Roosevelt ma też zasługi na polu ochrony przyrody. Stworzył bowiem Służbę Leśną i przyczynił się do ustanowienia licznych obszarów chronionych. Nawiasem mówiąc, prezydent był wielbicielem zwierząt i liczne pupile trzymał w czasie swego urzędowania w Białym Domu. Gruby kij w polityce zagranicznej „Przemawiaj łagodnie i noś ze sobą gruby kij”. Takich słów użył Roosevelt, wygłaszając prezydenckie orędzie w grudniu 1904 r. Było to rozwinięcie czy też uzupełnienie słynnej doktryny Monroe’a, w myśl której USA nie interweniują w Europie i nie pozwolą na interwencją państw europejskich w obu Amerykach. Roosevelt ogłosił w ten sposób, że Stany Zjednoczone mają prawo do i akcji zbrojnych i swoistego dyscyplinowania innych państw amerykańskich. A żeby móc tę neokolonialną doktrynę skutecznie stosować i rozszerzać wpływy Ameryki, potrzebna była marynarka wojenna. Rozumiejący to prezydent doprowadził do jej szybkiego rozwoju i potężnego wzmocnienia. Efektowną demonstracją możliwości militarnego, a co za tym idzie także politycznego działania na całym globie był rejs Wielkiej Białej Floty. Od grudnia 1907 r. do lutego roku 1909 r. cztery amerykańskie pancerniki oraz liczne jednostki towarzyszące, w sumie 16 okrętów i kilkanaście tysięcy marynarzy, opłynęło świat dookoła. Praktycznym efektem takiej polityki były militarne interwencje i okupacje Haiti, Dominikany czy Nikaragui. Istotnym wzmocnieniem globalnej pozycji USA było również przystąpienie do przekopu Kanału Panamskiego. Aby to osiągnąć, Amerykanie mocno przyczynili się do secesji Panamy od Kolumbii, uzależniając ją od siebie. Układ z oderwaną już Panamą gwarantował USA w zamian za 10 mln dol. opłaty dzierżawnej swobodne zarządzanie strefą kanału. Kanał ostatecznie ukończono i otwarto w 1914 r. W 1905 r. Theodore Roosevelt mediował w czasie wojny rosyjsko-japońskiej, organizując konferencję pokojową w Portsmouth. Zawarcie przez walczące strony porozumienia uznano za wielki sukces. Roosevelt został za to uhonorowany Nagrodą Nobla. Życie prywatne Theodore Roosevelt żonaty był dwukrotnie. Jego pierwszą żoną została poznana w czasie studiów Alice Hathaway Lee. Poślubił ją w roku 1880, a 14 lutego 1884 r., tuż po narodzinach ich córki, zmarła. Notabene, w tym samym dniu zmarła także matka Roosevelta. Przybity tym przyszły prezydent na dwa lata wycofał się z działalności publicznej. Wyjechał na prowincję, gdzie radził sobie z tym ciosem od losu, pracując fizycznie. W 1886 r. stanął na ślubnym kobiercu ponownie, poślubiając Edith Kermit Carow. Doczekał się z nią piątki dzieci. Aktywność po prezydenturze Po dwóch kadencjach Theodore Roosevelt przeszedł w stan spoczynku. W 1908 r. prezydentem został poparty przez niego William Taft. Roosevelt oddał się polowaniu i podróżom. Odwiedził m.in. Afrykę. W roku 1912 znów postanowił zawalczyć o prezydenturę. Nie uzyskał jednak nominacji partii republikańskiej, wystartował więc jako kandydat nowej Partii Postępowej. W czasie prowadzenia kampanii w Milwaukee został postrzelony przez zamachowca. Mimo poważnej rany klatki piersiowej doszedł do siebie. Wskutek podziału w elektoracie republikanów ani Roosevelt, ani jego konkurent Taft, bijący się o swoją drugą kadencję, nie wywalczyli prezydentury. Wybory wygrał reprezentujący partię demokratyczną Woodrow Wilson. Theodore Roosevelt zmarł 6 I 1919 r. w Oyster Bay w Nowym Jorku.
Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
Rodzice dziecka złożonego w ofierze w Paquimé w dzisiejszym Meksyku byli ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Kim był zmarły i jaki był cel tego rytuału?
W tym artykule: Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne Archeolodzy przeanalizowali DNA unikatowego pochówku dziecka z okresu prekolumbijskiego na meksykańskim stanowisku archeologicznym Paquimé. Miejsce to było politycznym i rytualnym centrum prekolumbijskiej kultury Mogollon w XIII i XIV wieku naszej ery. Archeolodzy poznali całkiem dobrze jego rozplanowanie, ale jest mnóstwo zagadek. Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Naukowcy co prawda rozpoznali budowle na tym stanowisku. Jednak stosunkowo niewiele wiadomo na temat składu genetycznego i organizacji społecznej populacji tego miejsca. – Archeolodzy badali Paquimé przez dziesięciolecia. Dowiedzieli się wiele o jego powstaniu i upadku, ludziach, którzy tam mieszkali, ich praktykach rytualnych i nie tylko – stwierdza dr Jakob Sedig z Chronicle Heritage i Uniwersytetu Harvarda w USA, główny autor badań genetycznych, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Przyznał, że pozostaje wiele pytań. Zwłaszcza dotyczących hierarchii społecznej tego miejsca i tego, w jaki sposób mieszkańcy Paquimé byli biologicznie spokrewnieni ze sobą i swoimi sąsiadami. Dlatego zastosowano badania genetyczne. Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Dr Sedig i eksperci z kilku amerykańskich i meksykańskich instytucji przeprowadzili analizę DNA unikatowego pochówku dziecka z Paquimé, które żyło między 1200 a 1450 rokiem. Pochowano je w „Domu Studni”. To budynek uważany za centrum ceremonialne ze względu na znajdujące się w nim przedmioty rytualne i jego związek ze świętą podziemną studnią. Pochówek różnił się od innych ofiar na tym stanowisku. Znajdował się w ważnym rytualnie budynku obok cennych dóbr grobowych. Takie elementy sugerują, że dziecko pochodziło z rodziny lokalnej elity. Teraz naukowcy wykonali analizy jego szczątków. Wynika z nich, że miało bardzo blisko spokrewnionych ze sobą rodziców. – Ten osobnik ma jedną z najwyższych wartości homozygotyczności spośród wszystkich znanych nam starożytnych osobników na półkuli zachodniej. Oznacza to, że dziecko miało rodziców, którzy byli bliżej spokrewnieni niż pierwsi kuzyni – podkreśla dr Jakob Sedig. Krzyżowanie się bliskiej rodziny w większości kultur współczesnych i starożytnych jest tabu. Inaczej było jednak w przypadku elit państwowych na całym globie. Rodzeństwo miało wspólne dzieci na przykład wśród elit faraońskich w Egipcie. Eksperci analizujący już wcześniej ten meksykański pochówek uważają, że dziecko złożono w ofierze. Oznacza to, że elity w Paquimé uważały poświęcenie dziecka dwóch blisko spokrewnionych osób w ich rodzie za szczególnie ważne w ramach systemu wierzeń. – Wyniki te zapewniają unikatowy wgląd w hierarchię społeczną i praktyki społeczno-religijne w Paquimé. Następnym krokiem w tych badaniach jest kontynuowanie analizy starożytnego DNA osób z Paquimé oraz północnego i zachodniego Meksyku. To ma pomóc nam zrozumieć, w jaki sposób różne grupy przemieszczały się i mieszały w czasie – podkreśla dr Sedig. Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksplor... Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne – Paquime od zawsze zachwyca badaczy i miłośników starożytności. To stanowisko archeologiczne przyciągnęło uwagę członków ekspedycji Francisco de Ibarry, czyli pierwszych Europejczyków, którzy ujrzeli te ruiny położone na pustyni Chihuahua – komentuje dla National Geographic Polska Adam Budziszewski, bioarcheolog i doktorant na Uniwersytecie Warszawskim. Jest ekspertem w zakresie obrządku pogrzebowego prekolumbijskiego Meksyku. W jego ocenie w rejonie północnego Meksyku trudno znaleźć równie majestatyczne i złożone architektonicznie stanowisko archeologiczne. Dla badaczy to miejsce jest dość zagadkowe, bo przedstawiciele kultury, którzy wznieśli Paquime mają wiele wspólnego z ludami Mezoameryki. Wznoszono na przykład podobne budowle oraz składano ofiary z ludzi. Kiedyś sugerowano, że miejsce to było emporium handlowym Tolteków z Mezoameryki, ale ta koncepcja legła w gruzach. – Najnowsze badania pod kierownictwem Jakoba Sediga pozwalają także lepiej zrozumieć praktykę składania ofiar z ludzi w tym ośrodku – zaznacza Budziszewski. Według niego ten pochówek jest wyjątkowy z kilku powodów. Po pierwsze, jest to jedyny grób w Paquime złożony pod słupem konstrukcyjnym. – Jest także jedynym przypadkiem kontekstu związanego ze składaniem ofiar z ludzi, w którym złożono szczątki tylko jednego osobnika. W związku z tym należy najprawdopodobniej interpretować ten przypadek jako ofiarę zakładzinową – uważa ekspert z UW. Według Budziszewskiego publikacja w „Antiquity” rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. – Zwłaszcza że północny Meksyk wciąż pozostaje słabo zbadany archeologicznie – zauważa. Źródła: Antiquity, National Geographic Polska. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co skrywają wody Zatoki Meksykańskiej? Archeolodzy podwodni na tropie zagadek
W epoce lodowcowej część obecnej Zatoki Meksykańskiej była lądem. Poziom wody podniósł się jednak znacząco. Teraz archeolodzy podwodni próbują się dowiedzieć, jakie zagadki skrywają morskie otchłanie.
W tym artykule: Archeolodzy podwodni w dziewiczych woda Zatoki Meksykańskiej Niegdyś suchy ląd – dziś otchłanie morskie Dziedzictwo sprzed wielu tysięcy lat. Co skrywa Zatoka Meksykańska? Archeologia to nie tylko stanowiska archeologiczne wśród piasków Egiptu czy pól uprawnych w Europie, bo tam jest ich najwięcej. Badacze najdalszej historii człowieka zapuszczają się też pod wodę. Archeolodzy podwodni prowadzą wykopaliska w jeziorach, rzekach, ale też w oceanach i zatokach morskich. Stosują specjalistyczny sprzęt, który umożliwia im precyzyjne wykopaliska. Tak też jest w przypadku nowego projektu w Zatoce Meksykańskiej. Archeolodzy podwodni w dziewiczych woda Zatoki Meksykańskiej Jest to pierwszy tak szeroko zakrojony projekt badawczy w Zatoce Meksykańskiej. Obejmuje wybrzeża wzdłuż Teksasu, Luizjany, Missisipi, Alabamy i Florydy w Stanach Zjednoczonych. Biorą w nim udział eksperci z Centrum Badań Zatopionych Krajobrazów Uniwersytetu Bradford w Wielkiej Brytanii oraz instytucje z USA, m.in. Centrum Studiów Rdzennych Amerykanów i Rdzennej Ludności Uniwersytetu Stanowego Florydy. W ramach pięcioletniego projektu naukowcy wypróbują nowe metody wykrywania stanowisk archeologicznych. Nurkowie przeprowadzą też dalsze prace w znanych, udokumentowanych stanowiskach wzdłuż Zatoki Meksykańskiej w celu udoskonalenia metod analitycznych. Koszt to 1,5 miliona dolarów ze środków amerykańskiej agencji federalnej Bureau of Ocean Energy Management. Niegdyś suchy ląd – dziś otchłanie morskie Obszar badań był suchym lądem podczas ostatniej epoki lodowcowej. Od tego czasu został zalany w wyniku wzrostu poziomu morza. W komunikacie Uniwersytetu Bradford podkreślono, że w projekcie wezmą udział rdzenne społeczności plemienne żyjące obecnie u wybrzeży Zatoki Meksykańskiej – na wszystkich jego etapach. Osoby te wezmą udział w warsztatach, szkoleniach, będą pracowały w terenie oraz opracowywały ogólnodostępny kursu online z zakresu archeologii zatopionych