Ten jeden składnik w diecie niemowlaka wpływa na ryzyko Alzheimera. Naukowcy badali mózgi przez dekady
Jeszcze zanim nauczymy się mówić, nasze mózgi są trwale kształtowane przez dietę. Niespodziewany eksperyment spowodowany II wojną światową właśnie ujawnił nam, że cukier w diecie niemowląt może drastycznie zwiększać ryzyko demencji w podeszłym wieku. Co dokładnie odkryli neurobiolodzy i dlaczego winna jest substancja, po którą sięgamy codziennie? I dlaczego, żeby to zrozumieć, musimy cofnąć się do lat 40. XX wieku?
Przeciętny Polak spożywa rocznie ponad 40 kilogramów cukru, a z każdym rokiem rośnie też u nas liczba chorych na Alzheimera (obecnie z demencją mierzy się w Polsce około pół miliona osób). Jak łączą się te dwa fakty? Dotychczas wiedzieliśmy, że nadmiar słodkości to prosta droga do otyłości i cukrzycy. Są jednak jeszcze inne powody do niepokoju. Okazuje się, że pierwsze 1000 dni rozwoju dziecka (od początku ciąży do mniej więcej drugich urodzin) to krytycznie ważny czas, w którym dosłownie „programujemy” odporność naszego mózgu na całe życie. Zaskakujący eksperyment z czasów II wojny światowej Naukowcy z Guangzhou Medical University wykorzystali niezwykły zbieg okoliczności. W trakcie i po II wojnie światowej w Wielkiej Brytanii obowiązywały kartki na cukier – dzieci poniżej 2. roku życia nie otrzymywały go zresztą wcale. Kiedy we wrześniu 1953 roku zniesiono racjonowanie, spożycie tego węglowodanu w społeczeństwie błyskawicznie wzrosło niemal dwukrotnie. Badacze przeanalizowali dane medyczne ponad 60 tysięcy osób z brytyjskiej bazy UK Biobank, urodzonych w latach 1951–1956. Pozwoliło to w warunkach klinicznych porównać osoby, których pierwsze miesiące życia przypadły na przymusowy „cukrowy detoks”, z rówieśnikami urodzonymi tuż po zniesieniu restrykcji. Mózg biologicznie młodszy o prawie pół roku Wyniki, opublikowane właśnie w czasopiśmie „npj Aging”, zaskoczyły środowisko naukowe. Osoby, których pierwsze 1000 dni życia doświadczały racjonowania cukru, wykazywały o 46% niższe ryzyko zachorowania na Alzheimera oraz o 27% niższe ryzyko rozwoju jakiejkolwiek innej formy demencji. Co ciekawe, odnotowano u nich również mniejsze prawdopodobieństwo zapadnięcia na depresję i stany lękowe (odpowiednio o 11 i 20%.). Statystyki zostały fizycznie potwierdzone przez skany rezonansu magnetycznego. Mózgi osób poddanych w dzieciństwie rygorystycznej diecie były biologicznie młodsze o średnio 0,39 roku. Miały też m.in. większą objętość hipokampu i wzgórza, co zapewnia narządowi lepszą ochronę przed naturalnym, związanym z wiekiem zanikiem tkanki. Niewidzialne mikrouszkodzenia. Dlaczego cukier nam szkodzi? Nadmierna podaż węglowodanów prostych we wczesnym etapie rozwoju sprzyja insulinooporności i przewlekłym stanom zapalnym. Te czynniki tworzą zaś idealne środowisko, w którym dekady później łatwo rozwijają się choroby neurodegeneracyjne. Mózg jest po prostu gorzej odżywiony na poziomie komórkowym. Obiecujące dane z haczykiem Zanim jednak zaczniemy upatrywać w wyeliminowaniu cukru magicznego i gwarantowanego lekarstwa na demencję, autorzy studzą emocje. Należy pamiętać, że niezwykła analiza powojennych pacjentów to nadal badanie obserwacyjne, a nie wyizolowany eksperyment kliniczny. Oznacza to, że naukowcy znaleźli bardzo silną korelację, ale nie potrafią bezwzględnie wykluczyć wpływu innych powojennych czynników środowiskowych. Dodatkowo – o czym często zapomina się w krzykliwych nagłówkach – spośród 60 tys. badanych ostatecznie zdiagnozowano jedynie 123 przypadki Alzheimera. Szacunki procentowe oparto więc na stosunkowo małej, wyselekcjonowanej grupie osób głównie pochodzenia europejskiego. Źródło: npj Aging Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwykłe badanie krwi przewidzi chorobę Alzheimera nawet 10 lat wcześniej. Naukowcy wyjaśniają, jak to działa
Czy podczas najzwyklejszego pobrania krwi możesz dowiedzieć się, co stanie się z twoim mózgiem za dekadę? Chociaż brzmi to jak scenariusz z „Cyberpunka”, to właśnie postawiliśmy ogromny krok w tym kierunku. Międzynarodowy zespół naukowców udowodnił, że analiza krwi pozwala z zaskakującą precyzją oszacować ryzyko wystąpienia zaburzeń u osób, które dziś czują się całkowicie zdrowe.
Opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „JAMA” badania to efekt wieloletniej pracy ekspertów pod przewodnictwem naukowców z Mass General Brigham Neuroscience Institute. Badacze połączyli siły i przeanalizowali dane medyczne ponad 2600 zdrowych seniorów z Ameryki Północnej, Japonii i Australii. Najstarsze próbki, stanowiące punkt odniesienia, pobrano jeszcze w 2004 roku, co pozwoliło na bardzo rzetelne, wieloletnie obserwacje. Jedno białko, które zdradza przyszłość mózgu Kluczem do tego „przewidywania przyszłości” pacjentów okazało się białko o nazwie p-tau217 (ufosforylowane białko tau). Zaledwie rok temu testy wykrywające je otrzymały pierwsze zatwierdzenia, jednak naukowcy długo zastanawiali się, jak skutecznie potrafią one przepowiedzieć spadek funkcji poznawczych w długim czasie. Okazało się jednak, że u osób, które nie miały żadnych objawów, ale badanie krwi wykazało u nich bardzo wysoki poziom tego biomarkera, ryzyko rozwoju demencji w ciągu najbliższych 5 lat wynosiło 38%. Co więcej, w perspektywie dekady ryzyko to wzrastało aż do 78%. Jak podkreśla dr Rachel F. Buckley, główna autorka badań, siłą projektu jest możliwość niezwykle precyzyjnego oszacowania zagrożenia dla pojedynczego pacjenta. Co równie ważne, badanie krwi okazało się skuteczne całkowicie niezależnie od innych znanych czynników ryzyka – takich jak blaszki amyloidowe widoczne na drogich skanach PET czy niebezpieczne mutacje genetyczne (np. gen APOE4). Dlaczego nie zrobisz tego testu w przychodni? Mając tak potężne narzędzie w ręku, naturalnie pojawia się pytanie – dlaczego nie wykonujemy tego testu profilaktycznie przy każdym pobraniu krwi? Na drodze staje brutalna rzeczywistość medyczna. – Obecnie nie dysponujemy lekami modyfikującymi przebieg choroby Alzheimera dla osób bez objawów – tłumaczy dr Reisa Sperling. Z tego powodu lekarze nie rekomendują obecnie wykonywania tego badania u osób zdrowych. Gdybyśmy dziś poznali wyrok dla naszego mózgu, współczesna medycyna mogłaby zalecić nam jedynie zdrową dietę, regularny sen i aktywność fizyczną, co doradza się pacjentom niezależnie od wyników testu. To przykre, chociaż lekarze z całych sił próbują znaleźć rozwiązanie. Naukowcy patrzą jednak w przyszłość. Wierzą, że w niedalekiej przyszłości badanie poziomu p-tau217 stanie się równie powszechne, co badanie poziomu cholesterolu w profilaktyce zawałów serca. Obecnie testy te doskonale sprawdzą się do wyłaniania pacjentów najwyższego ryzyka, którzy wezmą udział w badaniach klinicznych nad nowymi lekami. Jeśli te prewencyjne terapie okażą się skuteczne, to profilaktyka bardzo się zmieni. A krew stanie się naszym najlepszym sprzymierzeńcem w walce o pamięć. Źródło: JAMA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie jesteśmy skazani na demencję. Blisko połowie przypadków można skutecznie zapobiec
Światowa Organizacja Zdrowia alarmuje, że na demencję cierpi obecnie ponad 55 milionów ludzi. Powszechnie uważamy ją za nieunikniony skutek starzenia, ale badacze się z tym nie zgadzają – najnowsze analizy dowodzą, że wcale nie jesteśmy skazani na utratę pamięci. Zmiana stylu życia może uchronić nas przed chorobą, jednak dotychczasowe metody uświadamiania społeczeństwa okazały się całkowicie nieskuteczne.
Zespół badawczy z Curtin University opublikował na łamach magazynu „The Lancet Healthy Longevity” obszerny przegląd międzynarodowych strategii zdrowotnych. Naukowcy ustalili, że aż 45% przypadków demencji ma bezpośredni związek z czynnikami, na które mamy realny wpływ. Należą do nich między innymi brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu, izolacja społeczna oraz niski poziom edukacji. Niestety, uświadamianie pacjentów poprzez same kampanie informacyjne nie wystarcza, by wywołać w nich trwałą zmianę nawyków. A naprawdę warto – teraz mamy na to twarde dowody. Mięśnie bezpośrednio chronią mózg Wielu pacjentów wciąż żyje w błędnym przekonaniu, że demencja jest z góry zapisanym i nieuniknionym etapem starzenia się organizmu. Tymczasem co chwilę poznajemy kolejne, konkretne czynniki ryzyka. W jednym z badań, obejmującym niemal pół miliona dorosłych obserwowanych na przestrzeni ponad dekady, udowodniono ogromne znaczenie siły mięśniowej dla zachowania zdrowia neurologicznego. Wyniki wykazały, że osoby zmagające się z tak zwaną otyłością sarkopeniczną – czyli jednoczesnym nadmiarem tkanki tłuszczowej i niską siłą mięśni – są znacznie bardziej narażone na rozwój demencji. Co ciekawe, sama otyłość nie zwiększała ryzyka wystąpienia choroby w grupie badanych – o ile tylko pacjent zachowywał dobrą kondycję i prawidłową siłę mięśniową. To dowodzi, że dbanie o nasze mięśnie musi stanowić fundament profilaktyki mózgu. Zupełnie o tym zapominamy. Dlaczego edukacja nic nie daje? Medyczna wiedza o zagrożeniach to jednak za mało. Prof. Mario Siervo, współautor analiz, podkreśla, że suche informowanie ludzi o statystykach rzadko prowadzi do jakichkolwiek znaczących i trwałych zmian w ich rutynie. Nawet osoby w pełni świadome konsekwencji swojego stylu życia ulegają barierom takim jak brak czasu, wysokie koszty czy spadek motywacji. Analiza programów zdrowotnych z ośmiu różnych państw udowodniła, że masowe, pasywne kampanie społeczne przynoszą wyłącznie powierzchowną poprawę ogólnej wiedzy. Tak pewnie działa również ten tekst. Ale teraz wiemy, że sukces jest na wyciągnięcie ręki – aby realnie wpływać na statystyki zachorowań, konieczne jest wdrożenie narzędzi interaktywnych i przede wszystkim: spersonalizowanych. Ostatni czas, by wziąć się za siebie Jak możemy zadbać o „zbiorowy” mózg społeczeństwa? Naukowcy wyróżnili 3 najskuteczniejsze znane metody motywowania społeczeństwa do dbania o zdrowie poznawcze. Obejmują one: spersonalizowane oceny ryzyka, które stale, jak do katarynka, uświadamiają pacjentom, jak ich codzienne wybory bezpośrednio wpływają na mózg, interaktywne programy edukacyjne online, które krok po kroku uczą dbania o układ nerwowy – koniecznie oparte na wiarygodnych badaniach, lokalne inicjatywy społeczne prowadzone przez zaufanych liderów, edukatorów i pracowników ochrony zdrowia w znanych pacjentom warunkach kulturowych. To nie mogą być amerykańscy specjaliści zza oceanu, to musi być ekspert z naszego Raszyna. Jesteśmy świadkami lawinowo rosnącej liczby chorych, a prof. Blossom Stephan apeluje o fundamentalną zmianę w podejściu do zdrowia publicznego. Współczesne państwa muszą zacząć inwestować w programy tworzone wspólnie z lokalnymi społecznościami, a nie tylko arbitralnie im narzucane. Bo tylko połączenie szerokiej wiedzy naukowej z osobistym, lokalnym wsparciem specjalistów pozwoli zahamować globalny rozwój tej choroby. Nie jesteśmy skazani na demencję. Źródło: The Lancet Healthy Longevity Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twój pies nagle zaczął poruszać się w ten sposób? To wczesny, nietypowy objaw demencji
Demencja to nie tylko ludzka choroba. Zespół zaburzeń poznawczych (CDS), potocznie nazywany psim Alzheimerem, dotyka nawet 60% czworonogów powyżej 11. roku życia. Zwykle kojarzymy go ze zmianą rytmu snu, apatią czy dezorientacją w znanym otoczeniu. Okazuje się jednak, że istnieje znacznie wcześniejszy, fizyczny sygnał ostrzegawczy. Aby go dostrzec, wystarczy bacznie obserwować swojego pupila.
