16 najpiękniejszych tras kolejowych świata
Pociągiem przez świat Sri Lanka, jestem na peronie z plecakiem, mam bilet na słynny niebieski pociąg z Kandy do Badulli przez miasta Nuwara Eliya, Ella i Haputale. Zdaniem wielu to jedna z najbardziej malowniczych tras kolejowych na tej wyspie, a może i na świecie. Dystans ok. 184 km pociąg pokonuje co prawda w ciągu 7–8 godz., ale na tym polega jego największy walor. Wiem, że taka podróż to niepowtarzalna szansa poznania Sri Lanki z niecodziennej perspektywy zmieniających się za oknem niczym w kalejdoskopie krajobrazów. Mój zachwyt rośnie z każdą godziną, mijamy wioski, machające do nas i biegnące wzdłuż torów dzieci, wjeżdżamy w wilgotną tropikalną dżunglę. Zieloną i bujną, z potężnymi drzewami sięgającymi nieba, rododendronami i gigantycznymi paprociami. Wspinamy się coraz wyżej, do górskiego serca wyspy, pokonując malownicze mosty, tunele, rzeki, majaczące w oddali wodospady, aż wreszcie docieramy do spowitych mgłą pól herbacianych, z których słynie Sri Lanka. I które były moim celem. Już wiem, że to przygoda, której nigdy nie zapomnę. I właśnie o takich trasach kolejowych w Europie i poza nią piszemy w tym wydaniu Travelera. Podróże pociągami poza tym, że dają dużo frajdy, gwarantują niezapomniane widoki, których nie zapewni samolot. Są też okazją do poznania nowych ludzi, mnie ugościła pikantnymi przekąskami siedząca obok lankijska rodzina. A co ważniejsze, to najbardziej ekologiczny środek transportu. Więc pomyślcie o nim, planując podróże weekendowe lub wakacje. AGNIESZKA FRANUS redaktor naczelna
"Odkryłam, że można mieć preferencje dotyczące rodzajów bomb." Ta kobieta z własnej woli obserwuje straszliwą wojnę o Aleppo [WYWIAD]
Aleppo pisze swoją historię od przeszło pięciu tysięcy lat. Niegdyś najbogatsze w Syrii, dziś najczęściej porównuje się je do Stalingradu czy Warszawy – miast doszczętnie niszczonych na oczach świata. Z włoską korespondentką wojenną Francescą Borri, autorką książki Syrian Dust opowiadającej historię bitwy o Aleppo, rozmawia Michał Kukawski.
Pamiętasz jeszcze sam początek? Byłam w Aleppo jesienią 2012 r., gdy rewolucja zmieniała się w wojnę domową. Rozmawiałam na ulicy z grupą Syryjczyków i nagle usłyszałam huk i wybuch. W takich chwilach, nawet jeśli nie masz pojęcia, gdzie spadła rakieta, i tak zaczynasz uciekać – to odruch. Wbiegłam do podziemnego magazynu jednego ze sklepów. Ludzie stali tam ściśnięci jak sardynki, dla mnie miejsca już nie było. Pewien starszy mężczyzna zobaczył, że mam na sobie kamizelkę kuloodporną z napisem „Press”. Wyczołgał się i ręką wskazał wolne miejsce: „Dalej, śmiało, twoje życie jest ważniejsze od mojego. Świat musi się dowiedzieć, co tu się dzieje” – powiedział. Mieli nadzieję, że przyjdzie pomoc? Syryjczycy byli pewni, że świat im pomoże, że nie będzie bezczynnie patrzył, jak giną niewinni ludzie, cywile. Ale nic takiego się nie stało. Dziś pewnie nikt by mi nie oddał swojego miejsca w piwnicy. W każdym razie nie z tych samych powodów. Pojechałaś do Syrii relacjonować pokojowe demonstracje. Było nas tam wtedy wielu. Wszystkie najważniejsze stacje telewizyjne, dziennikarze z największych tytułów, znani fotoreporterzy i wolni strzelcy. Ja nigdy nie byłam zatrudniona w żadnej gazecie, a to znaczy, że bazuję na kontaktach i relacjach z lokalną społecznością. Moją kartą przetargową nie są pieniądze, jakimi dysponują koledzy z wielkich koncernów medialnych. Gdy zaczęło się robić niebezpiecznie, kiedy w ostrzale moździerzowym zginęła słynna reporterka wojenna Marie Colvin, większość dziennikarzy wyjechała. Wyjeżdżali także dlatego, że po roku pracy w Syrii ci, którzy mieli dostać jakąś ważną nagrodę typu Pulitzer czy World Press Photo, już ją dostali. Wiadomo było, że w kolejnym roku nie będą nagradzane te same tematy. Pojechali szukać innego konfliktu. A ja zostałam. Czułam, że nie potrafię odpuścić. Miałam dobre kontakty z rebeliantami, także z grupami radykalnych islamskich bojowników. Zdobyłam ich zaufanie. Także dlatego, że jestem kobietą. Podoba im się, że ryzykuję, by robić to, w co wierzę. W tym jesteśmy podobni. Skąd u ciebie taka postawa? Pochodzę z wykształconej rodziny, studiowałam dwa kierunki – prawa człowieka i prawo międzynarodowe we Florencji. Moje życie zmieniła podróż do Kosowa w 2003 r. Dostałam się na staż we włoskim konsulacie. Na miejscu czekało mnie jedno zadanie: odrzucić wszystkie wnioski wizowe. Zrozumiałam wtedy, że nie zostanę dyplomatą. Że wszystko, czego mnie uczono na studiach, to bujda. Postanowiłam na własne oczy zobaczyć, jak wygląda rzeczywistość. Miałam 23 lata, kiedy zdecydowałam, że będę dziennikarką. Pojechałam do Strefy Gazy i zostałam reporterką wojenną. Powiedziałaś mi kiedyś, że to najgorsza decyzja w twoim życiu. Ale też jedyna słuszna. Bo to jest zajęcie, które z każdym dniem pogłębia moje poczucie samotności i bezsilności. Gazety, do których piszę, nie oferują mi żadnej pomocy, czekają tylko na gotowy tekst. Ponadto tym, co dzieje się w moim życiu, podzielić się mogę jedynie z tymi, którzy przeżyli coś podobnego. No a bezsilność bierze się z tego, że to, co robię, tak naprawdę niewiele znaczy. Nigdy nie wierzyłam, że reportaż może zatrzymać wojnę, ale przygnębiająca jest świadomość, że mało kogo obchodzi to, co dzieje się w Syrii, ale i w Jemenie, Sudanie, na Filipinach, w Wenezueli... Czasami mam dość. A może dać sobie spokój, założyć cichy, przytulny pensjonat w Toskanii? Ale nie mogę. Bezczynność w czasie wojny jest równoznaczna ze sprzyjaniem silniejszemu. Kiedy ostatnio byłaś w Aleppo? We wrześniu 2016 r., ale po kilku godzinach uciekłam. Pierwszy raz w życiu nie wytrzymałam tego, co tam zobaczyłam. A co zobaczyłaś? Chaos. Wschodnia część miasta (w zachodnich dzielnicach zajmowanych przez siły Asada nigdy nie byłam) została bez jakiejkolwiek kontroli. Nie było ani jednego niezbombardowanego budynku. Gdy rozmawiałam z ludźmi, wyglądali na psychicznie złamanych, nie byli w stanie racjonalnie myśleć. Pytasz ich, słuchają, odpowiadają, wypowiadają słowa, ale zdania nie mają sensu. To było straszne. Zachowywali się, jakby potracili rozumy. Trzeba jednak wiedzieć, że sytuacja była dramatyczna od maja 2014 r., kiedy na miasto zaczęto regularnie zrzucać bomby beczkowe. Z każdym miesiącem było już tylko gorzej. Obserwowałam wiele wojen, relacjonowałam konflikt izraelsko-palestyński, napisałam książkę o Kosowie, ale żadnej z tych historii nie da się porównać z tym, co działo się w Aleppo. Jak wygląda atak bombami beczkowymi? W Syrii odkryłam, że można mieć preferencje dotyczące rodzajów bomb, które na ciebie lecą. Najlepsze są rakiety ziemia-ziemia, bo spadają nagle. Nie widać ich, a gdy nadlatują, jest za późno na jakąkolwiek reakcję. Dochodzi do eksplozji i albo giniesz natychmiast, albo udaje ci się przeżyć. Na początku wydawało mi się to przerażające – bum i nie żyjesz. Ale kiedy zaczęły się bombardowania, zatęskniliśmy za ostrzałem rakietowym, bo samoloty i śmigłowce nadlatują, robią hałas, czasem krążą nad miastem przez jakiś czas, odlatują, wracają za 15 min. Wiadomo jednak, że w końcu zaatakują. Ma się wtedy stosunkowo dużo czasu na myślenie i zastanawianie, a to jest najgorsze. Wojna psychologiczna. Ale najstraszniej zrobiło się, gdy pojawiły się bomby beczkowe wyrzucane z helikopterów. Nadlatują, są stosunkowo nisko, wydaje ci się, że są nad twoją głową, ale mogą być kilka ulic dalej. Dlatego nie wiesz, w którą stronę uciekać. W końcu wyrzucają beczkę, która zaczyna spadać. Leci jak w zwolnionym filmie i to też jest straszne – przyglądanie się nieuniknionemu horrorowi. Człowiek czuje, jakby ktoś na niego polował. To potworne uczucie. Co się dzieje, gdy bomba beczkowa eksploduje? Beczki wypełnione są benzyną, trotylem i różnego rodzaju odłamkami, najczęściej metalowymi. Zrzucano trzy, cztery jednocześnie, każdego dnia, każdej nocy – na bloki mieszkalne, bazary, szkoły i szpitale. Średnio 50 na dobę. Ponieważ beczek nie zrzucano w pobliżu wojsk rządowych, wielu mieszkańców