krajobrazów. – Kultura ludzi z rdzennych środowisk sięga dziesiątek tysięcy lat wstecz. Jako społeczeństwo nie zwracaliśmy na to tak dużej uwagi, jak powinniśmy. Ważne jest, aby ten fakt uznać. To część ich historii i kultury – podkreślił dr Simon Fitch z Uniwersytetu Bradford, który bierze udział w tym przedsięwzięciu. Dziedzictwo sprzed wielu tysięcy lat. Co skrywa Zatoka Meksykańska? Prace archeologów wzdłuż wybrzeży tego akwenu trwają ponad sto lat. Ale wciąż mają oni wiele pytań dotyczących miejsc pozostawionych przez ludzi, którzy żyli na tych terenach, zanim zatonęły w wyniku podniesienia się poziomu morza. Na Kujawach archeolodzy zbadali jezioro, na którym Celtowie odprawiali rytuały. „Odkrycie jest rewolucyjne” Miecz, sierpy, pochwy i pasy mieczowe – takie przedmioty złożyli w ofierze w III wieku p.n.e. Celtowie na dnie jeziora na Kujawach. Jest to pierwsze rytualne jeziorne stanowisko tego ludu z zie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/na-kujawach-zlokalizowano-jezioro-na-ktorym-celtowie-odprawiali-rytualy-odkrycie-jest-rewolucyjne-773acd1.png" width="938" height="492" alt="Na Kujawach zlokalizowano jezioro, na którym Celtowie odprawiali rytuały. „Odkrycie jest rewolucyjne”" title="Na Kujawach zlokalizowano jezioro, na którym Celtowie odprawiali rytuały. „Odkrycie jest rewolucyjne”" /> Do tej pory w Zatoce Meksykańskiej udokumentowano mniej niż 50 stanowisk archeologicznych, z których wiele znajduje się w stanie częściowo naruszonym. Naukowcy uważają, że zdecydowanie większa liczba podwodnych stanowisk miejsc musi zostać wykryta i przeanalizowana, aby pogłębić naukowe zrozumienie tych okresów historii ludzkości. Badania te mają przyczynić się również do poprawienia praktyk zarządzania dziedzictwem kulturowym. Nizina położona przy Zatoce Meksykańskiej wyglądała zupełnie inaczej podczas ostatniej epoki lodowcowej, czyli ponad kilkanaście tysięcy lat temu. Kiedy dobiegła końca, dziesiątki dużych i małych gatunków zwierząt wymarło lub wyemigrowało na nowe ziemie. Region przekształcił się z równiny przybrzeżnej w tereny podmokłe i zalane, gdy poziom mórz wzrósł o ponad 100 metrów. Rdzenni mieszkańcy byli obecni w obu Amerykach podczas tych przemian, w tym na tej obecnie zatopionej równinie przybrzeżnej. Ich społeczeństwa musiały radzić sobie ze skutkami zakończenia epoki lodowcowej, w tym z wieloma zmianami środowiskowymi. Nowe badania z pewnością rzucą na te zmagania światło. Być może też pomogą rozwiązać jedną z większych zagadek archeologicznych Ameryk: kiedy dokładnie pojawili się pierwsi Amerykanie? To ciągle wielki przedmiot sporu. Źródło: Uniwersytet Bradford. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zobacz 6 cudów architektury, zanim znikną. Wśród nich druga krzywa wieża we Włoszech i... stacja benzynowa
Wśród zagrożonych niezwykłych dzieł architektury znajdują się między innymi druga krzywa wieża we Włoszech, niszczejąca sztuka naskalna w Australii czy smagany falami zamek w Anglii. Ale jest też niezwykła stacja benzynowa w USA.
W tym artykule: Druga krzywa wieża we Włoszech Żadna armia nie dała mu rady – Zamek Hurst Abydos w Egipcie – nekropola i świątynia po przejściach Miliony rytów naskalnych – Murujuga w Australii Zachodniej Teotihuacan – metropolia dawnego Meksyku Stacja benzynowa Osterman w Arizonie to cud współczesności Ze względu na przesuwający się grunt i niestabilny fundament, Krzywa Wieża w Pizie przechylała się od czasu jej budowy w 1173 roku. Jednak dzięki systemowi gigantycznych filarów i wytrzymałych stalowych lin, ten wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO obiekt w ostatnich dziesięcioleciach wsparto i (nieco) wyprostowano. Druga krzywa wieża we Włoszech Teraz te same narzędzia, których inżynierowie użyli w Pizie, są wykorzystywane, aby zapobiec destrukcji innego pochyłego cudu Włoch, wysokiej na 48 m Torre Garisenda – wieży w Bolonii. Jak mówi Tomaso Trombetti, profesor inżynierii budowlanej na Uniwersytecie Bolońskim, Garisenda, jedna z dwóch XII-wiecznych wież górujących nad malowniczym Starym Miastem w Bolonii, od początku nie była stabilna. Podczas budowy ceglanej wieży jedna strona jej fundamentu osiadała szybciej niż druga. Spowodowało to przechylenie, które stopniowo pogorszyło się do czterech stopni, co jest obecnie niebezpieczne. Teraz filary wykorzystane przy „prostowaniu” wieży w Pizie w latach 1993–2001 będą zakotwiczone w podłożu wokół Torre Garisenda – mówi Guido Gottardi, profesor inżynierii geotechnicznej na Uniwersytecie Bolońskim. Ta wieża jest jedną z wielu wrażliwych historycznych konstrukcji, które wymagają interwencji człowieka, aby uchronić je przed ruiną. Oprócz zniszczeń spowodowanych upływem czasu, miejscom tym zagrażają grabieże, nadmierna turystyka, industrializacja i zmiany klimatyczne. Oto pięć kolejnych zagrożonych cudów, które konserwatorzy starają się ocalić. Żadna armia nie dała mu rady – Zamek Hurst Król Henryk VIII zbudował zamek Hurst w 1544 roku na skrawku lądu wzdłuż wybrzeża Hampshire. Kamienne fortyfikacje miały bronić Anglii przed europejskimi najeźdźcami. Jednak żaden człowiek nie był tak wytrwały jak morze, które nieustannie smagało umocnienia. Sztormy, podnoszący się poziom mórz i nieustannie uderzające fale ostatecznie podcięły fundamenty zamku. To spowodowało częściowe zawalenie się wschodniej części konstrukcji w 2021 