Rozróżnienie pierwszych objawów degeneracji układu nerwowego od naturalnych procesów starzenia bywa dla opiekunów psów niezwykle trudne. Zwykle zgłaszają się oni do weterynarza dopiero wtedy, gdy pies zaczyna gubić się we własnym domu lub przestaje reagować na znajome komendy. Najnowsze badania pozwalają jednak znacznie wcześniej zidentyfikować demencję u psa. Zmiana kroku jest sygnałem alarmowym Zespół badawczy z Uniwersytetu Stanu Karolina Północna, pod kierownictwem neurolożki weterynaryjnej dr Natashy Olby, dowiódł, że kluczem do postawienia szybszej diagnozy może być długość kroku przednich łap. Wyniki tych prac opublikowano niedawno na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Veterinary Science”. W eksperymencie przebadano 88 starszych psów różnych ras, które osiągnęły co najmniej 75% przewidywanej dla siebie długości życia. Zwierzęta poddano rygorystycznym testom ortopedycznym i neurologicznym, a następnie obserwowano ich chód na pięciometrowym torze – bez smyczy, zachęt głosowych czy smakołyków. Analiza materiału wideo i pomiarów wykazała jednoznacznie, że krótszy krok przednich kończyn wyraźnie koreluje z gorszymi wynikami testów poznawczych. Co fascynujące, ten neurologiczny regres wpływa na chód psa znacznie silniej niż sam podeszły wiek. Demencja u psa – dlaczego chory mózg skraca krok? By odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przede wszystkim poznać biomechanikę psiego ciała. W czworonożnym, psim układzie napędowym tylne nogi są „silnikiem” – napędzają całe ciało i zmuszają je do ruchu do przodu. Przednie kończyny działają natomiast jak układ kierowniczy i amortyzujący hamulec. Płynne przemieszczanie się to dla psiego mózgu potężne wyzwanie obliczeniowe. Kora mózgowa musi nieustannie integrować płynące z otoczenia bodźce czuciowo-ruchowe, by planować zmianę kierunku i zachować równowagę. Gdy dochodzi do degeneracji układu nerwowego i osłabienia integracji sensomotorycznej, mózg po prostu traci dawną precyzję. Skrócenie kroku przednich łap jest więc podświadomą, neurologiczną próbą asekuracji. Badacze zauważają uderzające podobieństwo do medycyny ludzkiej – pacjenci z zaawansowaną chorobą Alzheimera również charakteryzują się wolniejszym, niepewnym i bardzo krótkim, drobiącym krokiem. Obserwuj, ale nie panikuj Odkrycie dr Olby pomaga w codziennej opiece nad zwierzętami, ponieważ nie wymaga żadnej zaawansowanej aparatury medycznej. Wystarczy bystre oko opiekuna. Warto jednak pamiętać o ważnej zasadzie diagnostyki różnicowej – krótszy krok nie jest równoznaczny z wyrokiem psiej demencji. Skrócenie wykroku bywa często mechanizmem obronnym organizmu zmagającego się z przewlekłym bólem. Przyczyną mogą być postępujące zmiany zwyrodnieniowe stawów czy problemy z odcinkiem szyjnym kręgosłupa. Jeśli zauważysz, że Twój senior nagle zaczął drobić przednimi łapami podczas spacerów, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy i umów wizytę u lekarza weterynarii. Nawet jeśli badania potwierdzą początki zespołu zaburzeń poznawczych (CDS), na który obecnie nie ma lekarstwa, szybka diagnoza pozwoli na natychmiastowe wdrożenie celowanej diety, suplementów wspierających pracę mózgu i modyfikację otoczenia. Dzięki temu uda się znaczenie przedłużyć psu komfortową i szczęśliwą jesień życia. Zasługuje na to. Źródło: Frontiers in Veterinary Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zbadali mózgi ponad 2000 seniorów. Odpowiedni poziom tej witaminy to potężna tarcza przed alzheimerem
Ludzki organizm, w przeciwieństwie do większości zwierząt, nie potrafi samodzielnie syntetyzować witaminy C. Musimy dostarczać ją z pożywieniem, skąd wędruje przez krew m.in. do naszego mózgu. Choć kwas askorbinowy kojarzy się głównie z odpornością, to właśnie w tkance nerwowej jest go najwięcej – płyn mózgowo-rdzeniowy zawiera aż dwukrotnie wyższe stężenie tej witaminy niż krew. Najnowsze badania dowodzą, że ten popularny przeciwutleniacz może być naszym potężnym sprzymierzeńcem w walce z demencją.
Naukowcy od dawna podejrzewali, że odpowiednia podaż witaminy C zmniejsza ryzyko rozwoju choroby Alzheimera. Brakowało jednak dowodów na to, jak jej stężenie we krwi wpływa na fizyczną strukturę starzejącego się mózgu. Przełomu dokonał zespół z japońskiego Uniwersytetu Hirosaki. Badacze przeanalizowali próbki krwi oraz skany mózgów (wykonane rezonansem magnetycznym) od 2044 ochotników, których średnia wieku wynosiła 69 lat. Gdzie siedzi autopilot naszego umysłu? Badacze skupili się na szczególnym obwodzie neurologicznym – sieci stanu spoczynkowego (DMN – ang. Default Mode Network). To swojego rodzaju „autopilot” naszego mózgu. DMN pozostaje niezwykle aktywna, gdy z pozoru nie robimy nic konkretnego: gdy marzymy, wspominamy przeszłość, planujemy przyszłość lub analizujemy własne „ja”. Sieć ta łączy kluczowe ośrodki w mózgu, w tym brzuszno-przyśrodkową korę przedczołową (odpowiadającą za przetwarzanie strachu, ryzyka i emocji) oraz tylną korę zakrętu obręczy (centralny punkt dowodzenia pamięcią). Z medycznego punktu widzenia DMN jest niezwykle ważna – u pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera, chorobę Parkinsona czy głęboką depresję połączenia w obrębie tej sieci ulegają drastycznemu osłabieniu. Szare komórki lubią witaminę C Analiza wyników ponad dwóch tysięcy japońskich seniorów ujawniła fascynującą zależność. Wykazano, że wyższy poziom witaminy C we krwi wiąże się z wyraźnie większą objętością istoty szarej – tkanki kluczowej dla pamięci, ruchu i emocji. Co więcej, odpowiednie stężenie tego składnika odżywczego korelowało z wyraźnie silniejszymi i zdrowszymi połączeniami wewnątrz sieci DMN. Jak zauważa dr Tomohiro Shintaku, radiolog z Uniwersytetu Hirosaki, to pierwsze w historii badanie, które udowodniło tak bezpośredni związek między stężeniem witaminy C w osoczu a integralnością najważniejszej sieci komunikacyjnej naszego umysłu. Choć są to badania obserwacyjne (wykonane jednorazowo) i wymagają wieloletnich testów potwierdzających w innych grupach etnicznych, ich skala robi ogromne wrażenie. Przy obliczeniach wzięto pod uwagę i wykluczono inne czynniki ryzyka, takie jak wiek, płeć czy nadciśnienie. Prosta recepta na długowieczność? Mózg to narząd, który zużywa potężne ilości tlenu i energii, przez co jest ekstremalnie narażony na tzw. stres oksydacyjny. Witamina C działa jak tarcza, neutralizując wolne rodniki, które niszczą neurony. Zanim jednak zamówicie drogie suplementy, pamiętajcie, że optymalne ilości witaminy C bez problemu dostarczymy na talerzu. Najbogatszymi jej źródłami wcale nie są cytrusy, ale czerwona papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka, brokuły czy owoce dzikiej róży. Inne badania wykazały również, że dla mózgu ważna jest urozmaicona dieta, bogata w różne składniki odżywcze, a nie tylko skoncentrowana na jednej substancji. Odkrycie japońskich naukowców to kolejny dowód na to, że nasze codzienne nawyki żywieniowe fizycznie modelują architekturę naszego mózgu. Seniorzy często ograniczają spożycie warzyw i warto to zmienić dla ich zdrowia. Źródło: PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Alzheimer daje o sobie znać nawet dekadę przed utratą pamięci. Te objawy powinny wzbudzić czujność
Choroba Alzheimera wysyła pierwsze sygnały ostrzegawcze w sposób, który rzadko kojarzymy z utratą sprawności umysłowej. Te pięć objawów może pojawić się nawet dekadę przed wystąpieniem pierwszych wyraźnych zaburzeń pamięci.
Spis treści: Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Problemy z zarządzaniem finansami Utrzymująca się utrata masy ciała Subtelne zmiany językowe Osłabienie zmysłu węchu Znaczące zmiany nastroju Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Może się wydawać, że osoba z chorobą Alzheimera lub inną formą demencji budzi się pewnego ranka i nagle zaczyna mieć trudności z przypomnieniem sobie ważnych informacji. Naukowcy wiedzą jednak, że proces poprzedzający pierwsze objawy zaburzeń pamięci jest znacznie bardziej złożony. Nawet dekadę przed wystąpieniem zaburzeń pamięci w mózgu mogą już zachodzić subtelne procesy chorobowe. – W tym okresie wiele osób nie ma oczywistych objawów poznawczych, ale w rzeczywistości w mózgu zachodzą już zmiany – mówi dr Yuan Zhang, badaczka zajmująca się chorobą Alzheimera na Uniwersytecie Columbia. Zmiany te mogą nawet poprzedzać pojawienie się blaszek amyloidowych (płytek starczych), wykrywanych w badaniach obrazowych, które stanowią znany wyróżnik tego schorzenia. Szacuje się, że obecnie około 6 milionów Amerykanów żyje z jakąś postacią demencji, a wraz ze starzeniem się populacji liczba ta może się podwoić. Dlatego naukowcy coraz pilniej koncentrują się na mniej widocznych, wczesnych zmianach. Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Część badaczy analizuje obrazowanie mózgu oraz biopsje jelit w poszukiwaniu innych markerów, które mogłyby ujawniać wcześniejsze sygnały demencji. Inni szukają wskazówek we krwi. Naukowcy z Washington University in St. Louis poinformowali niedawno, że białko powiązane z chorobą Alzheimera może z dokładnością do kilku lat oszacować, kiedy u części osób rozwiną się zauważalne objawy. Nadal jednak potrzeba znacznie więcej badań, zanim testy te będą mogły przewidywać, kto może zachorować – i kiedy dokładnie mogą pojawić się u niego zaburzenia pamięci. W międzyczasie eksperci pracują nad powiązaniem innych fizycznych lub społecznych oznak, które mogą pojawiać się na lata przed pogorszeniem pamięci. Żadna z nich nie wskazuje definitywnie, że demencja jest nieuchronna (za częścią tych zmian mogą stać problemy zdrowotne możliwe do leczenia, takie jak zaburzenia tarczycy, niedobory witamin czy inne schorzenia). Jednak – zwłaszcza gdy występują łącznie – czynniki te mogą dostarczać ważnych wskazówek, które powinny skłonić lekarzy do przeprowadzenia dalszej oceny, a być może nawet doprowadzić do wcześniejszego rozpoznania. Oto pięć zmian odkrytych przez naukowców, które mogą cię zaskoczyć. Problemy z zarządzaniem finansami Osoby z demencją często zapominają o płaceniu rachunków. Mimo to zaskoczeniem dla naukowców było udokumentowanie w 2020 roku faktu, że zaległości w płatnościach mogą pojawić się nawet na pełne sześć lat przed postawieniem diagnozy. Nowsze badanie wykazało, że zmiany w sferze finansowej są jeszcze rozleglejsze i bardziej złożone. W ciągu tych samych sześciu lat poprzedzających diagnozę osoby te zaczynają również przekazywać innym więcej pieniędzy, niż mogą sobie na to pozwolić, oraz stają się coraz bardziej podatne na oszustwa finansowe. Są także bardziej skłonne do podejmowania ryzykownych inwestycji. – Osoby, które przez lata miały dobrze zdywersyfikowany portfel inwestycyjny, nagle zaczynają uważać, że świetnym pomysłem jest przeniesienie całych oszczędności emerytalnych w akcje spółki, o której ktoś przekazał im poufną wskazówkę – mówi Lauren Nicholas, profesor geriatrii na University of Colorado i współautorka badania. Według badania, w którym przeanalizowano raporty kredytowe i inne dane finansowe, stan posiadania często drastycznie spada w latach poprzedzających diagnozę. Utrzymująca się utrata masy ciała Nieoczekiwana utrata masy ciała może być objawem wielu schorzeń, w tym tak poważnych jak nowotwory. Gdy jednak lekarze wykluczą tego rodzaju przyczyny, mogą zbagatelizować problem. Zdaniem dr Yuan Zhang byłby to błąd. Badacze od dawna obserwują związek między niską masą ciała a demencją, jednak badanie opublikowane przez dr Yuan Zhang w 2024 roku wykazało, że istotna może być nie tyle całkowita masa ciała, ile jej tendencja spadkowa. Jak wynika z badania, utrata masy ciała często zaczyna się dekadę przed rozpoznaniem demencji zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, a proces ten przyspiesza na dwa do czterech lat przed diagnozą. Dr Yuan Zhang przypuszcza, że w proces ten może być zaangażowanych wiele czynników, w tym możliwa utrata apetytu lub zmniejszona energia potrzebna do gotowania. Możliwe jest również, że sama utrata masy ciała przyspiesza procesy psychiczne. Badania wykazały na przykład, że poziom leptyny – hormonu zaangażowanego w regulację głodu – ma związek z pogorszeniem funkcji poznawczych. Subtelne zmiany językowe Na siedem lat przed rozpoznaniem choroby Alzheimera u ludzi mogą już pojawiać się subtelne zmiany w złożoności wypowiedzi – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „The Lancet”. Gdy komputery przeanalizowały dane z szeroko zakrojonego, wieloletniego badania obejmującego około 1200 uczestników, wykryły określone zmiany w mowie, które pozwalały z 74-procentową dokładnością przewidzieć, u kogo rozwinie się choroba. Jeden z segmentów testowych wykorzystywał zadanie polegające na opisie obrazka – metodę szeroko stosowaną w diagnozowaniu demencji. Uczestnicy proszeni są w nim o opisanie rysunku przedstawiającego chłopca, który spada ze stołka kuchennego, sięgając po słoik z ciastkami, podczas gdy w pobliżu znajdują się jego siostra i matka. Niektóre osoby, które zaliczyły test, wykazywały jednak sygnały, które później powiązano z zaburzeniami pamięci – zapisywanie swoje odpowiedzi w krótkich, telegraficznych zdaniach, pomijając przedimki (charakterystyczne dla języka angielskiego). Opisy były również mniej precyzyjne. Zamiast używać dokładnych określeń, takich jak „matka” i „syn”, badani częściej posługiwali się określeniami ogólnymi, takimi jak „kobieta” i „chłopiec”. Osłabienie zmysłu węchu Zmysł węchu może ulec pogorszeniu w wyniku naturalnych procesów starzenia. Również leki, takie jak beta-blokery, infekcje wirusowe – z których najsłynniejszą jest COVID-19 – oraz inne schorzenia mogą hamować zdolność do wyczuwania aromatów czy zapachów. Zatem, choć spadek zdolności wykrywania zapachów nie wskazuje automatycznie na nadchodzącą chorobę poznawczą, może być jej sygnałem. W przypadku jednego z badań, za każdy punkt utracony w 16-punktowym teście powonienia, ryzyko późniejszego zdiagnozowania choroby Alzheimera u uczestników wzrastało o 22 procent. Dlaczego tak się dzieje? Analizy obrazów mózgu i próbek tkanek u myszy oraz ludzi z 2025 roku wykazują, że komórki odpornościowe w mózgu mogą błędnie uznać włókna nerwowe łączące się z centrum przetwarzania zapachów za niepotrzebne i zaatakować je, demontując tym samym te kluczowe połączenia. Pozostaje niejasne, dlaczego układ odpornościowy u tych osób błędnie obiera te komórki za cel. Znaczące zmiany nastroju Apatia, drażliwość, impulsywność, chwiejność emocjonalna, a nawet depresja kliniczna lub zaburzenia lękowe mogą być oznakami nadchodzącego pogorszenia funkcji poznawczych. – W danym momencie możemy sądzić, że u tej osoby rozwinęła się depresja, ale w ciągu kolejnych kilku lat, gdy pojawiają się u niej trudności z pamięcią, obraz diagnozy staje się jaśniejszy – tłumaczy dr Lea Marin, kierowniczka psychiatrii geriatrycznej w Mount Sinai Behavioral Health Center w Nowym Jorku. W jednym z badań u ponad połowy osób z prawidłowymi funkcjami poznawczymi w latach poprzedzających rozpoznanie zaburzeń pamięci rozwinął się co najmniej jeden objaw związany z nastrojem. Tego rodzaju badania skłoniły autorów artykułu przeglądowego sprzed kilku lat do wniosku, że zmiany behawioralne są „powszechne w stadium przed demencją i ściśle związane z postępem upośledzenia funkcji poznawczych”. Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Nie wiadomo jeszcze, czy postęp choroby można zatrzymać po zaobserwowaniu tych wczesnych sygnałów. Jednak poprawa ogólnego stanu zdrowia – w dowolnym momencie, a zwłaszcza gdy ktoś zauważy którykolwiek z tych objawów – może przynieść korzyści poznawcze, twierdzi dr Lea Marin. Wykazano, że stosowanie diety opartej na nieprzetworzonej żywności z ograniczoną ilością cukru, a także włączenie technik zarządzania stresem i wsparcia społecznego, pomaga spowolnić postęp demencji. Nowe badanie na zwierzętach ujawniło, że ćwiczenia fizyczne wzmacniają nieszczelną barierę krew-mózg, co może poprawić zdrowie mózgu. Ponadto schorzenia wpływające na serce oddziałują również na mózg. Na przykład wysokie ciśnienie krwi w wieku średnim wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym życiu. Wszelkie zmiany fizyczne, społeczne lub behawioralne, które zauważasz u siebie albo u członka rodziny, omów z lekarzem, ponieważ – jak uważa dr Lea Marin – może to skłonić do przeprowadzenia dalszej oceny. Lekarze nie prowadzą rutynowych badań przesiewowych wszystkich pacjentów pod kątem upośledzenia funkcji poznawczych, ale zazwyczaj badają osoby, które zauważają u siebie zmiany. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej zwykle przeprowadzają skrócone badanie, natomiast neurolodzy wykonują bardziej kompleksową diagnostykę. Wczesne rozpoznanie jest szczególnie pomocne, ponieważ terapie infuzyjne ukierunkowane na blaszki amyloidowe w mózgu w przebiegu choroby Alzheimera działają najlepiej na początku choroby (trwają badania kliniczne mające ocenić, czy metody te mogą być skuteczne także przed pojawieniem się problemów poznawczych). Nawet jeśli jest zbyt wcześnie, by rozważać farmakoterapię, „nigdy nie jest za wcześnie”, by podejmować decyzje dotyczące planowania opieki medycznej lub planowania finansowego, jeśli demencja może pojawić się w czyjejś przyszłości – podkreśla dr Lea Marin. Źródło: National Geographic
Przez nos do mózgu. Nawyk dłubania w nosie może być przyczyną choroby Alzheimera
Czy mała, niewinna ranka powstała w wyniku dłubania w nosie może prowadzić do rozwoju choroby Alzheimera? Tak twierdzą naukowcy z Uniwersytetu Griffith w Australii, którzy odkryli, że to otwarta brama dla groźnych gatunków bakterii prowadząca do wprost do naszego mózgu. Chociaż brzmi to jak scenariusz medycznego thrillera, to badacze zaczynają dostrzegać tu realną, chociaż wciąż niepewną zależność.