zdecydowało się przenieść bliżej linii frontu, ryzykując tym samym wejście pod lufy snajperów i śmierć w ostrzale. Beczka to okrutna broń, bo gdy eksploduje, mamy naturalnie wybuch, ale dodatkowo fala uderzeniowa z impetem wyrzuca umieszczone wewnątrz kawałki metalu, które ranią i wbijają się w ciała ludzi nie będących w zasięgu rażenia ładunkiem wybuchowym. Poza tym bomba beczkowa jest w stanie wysadzić cały budynek, wypełniając powietrze pyłem – nie ma wtedy czym oddychać. Więc jeśli nawet komuś uda się przeżyć eksplozję, umiera, dusząc się. Każdy mieszkaniec Aleppo wiedział, że prędzej czy później czeka go śmierć. To jedyne na co w tym mieście mógł liczyć – śmierć ogłaszaną okrzykiem: „Tajara! Tajara! Samolot!” Możesz tylko próbować się ratować. A potem ratować tych, którzy zostali pod gruzami. I tak w kółko. Mówisz, że tak to wyglądało przez ostatnie trzy lata, ale obrazy, które do nas trafiały, przedstawiały też ludzi, którzy próbują wieść normalne życie w trudnych warunkach. Dzieci chodzą do tymczasowych szkół, gdy robi się spokojniej otwierane są sklepy, piekarnie, pali się nargile... Wyszła ostatnio holenderska wersja mojej książki Syrian Dust, na okładce której jest zdjęcie dwóch dziewczynek z plecakami. Wśród zrujnowanych budynków maszerują do szkoły. Zadzwoniłam do wydawcy z awanturą. Bo to przecież wygląda jak miasto po trzęsieniu ziemi – domy się zawaliły, ale następnego dnia dzieci wracają na lekcje. W ostatnich latach nie widziałam podobnej sceny w Aleppo zajętym przez rebeliantów. To zdjęcie nie przedstawia syryjskiej wojny. W Aleppo nie ma niczego. Dosłownie NIC. Od dawna nie ma żadnych szkół. Czasami zbierano grupę dzieci w piwnicy, żeby oderwać ich uwagę od tego, co na zewnątrz. Tego nie można jednak nazwać szkołą. Jeśli znalazł się kawałek kartki i jakaś kredka, dzieciaki mogły sobie porysować, ale nie prowadzono lekcji, nie było książek, podręczników, ołówków. Jak wyglądało twoje codzienne życie we wschodnim Aleppo? To jest życie w ciągłym strachu. Życie na wpół umarłe. Bomby lecą prawie bez przerwy. Nie da się myśleć o niczym innym niż: czy tym razem i ja zginę? Chcesz, żeby to się jak najszybciej skończyło. A to się nie kończy. Zawsze zabierałam ze sobą żywność, a także batoniki, czekoladę, by nie musieć zjadać zapasów ludzi, którzy tam zostaną. To był mój główny bagaż i większość rozdawałam ludziom. Pracując w takim miejscu jak Aleppo, człowiek przestaje myśleć o jedzeniu, a także o tym, jak i gdzie się umyje, gdzie dziś będzie spał... Bo czy będzie w stanie zasnąć? Je się bardzo mało i cokolwiek, głównie chleb. Czasem trafiał się ryż, cieciorka. Piło się dużo herbaty, najchętniej z cukrem, im słodsza, tym lepsza. Większość tych produktów pochodzi z paczek pomocy humanitarnej. Przecież wciąż słyszeliśmy, że ta nie trafia do ludzi, bo konwoje nie są wpuszczane na terytorium Syrii. Uważamy, że jedyna pomoc pochodzi z transportów ONZ, które – swoją drogą – trafiały wyłącznie na tereny pod kontrolą reżimu. A są przecież jeszcze dary z krajów muzułmańskich – z Zatoki Perskiej, od bogatych szejków i prywatnych fundatorów, więc mówienie, że w Syrii nie ma żadnej pomocy humanitarnej, nie jest prawdą. Natomiast trzeba sobie otwarcie powiedzieć, że pomoc pochodząca od organizacji islamskich trafia do dżihadystów i oni mają za zadanie rozdzielić ją wśród potrzebujących. Jak to robią? Trudno zweryfikować. Żywności w sklepach nie było od dawna, ale w meczetach tak – każdy mógł liczyć, że nie zostanie odesłany z pustymi rękami. Wielokrotnie byłam świadkiem takich scen. Podobnie działo się już pod koniec 2013 r., kiedy miastem kierowali bojownicy Państwa Islamskiego, choć wtedy jeszcze nazywali się Dawlat (Państwo). W sklepach nie było zaopatrzenia, ale wystarczyło zapukać do meczetu i dostawało się wszystko, czego było potrzeba, łącznie z mięsem. Mało kto miał pieniądze, żeby kupić ciepłe ubrania, jedzenie, gaz do gotowania i ogrzewania, ale ludzie czuli, że dżihadyści robią dużo, żeby im pomóc, stąd wzięła się później siła i popularność ISIS. Czy to znaczy, że ludzie nie używają pieniędzy? Nie są im potrzebne, bo i tak niczego nie można kupić? Jak na każdej wojnie, tak samo w Aleppo można było kupić wszystko, czego dusza zapragnie, tylko jest to potwornie drogie. Pamiętam Boże Narodzenie w oblężonym przez bojowników z ISIS Kobane na północy Syrii. Od jednego z zaprzyjaźnionych dziennikarzy dostałam wtedy słoik nutelli. Pewnie kosztował jakieś dzikie pieniądze. Ale to dowód, że do Syrii przemycane jest wszystko. Chcesz leki – dostaniesz je. Masz wystarczająco dużo pieniędzy, by kupić karton Marlboro – kupisz. W Aleppo większość produktów nie było wcale szmuglowanych z Turcji, ale z zachodniej części miasta kontrolowanej przez reżim, bo tam było i jedzenie, i ubrania, i papierosy w normalnych cenach. Przemytnicy kupowali tam i sprzedawali po stronie zajmowanej przez rebeliantów. Można sobie wyobrazić, ilu reżimowych żołnierzy było gotowych pomóc przy tym „biznesie” – brali pewnie niemałe łapówki na punktach kontrolnych. Wojna wypracowuje swoją własną ekonomię. Zarabiają watażkowie, przemytnicy, żołnierze... Im nie zależy na zakończeniu wojny, bo uczynili z niej sposób na robienie pieniędzy. A jak działały we wschodnim Aleppo szpitale? Zdaje się, że były najczęstszym celem bombardowań. W części wyzwolonej od dawna nie było szpitali z prawdziwego zdarzenia. Polowe, choć raczej nazwałabym je punktami medycznymi. Prowadzone głównie przez Lekarzy Bez Granic, ale o ich działalności nie można mówić, bo oficjalnie nigdy ich w miastach zajętych przez rebeliantów nie było. Teraz najprawdopodobniej rzeczywiście już ich tam nie ma. Jeżeli chodzi o Białe Hełmy, czyli Syryjską Obronę Cywilną, i ich działania – nie prowadzą oni szpitali. Działają w opuszczonych budynkach, w mieszkaniach, które przekształcili w oddziały ratunkowe. No i przede wszystkim nie mają wykwalifikowanych lekarzy, to cywile przeszkoleni z udzielania pierwszej pomocy. Czy kiedy w wyniku krwawych walk miasto zostało podzielone – wschodnie dzielnice przeszły pod kontrolę rebeliantów, a zachodnie zostały pod panowaniem reżimu – ludzie mogli wybierać, czy zostaną po jednej lub po drugiej stronie? Czy nie mieli wyjścia i zostawali tam, gdzie mieszkali? Większość ludzi zostało tam, gdzie mieli domy. Trzeba pamiętać, że mieszkańcy Aleppo raczej nie włączali się do walki. Ci, którzy mieli pieniądze, wyjechali. Inni płacili łapówki żołnierzom i przechodzili z jednej strony na drugą, żeby być z resztą rodziny. Zdarzało się też tak, że rebelianci walczący po wschodniej stronie miasta mieli rodziny po stronie zachodniej, bo tam było bezpieczniej. Co ciekawe, Asad ciągle płaci pensje wszystkim pracownikom administracji państwowej, niezależnie od tego, po której stronie konfliktu stoją. W ten sposób chce utrzymać pozycję lidera i dba o poparcie. Zdarzało się, że ludzie zatrudnieni w instytucjach państwowych, mieszkający we wschodniej części Aleppo, pod koniec miesiąca przedostawali się do zachodniej części, by odebrać wypłatę. Wielu zginęło od kul snajperów, ale zawsze było sporo sposobów na przejście z jednej części do drugiej. Dla większości Syryjczyków Aleppo zawsze było jednym miastem. Do Idlib pod granicą syryjsko-turecką trafiła duża część mieszkańców Aleppo, którym udało się wyjść z miasta cało. Idlib to będzie nowe Aleppo? Dżihadyści już od dłuższego czasu są tam obecni. Dopóki granica z Turcją jest otwarta i tą drogą można dostarczać broń, nie będzie końca tej wojny. A Europa nie może nic zrobić? Kiedy rozmawia się z młodymi Arabami, staje się jasne, że oni bezczynność Europy odczytują jako nasze wsparcie dla reżimu Asada. Uważają, że jesteśmy przeciwko nim, przeciwko muzułmanom walczącym o wolność. To bardzo niebezpieczne. Setki tysięcy Arabów mieszkających w Europie od dawna czuło się jak obywatele drugiej kategorii. Teraz mają na to kolejny dowód. Obawiam się, że w najbliższych latach zapłacimy ogromną cenę za to, że nic nie zrobiliśmy w sprawie Syrii.