roku. Od tego momentu wzmocniono zamek 22 tys. ton skał i innych umocnień. – Naziemne skanowanie laserowe wykorzystaliśmy do stworzenia cyfrowych modeli 3D, które pomogły nam ocenić najlepsze metody i praktyki [dla] renowacji" – mówi Ron Blakeley z narodowej agencji English Heritage, która zajmuje się ochroną zabytków. Abydos w Egipcie – nekropola i świątynia po przejściach W spieczonej dolinie Nilu, 480 km na południe od Kairu w Abydos w Egipcie znajduje rozległa świątynia i nekropolia, w której pochowano wielu egipskich faraonów. Prace budowlane rozpoczęto tu już 5900 lat temu. Dziś odwiedzający mogą wędrować po kamiennych salach z kolumnami, oglądać wspaniałe płaskorzeźby ku czci faraona Setiego I i zajrzeć do Ozyrejonu. Jest to podziemna kamienna struktura, którą wzniesiono ku czci Ozyrysa, egipskiego boga śmierci. Jednak szabrownicy niszczyli to miejsce. Zarówno w starożytności, jak i w ostatnich latach złodzieje kontynuowali nielegalne wydobywanie artefaktów. Obecnie Abydos jest jednym z najbardziej strzeżonych – i najmniej uczęszczanych – stanowisk archeologicznych w kraju. – Wysoki poziom bezpieczeństwa i brak udogodnień dla odwiedzających przyczyniają się do niskiego poziomu odwiedzin [w Abydos] – mówi wiceprezes ds. programów w World Monument Fund (WMF), Johnathan S. Bell. Aby powstrzymać degradację kompleksu, rząd egipski, WMF i inne agencje uruchomiły kilka projektów konserwatorskich. Obejmują one żmudne czyszczenie kolorowych płaskorzeźb i instalowanie stalowych kotew w celu wzmocnienia osłabionych punktów Ozyrejonu. Miliony rytów naskalnych – Murujuga w Australii Zachodniej Niewiele muzeów wystawia tak wiele dzieł sztuki, jak Murujuga, surowy krajobraz w Australii Zachodniej. To tam ludy aborygeńskie wyryły ponad milion petroglifów na skałach na przestrzeni tysięcy lat. Podróżując do tej galerii na świeżym powietrzu można przejść obok rzeźb przedstawiających kangury i symbole rdzennej ludności. Jednak górnictwo i inna industrializacja niszczy największe na świecie zgrupowanie sztuki naskalnej na odizolowanym półwyspie Burrup. Naukowcy ostrzegają, że Murujuga może nie przetrwać kolejnego stulecia i rosnącego zanieczyszczenia. Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń ora... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polacy-odkryli-w-usa-tajemnicze-ryty-naskalne-sprzed-setek-lat-znaki-sluzyly-do-obserwacji-astronomicznych-b12997c.jpg" width="933" height="700" alt="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" title="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" /> W lutym 2024 r. rdzenni tradycyjni właściciele Murujugi świętowali dwa zwycięstwa w walce o zachowanie tego miejsca. Około 2,5 km kw. przeznaczonych wcześniej pod zabudowę zostało dodanych do chronionego Parku Narodowego Murujuga przez rząd Australii Zachodniej. Rząd ogłosił również nową politykę, okrzykniętą przełomową przez grupy rdzennej ludności, dającą tym społecznościom większy wpływ na zarządzanie terenem. Te rdzenne ludy prowadzą starania o wpisanie Murujugi na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Teotihuacan – metropolia dawnego Meksyku Trzydzieści kilometrów na północ od miasta Meksyk ponad milion turystów rocznie odwiedza ruiny Teotihuacan. Zabudowany między I a VII wiekiem n.e. przez zagadkową cywilizację teren o powierzchni 36 km kw. zajmowała największa metropolia na półkuli zachodniej tysiąc lat temu. Znane z imponujących kamiennych struktur, w tym Piramidy Słońca i Świątyni Quetzalcoatla, Teotihuacan cierpi z powodu nadmiernej turystyki. Jego budynki niszczeją z powodu czynników atmosferycznych i źle wykonanych renowacji z 1900 roku. Światowy Fundusz Zabytków ostrzega, że wokół starożytnego miasta wzniesiono na dziko liczne budowle, które powstały na reliktach archeologicznych. Podjęto już wysiłki mające na celu ochronę Świątyni Quetzalcoatla. Teraz WMF i inne grupy naciskają na głębsze zaangażowanie społeczności w strategię zrównoważonej turystyki. Stacja benzynowa Osterman w Arizonie to cud współczesności Położona przy Route 66 w wiejskiej Arizonie stacja benzynowa Osterman z 1920 roku została niedawno zakupiona przez rdzenną grupę, która planuje odrestaurować ją i ponownie otworzyć jako muzeum. Bo historyczne zabytki to nie tylko wielkie zamki czy średniowieczne wieże. Stacja benzynowa Osterman z 1920 roku, znajdująca się w maleńkim arizońskim miasteczku Peach Springs, była od dawna ceniona przez społeczność i doceniana przez podróżujących drogą 66. Wzniesiono ją z cegieł z domu towarowego Sears. Budynek był szczególnie ważny dla miejscowej ludności Hualapai. Wielu członków rdzennej grupy pracowało na stacji lub spotykało się tam z przyjaciółmi i krewnymi. Gdy w 2005 roku stację zamknięto, miejscowa rdzenna ludność ją odkupiła. Trwa jej remont z pomocą National Trust for Historic Preservation, organizacji pozarządowej, która chroni miejsca dziedzictwa kulturowego w całych Stanach Zjednoczonych. Hualapai planują wykorzystać budynek jako muzeum, centrum sztuki, kawiarnię i stację ładowania pojazdów elektrycznych. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Park Narodowy Yosemite w USA to miejsce niezwykłe. Pokocha je każdy, kto kocha naturę i góry
Yosemite to nie tylko góry i skały. To też monumentalne sekwoje. Jednak to z górskich szlaków, skał i wodospadów Yosemite słynie najbardziej.