Naukowcy podejrzewają, że istnieje niepewny, ale wiarygodny związek hipotetyczny między dłubaniem w nosie a zwiększonym ryzykiem rozwoju demencji. W sytuacjach, gdy czynność ta powoduje uszkodzenie tkanek wewnętrznych, groźne gatunki bakterii zyskują prostszą drogę do mózgu. Ten z kolei reaguje na ich obecność w sposób, który do złudzenia przypomina objawy choroby Alzheimera. Najważniejszym zastrzeżeniem jest jednak fakt, że badania wspierające tę tezę przeprowadzono na myszach, a nie na ludziach. Dzięki pracy naukowców jesteśmy jednak coraz bliżej medycznej tajemnicy. Bakteria, która wybiera drogę na skróty Zespołu naukowców z Uniwersytetu Griffitha w Australii opublikował wyniki testów przeprowadzonych nad groźną baterią Chlamydia pneumoniae. Patogen ten może infekować ludzi i wywoływać zapalenie płuc. Co istotne, C. pneumoniae odkryto również w mózgach większości osób dotkniętych demencją o późnym początku, czyli najczęściej spotykanym otępieniu (w którym objawy pojawiają się po 65. r.ż.). Doświadczenia wykazały, że u myszy bakteria potrafi wędrować w górę nerwu węchowego, który łączy jamę nosową bezpośrednio z mózgiem. Co więcej, gdy dochodziło do uszkodzenia nabłonka nosa (cienkiej tkanki wzdłuż sklepienia jamy nosowej), infekcje nerwów stawały się znacznie poważniejsze. To z kolei prowadziło do tego, że mózgi gryzoni odkładały więcej białka beta-amyloidowego – substancji uwalnianej w odpowiedzi na infekcje. Skupiska (blaszki) tego białka występują w znacznych stężeniach u osób cierpiących na chorobę Alzheimera. Błyskawiczna infekcja: od 24 do 72 godzin – Jesteśmy pierwszymi, którzy pokazali, że Chlamydia pneumoniae może udać się bezpośrednio przez nos do mózgu, gdzie wywołuje patologie przypominające chorobę Alzheimera – wyjaśnił neurobiolog prof. James St John. – Widzieliśmy to w modelu mysim, a dowody są potencjalnie przerażające także dla ludzi. Naukowcy byli zaskoczeni tempem, w jakim patogen opanował centralny układ nerwowy myszy – do infekcji dochodziło w ciągu zaledwie 24 do 72 godzin. Wygląda na to, że bakterie i wirusy traktują nos jako błyskawiczną trasę do mózgu. Chociaż nie ma pewności, czy efekty będą identyczne u ludzi, lub czy same blaszki amyloidu są bezpośrednią przyczyną Alzheimera, trop ten jest niezwykle istotny w walce z tą chorobą. Zagrożenie ukryte w codziennych nawykach Powiedzmy sobie szczerze – dłubanie w nosie nie jest rzadkością: szacuje się, że może robić to nawet 9 na 10 osób (a ta jedna pewnie się nie przyznaje). Choć korzyści z tego nawyku nie są jasne, wyniki badań powinny skłonić nas do refleksji. Prof. James St John i jego koledzy sugerują, że dłubanie w nosie oraz wyrywanie włosów z nosa to zły pomysł ze względu na potencjalne uszkodzenia ochronnej tkanki. – Gdy uszkodzisz wyściółkę nosa, możesz zwiększyć liczbę bakterii, które przedostaną się do twojego mózgu – ostrzega St John. Jednym z pytań, na które zespół wciąż szuka odpowiedzi, jest to, czy zwiększone złogi białka beta-amyloidowego są naturalną, zdrową reakcją odpornościową, którą można odwrócić po zwalczeniu infekcji. Lekcja z pandemii. Higiena rąk to podstawa Przegląd badań prowadzony przez naukowców z Western Sydney University, dodatkowo wzmocnił hipotezę o roli układu węchowego jako prawdopodobnej drogi wejścia patogenów do mózgu. Zdaniem badaczy zrozumienie tego procesu otwiera nowe ścieżki zapobiegania chorobie. – Poprawa higieny rąk może być prostym krokiem zapobiegawczym. Nauczyliśmy się tego podczas pandemii COVID-19 – wyjaśnili naukowcy. Sugerują oni, by częste mycie rąk i używanie środków do dezynfekcji stało się obowiązkową rutyną osób, które potrafią oprzeć się nawykowi dłubania w nosie. Alzheimer to więcej niż tylko wiek Choroba Alzheimera jest niezwykle skomplikowana, a nauka bada ją pod wieloma różnymi kątami. Każde nowe odkrycie przybliża nas jednak do znalezienia sposobu na jej powstrzymanie. – Powyżej 65. roku życia czynnik ryzyka gwałtownie rośnie, ale badamy również inne przyczyny, ponieważ to nie tylko wiek: to także ekspozycja środowiskowa – podsumowuje St John. Źródło: Scientific Reports, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Autostrada” do głowy. Bakterie jelitowe mogą być częstymi gośćmi w… mózgu
Badania na myszach dowodzą, że bakterie mogą podróżować z jelit wprost do mózgu przez nerw błędny. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki leczymy choroby neurodegeneracyjne i dbamy o dietę.
Nauka od dawna bada fascynującą zależność między układem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, znaną jako oś jelitowo-mózgowa. Do tej pory większość naukowców skupiała się na „wędrówkach” hormonów, cząsteczek zapalnych czy produktów bakteryjnej przemiany materii. Jednak najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie Emory w USA dostarczają zdumiewających dowodów na to, że relacja ta może być znacznie bardziej dosłowna. Zaobserwowano, że w określonych warunkach żywe bakterie jelitowe mogą przedostać się bezpośrednio do mózgu. Choć badanie przeprowadzono na myszach, analogiczny mechanizm z dużym prawdopodobieństwem zostanie potwierdzony także u ludzi. Nerw błędny jako autostrada do mózgu Do tej pory sądzono, że jeśli mikroogranizmy opuszczają jelita, dzieje się to głównie poprzez krew, jak np. w przypadku zagrażającej życiu sepsy (posocznicy). Jednak zespół naukowców z Emory zauważył, że bakterie obecne w mózgach myszy nie były wykrywalne w ich krwi. Jak zatem dostały się do mózgu? Doprowadziło to badaczy do postawienia hipotezy, że bakterie jelitowe „podróżują” przez nerw błędny, który jest najdłuższym i najważniejszym połączeniem nerwowym między jamą brzuszną a mózgiem. Aby ją potwierdzić, przeprowadzili testy z blokadą tego nerwu. Wyniki były jednoznaczne: u myszy z przerwaniem ciągłości nerwu błędnego obecność bakterii w mózgu znacząco się zmniejszyła. Najwyraźniej mikroorganizmy wykorzystują włókna nerwowe jako fizyczny pomost i przemieszczają się po nich. To odkrycie tyleż niespodziewane, co zdumiewające. Co wpływa na „nieszczelność” jelit? Przenikanie bakterii do układu nerwowego nie jest zjawiskiem powszechnym u zdrowych osobników. Wymaga specyficznych okoliczności, które osłabiają barierę jelitową. W eksperymencie brały udział myszy na diecie wysokotłuszczowej (sprzyjającej miażdżycy) oraz osobniki genetycznie zmodyfikowane w celu symulacji chorób Alzheimera i Parkinsona. W obu przypadkach doszło do powstania tzw. „nieszczelnego jelita”. Uszkodzenie naturalnej zapory sprawiło, że bakterie, które zazwyczaj wspomagają trawienie, zaczęły „przeciekać” do innych części ciała. Obecność śladów bakterii w mózgach osób zmarłych na Alzheimera sugerowano już wcześniej, jednak badanie na Emory jako jedno z pierwszych pokazało ten proces „na żywo” u zwierząt. Choć liczba wykrytych mikrobów była niewielka, naukowcy ostrzegają, że nawet śladowa ich ilość może wystarczyć do wywołania przewlekłego stanu zapalnego. Ten jest z kolei „paliwem” dla chorób mózgu. Nowa era terapii: leczenie mózgu przez jelita? Jednym z najciekawszych wniosków z tego badania jest możliwość odwrócenia szkodliwych zmian w mózgu. Gdy myszy wracały do zbilansowanej, zdrowej diety, poziom bakterii w ich mózgach spadał do niemal niewykrywalnego poziomu. Zatem poprawa stanu jelit może bezpośrednio chronić ośrodkowy układ nerwowy przed bakteryjną inwazją. Innymi słowy: zdrowie mózgu zaczyna się w brzuchu. Jeśli badania na ludziach potwierdzą te mechanizmy, lekarze zyskają zupełnie nowe narzędzia do walki z zaburzeniami nastroju i demencją. Być może już całkiem niedługo na choroby neurologiczne będą przepisywać nie tylko probiotyki – ale i określoną dietę. Źródło: PLOS Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ani krzyżówki, ani sudoku. Wiemy, jaki trening mózgu realnie zmniejsza ryzyko choroby Alzheimera
Przydatność treningu mózgu w profilaktyce choroby Alzheimera, to temat który naukowcy analizowali przez ponad 20 lat. W badaniu z udziałem ponad 2 tysięcy osób po 65. roku życia tylko jeden typ ćwiczeń poznawczych realnie zmniejszył ryzyko demencji – i to aż o 25 procent.