Syria: Możesz pomóc. Polska Misja Medyczna chce dostarczyć leki dla mieszkańców Aleppo
Polacy współpracując z libańską organizacją Amel organizują transport leków dla mieszkańców syryjskiego Aleppo. Sytuacja w mieście wciąż się pogarsza.
Na teren ogarniętej wojną Syrii, a szczególnie oblężonego Aleppo nie można tak po prostu wjechać z pomocą. Polska Misja Medyczna, chcąc dostarczyć pomoc bezpośrednio do potrzebujących, współpracuje z organizacją Amel. Libańska grupa wspierająca dotkniętych wojną Syryjczyków była nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla za swoją działalność. Polacy zbierają fundusze na leki, które Libańczycy dostarczą do potrzebujących. - Dwa tygodnie temu wróciłam z Irackiego Kurdystanu i Libanu, gdzie przebywa wielu uchodźców z Syrii – mówi Małgorzata Olasińska-Chart, która koordynuje dwa projekty PMM dla uchodźców – udało nam się spotkać z osobami, które mogą pomóc w dostarczeniu potrzebnych dla uchodźców z Aleppo leków, które są tam bardzo potrzebne. Są na wagę złota. W nocy z czwartku na piątek miał wejść w życie podpisany przez strony konfliktu rozejm. Niestety już po dwóch godzinach obserwatorzy donieśli o kolejnych walkach. Więcej o akcji Polskiej Misji Medycznej oraz o tym jak ją wesprzeć przeczytasz TUTAJ.
Przez świat z flagą NG Mroźny początek stycznia 1888 r. 33 podróżników, badaczy i naukowców zbiera się w waszyngtońskim klubie Kosmos, żeby powołać do życia Towarzystwo Naukowe National Geographic, którego celem staje się szerzenie wiedzy geograficznej… I tak od ponad 125 lat staramy się inspirować Was, naszych Czytelników, do tego, aby eksplorować świat. Z okazji jubileuszu świętowaliśmy przez cały miniony rok. Specjalna edycja trójkolorowych flag symbolizujących niebo, ziemię oraz morza i oceany trafiła w ręce 12 wyjątkowych osób w Polsce, które przyczyniają się do przesuwania horyzontu naszych możliwości, do poszerzania wiedzy o świecie. Gośćmi honorowymi zostali Prezydent RP Bronisław Komorowski oraz prof. Norman Davies, prof. Alex Wolszczan, laureaci nagród Grand Prix Travelery Elżbieta Dzikowska, Marek Kamiński czy Krzysztof Wielicki. Ale przede wszystkim cieszymy się, że mogliśmy świętować z Wami! Flagi wyprawowe trafiły wraz z naszymi Czytelnikami w najbardziej niesamowite miejsca – byliście na niemal wszystkich kontynentach, odwiedziliście dziesiątki krajów, powstały setki zdjęć w cyklu „Pod flagą NG”. Bardzo Wam za to dziękuję. I liczę, że ten nowy rok na łamach Travelera będzie dla Was jeszcze bardziej inspirujący! Na dobry początek 2014 r. hity podróżnicze, czyli miejsca, które naszym zdaniem warto odwiedzić. No to w drogę :-)
FOTOREPORTAŻ Nieńcy, syberyjscy nomadowie PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie: Oman nie mami Patent Travelera: Co cię gryzie w podróży Zostań tubylcem: Wykąp się w japońskim onsenie ETYKA PODRÓŻNIKA Postanowienia na nowy rok LUDZIE W DRODZE Agnieszka i Jakub Pająkowie – jak Polacy zdobyli Sudan Pd. PODRÓŻE NA CZTERY PORY ROKU Hity 2014 Dokąd i dlaczego Sri Lanka: Herbata na dzień dobry Soczi: Śniegu i igrzysk! Brazylia: Nie tylko mundial Saloniki: Kultura przy kawie Grenlandia: Góry lodowe i orchidee Vancouver: Przyszłość w zieleni Mozambik: Największy skarb Afryki Barcelona Pytania o niepodległość DOOKOŁA EUROPY Tyrol Południowy Ale jazda! Narty kontra ratrak Autostopem na Zachód Niemcy, Holandia, Belgia za centy POLSKA MAGICZNA Na tropie czarta Diabli nadali PLEBISCYT 7 NOWYCH CUDÓW POLSKI Cieszyn ucieszy BIEGUN ADRENALINY Kompas Adventure Kajakiem po Kolorado Warto spróbować Freeride, czyli wolność na nartach Test Travelera Jaki sprzęt dla freeridera Przerwa techniczna Raport specjalny Pik Lenina – tragedia sprzed 40 lat Świat na patelni Włoskie znaczy boskie Blondynka w podróży Beata Pawlikowska o łamaniu schematów 10 najpiękniejszych graffiti na świecie Akademia fotografii Najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz na grudzień
Ten kraj budzi zmysły. Zapachem przypraw na suku, śpiewem muezinów i smakiem mocnej kawy, którą ludzie częstują tu na każdym kroku. A gdy zamkniesz oczy, ujrzysz karawany wędrujące Jedwabnym Szlakiem i rycerzy, którzy ciągnęli tutaj z całej Europy, żeby bronić Grobu Pańskiego przed Saracenami.