W tym artykule: Uroki Yosemite Szlak Czterech Mil Jak poruszać się po Yosemite Sentinel, El Capitan, Cathedral Rocks Wodospady w Yosemite Union Point i Half Dome Glacier Point Yosemite – informacje praktyczne Lonnie Kauk urodził się w samym sercu doliny Yosemite, jako potomek wodza Tanaya z plemienia Ahwahnechee, które zamieszkuje od tysięcy lat te tereny. Pierwsze miesiące noszony był na plecach w ręcznie wyplecionym przez swoją babcię koszu nosidełku. Tu chodził też do szkoły, z której jako nastolatek uciekł, bo nie akceptowano go za to, że płynęła w nim rdzenna krew. Uroki Yosemite Tu spędzał każde wakacje. Zbierał żołędzie na mąkę. Palił szałwię, by oczyścić energię, tak jak nauczyła go babka Julia Parker. Tu też rozmawiał ze skałami. – Miałem cudowne dzieciństwo. Latem bawiliśmy się w strumieniach lub pod wodospadami. Zimą jeździliśmy na nartach na przełęczy Badger. Yosemite to moje podwórko – opowiada mi, gdy rozmawiamy o Parku Narodowym Yosemite i jak doświadczyć tego miejsca w pełni. Lonnie właśnie w Yosemite zaczął jeździć na snowboardzie i stał się światowej sławy snowboardzistą. Te zdjęcia zapierają dech! Cuda natury , czyli amerykańskie parki narodowe oczami Stephena Wilkesa [GALERIA] Kilka lat temu postanowił iść w ślady swojego taty, legendarnego wspinacza Rona Kauka, i pokonywać kolejne, najtrudniejsze trasy wspinaczkowe w parku, w tym kultową Magic Line. – Można spędzić tu całe życie i ciągle odnajdywać nowe miejsca. Bez ustanku się zachwycać. W Yosemite jest wszystko, czego można pragnąć od natury. Nigdy, ale to przenigdy nie ma nudy – wyznaje. Trzymam Lonniego za słowo i postanawiam sprawdzić to sama. Szlak Czterech Mil Miejska (a może parkowa?) legenda głosi, że gdy pewna turystka zapytała Carla Sharsmitha, który przez lata pracował w parku narodowym jako ranger: „Co powinnam zrobić w Yosemite, jeżeli mam tu tylko jeden dzień?”, on odpowiedział: „Usiąść nad rzeką Merced i płakać”. Ja za to (choć nikt mnie tak naprawdę nie pytał), odpowiedziałabym: „Pójdź na Szlak Czterech Mil [Four Mile Trail]”. Dlaczego? Bo oferuje najlepsze widoki na to, co w dolinie Yosemite jest najbardziej monumentalne i najpiękniejsze. Obłędnie pachnie żółtą sosną i cedrem. I daje niezły wycisk – a czy nie o to w chodzeniu po górach tak naprawdę chodzi? Od razu ostrzegam, że szlak ten cztery mile ma jedynie w nazwie, bo tak naprawdę jest sporo dłuższy. Trzeba się przygotować, że w jedną stronę to prawie 8 km wspinaczki (ok. 5 mil), podczas której pokonuje się ok. 1 tys. m przewyższenia. A o ile nie ma się podwózki na górze, to trzeba przejść go w dwie strony, żeby wrócić do doliny Yosemite. Jak poruszać się po Yosemite Do Yosemite przyjechałam na początku września. Tłumy turystów już odjechały, choć ciągle jest tłoczno, co widać po zaparkowanych przy ulicy samochodach. Co roku przyjeżdża tu ok. 4 mln odwiedzających. Dolina w sezonie, czyli od maja do początku września, regularnie stoi w korkach. Za to doświadczenie nauczyło mnie, że wystarczy się oddalić 10 min od drogi, by samemu móc obcować z naturą. Większość z tych odwiedzających podziwia Yosemite przez szybę samochodu, sporadycznie zatrzymuje się tylko, by cyknąć zdjęcie lub dwa. Mimo wszystko wyruszyłam wcześnie rano, żeby być pewną, że szlak będę miała prawie dla siebie. I że na podejściu będę iść jak najdłużej w cieniu. Słońce w Kalifornii bardzo rzadko zawodzi, a cień jest tu zawsze w cenie. Sentinel, El Capitan, Cathedral Rocks Szlak Czterech Mil zaczyna się przy monumentalnej skale Sentinel, a potem wije się niemiłosiernie w górę. Na szczęście niemal na każdym zakręcie widoki dają powody, by się zatrzymać i uwiecznić na fotografii lub w swojej głowie. A przy okazji odsapnąć i pozachwycać się monumentalną przyrodą wokół. Dość szybko przed oczami pojawia się kultowa ściana El Capitan, którą widziałam tyle razy, a i tak nie pozwala oderwać od siebie oczu. To na niej w 2017 r. Alex Honnold ustanowił rekord wspinaczki free solo. Bez uprzęży i używania żadnych środków bezpieczeństwa wspiął się na sam szczyt pionowej ściany z granitu, która ma ponad 900 m wysokości. Przez lornetkę dostrzegam małe kropki na skale – to wiszące namioty wspinaczy, którym pokonanie drogi na szczyt El Cap, jak się o nim mówi, zajmuje kilka dni i muszą biwakować w nocy na skale. Super-wulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską. Przypominam sobie też, co o tej formacji skalnej mówił mi Lonnie Kauk. – El Capitan to mój kolejny projekt. Zawsze, zanim zaczynam wspinaczkę na tej ścianie, ale też na wszystkich innych w Yosemite, dziękuję skałom i staram się łączyć z duchami tego miejsca. Wyrazić wdzięczność za to, że mogę tu być. Dzięki temu przebywanie w Yosemite to także duchowa wyprawa. Kilka minut później po drugiej stronie doliny zauważam Cathedral Rocks. Znam je dobrze z fotografii Carletona Watkinsa z 1861 r. Zrobił ją lata przed tym, jak po dolinie chodził słynny fotograf Ansel Adams, a po nim setki innych adeptów fotografii. Jednak zdjęcia Watkinsa miały szczególną rolę, bo to między innymi one przyczyniły się do ogłoszenia miejsca, które znamy dziś jako Yosemite, terenem chronionym przez Abrahama Lincolna. To było pierwsze rozporządzenie w kierunku ochrony dużych terenów dzikiej przyrody w Stanach Zjednoczonych. I w konsekwencji doprowadziło do ustanowienia tu Parku Narodowego Yosemite przez Theodore’a Roosevelta 1 października 1890 r. Wodospady w Yosemite Po godzinie drogi