Medycyna wciąż poszukuje skutecznych metod walki z chorobą Alzheimera i innymi formami otępienia związanymi z wiekiem. Choć leki mogą spowalniać pogarszanie się funkcji poznawczych na wczesnych etapach choroby, nie są rozwiązaniem idealnym. Nauka bada też inne, niefarmakologiczne metody. Wyniki przełomowego, trwającego aż 20 lat badania klinicznego sugerują, że kluczem do ochrony mózgu jest specyficzny rodzaj ćwiczeń oparty na szybkości przetwarzania informacji. Badanie wykazało, że zaledwie kilka tygodni intensywnego treningu może przynieść korzyści utrzymujące się wiele lat. Wyniki badania właśnie ogłoszono w artykule naukowym w czasopiśmie „Alzheimer’s Association”. Jak badano skuteczność łamigłówek w walce z Alzheimerem? W eksperymencie, rozpoczętym pod koniec lat 90. XX wieku, wzięło udział 2021 uczestników w wieku co najmniej 65 lat. Uczestników losowo podzielono na cztery grupy: pierwsza trenowała szybkość przetwarzania informacji przez zadania wymagające podzielności uwagi; druga ćwiczyła pamięć, wykorzystując techniki mnemotechniczne; trzecia skupiała się na rozumowaniu, wykrywaniu wzorców i rozwiązywaniu problemów; czwarta była grupą kontrolną. Program składał się z 10 sesji trwających od 60 do 75 minut, przez pięciu lub sześć tygodni. Wybrani uczestnicy przeszli też dodatkowe sesje przypominające, 1–3 lata później. Najlepsza metoda: adaptacyjny trening szybkościowy: Analiza wykazała, że jedynie trening szybkościowy był powiązany ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia choroby Alzheimera i demencji. Efekt był najbardziej spektakularny u osób, które uczestniczyły w sesjach przypominających – u nich ryzyko zachorowania było aż o 25% niższe niż w pozostałych grupach. Ćwiczenia oparte na treningu pamięci i rozumowania nie wykazały żadnych właściwości ochronnych, a wyniki tych grup były porównywalne z grupą kontrolną. Marilyn Albert, neurobiolożka z Johns Hopkins University (USA) i współautorka badania, wskazuje że sukces treningu szybkościowego wynikał z jego adaptacyjnego charakteru – czyli ze wzrostu poziomu trudności. Zadania polegały na identyfikacji obiektów w centrum i na brzegach ekranu komputera. W miarę jak uczestnik radził sobie coraz lepiej, system wyświetlał nowe elementy szybciej i w większej liczbie. Takiej dynamiki brakowało w innych ćwiczeniach. Czy przyszłością profilaktyki Alzheimera są gry komputerowe? Te wyniki skłaniają do prób wykorzystania komercyjnych gier wideo i aplikacji do poprawy zdrowia mózgu. Eksperci, m.in. psycholog Art Kramer zauważają, że choć rynek obfituje w tego typu produkty, ich skuteczność nie jest poparta danymi. Jednak teoretycznie możliwe jest zaprojektowanie gier opartych na „szybkościowym treningu” mózgu. Kolejnym krokiem naukowców będą badania fizycznych zmian w mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) oraz badania na modelach zwierzęcych, aby zrozumieć genetyczne i anatomiczne mechanizmy opóźniania neurodegeneracji. Przy okazji badacze przypominają, że oprócz treningu mózgu kluczowe w profilaktyce są też regularna aktywność fizyczna i utrzymywanie ciśnienia tętniczego w normie. Wiemy na pewno, że są to sprawdzone metody obniżania ryzyka demencji. Źródło: Alzheimer’s Association Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy wyleczymy Alzheimera marihuaną? Naukowcy wreszcie udowodnili, że jej mikrodawki są bardzo skuteczne
Szybkie starzenie się społeczeństwa powoduje, że dramatycznie poszukujemy nowych metod leczenia choroby Alzheimera. Kolejne sposoby nie działają, a neurodegeneracyjne schorzenie dotyka coraz większej części populacji. Naukowcy kierują swój wzrok w stronę mikrodawkowania marihuany, które ma poprawiać zdolności pacjentów i nie wywoływać „haju”. Wiarygodne źródła pokazują, że to… działa.
Koniec ze spekulacjami i wyciąganymi przedwcześnie wnioskami: pierwsze na świecie badanie kliniczne udowodniło, że mikrodozowanie ekstraktu z konopi może powstrzymać pogarszanie się funkcji poznawczych u osób z łagodną postacią Alzheimera. Efekty były zauważalne po 24 tygodniach. Brazylijskie badanie nad konopiami W Brazylii przeprowadzono pierwsze randomizowane, kontrolowane i podwójne zaślepione – czyli takie, w którym ani lekarz, ani pacjent nie wiedzą, kto otrzymuje prawdziwy lek, a kto placebo – badanie kliniczne, które miało sprawdzić wpływ mikrodawkowania konopi na pacjentów z łagodną postacią choroby Alzheimera. Kierowała nim prof. Francisey Nascimento z Federal University for Latin American Integration. W badaniu wzięło udział 24 starszych pacjentów w wieku od 60 do 80 lat, którzy codziennie otrzymywali olej z ekstraktu konopi zawierający bardzo niskie stężenie kannabinoidów – dokładnie 0,3 mg THC i 0,3 mg CBD. Dla porównania, w 1 g palonej marihuany znajduje się nawet 200 mg THC. Po 24 tygodniach stosowania grupa otrzymująca mikrodozowanie wykazała stabilizację funkcji poznawczych, ocenianych według skali MMSE (Mini-Mental State Examination). Grupa placebo doświadczyła pogorszenia objawów choroby. Czemu mikrodozowanie konopi działa? Bardzo niskie dawki THC wciąż mają potencjał do stymulowania układu endokannabinoidowego, który odpowiada m.in. za regulację pamięci, reakcje zapalne i neuroplastyczność. Udowodniono, że z wiekiem aktywność tego układu spada, co może sprzyjać rozwojowi zaburzeń poznawczych. Zastosowanie bardzo niskich dawek THC i CBD może kompensować te niedobory i wspierać regenerację funkcji mózgu. Czy mikrodawkowanie marihuany jest bezpieczne? Wspomniane badania potwierdzają, że mikrodawki marihuany są dobrze tolerowane przez organizm i nie wywołują klasycznych efektów psychoaktywnych (tj. uczucia „haju”), które są typowe dla rekreacyjnego stosowania konopi. Wynika to z zastosowania dawek subpsychoaktywnych, czyli poniżej progu wywołującego zmiany świadomości. W badaniach klinicznych nie odnotowano zwiększonej liczby działań niepożądanych w stosunku do placebo. Nie wykazano również pogorszenia nastroju czy jakości życia pacjentów. Czy wyleczymy Alzheimera marihuaną? Mikrodawkowanie marihuany wydaje się jedną z najbardziej innowacyjnych metod wspierających leczenie choroby Alzheimera. Jest też bardzo obiecujące. Słowem kluczem jest jednak „wspieranie” leczenia – marihuana nie pozwala pozbyć się choroby na dobre, a jedynie łagodzi jej skutki, jeśli przebieg już jest łagodny. Obecnie mikrodawkowanie marihuany powinno być rozważane jedynie w ramach eksperymentalnych terapii lub programów medycznych prowadzonych pod ścisłą kontrolą lekarza, w zgodzie z aktualnymi wytycznymi medycznymi i prawnymi. Kluczowe znaczenie będzie miało przeprowadzenie dużych, długoterminowych badań klinicznych oraz dalsze pogłębianie wiedzy na temat mechanizmów neuroprotekcyjnych kannabinoidów. Źródła: Journal of Alzheimer's Disease, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten jeden codzienny nawyk może chronić przed demencją – naukowcy są zgodni
Ten jeden codzienny nawyk – używanie więcej niż jednego języka – może realnie chronić mózg przed starzeniem. Nowe badanie wskazuje, że wielojęzyczność działa jak tarcza dla pamięci, uwagi i elastyczności poznawczej.
Spis treści: Nowy sposób na zachowanie sprawności? Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Nowe badanie sugeruje, że codzienne, wielojęzyczne nawyki – od krótkich rozmów z sąsiadami po wracanie do języka z dzieciństwa – mogą pomagać w zachowaniu pamięci, uwagi i elastyczności mózgu wraz z wiekiem. Starzenie rzadko „przełącza” mózg z dnia na dzień. Pojawia się stopniowo – w wolniejszym przypominaniu sobie informacji, rozproszonej uwadze i drobnych potknięciach poznawczych. Dla wielu dorosłych prawdziwe pytanie brzmi nie „czy to nastąpi”, ale „czy da się ten proces spowolnić”. Nowy sposób na zachowanie sprawności? Większość popularnych strategii poprawy krótkotrwałej pamięci i funkcjonowania poznawczego opiera się na rozwiązywaniu dziwnych łamigłówek czy zawiłych krzyżówek. Nowe badania podpowiadają jednak, że jednym z najlepszych sposobów na zahamowanie spadku funkcji poznawczych może być poszerzenie swoich umiejętności językowych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Aging” pokazuje, że posługiwanie się kilkoma językami może spowalniać starzenie się mózgu. Ten proces wiąże się z stopniowym spadkiem szybkości przetwarzania informacji, uwagi i innych funkcji poznawczych. Analizując dane ankietowe ponad 86 000 zdrowych osób w wieku od 51 do 91 lat z 27 krajów europejskich, naukowcy odkryli, że ludzie, którzy regularnie używają więcej niż jednego języka są dwukrotnie rzadziej narażeni na oznaki biologicznego starzenia niż osoby mówiące tylko jednym językiem. Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? – Odkryliśmy, że życie w wielojęzycznych społeczeństwach rzeczywiście opóźnia spadek funkcji poznawczych i sprawności, który zwykle towarzyszy starzeniu się – mówi Lucía Amoruso, psycholożka z Basque Center on Cognition, Brain and Language i jedna z autorek badania. – Wszyscy się starzejemy, a wraz z wiekiem zaczynamy tracić funkcje poznawcze i samodzielność. Naukowcy twierdzą, że wielojęzyczność może wzmacniać sieci połączeń w mózgu, ponieważ nieustannie „trenuje” je do pracy. Ten efekt wydaje się jeszcze silniejszy, gdy osoby dodatkowo wzmacniają te „mięśnie”, zanurzając się w różnych środowiskach i kulturach. – Chodzi o realne używanie języka w codziennym życiu – podkreśla Amoruso. – Efekty, które obserwujemy, są związane z prawdziwym użyciem języków w prawdziwych sytuacjach. Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Na poziomie całych populacji mówienie w innym języku może tak bardzo spowolnić spadek funkcji poznawczych, że pomaga opóźnić początek chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy demencja. Na poziomie pojedynczej osoby oznacza to coś prostszego: nauka, używanie i aktywne wykorzystywanie różnych języków może być jednym z najbardziej dostępnych narzędzi wspierających dobre starzenie się. Oczywiście związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych zależy od wielu czynników: stylu życia, zdrowia fizycznego i środowiska. Nawet po uwzględnieniu takich zmiennych, jak zamożność czy poziom wykształcenia ochronny wpływ wielojęzyczności nadal pozostawał wyraźny. – Im dłużej masz doświadczenie w posługiwaniu się dwoma lub więcej językami, tym lepiej – wyjaśnia Viorica Marian, autorka książki „The Power of Language”. Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Jednak codzienne zalety posługiwania się więcej niż jednym językiem wykraczają daleko poza samo starzenie się. Od lepszej komunikacji i większej kreatywności, po lepszą koncentrację i skupienie – eksperci zwracają uwagę, że osoby dwujęzyczne są zwykle bardziej elastyczne w zadaniach wymagających tzw. funkcji wykonawczych, takich jak multitasking czy podejmowanie decyzji. Szlifowanie umiejętności komunikacyjnych nie zrobi z ciebie poligloty z dnia na dzień. Może jednak wzmocnić coś równie ważnego: więzi społeczne. Wraz z wiekiem kręgi towarzyskie często się kurczą. Zwiększa to ryzyko izolacji i samotności, które są silnie powiązane ze spadkiem dobrostanu emocjonalnego i funkcji poznawczych. Język jest jednym z najważniejszych narzędzi budowania wspólnoty. Łatwiej nawiązać więź, gdy możesz porozmawiać z kimś bezpośrednio. Zanurzenie się w innej społeczności lub kulturze poprzez szlifowanie nowej umiejętności jest świetnym sposobem na wzmacnianie takich relacji. Źródło: National Geographic
Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
Tania i popularna szczepionka na półpasiec może zmniejszyć ryzyko demencji – wynika z badań przeprowadzonych w Walii. To odkrycie potwierdza związek wirusów układu nerwowego ze zmianami degeneracyjnymi w mózgu. I daje nadzieję na nowe terapie.
Program szczepień przeciw półpaścowi wprowadzony w Walii w 2013 roku, doprowadził do przełomowych obserwacji dających nową nadzieję na opanowanie demencji. Okazało się, że szczepionka nie tylko zmniejsza ryzyko zaburzeń poznawczych – spowalnia też postęp u osób już zdiagnozowanych. Demencja a wirusy: coraz więcej dowodów na związek Wcześniejsze badania, opublikowane w „Nature” w kwietniu 2025, sugerowały że szczepienie może ograniczać ryzyko samego zachorowania. Nowe, oparte na tych samych danych, pokazują dodatkowo, że u osób już chorujących szczepionka wyraźnie obniża ryzyko zgonu. Zespół naukowców podkreśla, że odkrycie potwierdza rosnący zbiór dowodów na to, że zwalczanie wirusów atakujących układ nerwowy (a do takich należy półpasiec), może odegrać ważną rolę w walce z demencją. Epidemiolog Haroon Ahmed z Cardiff University zwraca uwagę, że szczepionka jest bezpieczna, tania i szeroko dostępna. Może w przyszłości stanie się jednym ze sposobów zapobiegania demencji, a nawet jej leczenia. Szczepienia jak poligon doświadczalny Program szczepień na półpasiec w Walii okazał się doskonałym poligonem doświadczalnym. Z powodu ograniczeń w ilości dawek szczepionki, osoby w wieku 79 lat ją otrzymywały, a te w wieku 80 lat – już nie. Dzięki tej różnicy możliwe było porównanie dwóch niemal identycznych grup. Wśród 14 350 osób z diagnozą demencji, mniej więcej połowa zmarła z jej powodu w ciągu dziewięciu lat. Dane pokazały, że szczepionka na półpasiec zmniejszała to ryzyko o niemal 30 procent. Poza tym osoby zaszczepione rzadziej rozwijały łagodne zaburzenia poznawcze lub postęp choroby był u nich wolniejszy. Inne wcześniejsze badania wykazały, że szczepionka na półpasiec może także chronić serce. Szczepionka zapobiega i leczy. Co dalej? Zdaniem Pascala Geldsetzera ze Uniwersytetu Stanforda, najistotniejsze jest to, że widać nie tylko działanie profilaktyczne, ale także terapeutyczne. Naukowcy podkreślają jednak, że nie można jeszcze mówić o jednoznacznej przyczynowości – dane pokazują jedynie silną korelację, którą warto dalej badać by ją potwierdzić. Kolejnym krokiem będzie ustalenie mechanizmu wpływu szczepionki na przebieg demencji. Podejrzewa się procesy związane z układem odpornościowym lub nerwowym. Wirusy atakujące neurony, w modelach zwierzęcych dają się powiązać z odkładaniem toksycznych białek w mózgu, charakterystycznych dla choroby Alzheimera. Kolejne badania powinny objąć większą populację oraz sprawdzić nowszą generację szczepionki, która zastąpiła tę stosowaną w 2013 roku. Według Geldsetzera takie badania mogą potencjalnie doprowadzić do przełomu w leczeniu i zapobieganiu demencji. Źródło: Cell Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak mózg decyduje o tym, co pamiętać? Naukowcy dowiedli, że możemy przestać zapominać
Dlaczego niektóre rzeczy zapominamy od razu, a niektóre nie chcą wyjść nam z pamięci? Odpowiedzialny jest za to nasz mózg, który wykorzystuje złożone mechanizmy obejmujące emocje, powiązania neuronalne i powtarzalność doświadczeń. Czy wiedza o tym pozwoli „naprawić” ludzką pamięć?