Francuski archeolog André Parrot powiedział, że każdy z nas ma dwie ojczyzny: tę, w której się urodził, i Syrię. W latach 30. ubiegłego wieku rozpoczął prace wykopaliskowe na prawym brzegu Eufratu, gdzie na wzgórzu Tall Hariri Beduini kopiąc grób, natknęli się na niezwykłe posążki. Tak zostały odkryte ruiny Mari– miasta-królestwa, którego początki sięgają trzeciego tysiąclecia p.n.e. Zwana „Perłą Orientu” Syria to raj dla archeologów i historyków. Leżąca na styku trzech kontynentów: Azji, Afryki i Europy, patrzyła, jak rodzą się i umierają cywilizacje. Podróż po tym kraju jest zarazem wędrówką w czasie. Gdy w tłumie przechodniów, wśród zgiełku klaksonów, stoję przed rzymskim murem otaczającym stare miasto w Damaszkui patrzę w stronę Bab Kisan, jednej z jego siedmiu bram, widzę, jak przez okno w murze ucieka św. Paweł Apostoł, by uniknąć śmierci z rąk przeciwnych nowej nauce Żydów. Starówkę przecina Straight Street, zwana przez Rzymian via Recta. To tu mieszkał Ananiasz, który ochrzcił Szawła z Tarsu, po tym, jak na drodze do Damaszku ten wróg chrześcijan usłyszał głos Jezusa: Szawle, czemu mnie prześladujesz? Z rana ruszamy do miasta. Jest piątek. W muzułmańskiej Syrii to dzień wolny, więc na ulicach panuje ruch mniejszy niż zwykle. – Jutro już nie będzie tak łatwo – ostrzega towarzyszący nam Zakwan. Jest Syryjczykiem, ale od 30 lat mieszka w Polsce. Wie, co mówi. W powszedni dzień na ulicach Damaszku samochody dosłownie ocierają się o siebie, wykorzystując najmniejszą przestrzeń pozwalającą posuwać się do przodu. Zgiełk, zamieszanie, zajeżdżanie sobie drogi. Gdy spojrzeć na Damaszek z lotu ptaka, miasto ma kolor piaskowoszary. Tak jak góra Kasjun (690 m n.p.m.), która wznosi się nad nim od północnego zachodu. Rozciąga się z niej wspaniały widok na stolicę, zwłaszcza nocą, gdy w morzu jasności zielono świecą minarety. W zachodniej części góry znajduje się jaskinia, na którą spłynęła krew Abla, gdy zabił go Kain. Według legendy góra ze zgrozy aż westchnęła i… zaczęła się rozpadać. Skały przed osunięciem powstrzymał gestem dłoni sam archanioł Gabriel. Swoje istnienie Damaszek zawdzięcza rzece Barada, której źródła znajdują się w górach Antylibanu i która nawadniała oazę Al-Ghutah na skraju Pustyni Syryjskiej. Dzięki temu już przed 5 000 laty zaczęli się tu osiedlać ludzie. Rzeka zapewniała obfitość wody miastu, które w starożytności zwano „rajskim ogrodem”. Także dziś żaden tradycyjny ani nowoczesny dom, jeśli tylko ma choć skrawek ogrodu, nie może się obejść bez cytryn, gorzkich pomarańczy i słynnych damasceńskich róż. A także jaśminu. Zakwan zrywa kilka drobnych, niepozornych kwiatków. – Rozetrzyj je w dłoniach – prosi. Rzeczywiście, pachną oszałamiająco. W Damaszku jaśmin musi być w każdym domu. Mieszkańcy zrywają kwiaty i trzymają je w lodówce – na zapas! Gdy przyjdą goście, można rozsypać je na stole. Jedziemy w stronę placu Al-Marjeh. To świetny punkt orientacyjny dla turystów. Sporo w tym rejonie tanich hoteli i niewielkich restauracji, w których można zjeść smacznie bez wielkiego uszczerbku dla kieszeni. Damaszek ma wiele twarzy. Na pierwszy rzut oka to hałaśliwy moloch. Szerokie arterie i okazałe nowe budynki. Solidne kamienice i salony luksusowych marek. Wąskie uliczki z mnóstwem małych sklepików, restauracji i kawiarni. I miejsca niezwykłe, gdzie nagle przenosimy się w świat sprzed kilku wieków, a nawet tysięcy lat… Bo w Syrii czas mierzy się nie latami, lecz epokami – w końcu pierwszy alfabet napisany ludzką ręką znaleziono w Ugarit na południowym wybrzeżu. To tu 14 wieków przed Chrystusem na glinianej tabliczce nieznany skryba wyrył 30 pierwszych liter. Stolica Syrii powstała 4 tysiące lat temu i odtąd pozostaje najstarszym na świecie nieprzerwanie zamieszkanym miastem. Jej sercem jest starożytne centrum, od którego poszerzała się o kolejne architektoniczne warstwy. Archeolog wyliczałby niemal bez końca: aramejskie, asyryjskie, perskie, rzymskie, tureckie, francuskie, współczesne arabskie… Koryto Barady, która nawadniała niegdyś ogrody Damaszku, latem jest niemal całkiem suche. Nic dziwnego, miasto potrzebuje wody. W latach 60. XX w. żyło tu pół miliona ludzi, dziś cztery i pół, a w całej aglomeracji ponad sześć. Reszta kraju nie jest jeszcze zbytnio rozwinięta gospodarczo, są rejony, w których ludność żyje bardzo biednie. Nawet przedmieścia Damaszku robią dość przygnębiające wrażenie – niskie budynki z wystającymi w górę zbrojeniami czekają na dobudowanie drugiej kondygnacji. Powstanie błyskawicznie, w ciągu jednej nocy, a kolejni członkowie rodziny będą mieli dach nad głową i nabędą prawo do zamieszkania w stolicy. W centrum miasta współczesna architektura sąsiaduje z zabytkami. Oto mijamy dworzec, najstarszy na Bliskim Wschodzie. Żałuję, że nie możemy podziwiać go w pełnej krasie – jest w remoncie. Dzięki temu mamy jednak więcej czasu na Muzeum Narodowe, miejsce, którego nie wolno pominąć nikomu, kto chce poznać historię tego kraju. Kolekcja obrazuje powstawanie kolejnych cywilizacji na terenie Syrii. Z cichego muzealnego ogrodu wychodzimy na hałaśliwą, zatłoczoną ulicę. Nasz bus kieruje się w stronę starego miasta. Mijamy znów plac Męczenników, by po chwili znaleźć się obok potężnej cytadeli Saladyna. Jego pomnik – na koniu w galopie, w otoczeniu rycerzy – widoczny jest z daleka. Ten władca Syrii i Egiptu, który podbił chrześcijańskie Królestwo Jerozolimskie, cieszył się sławą równie wielkiego rycerza jak jego przeciwnik Ryszard Lwie Serce. Sułtan zasłynął nie tylko dzięki militarnym talentom, ale i wielkiej, na owe czasy, szlachetności – unikał niepotrzebnego rozlewu krwi i darował życie mieszkańcom podbitych miast. Mauzoleum, w którym jest pochowany, stoi w ogrodzie obok Meczetu Umajjadów. To jedno z najświętszych miejsc islamu – po Mekce, Medynie i Jerozolimie. Żeby wejść do meczetu, muszę wypożyczyć długą, oliwkowozieloną szatę z kapturem, którym zasłonię głowę. To obowiązek wyłącznie kobiet. Wszyscy natomiast muszą zdjąć buty. Przekraczam próg i nagle z głośnej, tętniącej życiem i rozpalonej słońcem ulicy wkraczam do innego świata. Czas jakby spowolnił tu bieg. Błogi spokój. Słońce odbija się w wypolerowanej powierzchni otoczonego arkadami dziedzińca, na którym bawią się dzieci i odpoczywają dorośli. Chłodny marmur daje wytchnienie zmęczonym stopom turystów, którzy z zachwytem przyglądają się trzem minaretom i bezcennym mozaikom zdobiącym arkady. Wchodzę do sali modlitewnej. Podłoga wyłożona jest ciemnoczerwonymi dywanami, rząd kolumn dzieli wnętrze. Z minbaru – bogato rzeźbionej kazalnicy – przemawiał kiedyś władca, dziś teologowie i uczeni muzułmańscy. Meczet to miejsce modlitwy, a także edukacji. Na podłodze siedzą grupy mężczyzn słuchając nauk mułłów. Inni modlą się w skupieniu, nie zwracając uwagi na turystów. Kilka osób otoczyło grobowiec, w którym spoczywa głowa św. Jana Chrzciciela, proroka czczonego zarówno przez chrześcijan, jak i muzułmanów. Meczet zbudował w 705 r. kalif al-Walid z dynastii Umajjadów, kiedy Damaszek był stolicą arabskiego imperium. Trzy tysiące lat temu stała tu świątynia Hadada, aramejskiego boga. Za czasów rzymskich świątynia Jupitera. W IV w. n.e. została zamieniona w kościół chrześcijański. Opowiada nam o tym przewodnik po meczecie. Zauważył Europejczyków chaotycznie rozglądających się po wnętrzu i pospieszy z wyjaśnieniami. – Gdy