oddycham dość ciężko. Chwilami przeklinam pomysł wdrapywania się na górę tylko po to, by za chwilę znów wyciągać aparat fotograficzny i jak jakiś maniak uwieczniać widoki, które przecież już tyle razy były uwieczniane przez najlepszych fotografów świata. Nie skłamię, jeżeli powiem, że jestem w posiadaniu kilkuset zdjęć El Capitana i kilkudziesięciu lokalnych wodospadów, które nagle pojawiają się przede mną na szlaku. Wśród nich – Yosemite, najwyższy wodospad w Ameryce Północnej, który spada z wysokości 740 m (tak naprawdę to trzy wodospady połączone w jeden). Niestety, o tej porze roku widać jedynie cienką smugę wody. Smutne przypomnienie zmian klimatycznych, a w konsekwencji suszy, jaka panuje w Kalifornii od kilku lat i powoduje między innymi rekordowe pożary, także na terenach parku. Wodospady w Yosemite prezentują się w całej okazałości w maju, gdy stopnieją już śniegi i w strumieniach jest najwięcej wody. Wtedy najpiękniej wygląda Bridalveil Fall, który jest jednym z najpopularniejszych wodospadów w parku, ukochanym przez turystów. Można do niego dojść, ale też świetnie go widać z kultowego Tunnel View. Czyli miejsca widokowego, które ukazuje się kierowcom i pasażerom zaraz po wyjechaniu z tunelu Wawona na drodze numer 41. Jedynie do wodospadu Horsetail na El Capitanie warto przyjechać wcześniej. Co roku na koniec lutego (najczęściej między 17 a 19 lutego) jest bohaterem niezwykłego spektaklu, który ściąga setki fotografów i miłośników natury. Chodzi mi o firefall – wodospad w ogniu. Zjawisko to występuje tylko przez mniej więcej 10 minut. Gdy słońce zachodzi pod odpowiednim kątem i odbija promienie słoneczne od wodospadu, woda spadająca z El Capitana nabiera czerwono-pomarańczowego koloru i wydaje się, jakby płonęła. Union Point i Half Dome Po prawie dwóch godzinach ciągłej wspinaczki myślę, że już nic mnie bardziej nie zaskoczy, bo to, co najpiękniejsze w dolinie Yosemite, mam na wyciągnięcie ręki. Decyduję się jednak na dołożenie sobie kilkuset kroków i zobaczenie, co czeka na mnie na Union Point, do którego odbija się z głównego szlaku. I szybko się orientuję, że było warto, bo przed oczami pokazuje mi się słynna ucięta skała Half Dome, królowa skał w Yosemite. Po raz kolejny ją widzę i obiecuję sobie, że pewnego dnia stanę na jej szczycie. Do lat 70. szczyt ten uznawany był za absolutnie niemożliwy do zdobycia. Gdy w 1957 r. Royal Robbins, Mike Sherrick i Jerry Gallwas pokonali północną ścianę Half Dome, dokonanie uznane zostało za najtrudniejsze przejście wspinaczkowe w Stanach Zjednoczonych. Dziś prowadzą na niego nie tylko drogi wspinaczkowe, ale i szlak dostępny dla wszystkich górskich amatorów (którzy mają odpowiednio dobrą kondycję i nie boją się wysokości). Glacier Point Na razie muszę się nasycić jedynie widokiem Half Dome, czyli w wolnym tłumaczeniu „uciętej na pół kopuły”. I ruszać w stronę końca szlaku. Szlak Czterech Mili dochodzi do punktu widokowego Glacier Point. Można do niego dojść (tak jak ja), zimą dobiec na biegówkach (ok. 16 km biegu ze stacji narciarskiej na przełęczy Badger) lub dojechać samochodem. Droga jest otwarta od końca maja do października. Road trip po Stanach w 80 dni Od dawna marzysz o tym, by polecieć do USA, wynająć samochód i przejechać nim przez wszystkie stany? Biura podróży mają taką ofertę: start 9 maja w Miami, finisz pod koniec lipca w Seattle Ja docieram na własnych nogach do Glacier Point wyczerpana i przeszczęśliwa. Zamiast robić setne zdjęcie, napełniam butelkę z wodą i padam na pobliskim kamieniu. Dziękuję skałom i górom, że dały mi taki zastrzyk endorfin. Nie denerwuje mnie nawet tłum turystów, którzy widoki te mają jak na dłoni bez najmniejszego wysiłku. Bo przecież luksusem jest mieć te widoki dla siebie na szlaku. Poczuć fakturę skały. Zaciągnąć się zapachem cedru i zachwycać się godzina po godzinie, gdy szlak odkrywa coraz to inne perły Yosemite. Ten szlak jest idealny, by zrozumieć, co miał na myśli John Muir, przyrodnik i pisarz, który rozsławił Park Narodowy Yosemite. Pisał: „The mountains are calling so I must go” – „Góry wołają. Więc muszę iść”. I co tłumaczył mi Lonnie Kauk: – Skały żyją. Żeby to zrozumieć, trzeba z nimi wejść w bliski kontakt. Gdy to ci się uda, już nigdy kontakt z naturą nie będzie taki sam. Zawsze będzie głębszy i pełniejszy. Zawsze dostaniesz od niej więcej energii, niż sama z siebie dałaś. Yosemite – informacje praktyczne Dojazd Samolotem z przesiadką do San Francisco, cena biletu od 2,5 tys. zł w dwie strony. Wiza i waluta Wiza turystyczna nie jest wymagana. Niezbędna jest rejestracja podróży w Elektronicznym Systemie Autoryzacji Podróży (ESTA). Walutą jest dolar amerykański. Transport Do Parku Narodowego Yosemite najlepiej dojechać samochodem. Jest położony 3 godz. od lotniska w San Francisco. Po samym parku można się przemieszczać parkowymi autobusami, które zatrzymują się w najciekawszych miejscach. Z Glacier Point do doliny można się dostać takim busem, by nie trzeba było wracać na piechotę. Noclegi W Yosemite znajduje się 13 kempingów. Latem we wszystkich konieczne są rezerwacje. Działa też Curry Village, gdzie można wynająć domki lub namioty.
To odkrycie może napisać historię od nowa. Pierwsi ludzie przybyli tu wcześniej, niż sądzono
W amerykańskim Maryland archeolodzy odnaleźli prehistoryczne narzędzia. Badacze twierdzą, że są dowodem na przybycie pierwszych ludzi do Ameryki nawet 7000 lat wcześniej, niż dotychczas uważano.