Proces zapamiętywania nie jest przypadkowy ani jednolity – naukowcy od lat badają to, dlaczego pewne wydarzenia zostają w pamięci na lata, a inne szybko ulatują. Najnowsze badania pozwalają coraz dokładniej wskazać, jakie mechanizmy sterują selekcją wspomnień i jak można je świadomie wspierać. Jak mózg wybiera, które wspomnienia zachować? Mechanizmy wyboru tych wspomnień, które pozostaną z nami na dłużej, opierają się na kilku fundamentach. Naukowcy wskazują, ze proces selekcji odbywa się na wielu poziomach – od pierwotnych reakcji emocjonalnych, przez tworzenie powiązań z innymi wspomnieniami, aż po oceny ich „ważności” dokonywane przez zaawansowane struktury mózgowe: korę przedczołową czy hipokamp. To one decydują, czy informacja zostanie utrwalona na długie lata. Emocje są kluczem do trwałej pamięci W procesie zapamiętania kluczowe okazały się emocje. Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bostońskim wykazały, że nawet pozornie nieistotne wspomnienia mogą trwale zapisać się w pamięci, jeśli zostaną powiązane z ważnym wydarzeniem emocjonalnym. W sytuacjach silnie emocjonujących aktywowane są struktury takie jak ciało migdałowate, które działają jak wewnętrzny alarm. Aktywacja tej części mózgu zwiększa szansę na utrwalenie danego wspomnienia. To tłumaczy, dlaczego niektórzy z nas tak łatwo mogą sobie przypomnieć, gdzie byliśmy i co robiliśmy gdy Wojciech Szczęsny obronił karnego Messiego na Mundialu w 2022 roku. Wspomnienia powiązane z intensywnymi uczuciami są bardziej odporne na upływ czasu. Powiązania z innymi wspomnieniami, czyli grosz do grosza Drugim istotnym mechanizmem jest powiązanie nowych informacji z już istniejącymi wspomnieniami. Im więcej połączeń ze wcześniejszą wiedzą, tym większa szansa, że informacja zostanie utrwalona. Mózg działa tutaj jak sieć neuronów, w której każdy nowy ślad pamięciowy ulega wzmocnieniu, gdy jest skojarzony z innymi. Szczególnie dobrze obrazuje to nauka języków. Jeśli każde poznane słowo łączymy z obrazem, dźwiękiem czy z emocją, zwiększamy prawdopodobieństwo, że zostanie ono zapamiętane na długo. Co się dzieje w mózgu podczas zapamiętywania? Podczas zapamiętywania ma miejsce tzw. „konsolidacja pamięci” – polega ona na przejściu informacji z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej. To szereg złożonych etapów, w których różne struktury mózgu współpracują, aby wybrać i utrwalić najważniejsze wspomnienia. Kiedyś uważaliśmy, że głównym odpowiedzialnym jest hipokamp, jednak najnowsze badania wskazują, że w konsolidacji uczestniczy również wzgórze mózgu, które pełni funkcję selekcyjną. To właśnie wzgórze działa jak filtr, który oddziela wspomnienia jego zdaniem „mniej ważne” od tych „bardziej ważnych”. Czego nowego dowiedzieliśmy się o mózgu i czy możemy kontrolować pamięć? Najnowsze badania naukowców z Rockefeller Univeristy potwierdziły, że selekcja wspomnień nie odbywa się jednak na zasadzie prostego mechanizmu. W swoich eksperymentach naukowcy użyli nowoczesnych metod genetycznych, takich jak technologia CRISPR. Dzięki niej można precyzyjnie „włączać” i „wyłączać” konkretne geny – czyli fragmenty DNA, które sterują pracą naszego organizmu. W tym przypadku skupiono się na genach odpowiedzialnych za zapamiętywanie. Okazało się, że niektóre z nich działają bardzo szybko i sprawiają, że łatwo zapominamy nowe informacje. Inne z kolei działają wolniej, ale pomagają utrwalić wspomnienia na wiele lat. Do takich ważnych genów należą m.in. Camta1 i Tcf4, które są aktywne we wzgórzu, oraz Ash1l, który działa w przedniej korze mózgowej – to obszar odpowiedzialny m.in. za planowanie i podejmowanie decyzji. Badacze odkryli, że jeśli te geny nie funkcjonują prawidłowo, możemy mieć trudności z długotrwałym zapamiętywaniem. Czy możemy przestać zapominać? Zapominanie bywa często postrzegane jako wada, jednak jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania pamięci. Badania Uniwersytetu Stanforda pokazały, że mózg musi „czyścić” mniej istotne wspomnienia, aby zrobić miejsce na nowe. Dzięki nowym odkryciom rozumiemy, że trwałość pamięci zależy od kaskady procesów molekularnych, które można porównać do stopniowego wzmacniania połączeń między neuronami w ściśle określonych rejonach mózgu. To nowe podejście może mieć w przyszłości zastosowanie w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych (takich jak np. Alzheimer) poprzez wspieranie alternatywnych ścieżek konsolidacji wspomnień. Jak nie drzwiami, to oknem. Źródło: Nature, The Rockefeller University, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten jeden nawyk może spowolnić Alzheimera nawet o 7 lat. Liczy się każdy krok – dosłownie
Nowe badania odkrywają związek między aktywnością fizyczną a rozwojem choroby Alzheimera. Wieści są optymistyczne: aby wyraźnie spowolnić postęp choroby wystarczy niewielka zmiana trybu życia, dostępna dla większości osób.
Badanie opublikowane 3 listopada 2025 r. w prestiżowym czasopiśmie „Nature Medicine” pokazuje, że nawet niewielka aktywność fizyczna może znacząco spowolnić postęp choroby Alzheimera. U osób starszych, u których w mózgu widać już pierwsze oznaki choroby, ale które nie wykazują jeszcze objawów poznawczych, nawet niedługi, regularny spacer może opóźnić rozwój choroby o kilka lat. Nowe badanie: spacer jako recepta Badanie dowodzi, że spacery liczące zaledwie 3–5 tys. kroków dziennie mogą opóźnić pogorszenie funkcji umysłowych średnio o 3 lata. Ci, którzy chodzą więcej (5–7,5 tys. kroków dziennie), mogą liczyć na opóźnienie nawet o 7 lat. Jak podkreśla współautorka badania, lekarka i naukowczyni z Harvard Medical School, Wai-Ying Wendy Yau, najważniejszym wnioskiem jest to, że „nawet niewielka ilość ruchu przynosi realne korzyści”. Nie trzeba więc dążyć do popularnego celu 10 tys. kroków dziennie, który bywa trudny do osiągnięcia dla starszych osób. 14 lat badań i 2 białka w mózgu Badanie objęło 296 uczestników w wieku od 50 do 90 lat, biorących udział w Harvard Aging Brain Study, czyli projekcie analizującym wczesne etapy choroby Alzheimera. Na początku nikt z uczestników nie miał objawów otępienia. Przez okres do 14 lat każdy z nich regularnie przechodził testy poznawcze oraz badania obrazowe mózgu. Seniorzy nosili też krokomierze monitorujące codzienną aktywność. U osób z chorobą Alzheimera w mózgu zwykle gromadzą się dwa białka: amyloid-β i tau. Pierwsze z nich odkłada się wcześniej, drugie później, a pogorszenie zdolności poznawczych jest silniej powiązane z poziomem białka tau. Wyniki pokazały, że korzyści z chodzenia (3–7,5 tys. kroków dziennie) dotyczyły jedynie uczestników z wysokim początkowym poziomem amyloidu-β. W tej grupie aktywność fizyczna spowalniała spadek funkcji poznawczych od 3 do 7 lat w porównaniu z osobami prowadzącymi siedzący tryb życia. Co ciekawe, przekroczenie poziomu 7,5 tys. kroków dziennie nie dawało już dodatkowych efektów ochronnych. Kto może skorzystać najbardziej? Badania obrazowe mózgu wykazały, że ruch spowalniał przede wszystkim nagromadzanie białka tau, podczas gdy tempo gromadzenia amyloidu-β pozostawało niezmienione. Wygląda więc na to, że właśnie spowolnienie akumulacji tau może być mechanizmem ochronnym wynikającym z aktywności. Jak zauważa Kristine Yaffe, neurobiolożka z University of California w San Francisco, badacze „w przekonujący sposób pokazali, że związek między aktywnością a mniejszym ryzykiem Alzheimera może wynikać z wpływu na białko tau”. U uczestników z niskim poziomem amyloidu-β (i małym ryzykiem choroby) aktywność fizyczna nie miała istotnego wpływu na funkcje poznawcze. Oznacza to, że korzyści z ruchu są największe u osób, które już znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Współautor badania, Jasmeer Chhatwal z Harvard Medical School, podkreśla, że właśnie osoby mało aktywne i z wysokim poziomem amyloidu-β, są najbardziej narażone na pogorszenie funkcji poznawczych. Więc to one powinny zacząć spacerować – bo mogą z tego odnieść największe korzyści. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jakie są przyczyny choroby Alzheimera? Naukowcy mają przełom
Alzheimer to choroba, która dotyka coraz większą część populacji. Stopniowo niszczy komórki mózgowe, przez co prowadzi do utraty pamięci i innych funkcji poznawczych, a ostatecznie do otępienia. Powoduje cierpienie nie tylko osoby chorującej, ale także jej bliskich – nic dziwnego, że naukowcy wciąż starają się znaleźć dokładne przyczyny choroby. Być może właśnie wydarzył się przełom.
Szacuje się, że na chorobę Alzheimera choruje 3% osób w wieku 65 lat i 40% osób po 85. roku życia. Dotyka ona coraz większej części populacji, a jej przyczyna wciąż pozostaje tajemnicą. Naukowcy wpadli jednak na nowy trop: odkryli fragmenty mózgu, które mogą być odpowiedzialne za transport substancji powodujących chorobę. Co powoduje Alzheimera? Za przyczynę choroby Alzheimera naukowcy już jakiś czas temu wskazali akumulację białek (szczególnie peptydu beta-amyloidu), które prowadzą do śmierci neuronów i zaburzenia funkcji mózgu. Nieznana była jednak bezpośrednia przyczyna ich wytworzenia. Badacze postanowili znaleźć drogę, dzięki której białka przemieszczają się do poszczególnych struktur. Wiedzieli o istnieniu tzw. nanorurek tunelujących (TNT), za pomocą których następowała wymiana materiałowa w niektórych typach komórek, ale ich obecność i funkcja w dojrzałych neuronach mózgowych nie była jasna. Według naukowców nanorurki były obiecującym tropem i mogłyby działać jako rodzaj „mostu”, który transportuje materiały między dendrytami – wypustkami neuronów. Ich przeczucie okazało się słuszne: zidentyfikowali nowy rodzaj nanorurek (DNT), które mogą być odpowiedzialne za transport peptydu beta-amyloidu, a przez to także za chorobę Alzheimera. Swoje badania opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Mosty niszczące mózg Odróżnienie nanorurek DNT od innych, podobnych struktur mózgowych umożliwiło specjalistyczne obrazowanie i analiza oparta na uczeniu maszynowym. – W hodowanych neuronach zaobserwowaliśmy dynamiczne formowanie się tych nanorurek i potwierdziliśmy, że posiadają one odrębną strukturę wewnętrzną, odróżniającą je od innych wypustek neuronalnych – czytamy w badaniu. Po odkryciu naukowcy chcieli sprawdzić, czy nowe „mosty” mogą transportować niszczące mózg białko. Okazało się, że tak. Rozprzestrzeniały peptydy do otaczających neuronów, a gdy badacze zahamowali ich formowanie, beta-amyloid również zniknął. Stwierdzono, że gęstość DNT wzrasta przed utworzeniem blaszek amyloidowych (patologicznych złóż białka) u myszy z chorobą Alzheimera, co sugeruje rolę nanorurek we wczesnym stadium choroby. Przełom w rozwiązaniu zagadki Alzheimera Samo działanie nowo odkrytych struktur wciąż pozostaje tajemnicą, jednak przyszłe badania mogą pomóc ostatecznie odsłonić karty choroby Alzheimera. Dokładne zbadanie ich roli w funkcjonowaniu mózgu dostrzeże cennych spostrzeżeń na temat tego, jak choroba ta może rozprzestrzeniać się na poziomie komórkowym, a to pierwszy krok do opracowania lekarstwa czy umożliwienia wczesnej interwencji. Pozostaje trzymać kciuki za ważną pracę naukowców. Źródła: Science, ezdrowie.gov.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujące odkrycie: czy twój mózg zdradza oznaki Alzheimera już po 20. roku życia?
Wczesne objawy Alzheimera mogą być widoczne już u osób po 20. roku życia. Nowe badanie wskazuje, że odpowiednio wczesna diagnostyka może znacząco opóźnić rozwój choroby i dać szansę na skuteczną prewencję.