muzułmanie zdobyli Damaszek w 635 r. – mówi – przez 70 lat dzielili świątynię z chrześcijanami. Wyznawcy obu wiar modlili się obok siebie: chrześcijanie w zachodniej części, muzułmanie we wschodniej. Słucham go ze zdumieniem. Dlaczego tak trudno mi to sobie wyobrazić? Czy to świat tak się zmienił od tego czasu, czy moja wiedza na temat islamu jest tak bardzo powierzchowna? Tymczasem przewodnik ciągnie swoją opowieść. Z latami liczba wyznawców Allaha ciągle rosła. Gdy kalif al-Walid postanowił wznieść wspaniały meczet godny Arabów, wynegocjował z gminą chrześcijańską Damaszku, że w zamian za prawa do jej części świątyni zbuduje nowy kościół i przekaże tereny pod kolejne. Otrzymał zgodę. Dziękujemy naszemu cicerone i powoli kierujemy się do wyjścia. Dopiero teraz zauważam ślad nowoczesności – elektroniczną tablicę, na której wyświetlane są godziny modlitw. Na dziedzińcu słońce niemal nas oślepia. Przez chwilę jeszcze milczymy – jesteśmy pod wrażeniem atmosfery panującej w meczecie i jego zachwycającej architektury. Ale teraz znów otacza nas tłum. Wokół pełno sklepików z pamiątkami, kafejek i restauracji. Na ulicy próbuje ściągnąć nas uśmiechem sprzedawca fig. Spieszymy się, nie chcemy niczego kupować, ale on częstuje pysznymi świeżymi owocami. Nie chce pieniędzy. Tak będzie później jeszcze wiele razy – na stacji benzynowej mały chłopiec podbiegnie z dzbankiem kawy, którą w malutkich miseczkach na jeden łyk poda wszystkim pasażerom, właściciel restauracji zagadnie na progu, skąd jestem i chętnie odpowie na pytania, częstując natychmiast szklaneczką aromatycznej słodkiej herbaty. Na obiad wybieramy jedną z restauracji na starym mieście. Wejściem w starożytnym murze, po schodkach przedostajemy się w labirynt ciasnych zaułków, z mrocznymi podwórkami, tajemniczymi okienkami… Dochodzimy do masywnych, drewnianych drzwi. W zbudowanym w XVIII w. domu mieszkała dawniej jakaś rodzina. Wąski korytarz prowadzi do patio, gdzie ustawione są stoliki dla gości restauracji. Pośrodku nieodłączna dla arabskiej architektury fontanna i mnóstwo zieleni. Podziwiamy mozaiki na ścianach, a tymczasem kelnerzy wnoszą kolejne półmiski. Specjały syryjskiej kuchni to głównie jagnięcina i warzywa z dodatkiem najrozmaitszych przypraw. Absolutna rozkosz dla podniebienia… Jest upał, więc zamawiam jeszcze miętę z cytryną i lodem. Na koniec łyk mocnej kawy. Wracamy do Meczetu Umajjadów, od którego prowadzi wejście na XIX-wieczny suk Al-Hamidiyah. Żelazne ażurowe sklepienie góruje nad plątaniną ciemnych uliczek, którymi można krążyć bez końca, wdychając aromat przypraw, ziół i olejków. Jaśminowy czy różany? A może piżmo? Przedzieramy się przez tłum. Mijam sklepiki pełne tradycyjnych strojów i tkanin, ceramiki i wyrobów z miedzi. Po drodze kuszą słodycze – marcepan, orzechy w cukrze, ciasteczka rozmaitych kształtów. Smaki, zapachy, kolory. Sezamie, otwórz się! Gdy docieram do tonących w blasku złota warsztatów jubilerskich, trudno mi zachować silną wolę i rozsądek. Gdy tak krążę po suku, nadciąga wieczór. Targowisko powoli pustoszeje. W świetle księżyca, którego pełna tarcza świeci poprzez sklepienie, nagle rozlega się śpiew muezina. Trafiłam do baśni z tysiąca i jednej nocy… Godzina jazdy dzieli Damaszek od wsi Malula. Leży w górach Kalamoun. To jedno z trzech ostatnich miejsc na świecie, obok sąsiednich wsi Jaba’din i Naj’a, gdzie jeszcze mówi się po aramejsku – w języku Chrystusa. Wąska wyboista droga staje się coraz bardziej kręta i stroma, za to krajobraz coraz bardziej oszałamiający. Jest późne popołudnie i góry przybrały barwę złocistoróżową. Pojawiają się domy. Pobudowane amfiteatralnie, przytulone do siebie, jeden nad drugim. Uliczka, którą jedziemy, pnie się ostro w górę, w końcu docieramy do celu. W niewielkiej zatoczce na wzniesieniu stoją zaparkowane autokary. Zwiedzający tłoczą się w wąskim przejściu do jakby wtopionego w skały klasztoru św. Sergiusza. Tu znajduje się najstarszy na świecie kościół wciąż używany przez wiernych. Zbudowany w IV w. na ruinach pogańskiej świątyni został poświęcony męczennikowi – żołnierzowi rzymskiego cesarza Maksymiliana, który zginął za wiarę w 297 r. Wchodzimy do ciasnego, nisko sklepionego wnętrza. Na ścianach XVI- i XVIII-wieczne ikony, kamienny ołtarz z uniesionymi do góry brzegami sugerujący pochodzenie jeszcze z czasów pogańskich. Właśnie trwa modlitwa. Po raz pierwszy słyszę słowa wygłaszane w języku, którym Chrystus mówił dwa tysiące lat temu. Malula to miejsce o mistycznej atmosferze. Nazwa wioski znaczy „wejście” i pochodzi od przejścia w skale, które cudownie otworzyło się przed św. Teklą, patronką drugiego słynnego klasztoru w tej miejscowości, gdy uciekała przed gniewem ojca, który skazał ją na śmierć, bo została chrześcijanką. Pielgrzymi, którzy odwiedzają klasztor św. Tekli, wierzą, że woda wypływająca tu ze skały zapewnia zdrowie i błogosławieństwo. Święta pomaga wszystkim bez względu na wyznanie. Także muzułmanie przychodzą do jej grobu, wierząc, że wysłucha ich próśb i zostaną one spełnione. Idziemy wąwozem. Droga wije się między pionowymi ścianami, w których czernieją wejścia do jaskiń. Zatrzymuje nas starszy mężczyzna: – „Skąd jesteście? Bolanda? Witajcie! Czy chcecie usłyszeć język aramejski? Co mam powiedzieć?”. Prosimy o modlitwę. Syryjczyk składa ręce i recytuje… Nie wiem, czy jego dzieci umieją mówić po aramejsku, coraz mniej osób zna ten język. Telewizja nadaje programy po arabsku, młodzi mieszkańcy Maluli wyjeżdżają do pracy do Damaszku. Zapada zmierzch. Opuszczamy cichą Malulę i ruszamy z powrotem do tętniącego życiem Damaszku. Jutro czeka nas podróż przez Pustynię Syryjską – do Palmyry. Radio w samochodzie nadaje arabską muzykę – zawodzące, rytmiczne piosenki towarzyszą nam, gdy pokonujemy kolejne kilometry pustyni. Krajobraz jest płaski, połacie żółtawego piasku przysypane kamieniami. Do Palmyry zajeżdżamy wieczorem. A właściwie do Tadmur, bo tak nazywa się miasto zbudowane opodal słynnych ruin. Zostawiamy w hotelu bagaże i wracamy na pustynię, gdzie czeka na nas kolacja u Beduinów. Gdy zajadamy się kebabem i sałatkami, nadciąga wieczór. Piaski i niebo stają się różowe, potem róż przechodzi w fiolet, w końcu całkiem ciemnieje. Pejzaż jak z przygodowego filmu. Nasz kierowca mówi, że noc na pustyni bywa straszna, zwłaszcza gdy nie ma gwiazd. Wyobrażam sobie ten bezmiar absolutnej, bezkresnej czerni… Słynne ruiny zobaczymy rano. To jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk i obowiązkowy punkt programu turystycznych wycieczek, dzięki którym obok rozwija się miasto Tadmur. Palmyra leżała w oazie pośrodku pustyni, na handlowym szlaku między Chinami i Morzem Śródziemnym. Gdy Rzymianie podbili Syrię, miasto rozkwitło. W III w. władzę przejęła Zenobia, królowa równie inteligentna, co ambitna. Uznała, że może nie tylko uniezależnić się od władzy słabnącego Rzymu, ale i podbić to imperium. Legiony cesarza Aureliana pokonały wojska Zenobii, a ją samą w złotych kajdanach zabrano do Rzymu. Gdy Palmyra po raz kolejny przeciwstawiła się cesarstwu, Rzymianie złupili ją doszczętnie. Nigdy już nie odzyskała dawnej świetności. W VIII w. spustoszyli ją Arabowie, a ostatecznego dzieła zniszczenia dokonało trzęsienie ziemi. Obecnie Palmyra to jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk. Ruiny budowli pozwalają wyobrazić sobie, jak miasto