W tym artykule: Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? Tajemnicza wyspa Parsons Artefakty kultury Clovis? Problemy z najnowszymi badaniami To, kiedy pierwsi ludzie przybyli do Ameryki, od dawna jest przedmiotem licznych sporów i kontrowersji. Naukowcy badają historię zasiedlenia tego kontynentu i próbują dokładnie ustalić momenty, gdy człowiek po raz pierwszy opuścił Eurazję w kierunku wschodnim. Wiele dowodów wskazuje, że nastąpiło to ok. 14–15 tysięcy lat temu. Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? W okresie ostatniej epoki lodowcowej azjatyckie ludy przedostały się na amerykańskie ziemie przez Beringię. Czyli prehistoryczny pas lądu, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Z czasem zaczęli migrować na południe kontynentu i zasiedlać kolejne tereny dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Oliwy do ognia tej zażartej dyskusji dolał właśnie geolog Darrin Lowery ze Smithsonian Institution. To największy na świecie kompleks muzeów i ośrodków edukacyjno-badawczych, który swoją siedzibę ma w Waszyngtonie. Naukowiec uważa, że w stanie Maryland, na wyspie Parsons, odnalazł nowe dowody, które wskazują na dużo wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki. Tajemnicza wyspa Parsons Lowery wraz ze swoim zespołem badawczym w ciągu 10 lat podróżował na wyspę Parsons niemal 100 razy. Podczas swoich ekspedycji udało mu się odnaleźć 286 artefaktów, głównie w zatoce Chesapeake. Były to najczęściej kamienne narzędzia. Datowanie wykazało, że najstarszy zabytek pochodził sprzed ponad 22 000 lat. Według geologa oznacza to, że ludzie byli tu nawet 7000 lat wcześniej, niż przypuszczano. Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej. Kim są rdzenni mieszkańcy Ameryki? Plemiona Indian w Ameryce Północnej są potomkami pierwszych ludzi, którzy kilkanaście tysięcy lat temu przeszli na ten kontynent z Azji, po wynurzonym w okresie zlodowaceń pasie lądu, zwa... Problem polega na tym, że Lowery opublikował swoją pracę – skądinąd bardzo obszerną i szczegółową – w portalu Research Gate i nie została ona jeszcze zrecenzowana. Nie oznacza to, że jego ustalenia są błędne, ale trzeba brać poprawkę na to, że żaden recenzent nie dokonał oceny jakościowej tych badań. A recenzowanie prac naukowych (peer review) co do zasady ma prowadzić do wysokiego standardu nauki. Artefakty kultury Clovis? Oczywiście bywały sytuacje, gdy publikacje nierzetelne bywały poddawane recenzjom i były publikowane w prestiżowych czasopismach naukowych. Tak było m.in. w przypadku indonezyjskiego stanowiska archeologicznego Gunung Padang. Na łamach „Archeological Prospection” opublikowano artykuł, w którym uznano, że kompleks megalityczny może być najstarszą konstrukcją piramidalną wybudowaną przez człowieka. Jednak po publikacji duża część środowiska archeologicznego wyraziła swój sprzeciw wobec tej pracy. Wracając do Lowery’ego, ten na zarzuty o nierecenzowaną publikację odparł w rozmowie z Washington Post, że „życie jest za krótkie, aby debatować z innymi ekspertami na temat procesu recenzji”. Lowery przekonuje, że wraz z zespołem odkryli rzetelne dowody na obecność pierwszych ludzi już w 2013 roku. To właśnie wtedy odnaleźli kamienne narzędzie w kształcie liścia, które przypominało grot strzały kultury Clovis, uważanej za pierwszych mieszkańców Ameryki. Problemy z najnowszymi badaniami Naukowcy przesłali próbki osadów do laboratoriów, aby poddać je analizie. To umożliwiło badaczom sporządzenie geologicznej osi czasu. – Narzędzia pochodziły z okresu sięgającego ostatniego zlodowacenia, a dokładniej z najzimniejszego okresu epoki lodowcowej – powiedział Lowery. Jest jeszcze jeden problem z badaniami wyspy Parsons. To miejsce, w którym bardzo szybko postępuje erozja terenu. Większość artefaktów odnaleziono po tym, jak oddzieliły się od osadów, co oznacza, że ich datowanie jest bardziej skomplikowane. Jednak teoria Lowery’ego wcale nie musi być kontrowersyjna. Wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki potwierdzają inne badania, które zawarto w recenzowanej publikacji na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science”. W 2023 roku naukowcy opisali analizę skamieniałych śladów ludzkich stóp, które odkryto w Parku Narodowym White Sands w Nowym Meksyku. Datowano je na okres od 21 000 do 23 000 lat. Źródła: Research Gate, Washington Post. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Znika jedno z najsłynniejszych jezior świata. Winne awokado
Uwielbiane przez turystów jezioro Patzcuaro w Meksyku jest głównym celem wycieczek podczas obchodów Dnia Zmarłych. Obecnie zmaga się z ogromnym kryzysem. Przyczyn wysychania jest kilka, na co zwracają uwagę lokalne władze.
W tym artykule: Słynne jezioro Patzcuaro niebawem może zniknąć Jedną z głównych przyczyn wysychania zbiornika jest kradzież wody Meksyk zagrożony brakiem wody – Najsłynniejsze jezioro w Meksyku zmaga się z głębokim kryzysem przede wszystkim spowodowanym kradzieżą wody – przekazał Serapio Cruz Guzmán, przewodniczący rady wyspy Janitzio, cytowany przez „El Financiero". Sytuacja stała się na tyle poważna, że zbiornika pilnuje obecnie policja. Słynne jezioro Patzcuaro niebawem może zniknąć Słynne jezioro znajduje się w środkowym Meksyku, a konkretniej w stanie Michoacán na zachodzie kraju. Na przestrzeni lat zdobyło ogromną popularność wśród turystów. Wielu z nich podczas obchodów Día del Muertos (Dzień Zmarłych) decyduje się bowiem odwiedzić położoną na nim wyspę Janitzio. Obecnie jednak zbiornik zmaga się z ogromnym kryzysem. Od momentu rozpoczęcia pomiarów i monitorowania spadków wody zaobserwowano tu ubytek na poziomie aż 50%. Wynik ten zaniepokoił lokalne władze. Jezioro Patzcuaro jest bowiem niezwykle istotnym elementem lokalnej turystyki. View oEmbed on the source website Mieszkańcy tego regionu już od dłuższego czasu alarmowali, że sytuacja jest poważna i wymaga podjęcia natychmiastowych działań. Wydawało się jednak, że ich apel nie przyniósł oczekiwanego rezultatu. Światem wstrząsnęło dopiero wiralowe nagranie zamieszczone na platformie YouTube. Po publikacji 25-minutowego filmiku, na którym widzimy między innymi, jak autor chodzi po suchej, popękanej ziemi, która niegdyś była dnem jeziora, bo ogromna część zbiornika wyschła – media zalała fala publikacji na ten temat. Okazuje się, że przyczyn tej dramatycznej sytuacji jest wiele. Jedną z głównych przyczyn wysychania zbiornika jest kradzież wody Włodarze meksykańskiej gminy postanowili interweniować. W pierwszej kolejności podjęto próbę ustalenia głównych przyczyn wysychania zbiornika. Jak się okazuje, winne są nie tylko czynniki środowiskowe, takie jak nawiedzające ten region susze, ale również nielegalna działalność człowieka. Lokalne media informują, za wyniszczanie okolicznego krajobrazu w dużej mierze odpowiadają uprawy awokado. Woda z jeziora każdego dnia jest bowiem nielegalnie pobierana w celu nawodnienia upraw owoców. Z raportów policyjnych wynika, że było to nawet kilkaset tysięcy litrów dziennie. Wodę kradziono nie tylko pod uprawy, ale i w innych celach. Ponadto zbiornik był również zanieczyszczany przez ścieki. Wszystkie te czynniki sprawiły, że „najsłynniejsze jezioro Meksyku” zanika. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Jeżeli podejmowane działania nie przyniosą skutku, niebawem na słynną wyspę Janitzio będzie można dojść na piechotę. Aby chronić cenne jezioro, w kwietniu utworzono tu specjalny komitet na rzecz ratowania zbiornika. Na miejscu pojawili się również funkcjonariusze, którzy mają pilnować, by nie dochodziło już do kradzieży wody. Patrolom w pracy pomagają drony monitorujące sytuacje w okolicy. Meksyk zagrożony brakiem wody Dramatyczna sytuacja jeziora Patzcuaro wyraźnie wskazuje na problem, z jakim zmaga się nie tylko jeden konkretny obszar, ale i wiele miejsc w Meksyku. Jak donosiła „Rzeczpospolita" pod koniec marca, stolica tego kraju przez wiele tygodni zmagała się z trudnościami związanymi z brakiem wody pitnej. Jedną z głównych przyczyn tego zjawiska jest katastrofa klimatyczna, ale nie tylko. To również skutek chaotycznego rozwoju miasta i przestarzałej infrastruktury. Eksperci alarmują, że w czerwcu tego roku w wielu dzielnicach miasta Meksyk może nadejść tzw. dzień zero. Oznacza to, że dostęp do wody pitnej utraci większość mieszkańców tego rejonu. Rosnący niedobór jednego z najcenniejszych zasobów jest zwiastunem tego, jak pogłębiające się zmiany klimatyczne mogą zaburzyć funkcjonowanie miast na całym świecie. I to w niedalekiej przyszłości. W tym roku zjawisko suszy być może stanie się jednym z największych problemów wywoływanych przez zmiany klimatu. Wiążą się z nią bowiem nie tylko niedobory wody. Przypomnijmy, że w ubiegłym roku we Włoszech, Grecji, Hiszpanii, Portugalii i Chorwacji wybuchło wiele pożarów, za które w dużej mierze odpowiadały ekstremalnie wysokie temperatury i susze. Jak czytamy na stronie Wodnesprawy.pl, do 22 lipca 2023 roku Europejski System Informacji o Pożarach Lasów (EFFIS) poinformował, że ponad 182,6 tys. hektarów ziemi w całej UE obróciło się już w popiół. Jest to ponad 40% powyżej średniej z okresu od 2003 do 2022 r. (128 225 hektarów). ŹRÓDŁA: elfinanciero.com.mx interia.pl klimat.rp.pl wodnesprawy.pl Nasz ekspert Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce
Najstarszy paciorek odkryty w Ameryce ma blisko 13 tysięcy lat. Pierwsi ludzie, którzy dotarli na ten kontynent wykonali go z maleńkiej kości zająca. Zdobił ciało lub odzienie.
W tym artykule: Zaskakujące znalezisko w obozowisku Z czego wykonano paciorek? Funkcja ozdoby Naukowcy od dekad spierają się i dyskutują na temat zasiedlenia przez ludzi Ameryki. Wraz z postępem badań i coraz to nowymi wykopaliskami moment ten cofa się coraz bardziej w przeszłość. Obecnie przyjmuje się, że pierwsi ludzie z Azji dotarli do Nowego Świata kilkanaście tysięcy lat temu. Ludzie przedostali się z Azji przez pas lądu określany Beringią. Łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Zaskakujące znalezisko w obozowisku Do zaskakującego znaleziska z wczesnego okresu pobytu człowieka w Ameryce doszło na stanowisku archeologicznym La Prele Mammoth w hrabstwie Converse w stanie Wyoming. To stan w środkowo-zachodniej części USA znany z pięknych gór. Wśród pozostałości po pradziejowym obozowisku archeolodzy natknęli się na miniaturowych rozmiarów zabytek, który wprawił ich w osłupienie. To kościana rurka o długości zaledwie 7 mm i szerokości prawie 3 mm. Zdaniem odkrywców jest to najstarszy paciorek znaleziony do tej pory na kontynencie amerykańskim i ma około 12 940 lat. Badacze opublikowali właśnie na ten temat artykuł na łamach prestiżowego czasopisma „Scientific Reports”. Szefem badań był prof. Todd A. Surovell z Uniwersytetu w Wyoming. Paciorek znajdował się niedaleko szczątków młodego mamuta. Na kościach zwierzęcia zachowały się nawet ślady pokonsumpcyjne, dlatego badacze wiedzą, że go upolowano i zjedzono. Centralną część obozowiska stanowiło palenisko. Widoczne są też ślady wykorzystania czerwonego mineralnego barwnika, ochry. Stosowano go szeroko w pradziejach na całym świecie, zarówno zdobienia ciała, ale też wykonywania sztuki naskalnej w jaskiniach. Barwnik ten wsypywano też do grobów. Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń ora... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polacy-odkryli-w-usa-tajemnicze-ryty-naskalne-sprzed-setek-lat-znaki-sluzyly-do-obserwacji-astronomicznych-b12997c.jpg" width="933" height="700" alt="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" title="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" /> Z czego wykonano paciorek? Znalezienie tak drobnego przedmiotu jak kilkumilimetrowy paciorek było sporym sukcesem. Ale to był dopiero początek pracy nad nietypowym zabytkiem. Eksperci postanowili przeprowadzić szereg analiz specjalistycznych. W ten sposób wykluczyli, że kostka ta uzyskała taką, a nie inną formę na skutek trawienia przez drapieżniki. Ustalono, że drapieżniki nie były częstymi gośćmi w obozowisku. Pod mikroskopem naukowcy dostrzegli wyryte rowki na koraliku. Wyglądają dokładnie tak, jakby wykonał je człowiek z pomocą narzędzia kamiennego. Przedmiot wykonano z maleńkiej kości jednej z kończyn zająca wielkouchego, polarnego lub północnoamerykańskiego. Analizy kolagenu, czyli głównego składnika tkanki łącznej, były mocno utrudnione, dlatego odpowiedź nie jest jasna. Funkcja ozdoby Archeolodzy przypuszczają, że paciorek był prawdopodobnie używany do ozdabiania ciała lub odzienia w postaci skór. Ale skąd wziął się pomysł na jego stworzenie? Produkcja i używanie są ważnymi wskaźnikami rosnącej złożoności kulturowej i społecznej człowieka. Eksperci uważają, że w ten sposób ówcześni ludzie chcieli się odróżnić od innych grup ludzkich. Pojawienie się koralików w górnym paleolicie kilkadziesiąt tysięcy lat temu w Europie wiązano z większą gęstością zaludnienia. Ludzie mieli spotykać przedstawicieli swojego gatunki z innych, obcych grup. A ozdoby miały ich odróżniać od siebie. W tym kontekście odkrycie ozdoby w Ameryce w okresie, gdy ludzi było bardzo niewielu, jest dość zaskakujące i każe archeologom zrewidować wcześniejsze koncepcje. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.