Spis treści: Co badanie mówi o wczesnym początku choroby? Ograniczenia badania – co warto wiedzieć? Co dalej z badaniami nad wczesną diagnozą? Dlaczego Alzheimer jest trudny do wykrycia u młodych osób? Coraz więcej badań potwierdza, że mózg człowieka działa inaczej niż dotąd sądziliśmy. Choć choroba Alzheimera kojarzy się głównie z osobami starszymi, najnowsze wyniki badań pokazują, że ryzyko tej choroby można zauważyć już dekady wcześniej. Dzięki analizie markerów zapalnych i testom poznawczym naukowcy zidentyfikowali potencjalne czynniki ryzyka już u osób w wieku 20–30 lat. Co badanie mówi o wczesnym początku choroby? Już ponad sto lat temu niemiecki neuropatolog Alois Alzheimer zauważył nietypowe objawy dezorientacji u swojej pacjentki. Po śmierci kobiety lekarz odkrył w mózgu zmarłej złogi amyloidu beta oraz tzw. splątki neurofibrylarne – dziś uznawane za dwa główne wyznaczniki choroby Alzheimera. W najnowszych badaniach zauważono pierwsze oznaki pogorszenia funkcji poznawczych znacznie wcześniej, bo już u osób w wieku 24 lat. W grupie 30-latków wykryto także biologiczne wskaźniki ryzyka neurodegeneracji. Naukowcy analizowali poziomy interleukiny 6 i 8 – markerów stanu zapalnego – we krwi badanych. W grupie osób w wieku 34–44 lata, podwyższony poziom tych biomarkerów wiązał się z gorszymi wynikami testów poznawczych. Co więcej, wyższy wynik skali CAIDE – narzędzia oceniającego ryzyko demencji – już u osób w wieku około 25 lat korelował ze słabszymi zdolnościami poznawczymi. To znacznie wcześniej niż okres średniego wieku, w którym zwykle ocenia się ryzyko Alzheimera. – To duży sukces badawczy – ocenia prof. Tatjana Rundek, dyrektorka Instytutu Mózgu im. Evelyn F. McKnight na Uniwersytecie w Miami. Zdaniem naukowczyni, choć powiązania są subtelne, to badanie dostarcza „przekonujących dowodów molekularnych na wczesny stan zapalny i procesy neurodegeneracyjne”. Ograniczenia badania – co warto wiedzieć? Nie wszyscy eksperci są jednak tak entuzjastyczni. Prof. Rundek podkreśla, że skala CAIDE nie jest jednoznacznym wyznacznikiem Alzheimera, zwłaszcza w przypadku różnorodnych populacji. Z kolei prof. Sharon Sha z Uniwersytetu Stanforda zwraca uwagę, że biomarkery analizowane w badaniu nie są wyjątkowe dla tej tylko choroby. Tu znaczenie ma poziom białek tau, które naturalnie występują w komórkach nerwowych i odgrywają ważną rolę w stabilizowaniu struktur niezbędnych do transportu wewnątrzkomórkowego. Badacze oceniali poziom tzw. total tau zamiast bardziej specyficznego fosforylowanego tau. Choć wysoki total tau może świadczyć o neurodegeneracji, to według nowszych badań, fosforylowane tau jest bardziej charakterystyczne dla Alzheimera. – Wyniki mogą wskazywać na potencjalne czynniki ryzyka przyszłego pogorszenia funkcji poznawczych lub zaburzeń naczyniowych – mówi prof. Sha. Ekspertka doceniła też skalę i jakość zebranych danych. Uzyskanie potwierdzających informacji w tak długiej perspektywie czasowej jest kosztowne i trudne. Obserwowanie jednej osoby od wieku 20 lat do późnej starości, by sprawdzić, czy rozwinie się choroba, to ogromne wyzwanie badawcze. Co dalej z badaniami nad wczesną diagnozą? Zespół badaczy nadal będzie śledzić losy uczestników badania. Kolejna tura testów obejmuje osoby w wieku 39–49 lat i ma sprawdzać nie tylko funkcje poznawcze, ale też fizyczne i sensoryczne, jak siła chwytu czy słuch. Analiza wyników zaplanowana jest na 2026 rok. Wczesne wykrycie ryzyka choroby Alzheimera może mieć ogromne znaczenie. Osoby obciążone genetycznie mogą wprowadzić zdrowe zmiany w stylu życia, które – według szacunków – mogą zapobiec lub opóźnić nawet 40% przypadków demencji. Obecnie dostępne leki, takie jak lecanemab (w kwietniu 2025 roku zarejestrowany na rynku europejskim), także mogą spowolnić rozwój choroby, ale tylko na jej wczesnym etapie. – Im wcześniej, tym lepiej – zaznacza prof. Allison Aiello, główna autorka badania i epidemiolożka na Uniwersytecie Columbia. W 2023 roku inne badanie sugerowało, że oczy mogą być „oknem” do wczesnej diagnozy Alzheimera. Z kolei w 2024 roku w „Nature Aging” opublikowano wyniki badań z wykorzystaniem sztucznej inteligencji – algorytm był w stanie przewidzieć rozwój choroby nawet 7 lat przed pojawieniem się objawów. Zaskakującym wnioskiem z tego modelu było powiązanie osteoporozy z ryzykiem Alzheimera u kobiet. Choć nie oznacza to, że każda kobieta z osteoporozą zachoruje, to według badaczy relacja między tymi schorzeniami wymaga dalszych analiz. Dlaczego Alzheimer jest trudny do wykrycia u młodych osób? Współcześnie diagnoza opiera się na wykryciu takich biomarkerów, jak złogi amyloidu beta i splątki tau. Same ich występowanie nie oznacza jednak, że u danej osoby rozwinie się choroba – potrzebne są również objawy poznawcze. Dodatkowo na rozwój demencji wpływają różne czynniki, które mogą się znacznie różnić między osobami. W ocenie ryzyka wykorzystuje się narzędzia takie jak skala CAIDE, która uwzględnia m.in. wskaźnik masy ciała, wiek i poziom wykształcenia. – W przeszłości panował sceptycyzm wobec badania funkcji poznawczych u młodych dorosłych – mówi prof. Aiello. Zdaniem badaczki to błąd, który ograniczał naszą wiedzę o rozwoju choroby. Szansę na zmianę tego podejścia przyniosło badanie Add Health – jedno z największych badań kohortowych w USA, rozpoczęte w latach 90. W jego ramach obserwowano rozwój 20 tys. uczniów od szkoły średniej po dorosłość. W 2008 roku, gdy uczestnicy mieli od 24 do 34 lat, zespół prof. Aiello przeprowadził testy poznawcze i pobrał tysiące próbek krwi. Dziesięć lat później badanie zostało powtórzone. – Zaskoczyło mnie, że już na tak wczesnym etapie widzimy pewne zależności między wynikami a stylem życia – przyznaje prof. Aiello. Źródło: National Geographic
Lekarze nie bez powodu odradzają czerwone mięso. W dużych ilościach szkodzi mózgowi
Czerwone mięso często gości na naszych talerzach, ale warto zastanowić się nad jego ograniczeniem. Od lat lekarze i dietetycy zachęcają do takiego podejścia, a najnowsze badania naukowe przynoszą kolejne powody, by wprowadzić tę zmianę w codziennej diecie.
Spis treści: Związek między czerwonym mięsem a zdrowiem mózgu Przetworzone vs. nieprzetworzone czerwone mięso Co nauka mówi o starzeniu się mózgu? Czerwone mięso, czyli jakie? Czerwone mięso, szczególnie w formie przetworzonej, może zwiększać ryzyko spadku funkcji poznawczych i rozwoju demencji. Do takich wniosków doszli naukowcy z Brigham and Women’s Hospital w Bostonie. Wyniki ich badań zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Neurology”. Związek między czerwonym mięsem a zdrowiem mózgu Badanie objęło 133 771 osób w średnim wieku 49 lat, które przez maksymalnie 43 lata były monitorowane pod kątem diety i zdrowia mózgu. Na początku żaden z uczestników nie cierpiał na demencję, ale w trakcie badania 11 173 osoby zapadły na tę chorobę. Według autorów badania, przetworzone czerwone mięso – takie jak bekon, kiełbasa, parówki czy salami – było związane z wyższym ryzykiem demencji. Uczestnicy, którzy spożywali co najmniej 0,25 porcji przetworzonego mięsa dziennie, mieli o 13% wyższe prawdopodobieństwo rozwoju zmian otępiennych w porównaniu do osób, które spożywały mniej niż 0,10 porcji dziennie. Za porcję przyjęto 85 g mięsa. Przetworzone vs. nieprzetworzone czerwone mięso Nieprzetworzone czerwone mięso – wołowina, wieprzowina czy jagnięcina – nie wykazało tak silnego związku z demencją. Jednak osoby, które spożywały jedną lub więcej porcji dziennie, odnotowały o 16% wyższe ryzyko subiektywnego spadku funkcji poznawczych w porównaniu do tych, które jadły mniej niż pół porcji dziennie. Przetworzone czerwone mięso zawiera dużo tłuszczów nasyconych, które negatywnie wpływają na zdrowie serca i mózgu. Dieta bogata w takie produkty zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 oraz chorób układu krążenia, co może przyczyniać się do osłabienia funkcji poznawczych. Jest i dobra wiadomość. Naukowcy odkryli, że zastąpienie jednej porcji przetworzonego czerwonego mięsa dziennie zdrowszymi alternatywami przynosi wymierne korzyści. Jak to wyglądało w przypadku konkretnych produktów? Orzechy i rośliny strączkowe: o 19% niższe ryzyko demencji i starzenie się mózgu spowolnione o 1,37 roku. Ryby: o 28% niższe ryzyko demencji. Drób: o 16% niższe ryzyko demencji. Co nauka mówi o starzeniu się mózgu? W grupie starszych uczestników badania przetworzone czerwone mięso było związane z przyspieszonym starzeniem się mózgu. Każda dodatkowa porcja dziennie przyspieszała starzenie poznawcze o 1,61 roku oraz starzenie w zakresie pamięci werbalnej o 1,69 roku. Badanie miało jednak swoje ograniczenia. Przeprowadzono je głównie wśród białych pracowników służby zdrowia, co oznacza, że wyniki mogą nie być reprezentatywne dla innych grup etnicznych i płci. Mimo to zmniejszenie spożycia czerwonego mięsa, zwłaszcza przetworzonego, i wprowadzenie do diety zdrowszych alternatyw, takich jak ryby, orzechy czy drób, może być skutecznym sposobem na ochronę mózgu. Jak podkreśla dr Dong Wang, autor badania: „Zmiana nawyków żywieniowych powinna stać się częścią wytycznych dietetycznych wspierających zdrowie poznawcze”. Dodaje równie, że w zrozumieniu mechanizmów prowadzących do demencji kluczowe są długoterminowe analizy. Czerwone mięso, czyli jakie? Czerwone mięso to mięso ssaków, które ma czerwony kolor przed obróbką termiczną, głównie dzięki wysokiej zawartości hemoglobiny w tkance mięśniowej. Jest to więc m.in. wołowina, wieprzowina, jagnięcina, cielęcina czy baranina. Spożywanie czerwonego mięsa może niekorzystnie wpływać na nasze zdrowie i samopoczucie. Poza opisanym ryzykiem rozwoju demencji, nadmierna konsumpcja przetworzonych produktów mięsnych, takich jak kiełbasy czy bekon, wiąże się z większym ryzykiem chorób serca i nowotworów. Warto jednak podkreślić, że czerwone mięso jest też bogatym źródłem białka, żelaza hemowego, cynku, witamin z grupy B (szczególnie B12) i innych składników odżywczych. Jednak jego wpływ na zdrowie zależy od częstotliwości spożywania i sposobu przygotowania. Najgorsze są produkty wysokoprzetworzone, takie jak wędliny, parówki, pasztety czy gotowe dania mięsne (np. kotlety mielone). Źródło: Neurology
Straszliwa cena ewolucji. Za większy i sprawniejszy mózg płacimy podatnością na choroby
Człowiek ma lepsze zdolności poznawcze w porównaniu z innymi ssakami naczelnymi. Płaci za to większą podatnością na choroby neurodegeneracyjne mózgu w podeszłym wieku.
Spis treści: Ewolucja mózgu człowieka Ewolucyjny kompromis Choroby neurodegeneracyjne Jak wykonano badania? Cena rozwoju Ewolucja to inaczej zmiany w przyrodzie zachodzące na przestrzeni lat i dotykające kolejnych pokoleń roślin czy zwierząt. Linia człowiekowatych oddzieliła się od małp człekokształtnych około 6–8 milionów lat temu. To niosło za sobą konsekwencje w postaci zmian zarówno w postawie ciała, jak i w budowie i organizacji mózgu u nowych gatunków. Ewolucja mózgu człowieka Mózg człowieka współczesnego jest o około dwie trzecie większy niż mózg szympansa, najbliższego kuzyna człowieka spośród naczelnych. Dotyczy to podobieństw w składzie DNA, jak i „upakowania” określonych struktur mózgu. Kora mózgowa, czyli przednia część mózgu, u człowieka rozwinęła się najbardziej. Jej liczne bruzdy i pofałdowania sprawiają, że cały mózg mieści się w niewielkiej – w stosunku do reszty ciała człowieka dorosłego – puszce mózgowej. Z kolei rozmiar głowy u rodzącego się dziecka jest największym wyzwaniem podczas porodu naturalnego. To w korze mózgowej „zapisane” są nasze umiejętności m.in. logicznego myślenia, postrzegania, część pamięci, zdolności rozumienia i generowania mowy. Bez tych zdolności nie byłoby tak wielkiego postępu dokonanego przez człowieka współczesnego. Ale w ewolucji wszystko ma swoją cenę. Ewolucyjny kompromis Ceną za tzw. wyjątkowość człowieka jest większa wrażliwość na zmiany w organizmie związane ze starzeniem się. Człowiek, jak wynika z nowego badania naukowców z Uniwersytetu w Dusseldorfie opublikowanego na łamach „Science Advances”, traci wskutek zachodzących zmian neurodegeneracyjnych więcej istoty szarej mózgu niż przykładowo szympansy. Istota szara to inaczej masa komórek nerwowych budujących m.in. korę mózgową. Okres przekwitania u obu gatunków następuje w podobnym wieku i ma podobne podłoże fizjologiczne. Jednak ludzkie życie może trwać dłużej. I choć zmiany degeneracyjne są naturalną konsekwencją starzenia się organizmu, to jednak większa objętość kory mózgowej u człowieka powoduje, że ceną za dłuższe życie są choroby mózgu. Choroby neurodegeneracyjne Współcześnie najbardziej dotkliwymi chorobami neurodegeneracyjnymi są zwłaszcza alzheimer i parkinson. U podłoża choroby Alzheimera leżą specyficzne dla człowieka białka tau i beta-amyloidu, których nagromadzenie niszczy neurony. Tym samym choroba doprowadza do upośledzenia funkcji poznawczych, co nierzadko skutkuje zupełną utratą pamięci oraz zmianami w zachowaniu. Przyczyna choroby Parkinsona pozostaje na razie nieznana. W ostatnim czasie coraz więcej mówi się o podłożu genetycznym, a konkretnie o zaburzeniach na linii mitochondria-lizosomy. Mitochondria to swoiste elektrownie w komórkach. Produkują energię, której neurony potrzebują niezwykle dużo do prawidłowego funkcjonowania. Jak wykonano badania? Badacze z Dusseldorfu w Niemczech w badaniu strukturalnym rezonansem magnetycznym porównali skany tkanki mózgowia niemal 190 szympansów w wieku od 9 do 50 lat oraz 500 osób w wieku od 20 do 74 lat. Okazało się, że u człowieka i szympansa wiele struktur mózgowia pokrywa się. Zazwyczaj są to struktury bardziej pierwotne, takie jak na przykład hipokamp, który reguluje m.in. emocje. To jednak u ludzi nastąpiło większe zróżnicowanie niektórych części mózgowia. Co więcej, poszczególne części mózgu u ludzi w różnym tempie tracą swoją masę komórkową. Cena rozwoju Największe spustoszenie proces starzenia się sieje w obszarach, w których zlokalizowane są tzw. funkcje wyższego rzędu: pamięć robocza oraz język. U szympansów starzenie zazwyczaj dotyka umiejętności motorycznych. Natomiast u człowieka dochodzi do ubytków rozbudowanej kory przedczołowej. W przypadku szympansów takiego związku nie wykazano. Co więcej, to właśnie w tym obszarze mózgu wcześniejsze badania wychwyciły pogorszenie metabolizmu glukozy, kluczowej przy wytwarzaniu energii dla komórki, oraz nadmierną akumulację beta-amyloidu. Dlatego badacze są zdania, że dojrzewająca najpóźniej i jednocześnie najmłodsza warstwa mózgu, jaką jest kora przedczołowa stanowi część najbardziej podatną na uszkodzenia neurodegeneracyjne związane z wiekiem. Źródła: Science Advances, Nature, Uniwersytet Northwestern.