wyglądało za czasów swego największego rozkwitu. Z Palmyry ruszamy do Aleppo, drugiego co do znaczenia miasta po Damaszku. Droga znów prowadzi przez pustynię. Mijamy szyby naftowe i gazu ziemnego, kopalnie fosforytów, namioty Beduinów. Najpierw jednak zboczymy na północny zachód, by obejrzeć cytadelę w Ar-Rakka, starożytnym mieście na brzegu Eufratu, założonym przez Aleksandra Wielkiego. Gdy dojeżdżamy do Aleppo, jest już późny wieczór, ale mimo zmęczenia całodzienną podróżą ruszamy do miasta. Krążymy po rozświetlonym, zatłoczonym centrum, zaglądamy w wąskie zaułki, pełne otwartych do późna kawiarni. W jednej z nich odpoczniemy przy kawie i wypalimy sziszę. To rytuał, którego nie można sobie odmówić, będąc na Wschodzie. Rano ruszamy do starego miasta. Aleppo. Halab. Albo Halab ash-shahba, czyli „szare Aleppo”, jak je nazywają Syryjczycy, ze względu na dawniej złociste, a dziś poszarzałe pod wpływem czasu i pogody kamienne ściany domów. Jego symbolem jest cytadela – średniowieczna forteca. Wzgórze, na którym stoi, tworzą warstwy ruin – najwcześniejsze podchodzą sprzed trzech tysięcy lat. Wąskie wejście do twierdzy umieszczone jest pod kątem prostym. Strome korytarze prowadzą raz w lewo, raz w prawo – architektoniczny zabieg, który miał spowolnić ruchy atakujących twierdzę. Tylko pięć minut spaceru dzieli cytadelę od słynnego suku, jednego z najstarszych i najpiękniejszych na Bliskim Wschodzie. Kupcy handlują tu od setek lat. Wchodzimy w półmrok. Słońce przedostaje się przez świetliki w kamiennym sklepieniu. Tłok, gwar, klaksony samochodów dostawczych, zręcznie lawirujących w krętych alejkach. Kiedyś po tym bruku chodziły obładowane towarem wielbłądy… Kupię tu mydełka, z których słynie Aleppo. Wytwarzane są z oliwy z oliwek i olejku z liści laurowych, tradycyjną metodą stosowaną od tysiąca lat. Chcielibyśmy zatrzymać się w Aleppo na dłużej, ale pora ruszać na wybrzeże, do Latakii. To największy port w Syrii i zarazem najsłynniejszy kurort. Starożytne ruiny są jedną z wielu jego atrakcji, ale turystów przyciągają tu przede wszystkim długie piaszczyste plaże i czyste wody Morza Śródziemnego. Bogaci mieszkańcy Aleppo, kiedy chcą uciec przed letnimi upałami w mieście, jadą do swoich willi w Latakii i jej górzystych okolicach. Nasza podróż zbliża się do końca – wracamy do Damaszku. Po drodze, która prowadzi przez zieloną dolinę Al-Ghab, zatrzymamy się jeszcze w Afamii, położonej nad rzeką Orontes. Pozostały z niej ruiny z czasów hellenistycznych, rzymskich i bizantyjskich. W mieście Hama oglądamy nurie – ogromne drewniane koła wodne na Orontesie. Zaopatrywały miasto w wodę i nawadniały pola. Ich średnica dochodzi do 20 m. Największe z nich – al-Muhammadijja– zostało zbudowane w XIV w. Z Hamy niedaleko do Krak deS Chevaliers, największej na świecie średniowiecznej fortecy. Stoi na wzgórzu 2 300 m n.p.m. Była ostatnim w Syrii punktem oporu krzyżowców przeciw Saracenom. Zanim dotrzemy do Damaszku, zatrzymamy się jeszcze w Hims. Tu znajduje się szczególnie cenna dla chrześcijan relikwia – pasek Matki Boskiej. Legenda mówi, że dała go św. Tomaszowi. W IV w. razem z relikwiami apostoła trafił do Syrii. Wchodzimy do nisko sklepionego wnętrza. W tabernakulum stoi złota monstrancja z ułożonym na kłębku waty zwiniętym w kółko skromnym sznureczkiem. Minęło 2 tysiące lat, człowiek chodził po Księżycu, umie rozszczepić atom, próbuje sklonować samego siebie. Tymczasem w maleńkim starym kościele w Syrii leży cienki pasek skręcony z wielbłądziej wełny. W półmroku płoną świece. I nie jest ważny ani atom, ani odkrycie kolejnych galaktyk. W tej cichej kaplicy czas zatoczył koło.
Milczące, spowite w czadory piękności o tajemniczych spojrzeniach; fajki wodne o słodko-ostrej woni; bazary – labirynty zatłoczonych pasaży; imponujące zabytki sprzed wielu wieków – wszystko to razem tworzy niezwykły, bajkowy świat Syrii.
Bywają miasta, które mają swój zapach. Kopenhaga w Danii pachnie kawą, Al-Hammamat w Tunezji – jaśminem i świeżo pieczonymi bagietkami, a Damaszek w Syrii słodko-mdłą gotowaną kukurydzą. Poczułam ją, gdy tylko wysiadłam nocą z autobusu na ruchliwą ulicę tego pięknego miasta. Samochody, raczej wiekowe, ścigały się z wyładowanymi po brzegi wozami ciągniętymi przez uodpornione na nieustający dźwięk klaksonu osły. Gdzieniegdzie na trzeciego wyprzedzali się kierowcy motorynek. Poprzyczepiane do ich siodełek kartonowe pudła majtały się niebezpiecznie na wszystkie strony. Tłumy przechodniów, przede wszystkim mężczyzn i chłopców, choć trafiały się wśród nich postacie zasłoniętych od stóp do głów kobiet. Wszyscy gdzieś podążali, ale niespiesznie, powoli, jakby wyszli na wieczorny spacerek. Była późna noc, a tu życie dopiero się zaczynało. W centrum Damaszku każda uliczka należy do innego cechu. Na jednej są same warsztaty obuwnicze, na innej – sklepy z tkaninami o niesamowitych barwach i wzorach. Tiule, kaszmiry, jedwabie, aksamity, tafty i muśliny zachwycają różnorodnością. Gdy tylko człowiek tu trafi, sprzedawcy zarzucają mu zwoje materiałów na ramiona. Gdzie indziej przed zaskoczonym turystą rozwijają się ręcznie tkane dywany. „Kup, kup, u mnie tanio, prawie za bezcen oddam. Kup, co się zastanawiasz? Za drogo? Dogadamy się!” Ja jednak najbardziej upodobałam sobie uliczkę łakoci i smakołyków. Z każdej wystawy nęciły mnie piramidy cukierków, kandyzowanych owoców, bloków chałwy, rozmaitych orzechów w karmelu i moje ukochane, pachnące i posypane cukrem pudrem rachatłukum w ponad 10 smakach. W prymitywnej ulicznej lodziarni mężczyzna o ogromnych dłoniach z uwielbieniem i delikatnością rozcierał laski wanilii, wydobywając z nich pieszczący nozdrza intensywny zapach. Uliczki rzemieślników to jednak dopiero przedsmak prawdziwego zakupowego szaleństwa, jakie obiecuje olbrzymi suk, czyli bazar, przyklejony do murów starego miasta. Najmilej zakupy robi się u jubilerów. Naszyjniki, kolczyki, kolie i diademy mienią się niesamowitymi kolorami. Przy gęstej jak smoła, pachnącej kardamonem kawie lub słodkiej, miętowej herbacie ustala się detale. Kolor złota, wagę, kamienie, no i oczywiście cenę upatrzonego cacuszka. Dużej przyjemności dostarczają też sklepy z antykami. Czasem w dzbanach po brzegi wypełnionych starociami można znaleźć prawdziwe rarytasy: sztylety, tabakiery, bransolety. Przechodniów kuszą stare lampy, rzeźbione stoliki i miedziane klatki dla ptaków. Najbardziej jednak zdumiały mnie ekskluzywne butiki z damską odzieżą i koronkową bielizną, której nie powstydziłyby się sklepy Paryża czy Mediolanu. Patrząc na mijające mnie kobiety zakryte czadorami, zaczęłam się zastana- wiać, po co im te stroje i prowokująca bielizna. Odpowiedź jest prosta i udzielono mi jej z nieskrywanym zdumieniem moją europejską głupotą. Stroje nie są dla tych, które je noszą i nie mają służyć ukazaniu ich piękna na ulicy. Zarówno stroje, jak i bielizna są dla mężów i mają cieszyć tylko ich oczy. W wąskich uliczkach starego miasta można czuć się bezpiecznie. Ludzie są życzliwi i przyjaźni, a liczne kawiarnie i restauracje szeroko otwartymi bramami zapraszają do środka. O wolny stolik trzeba się jednak mocno starać, gdyż w większości kafejek panuje tłok. Prawie każda ma ogród, a raczej przerobione podwórko, w którym ciemnogranatowe, rozgwieżdżone niebo wisi nad głowami. To raj na ziemi ukryty w walących się murach wiekowych