Kot i pies są najlepszymi przyjaciółmi dla... naszego mózgu. Twierdzi neurochirurg
Wszyscy zdajemy sobie sprawę z tego, jak istotna jest dbałość o zdrowie – nie tylko ciała, ale też umysłu. Neurochirurg dr Sanjay Gupta twierdzi, że w utrzymaniu dobrej kondycji umysłowej pomocne jest posiadanie zwierząt, które są „katalizatorem interakcji społecznych”.
– Niemal każdy rozumie, jak ważne jest zdrowie mózgu, ale niewiele osób ma pojęcie, jak uczynić mózg zdrowszym, lub że osiągnięcie takiego celu jest w ogóle możliwe. Większość ludzi wydaje się wierzyć, że ten tajemniczy organ zamknięty w twardej czaszce jest swego rodzaju czarną skrzynką, nietykalną i niemożliwą do ulepszenia. To nieprawda – mówi dr Sanjay Gupta na łamach Daily Mail. Neurochirurg podkreśla, że ludzki mózg może – a właściwie powinien – być stale i konsekwentnie wzbogacany. Bez względu na nasz wiek i dostęp do zasobów powinniśmy dbać o jego kondycję. Wśród zasad zapewniających wysoką jakość naszych funkcji poznawczych na długie lata są oczywiście zdrowa dieta, codzienny ruch i właściwa dawka snu. Ale nasz mózg potrzebuje też odpowiedniego umysłowego treningu. Uczenie się nowych rzeczy czy rozwiązywanie zagadek logicznych lub krzyżówek pomaga zachowywać koncentrację, umiejętność skupienia uwagi i poprawia samopoczucie. – Niektóre z najbardziej wpływowych i modyfikowalnych czynników związanych z osłabieniem funkcji poznawczych są związane ze stylem życia: brak aktywności fizycznej, niezdrowa dieta, palenie, izolacja społeczna, zły sen, brak czynności stymulujących umysł i nadużywanie alkoholu – wymienia dr Gupta. Jak wskazuje lekarz, innym kluczowym czynnikiem dla zachowania zdolności poznawczych są interakcje społeczne. – Ludzie, którzy są bardziej związani z rodziną, przyjaciółmi i społecznością, są szczęśliwsi i zdrowsi fizycznie oraz żyją dłużej. Istnieje wiele badań potwierdzających fakt, że potrzebujemy więzi społecznych, aby się rozwijać, zwłaszcza jeśli chodzi o zdrowie mózgu. Cieszenie się bliskimi więziami z przyjaciółmi i rodziną, a także uczestniczenie w znaczących zajęciach towarzyskich pomaga zachować ostry umysł i silne wspomnienia – podkreśla Gaupa. Przyjaźń nie do przecenienia I tu właśnie z pomocą przychodzą nam nasi czworonożni – choć nie tylko – przyjaciele. Osoby pozbawione bliskich kontaktów z rodziną lub mające problemy z nawiązywaniem nowych relacji społecznych, dzięki opiece nad zwierzętami zyskują możliwość „otwarcia się” na nowe znajomości. – Opieka nad kotem, psem lub ptakiem może być katalizatorem interakcji społecznych. Psy są szczególnie dobrymi „lodołamaczami” społecznymi, ponieważ służą jako wyzwalacz rozmowy między nieznajomymi – wyjaśnia lekarz. Ponadto dbanie o zwierzęta daje poczucie celu i wspólnotowości, które również korzystnie wpływają na zdrowie mózgu. Badania pokazują, że kontakt ze zwierzęciem może zmniejszyć depresję, lęk i izolację społeczną, obniżyć ciśnienie krwi, zmniejszyć ryzyko zawału serca i zwiększyć aktywność fizyczną. – Trudno powiedzieć, dlaczego utrzymywanie kontaktów społecznych odgrywa tak ważną rolę w utrzymaniu młodego mózgu. Jednym z powodów może być to, że zapewnia bufor przed szkodliwymi fizycznymi skutkami stresu – dodaje neurochirurg i zaznacza, że osoby z mniejszą liczbą połączeń społecznych częściej zgłaszają problemy, takie jak zaburzenia snu, osłabienie układu odpornościowego i wyższy poziom hormonów stresu. Badania przeprowadzone przez Rush University Memory and Aging Project wykazały, że osoby z większymi sieciami społecznościowymi są lepiej chronione przed spadkami funkcji poznawczych związanych z chorobą Alzheimera, niż osoby z mniejszą grupą przyjaciół. Ryzyko demencji wzrasta gwałtownie po 65. roku życia, a wśród osób po 85. roku życia choruje już jedna trzecia. Wcześniejsze badania pokazują, że zmiany decydujące o ryzyku rozwoju demencji w starszym wieku pojawiają się o wiele wcześniej, nawet w wieku 30 lat. Dlatego tak ważne jest, aby zadbać o zdrowie umysłu już w młodym wieku.
Smog uszkadza mózg jak choroba Alzheimera. Potwierdzają naukowcy z Meksyku
Badania z Meksyku pokazują negatywny wpływ smogu na mózg dzieci i młodych dorosłych. Uszkodzenia przypominają te wywołane chorobą neuronu ruchowego (ALS/NMD), Alzheimera albo Parkinsona.
Naukowcy, w tym z brytyjskiego Lancaster University, skupili się na zdrowiu osób przebywających większą część życia w środowisku z wysokim stężeniem zanieczyszczeń powietrza. Za cel wzięli 186 młodych mieszkańców miasta Meksyk w wieku od 11 miesięcy do 27 lat. Związki pyłów zawieszonych w powietrzu z objawami Alzheimera nie są czymś nowym. Już cztery lata temu badacze z uczelni w Lancaster wykazali obecność pochodzących ze smogu nanocząsteczek w korze przedczołowej mózgu. View oEmbed on the source website - Nowe badania pnia mózgu mieszkańców stolicy Meksyku wykazały nie tylko toksyczne molekuły ze skażonego powietrza o składzie przypominającym wyziewy z aut spalinowych, wspomniane już markery Alzheimera, ale także te pozostawiane przez chorobę Parkinsona oraz ALS – czytamy w informacji prasowej uczelni Lancaster University. Pień mózgu reguluje centralny układ nerwowy, kontroluje serce i częstotliwość, z jaką oddychamy. Także postrzeganie naszego ciała i jego poruszanie się w przestrzeni (np. zmysł równowagi). - U przebadanych dzieci i młodych dorosłych dostrzegliśmy nie tylko neuropatologiczne znamiona Alzheimera, Parkinsona i ALS, ale też dużą koncentrację nanocząsteczek bogatych w żelazo, aluminium i tytan. Szczególnie widoczne były one w istocie czarnej śródmózgowia (substantia nigra) oraz w móżdżku (cerebellum) – tłumaczy prof. Barbara Maher z brytyjskiej uczelni. Ekspertka zauważyła, że cząsteczki zawierające aluminium i żelazo wyglądem przypominają te powstające w procesach spalania i tarcia, odpowiednio w silnikach oraz układach hamulcowych samochodów. Mogą one powodować stany zapalne i nadprodukcję reaktywnych form tlenu, a to z kolei do tzw. stresu oksydacyjnego i śmierci neuronów. Molekuły tytanu miały bardzo charakterystyczny kształt igieł. Podobne odnajdywano też w nerwach otaczających przewód pokarmowy. Może to sugerować, tłumaczy prof. Maher, że po połknięciu owe nanocząsteczki przedostają się z układu pokarmowego do komórek nerwowych łączących go z pniem mózgu. Analizując wyniki badań neurologicznych naukowcy doszli do wniosku, że skażenie powietrza tego typu wystawia ludzi na ryzyko potencjalnego uszkodzenia mózgu. Znamiona wspomnianych chorób w postaci uszkodzeń komórkowych odnaleziono nawet u najmłodszego, 11-miesięcznego uczestnika badania. Wśród zauważalnych problemów naukowcy wymieniają związane z ALS nieprawidłowe fałdowanie się białek (ang. protein misfolding) czy uszkodzenia istoty czarnej śródmózgowia, łączonego bezpośrednio z rozwojem choroby Parkinsona w późniejszym okresie życia. Jedyne co mieli ze sobą uczestnicy badania to stałe przebywanie w silnie zanieczyszczonym powietrzu. View oEmbed on the source website Porównanie wyników testów neurologicznych mieszkańców tonącego w smogu miasta Meksyk z wynikami badań mózgów młodych Meksykanów żyjących innych regionach z czystszym powietrzem w przypadku tych drugich nie wykazało neurodegeneracyjnych zmian. - Wykryty związek między pomiędzy uszkodzeniami komórek oraz ich organelli, jak mitochondria, a tymi metalicznymi nanocząsteczkami są jak dymiący pistolet zostawiony na miejscu zbrodni – stwierdziła prof. Maher.
Pierwszy lek na Alzheimera od 17 lat. Wodorosty pomogą zatrzymać wspomnienia
Na leku na Alzheimera zjadły zęby i miliardy dolarów Pfeizer, Johnson & Johnson, Merck i Eli Lilly. Testy kliniczne kolejnych środków mających spowalniać postęp choroby nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Teraz, niemal dwie dekady od wprowadzenia na rynek ostatniego stosowanego dziś medykamentu nadeszły z Chin obiecujące informacje.
Tak, oligomannate jest jeszcze w fazie testów. Tak, chwilowo dostępny będzie tylko na rynku chińskim. Niemniej, badacze z szanghajskiego instytutu Materia Medica chcą w przyszłym roku wypuścić go w Europie i Ameryce Północnej. Pracując pod auspicjami Chińskiej Akademii Nauk dostrzegli potencjał leczniczy w glonach brązowych, brunatnicach. Uznali, że skoro ludzie jedzący je regularnie długo cieszą się dobrą pamięcią (mniejszy odsetek zapada na Alzheimera), mogą one mieć element lecznicy czy nawet osłonowy. Zespół pod kierunkiem dr Geng Meiyu opublikował wyniki swoich odkryć w czasopiśmie ”Cell Research”. Opisany tam został mechanizm polegający na zbawiennym wpływie cukrów zawartych w glonach na bakterie naszego brzucha i jelit. W największym skrócie – składniki z glonów powstrzymują bakterie żyjące w układzie pokarmowym przed wywoływaniem stanów zapalnych mózgu i degeneracją neuronów. A to szybka droga do wywołania Alzheimera. Testy potwierdzające skuteczność oligomannate przeprowadzono w ośrodku firmy Green Valley na 818 pacjentach. Statystycznie istotną poprawę pracy mózgu dostrzeżono u pacjentów już po 4 tygodniach. Koncern farmaceutyczny z Szanghaju dostał od tamtejszego regulatora rynku medycznego warunkową zgodę na wprowadzenie środka do obrotu na chińskim rynku. Z zastrzeżeniem jednak, że sprzedaż może odbywać się jedynie równolegle z toczącymi się dodatkowymi testami klinicznymi. Jeżeli wykażą coś niepokojącego, lek zniknie z aptek. - Rezultaty badań rozszerzają naszą wiedzę o mechanizmach stojących za Alzheimerem i sugerują, że mikrobiom układu pokarmowego jest dobrym celem dla leków stosowanych w terapii – CNN cytuje Philipa Scheltensa, neurobiologa doradzającemu koncernowi Gren Valley i szefa Centrum Alzheimera w Amsterdamie. Twórcy oligomannate przekonują, że ich środek jest równie skuteczny (jeżeli nie bardziej) od leków aktualnie podawanych chorym (należącym do grupy inhibitorów acetylocholinoesterazy, AChEI), a nie ma on tak wielu skutków ubocznych. W październiku tego roku o swoich sukcesach w walce z wyniszczającą mózg chorobą doniósł też amerykański koncern Biogen. Siedem miesięcy po wstrzymaniu testów klinicznych leku który miał, ale nie spowolnił postępów Azlheimera, powtórzona analiza wykazała, że jest jednak całkiem skuteczny. Teraz producent środka, firma Biogen, ogłosiła plan wystąpienia o zgodę na wprowadzenie go do sprzedaży w USA, potem także w Europie. Lek ten atakuje źródło problemów, czyli osadzające się w mózgu toksyczne białka przez które ów mózg zaczyna obumierać. Aducanumab to typ przeciwciała monoklonalnego, które przyczepia się do tych białek i wyłącza je. Pacjentom podczas testów klinicznych podawany był w formie dożylnej raz w miesiącu.
Może spowolnić rozwój Alzheimera. 10 udowodnionych naukowo zalet marihuany
Lekarze i badacze na całym świecie zwracają uwagę, że trzeba ją lepiej badać, a nie ograniczać.