kamienic. Kwiaty, drzewa, często fontanny, małe lampiony i świece to najczęstszy wystrój takiego ziemskiego edenu. Tubylcy, w większości mężczyźni, oddają się tu miejscowym przyjemnościom. Palą fajki wodne, których zróżnicowany tytoń daje niesamowitą, słodko-ostrą woń. Grają w karty i warcaby, groźnie przy tym krzycząc i gestykulując. Trzeba spróbować jednej z miejscowych herbat, mocnych i słodkich, lub, jeśli ktoś lubi, kawy. Odważniejsi mogą skusić się na napoje ze zsiadłego koziego mleka. W bar-dziej ekskluzywnych lokalach z klimatyzacją można trafić na występy derwiszy wykonujących hipnotyzujący taniec. Spacerując po starym mieście, mijając milczące, spowite w czadory piękności o tajemniczych spojrzeniach, można dojść do przekonania, że Damaszek to niezwykłe i bajkowe miejsce. Tak naprawdę jednak miasto to ma dwa oblicza. Pierwsze z nich poznaje się nocą. Niesamowity klimat wąskich uliczek, tajemniczych zarysów starych domów, ogrodów tonących w blasku świec, ludzi załatwiających interesy i bawiących się w kawiarniach oraz handlarzy krzykiem zachwalających towar. Druga twarz widoczna jest za dnia. Ulice okazują się brudne, domy straszą obskurnymi fasadami. Kawiarnie są puste, a stare miasto zdobywane przez turystów z całego świata. Podziwiają oni m.in. niezwykle piękny meczet Umajjadów, zbudowany w 705 r. na miejscu starożytnych świątyń i chrześcijańskiej katedry. Zwiedza się go na bo- saka, a kobiety dodatkowo są zobowiązane do założenia specjalnych długich płaszczy z kapturami. Posadzka na dziedzińcu parzy w stopy, ale w środku panuje półmrok i przyjemny chłód, a podłogi przykryte są dywanami. Nikogo nie dziwi drzemiący w kącie mężczyzna lub uczący się młodzik. Do meczetu bowiem może przyjść każdy, nie tylko po to, aby się pomodlić. 140 km na południe od Damaszku leży Busra asz-Szam ze wspaniałą cytadelą, będącą tak naprawdę rzymskim amfiteatrem zamienionym w twierdzę. Jest to doskonale zachowany zabytek, którego najstarsze fortyfikacje wzniesiono jeszcze za czasów Umajjadów. Niedaleko znajduje się główna ulica starego miasta z Bramą Wiatru i Bramą Latarni. Miejscem magicznym w Syrii jest Malula – miasteczko przyklejone tarasowo do zbocza góry. Z daleka wygląda nie-zwykle malowniczo, bo dachy jednych domów stanowią jednocześnie podstawę innych. Miasteczko powstało za czasów aramejskich. Za panowania Rzymian zmieniło nazwę na Seliocopolis, a w okresie Bizancjum stało się ważnym ośrodkiem religijnym. To właśnie tu usłyszymy jeden z najpiękniej brzmiących i dawno już zapomnianych języków świata. Chodzi o staroaramejski, dominujący na całym Bliskim Wschodzie od I do VII w. naszej ery. Jest to język, którym ze swoimi uczniami porozumiewał się Chrystus. Z chrześcijaństwem wiąże się też Krak des Chevaliers – twierdza, która nigdy nie została zdobyta, a po upadku Jerozolimy stanowiła ostatnie schronienie krzyżowców. Pierwsze budynki zostały tu wzniesione w 1031 r., ale lekki kształt to efekt pracy mnichów-rycerzy, którzy przebudowali zamek w XII w. Składa się on z dwóch części: zewnętrznych murów z 13 wieżami i główną bramą oraz murów wewnętrznych, z właściwym zamkiem na skalnej platformie. Ciekawym miejscem w Syrii są ruiny kościoła św. Szymona zwanego Słupnikiem. Był to niewątpliwie jeden z najoryginalniejszych pierwszych chrześcijan szerzących Słowo Boże. Przez 36 lat mieszkał na słupie, wokół którego była poręcz, a sam Szymon miał na szyi żelazną obręcz z łańcuchem chroniącym go przed ewentualnym upadkiem podczas snu. Dwa razy w tygodniu pustelnik odprawiał mszę, naturalnie siedząc na słupie. Po jego śmierci w 459 r. w tym miejscu zbudowano kościół. W zdecydowanie złym stanie znajdują się ruiny Ugaritu – obecnie Ras Szamra. Niegdyś było to najważniejsze miasto na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Od XVI do XIII w. p.n.e. jego mieszkańcy handlowali z Egiptem, Cyprem, Mezopotamią. To właśnie tu powstało pismo ugaryckie, najstarszy znany alfabet, przejęty później przez Greków i Rzymian. W chwili obecnej wśród ruin zarośniętych trawą przechadzają się kury i kozy. Turyści, jak bociany, kroczą wśród zarośli, wypatrując śladów starożytnego świata. Halab lub, jak kto woli, Aleppo, to drugie co do wielkości miasto w Syrii. Na dokładne jego zwiedzenie potrzeba paru dni. To miejsce cudowne, piękne, tajemnicze i urzekające zarówno w dzień, jak i w nocy. Ulice są szerokie, wysadzane drzewami; kawiarnie i restauracje przyciągają turystów wyśmienitą kuchnią i orientalnym wystrojem, a w parkach z ogromnych fontann tryska woda, chłodząc zmęczonych słońcem przechodniów. W Aleppo na starówce znajdują się ogromne kryte bazary. Labirynty zatłoczonych pasaży, niektóre pochodzące jeszcze z XIII w., zajmują kilka hektarów, a pod ich kamiennym sklepieniem funkcjonuje specyficzny świat. W takim miejscu człowiek traci nie tylko poczucie czasu, ale i zmysł orientacji w terenie. Najlepszym natomiast punktem orientacyjnym w centrum Aleppo jest stojąca na środku głównego placu ogromna cytadela. Prowadzi do niej most wiszący nad 20-metrową fosą. Mnie urzekł widok z murów na panoramę miasta. Podobnie jak Damaszek, Aleppo budzi się do życia nocą. Kawiarnie i restauracje rozbrzmiewają gwarem rozmów, a kelnerzy uwijają się, roznosząc na wielkich tacach parujące dania. Kuchnia syryjska jest typową kuchnią bliskowschodnią, w której krzyżują się wpływy tureckie i arabskie. Obok kebabu i chleba pita popularne są różnego rodzaju arabskie pasty z papryką, oliwkami, czosnkiem czy ciecierzycą. Wszystkie ostro przyprawione, a więc szalenie aromatyczne. Syryjska pustynia to nie piasek, ale głównie skalne równiny. W poświacie księżyca przypominają bardziej kosmiczny niż ziemski krajobraz. Wszystkie drogi zmierzające przez tę pustynię prowadzą do klejnotu Syrii: Palmyry. To ruiny starożytnego miasta z II wieku n.e., które słynęło niegdyś z monumentalnych budowli. W 744 r. zostało jednak zburzone przez Arabów. Wykopaliska archeologiczne, które odkrywają wspaniałe zabytki, zajmują ponad 50 ha. Palmyra usytuowana jest w oazie Tadmur, która przypomina trochę scenerię do filmu o kowbojach: szpaler sklepów po obu stronach głównej, piaszczystej drogi, chodniki zbite z desek. Jakże jednak to trochę prymitywne skojarzenie nie pasuje do pełnego powagi, piękna i potęgi widoku, jaki jawi się turystom o wschodzie słońca. Widzimy na horyzoncie niewielkie skały, a przed nimi skąpane w pomarańczowej poświacie, imponujące ruiny pałaców, świątyń i grobowców. Elegancko przybrane wielbłądy przechadzają się niespiesznie wśród starożytnych ruin, a gorące powietrze odbija się od złocistego piasku. Kobiety Bliskiego Wschodu Piękności o ogromnych wyrazistych oczach, zasłonięte od stóp do głów. Tajemnicze, niedostępne i całko-wicie zależne od woli ojców, mężów, synów czy braci. W oczach kobiet Zachodu zastraszone, zniewolone, potrzebujące pomocy. W oczach większości mężczyzn – ideał żony. Jaka jest prawda o kobietach islamu? Fatima ma 25 lat, długie, kręcone, kasztanowe włosy, migdałowe oczy i promienny uśmiech. W białej koszulce i dżinsach wygląda jak nastolatka. Zamawia wino, a kelner zapala jej papierosa. Może pić i palić, bo jest z dala od bliskich. Patrzę na nią z nie-dowierzaniem. Ostatnim razem widziałam ją szczelnie okrytą czadorem. Fatima zaręczyła się, gdy miała 17 lat. Zaręczyny w świecie muzułmańskim to rytuał, gra pozorów i