Naukowcy narzekają na ograniczenia dotyczące badań nad kanabidiolem (CBD) oraz tetrakanabinolem (THC). Prawodawcy najczęściej tłumaczą to polityką antynarkotykową. Tymczasem badacze przekonują, że zawarte w konopiach indyjskich substancje mogą być wielce przydatne w tworzeniu leków przeciwbólowych. Spośród około 400 związków chemicznych w niej zawartych ponad 60 do kanabinoidy, nad którymi można by pracować. Nie znaczy to, że marihuana jest idealna. Więcej badań może przełożyć się także na szybsze określenie potencjalnych zagrożeń związanych z jej używaniem. Badania już pokazały, że nadmierne często używający jej ludzie miewają problemy z pamięcią, uczeniem się oraz przetwarzaniem informacji, szczególnie jeśli zaczną regularnie jej używać przed 16 rokiem życia. 1. Leczenie bólu Najczęściej wymienianym zastosowaniem kanabinoli jest leczenie silnego i nawracającego bólu. Niedawny raport National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine potwierdza, że dysponujemy twardymi dowodami na przeciwbólowe działanie zawartych w konopiach substancji. Walka z bólem to jeden z najczęstszych powodów dla których pacjenci sięgają po medyczną marihuanę. 2. Ulga przy skurczach mięśni Ten sam raport wskazuje na potwierdzone pozytywne skutki używania marihuany przy leczeniu skurczy mięśniowych, a nawet stwardnienia rozsianego. W przypadku chronicznych skurczy przepony inne leki okazały się jak dotąd nieskuteczne. 3. Nie wpływa negatywnie na płuca, wręcz przeciwnie Nauka zebrała już dowody na to, że palenie marihuany nie uszkadza płuc, chyba, ze jest mieszana z tytoniem w skrętach. Co więcej, branżowe Journal of the American Medical Association donosiło swego czasu, że palenie trawki może nawet poprawić wydolność tego organu. Przebadano 5115 osób w ciągu 20 lat. Palacze tytoniu mieli wyraźnie osłabione płuca, podczas gdy miłośnicy marihuany nie pogorszyli sobie ich stanu. Poprawa wydolności płuc, którą u nich zarejestrowano, może wynikać z czynności zaciągania się i trenowania oddechu. Raport sygnowany logiem The National Academies przekonuje natomiast, że miłośnicy jointów nie są także bardziej narażeni na nowotwory związane z paleniem niż ci niepalący zupełnie. 4. Może być użyteczna w leczeniu jaskry To jeden z najczęstszych argumentów za legalizacją medycznej marihuany. Jej użycie pomaga zwalczyć chorobę zwiększającą ciśnienie w gałce ocznej i uszkadzającą nerw wzrokowy. Jaskra prowadzi bezpośrednio do utraty wzroku. Co mają do tego konopie? Zawarte w nich substancje obniżają ciśnienie w oku (piszę o tym National Eye Institute). Badania na temat przeprowadzono już w latach 70tych ubiegłego wieku. Obecnie naukowy konsensus jest taki, że kanabinoidy na krótko redukują ciśnienie. Nie ma jednak dowodów na ich długoterminowe działanie. 5. Pomaga osobom chorym na epilepsję Według kilku badań CBD ma dobry wpływ podczas leczenia opornej na inne formy terapii epilepsji. Niestety jak do tej pory brakuje decydujących badań w formie podwójnie ślepej próby. 6. Redukuje symptomy zespołu Dravet Zespół objawia się napadami drgawek, zaburzeniami równowagi, problemami z poruszaniem się oraz częstymi infekcjami. Rejestrowano przypadki udanego przeciwdziałania atakom za pomocą medycznej marihuany z małą zawartością THC. U leczonej w ten sposób dziewczynki ich liczba z 300 tygodniowo spadła do jednego. Lekarze zalecający terapię argumentowali decyzję tym, że kanabinole wyciszają nadmierną aktywność neuronów i tym samym uspokajają cały układ nerwowy. 7. Jeden ze związków obecnych w marihuanie hamuje rozprzestrzenianie się nowotworów w komórkach W 2007 roku opublikowano raport California Pacific Medical Center w San Francisco, który wskazywał, że CBD oraz THC hamowało, a wręcz zmniejszało guzy rakowe w mysich mózgach. W 2014 roku natomiast inne badanie wykazało, że marihuana znacznie hamuje wzrost guzów wiązanych z 80% nowotworów mózgu ludzi. Jednak i tutaj potrzebne są kolejne badania do potwierdzenia wyników. 8. W małych dawkach pomaga zmniejszyć stany lękowe Nauka od dawna ma wiele dowodów na uspokajające działanie konopii. Przeprowadzono także badanie w poszukiwaniu idealnej dawki, która pomagałaby na stany nerwowe. Emma Childs z Uniwersytetu Illinois w Chicago, która uczestniczyła w takich badaniach, przekonuje, że niskie dawki THC redukują stres, podczas gdy wysokie mają odwrotny skutek. 9. Marihuana może spowolnić rozwój choroby Alzheimera THC, według badań opublikowanych w 2006 roku w Molecular Pharmaceutics, doprowadza do spowolnienia procesu formowania się płytek amyloidowych blokując enzym je tworzący w mózgu. 10. Wycisza drgawki powodowane chorobą Parkinsona Izraelskie badania przyniosły ciekawy wynik: zawarte w konopiach substancje pomogły pacjentom chorym na to schorzenie odzyskać częściową sprawność motoryczną i poprawić jakość snu. W Izraelu medyczna marihuana jest legalna (choć pod wieloma warunkami), prowadzone jest tam sporo badań dotyczących jej zastosowania w leczeniu. Błażej Grygiel Źródło: IFLS
Dlaczego pogarsza się wzrok? Wyjaśniamy mechanizm starzenia się
Wraz z wiekiem zmieniają się możliwości naszych ciał. Czas nie oszczędza także naszego mózgu. Wyjaśniamy co się z nim dzieje.
Poza sytuacjami takimi jak udar starzejący się mózg traci możliwości odbierania wrażeń, uczenia się, przetwarzania informacji, tworzenia i przechowywania wspomnień stopniowo. Niektóre neurony giną „ze starości”, wskutek choroby albo urazu. Mimo to, pomijając spadek szybkości przetwarzania informacji, zdrowy dojrzały mózg działa równie sprawnie jak młody, jeśli chodzi o planowanie, analizowanie i organizowanie informacji. W niektórych dziedzinach aktywności umysłowej możliwości z wiekiem nawet rosną. I tak starszy mózg ma bogatsze słownictwo i lepsze zdolności językowe. W miarę starzenia się mózg może zaatakować wiele chorób, od utraty słuchu po otępienie. Jednak utrzymanie go w zdrowiu dzięki ćwiczeniom fizycznym i gimnastyce umysłu oraz właściwym lekom może uprzyjemnić późne lata życia. Wykształcenie, dawanie swoim zmysłom coraz to nowych wyzwań, łamigłówki i ćwiczenia fizyczne poprawiające krążenie krwi i równowagę oraz utrzymujące masę mięśniową – to wszystko wspiera nasz najważniejszy narząd. Zmiany zmyslow W miarę jak się starzejemy, nasze zmysły stają się mniej wyostrzone, zarówno na skutek zmian w samych narządach zmysłów, jak i w mózgu. Minimalne natężenie bodźca niezbędne do wywołania w mózgu określonego wrażenia nazywamy natężeniem progowym. Z wiekiem próg się podnosi, co oznacza, że aby mózg zarejestrował bodziec, potrzebne jest jego większe natężenie. Dodatkowo w starzejącym się mózgu maleje ilość pamięci operacyjnej, co sprawia, że jest on bardziej podatny na rozproszenie. Wzrok i słuch Niemal każdy po 55. roku życia potrzebuje okularów. Z niektórych badań wynika, że w starszym wieku pogorszenie wzroku łączy się ze spadkiem wydolności umysłowej. Dlaczego? – Nie wiadomo, ale tak na logikę utrata zdolności ostrego widzenia niezbędnej przy czytaniu i w koordynacji ręka-oko nie pozwala na odpowiednią „gimnastykę” umysłu. Także uszy z wiekiem tracą „ostrość słyszenia”, najpierw najwyższych częstotliwości. Ponieważ świat staje się coraz bardziej hałaśliwy, uznawana kiedyś za przypadłość podeszłego wieku niezdolność słyszenia wysokich dźwięków dotyka dziś coraz młodszych ludzi. Pamięć i uczenie się Przez wieki wiedziano, że ludzie starzejąc się, coraz wolniej przetwarzają informacje, ale w zamian o wiele uważniej rozpatrują problemy i często oferują dobrze przemyślane odpowiedzi. Jednym z obszarów, który z wiekiem coraz bardziej szwankuje, jest pamięć. Przypominanie sobie faktów i danych z własnej przeszłości może być utrudnione przez niepokój, depresję i inne negatywne stany umysłu, a te są częstsze u osób starszych niż u młodych. Jednak nawet po uwzględnieniu tych zmiennych widać, że wiek osłabia pamięć, wpływając na wspomnienia niedawne, a także na te z dalekiej przeszłości. Co więcej, osoby starsze tracą część pamięci operacyjnej umożliwiającej krótkotrwałe przechowywanie i obróbkę informacji. Obrazowanie starzejącego się mózgu Tomografia pozytronowa (PET) starych mózgów ujawnia, czym różnią się od młodych przy wykonywaniu zadań pamięciowych. Tak w jednych, jak i w drugich podczas kodowania informacji aktywuje się hipokamp, jednakże u osób starszych w teście rozpoznawania 32 twarzy poziom aktywacji hipokampa był niższy niż u młodych. Starszy mózg może próbować przywołać wspomnienia, aktywując dodatkowo płaty czołowe, ale badanie obrazowe PET wskazuje, że z wiekiem to też jest utrudnione, szczególnie w lewej półkuli. Mimo wszystko niewielkie kłopoty z pamięcią nie muszą być powodem do niepokoju, o ile nie staną się na tyle poważne, by utrudniać codzienne funkcjonowanie. Życie z trudnościami Ddemencja, termin oznaczający po łacinie „rozdział od umysłu”, opisuje objawy będące efektem ok. 50 różnych schorzeń mózgu. We wszystkich mamy do czynienia ze śmiercią neuronów. Lekarze diagnozują otępienie, jeśli dochodzi do znacznego upośledzenia co najmniej dwóch funkcji mózgu obejmujących pamięć i zdolności językowe. Jakby piorun w mózg strzelił W przeciwieństwie do demencji udar jest zdarzeniem nagłym. Starożytny lekarz Hipokrates opisywał go słowem plesso, co oznacza „rażenie piorunem.” Do udaru dochodzi, gdy zakrzep krwi albo zatkanie tętnicy odcina dopływ krwi do jakiejś części mózgu. Bez dostaw bogatej w tlen krwi neurony obumierają, a wraz z nimi giną funkcje poznawcze czy ruchowe, za które te komórki odpowiadały. Rodzaje udaru Udar niedokrwienny ma miejsce, gdy w wyniku odkładania się złogów tłuszczowych w ścianach tętnicy zaopatrującej mózg w krew dochodzi do jej zamknięcia. Jego odmianą jest udar zatorowy, który następuje, gdy tłuszczowy lub złożony z krwinek „korek” powstaje gdzieś w ciele, a potem płynie z krwią, aż zaklinuje się w tętnicy mózgowej, blokując przepływ. Te dwa typy są odpowiedzialne za 80 proc. wszystkich udarów. Pozostałe to udary krwotoczne powstające na skutek pęknięcia naczynia w mózgu, zwykle pod wpływem zbyt wysokiego ciśnienia. U osób starszych udar to jedna z głównych przyczyn śmierci i niepełnosprawności. Mózg jednak potrafi się podnieść nawet po udarze. Przy właściwym leczeniu pacjenci odzyskują część, a czasem i całość utraconych zdolności. Choroba Alzheimera Jest to najczęstsza postać otępienia. Atakuje obszary mózgu kluczowe dla pamięci, myślenia i rozumowania. We wnętrzu neuronów tworzą się gęste sieci włókien złożonych z cząsteczek białka zwanego tau. Zmieniają one prawidłowe połączenia między komórkami nerwowymi w plątaninę węzłów. Na zewnątrz zaatakowanych neuronów gromadzą się tłuszczowe blaszki. Nagromadzenie jednych i drugich sprawia, że komórki nerwowe kurczą się i giną. Dostępne na rynku preparaty pozwalają co najwyżej złagodzić objawy, a nie odwrócić postęp demencji. Tekst pochodzi z wydania specjalnego National Geographic "Twój mózg. Instrukcja obsługi. 100 faktów, które trzeba znać".
W ciągu zaledwie dwóch miesięcy odwrócono rok demencji. „Wróciłem”
Badanie przeprowadzono na ósemce pacjentów, a jego wyniki opublikował Journal of Alzheimer's Disease. Odwrócenie efektu utraty pamięci udało się dzięki falom elektromagnetycznym. Choć to badanie ma bardzo małą skalę, to daje bardzo optymistyczne wiadomości.
Spośród ósemki pacjentów u siedmiorga uzyskano taki efekt. Wszyscy ochotnicy by stać się częścią badania musieli cierpieć na lekkie lub średnie symptomy choroby Alzheimera. Wypróbowano na nich urządzenie o nazwie MemorEM. Wygląda identycznie jak czepek elektrodowy do badania aktywności mózgu, zatem nic przerażającego. Jego działanie jest jednak inne. Jest on emiterem fal elektromagnetycznych, które przechodzą przez czaszkę i oddziałują na mózg. Pacjenci byli poddawani działaniu urządzenia dwa razy dziennie po godzinie, zabiegi odbywały się w ich domach. Za projekt urządzenia odpowiadają naukowcy, którzy już założyli firmę NeuroEM Therapeutics, która ma promować i wprowadzić do go sprzedaży. Pierwsze rezultaty są obiecujące, więc na brak zainteresowania raczej nie będą narzekać. „Wróciłem” - miał powiedzieć jeden z pacjentów po terapii, jak przekonuje Gary Arendash, biolog i współtwórca NeuroEM Therapeutics. Metoda jest kolejny krokiem po tym jak ten sam zespół za pomocą technologii przezczaszkowej terapii elektromagnetycznej (TEMT) był w stanie zatrzymać utratę pamięci u starszych gryzoni, a nawet odwrócić efekt jej utraty. Urządzenie MemoryEM. Fot. - Journal of Alzheimer's Disease, vol. 71, no. 1, pp. 57-82, 2019 Biorąc pod uwagę obecne informacje wygląda na to, że metoda TEMT jest w stanie rozbijać toksyczne beta-amyloidy, które są powiązane z chorobą Alzheimera. Wygląda na to, że fale są w stanie destabilizować ich wiązania wodorowe, które nadają im strukturę. Kryjące się pod dwuczłonową nazwą białka dosłownie zatykają nasz mózg i doprowadzają do ograniczenia przepustowości połączeń neuronowych i ich zanikania. To natomiast przekłada się na utratę wspomnień, wyrażania myśli w mowie, czy orientacje przestrzenną. Rozkład emiterów - Fot. Journal of Alzheimer's Disease, vol. 71, no. 1, pp. 57-82, 2019 Do zbadania efektów eksperymentu użyto powszechnie uznanych testów. Skala ADAS-Cog została wprowadzona w 1984 roku i używa się jej do dziś do oceny stanu mózgu pacjenta i jego zdolności kognitywnych. Przeciętny wynik zdrowej osoby to 5 punktów, chorzy dochodzą średnio do 31 punktów. Tymczasem u siedmiu z ośmiu osób biorących udział w badaniu udało się zmniejszyć wynik o ponad cztery punkty. Można to porównać do odzyskania tego, co choroba zabrała przez cały rok. U żadnej z badanych osób nie zaobserwowano efektów ubocznych lub uszkodzeń mózgu związanych z użyciem metody TEMT. Wizualizacja jak rozkłada się promieniowanie - Fot. Journal of Alzheimer's Disease, vol. 71, no. 1, pp. 57-82, 2019 Nad podobnymi technologiami pracują inne firmy i zespoły naukowców. Jedną z nich jest Neuronix, który także testuje wykorzystanie czepka emitującego fale elektromagnetyczne. Następnym krokiem w badaniach jest przeprowadzenie ich na znacznie większej próbie. Przedstawiciele NeuroEM Therapeutics zapowiadają sprawdzenie swojego wynalazku na stu pięćdziesięciu osobach. Jeśli to przyniesie dobry wynik metoda może zostać dostrzeżona i uznana przez prawodawców, a to otworzy jej drogę do powszechnego dostępu.