gestów. Mężczyzna widzi gdzieś dziewczynę i dochodzi do wniosku, że mogłaby zostać jego żoną. Obserwuje ją z ukrycia, wie o niej wszystko, tak samo zresztą, jak i o całej jej rodzinie. Ona o nim nie wie nic. Gdy chętny do ożenku jest pewny, że to odpowiednia wybranka, prosi swoją matkę, by porozmawiała z matką dziewczyny. Rozpoczynają się podchody. Pierwsza wizyta to krótka kawa, podczas której matki poznają się i zostaje wyjawiony cel odwiedzin. Gdy gość wychodzi, matka udaje się na rozmowę z mężem. Jeśli głowa rodziny wyrazi zainteresowanie, dochodzi do oficjalnej wizyty. Do rodzinnego domu dziewczyny przybywa konkurent wraz z całą swoją rodziną. W tym spotkaniu po raz pierwszy bierze udział przyszła narzeczona. Dziewczyna, bacznie obserwowana, siedzi skromnie, nie odzywa się niepytana, nalewa kawę lub częstuje przybyłych łakociami. Gdy goście opuszczą dom, dziewczyna proszona jest na rozmowę. Do niczego się jej nie zmusza, ale daje do zrozumienia, że powinna wyjść za mąż. – Jak można zdecydować o przyszłym życiu z mężczyzną, którego widziało się raz? Jak można mu zaufać? Nigdy wcześniej nie rozmawiałam z moim adoratorem – wspomina Fatima. Informacje na temat przyszłego męża zdobywa cała rodzina dziewczyny. Czy jest dobrym złowiekiem? Czy on i jego bliscy nie mają niczego kompromitującego na sumieniu? Ile zarabia? Dziewczyna na podjęcie decyzji ma ok. pięciu tygodni. – Zgodziłam się. Uznałam, że z jednym mężczyzną będzie mi się prościej żyło niż z całą rodziną. Poza tym nie był taki stary. Miał 25 lat. Gdy dziewczyna się zgodzi, jej ojciec zaprasza na kawę ojca narzeczonego i ustalane są warunki kontraktu ślubnego. To ważna chwila, gdyż można w nim zapisać np., że przyszły mąż zobowiązuje się do nieposiadania innych żon, dzieci w przypadku rozwodu zostaną z matką, a wysokość mahru, czyli daru ślubnego ofiarowanego kobiecie przez przyszłego małżonka, wynosi tyle i tyle. W rozmowach bierze udział cała rodzina. Główna zainteresowana nie może się odzywać. – Na cenę wpływa bardzo dużo czynników. Najważniejszy to oczywiście dziewictwo. Im dziewczyna jest młodsza, tym większa pewność, że jest czysta. Po dobiciu targu odbywają się oficjalne zaręczyny. Cała utargowana suma przeznaczona zostaje na kupno ubrań, butów i innych rzeczy potrzebnych młodej mężatce. Kobieta przychodząca do mężczyzny nie może mieć niczego z poprzedniego domu – opowiada Fatima. Dopiero po oficjalnych zaręczynach młodzi mają czas, by się poznać. Zawsze jednak znajdują się pod baczną obserwacją starszych. Na samotne spacery wybierają się dookoła domu, z którego obserwują ich rodzice, a najbardziej intymny gest to trzymanie się za ręce. – W Egipcie zaręczyny trwają nawet 10 lat, gdyż narzeczony musi mieć czas, by uzbierać potrzebną sumę na małżeństwo. W krajach zachodnich pomaga mu cała rodzina. Gdy rok temu żenił się mój brat, musiałam wziąć pożyczkę z banku, aby się dołożyć. Zarówno za przyjęcie zaręczynowe, jak i weselne płaci pan młody. – Na ślubie mojej kuzynki w Syrii cała zabawa trwała 6 dni, począwszy od wieczoru henny, kiedy to maluje się jedną rękę panny młodej, a skończywszy na uroczystym przejściu do domu pana młodego. Wiesz, że dziewczyna zostaje obwiązana czerwoną wstążką i przekazana swemu przyszłemu mężowi niczym podarek? Moje przyjęcia robione były na wzór europejski. Obydwa, zarówno zaręczynowe, jak i weselne, trwały po 3 dni. Były ciasta, ciasteczka, kawa, herbata i soki. Zero alkoholu. 200-300 gości, muzyka na żywo, kamerzysta i fotograf. Na imprezę weselną goście przynoszą w prezencie plastikowe kwiatki, a najbliższa rodzina zasypuje nowożeńców złotem. Koszty, jakie ponosi pan młody, nie kończą się z dniem ślubu. Młody małżonek musi zapewnić oblubienicy wygodne i dobrze wyposażone mieszkanie z nowymi meblami. – Moje mieszkanie było ogromne. Duży salon, kilka pokoi, skórzane meble. Wszystko to kosztowało ogromne pieniądze, a ja z dnia na dzień byłam coraz bardziej nieszczęśliwa. Po ślubie najważniejsza jest noc. Pan młody sprawdza, czy „inwestycja” była właściwa. Jeśli okaże się, że panna młoda nie jest dziewicą, małżeństwo uznaje się za nieważne, a młoda oblubienica okrywa hańbą siebie i całą rodzinę. Urodzenie syna daje kobiecie szczególną pozycję w domu, a mężczyźnie poważanie w społeczności. Koleżanka Fatimy za urodzenie synka dostała złotą bransoletę, zaś za córkę – czekoladki. Rozwód z prawnego punktu widzenia jest bardzo łatwy. Wystarczy, że mężczyzna trzykrotnie wyrazi takie życzenie. Koran jednak uważa rozwód za najgorszą z dozwolonych rzeczy i może do niego dojść tylko w ostateczności. Jeśli to mężczyzna zdecyduje się na odejście, wypłaca żonie cały mahr; jeśli kobieta – musi oddać mahr opuszczanemu mężowi. Kobiety zajmują się przede wszystkim wychowywaniem dzieci i gotowaniem. Nie mają wielu rozrywek, a jeśli chcą się spotkać i poplotkować, mogą to zrobić wyłącznie w gronie rodzinnym. Obowiązkiem mężczyzny jest obdarzanie żony szacunkiem i traktowanie jej w sposób łagodny. Kary cielesne w stosunku do żony są dopuszczalne, ale jako forma ostateczna. Zastrzega się nawet, że mężczyzna nie powinien bić żony na tyle mocno, by miała ślady na ciele. W chwili obecnej w większości krajów arabskich nastąpiły zmiany. Część kobiet pracuje zawodowo i prowadzi dom, część jest wierna staremu stylowi życia. Zaczynają powstawać organizacje kobiece – jak np. Generalna Unia Kobiet Syryjskich czy jordańskie Kobiece Stowarzyszenie Solidarności. Ich członkinie walczą o równość płci, prowadzą kampanie przeciwko przemocy wobec kobiet. Arabskie feministki odnoszą się jednak sceptycznie do idei zachodnich. Uważają, że nie ma w nich miejsca na małżeństwo i macierzyństwo, a kobieta stanowi tylko obiekt seksualny. Islamskie feministki chcą natomiast czerpać korzyści z powrotu do źródeł islamu, żądają szacunku dla kobiet, dostępu do edukacji, a zarazem możliwości godnego bycia matką, żoną czy wdową. I wbrew temu, co nam się wydaje, hidżab dla wielu młodych kobiet arabskich jest symbolem powrotu do korzeni. Dzięki niemu kobieta może stać się obserwatorem, nie będąc jednocześnie obserwowaną. NO TO W DROGĘ – SYRIA Samolotem bilet w dwie strony od 1500 zł, z przesiadką w Amsterdamie lub Mediolanie. www.klm.com; wwww.alitalia.com • Wizy pobytowe załatwia się w ambasadzie Syrii w Warszawie, ważne trzy (28 USD) lub sześć miesięcy (47 USD) od daty wydania na pobyt do 15 dni, pobyt dłuższy musi być zarejestrowany w regionalnym Biurze ds. Cudzoziemców. Więcej: www.syrian-embassy.com Przed przekroczeniem granicy należy się upewnić, czy w paszporcie nie widnieją wizy, pieczątki bądź inne wpisy wiążące się z Izraelem – można zostać zawróconym z granicy. Przy wyjeździe pobierana jest opłata w wys. 220 SYP (1 funt syryjski 1 SYP = 0,06 zł). W zasadzie tylko autobus, warunki komfortowe i tanio (bilet na trasie 300 km kosztuje ok. 340 SYP), w miastach równie tanie taksówki. • Damaszek: Al Amer Hotel, średniej klasy, dwójka ze śniadaniem od 58 USD. www.alamerhotel.com • Aleppo: Baron Hotel, Sharia al-Baron, Aleppo, od 30 USD za pokój ze śniadaniem, najsłynniejszy hotel w Syrii, utrzymany w atmosferze dwudziestolecia międzywojennego, mieszkali tu Charles Lindbergh, T. Roosevelt, Agatha Christie rozpoczęła tu pisanie swej powieści „Morderstwo w Orient Ekspresie”. • Palmyra: Villa Palmyra, w centrum miasta, od 42 USD pokój z klimatyzacją.